وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 2273 424048 313180 2026-10-21T12:21:09Z Intisar Ali 8681 424048 wikitext text/x-wiki {{Short description|قديم هند-ايراني ماڻهن جي ثقافتي ۽ ٻوليائي خودسڃاڻپ}} {{About|قديم هند-ايراني اصطلاح ۽ ان جي تاريخي استعمال|نسلي نظريي|آريائي نسل}} '''آريا''' (انگريزي: ''Aryan''؛ سنسڪرت: ''ārya''؛ اوستائي: ''airya''؛ قديم فارسي: ''ariya'') هڪ تاريخي ۽ ٻوليائي اصطلاح آهي، جيڪو قديم [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني]] ماڻهن جي خودسڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندو هو. [[رگ ويد]] ۽ [[اوستا]] ۾ هن لفظ جا مختلف روپ ملن ٿا. قديم هندستان ۾ اهو خاص طور ويدي ٻولي ۽ ثقافت سان لاڳاپيل گروهن لاءِ، جڏهن ته قديم ايران ۾ ايراني ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref name="Schmitt1987">{{cite encyclopedia |last=Schmitt |first=Rüdiger |title=Aryans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=2 |issue=7 |pages=684–687 |year=1987 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/aryans/ |language=en }}</ref> جديد تاريخي لسانيات ۾ آريا جو اصطلاح بنيادي طور هند-ايراني ٻولين ۽ انهن سان لاڳاپيل قديم ثقافتي سڃاڻپ جي حوالي سان استعمال ٿئي ٿو. اهو ڪنهن هڪ حياتياتي يا خالص انساني نسل جو نالو ناهي.<ref name="Witzel2001">{{cite journal |last=Witzel |first=Michael |title=Autochthonous Aryans? The Evidence from Old Indian and Iranian Texts |journal=Electronic Journal of Vedic Studies |volume=7 |issue=3 |year=2001 |pages=1–93 |language=en }}</ref> اوڻويهين صديءَ ۾ يورپي ليکڪن هن اصطلاح کي نسلي درجابنديءَ سان ڳنڍيو. اهڙي استعمال مان پوءِ نام نهاد آريائي نسل جا نظريا پيدا ٿيا، جن کي نازي نظريي ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. جديد علمي تحقيق اهڙي نسلي تشريح کي رد ڪري ٿي.<ref name="Anthony2007">{{cite book |last=Anthony |first=David W. |title=The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World |publisher=Princeton University Press |year=2007 |isbn=9780691058870 |language=en }}</ref> == لفظ جي معنيٰ ۽ بڻ بنياد == لفظ ''آريا'' جو سنسڪرت روپ ''ārya'' آهي، جنهن کي مختلف قديم متنن ۾ عزت، شرافت، سماجي حيثيت ۽ ثقافتي وابستگيءَ جي معنائن سان ڳنڍيو ويو آهي. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ'' ۾ پروفيسر [[مئڪس ملر]] سان منسوب هڪ پراڻي تشريح بيان ڪئي آهي، جنهن موجب لفظ جو تعلق زمين کي هر ڏيڻ واري عمل سان هو ۽ زرعي سماج جي ماڻهن لاءِ عزت واري معنيٰ پيدا ٿي.<ref name="Bherumal">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2004 |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page9.html |language=sd }}</ref> بهرحال، هيءَ هڪ تاريخي اشتقاقي تشريح آهي. جديد لسانيات ۾ لفظ جي آخري هند-يورپي بڻ بابت مڪمل اتفاق موجود ناهي؛ ان کي يقيني طور صرف ''هر ڏيڻ'' مان نڪتل لفظ سمجهڻ درست نه ٿيندو.<ref name="MalloryAdams1997">{{cite book |last=Mallory |first=J. P. |last2=Adams |first2=D. Q. |title=Encyclopedia of Indo-European Culture |publisher=Fitzroy Dearborn |year=1997 |isbn=9781884964985 |language=en }}</ref> == هند-ايراني ٻوليون == [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻوليائي خاندان]] جي هند-ايراني شاخ ۾ ٽي اهم گروهه شامل آهن: * هند-آريائي ٻوليون؛ * ايراني ٻوليون؛ * نورستاني ٻوليون. انهن ٻولين جي قديم صورتن ۾ آواز، لفظن، مذهبي اصطلاحن ۽ شاعراڻي روايتن جون ڪيتريون مشابهتون ملن ٿيون. اهڙين مشابهتن جي بنياد تي لسانيات جا ماهر هڪ پراڻي گڏيل هند-ايراني ٻوليءَ جي وجود جو اندازو لڳائين ٿا.<ref name="Schmitt1987"/> == قديم هندستان ۾ آريا == [[فائل:Late Vedic Culture (1100-500 BCE).png|thumb|ويدي دور جي پوئين مرحلي ۾ ثقافتي ۽ سياسي علائقن جو نقشو، لڳ ڀڳ 1100–500 ق.م.]] قديم هندستان ۾ ''آريا'' اصطلاح جو تعلق خاص طور ويدي سنسڪرت ڳالهائيندڙ گروهن، انهن جي مذهبي رسمن ۽ ثقافتي روايتن سان هو. [[رگ ويد]] ۾ آريا ۽ ٻين گروهن بابت ذڪر ملي ٿو، پر انهن اصطلاحن کي جديد نسلي درجابنديءَ جي برابر نٿو سمجهي سگهجي. ويدي سماج ۾ ثقافتي ۽ مذهبي وابستگيءَ جي اهميت هئي، ۽ مختلف گروهن جي وچ ۾ رابطا ۽ ثقافتي ميلاپ پڻ ٿيندا رهيا.<ref name="Witzel2001"/> === آريه ورت === ''آريه ورت'' (''Āryāvarta'') قديم سنسڪرت ادب ۾ هڪ اهڙي علائقي لاءِ استعمال ٿيندڙ نالو هو، جنهن کي ويدي ثقافت ۽ مذهبي روايتن سان ڳنڍيو ويندو هو. ان جون حدون مختلف متنن ۽ دورن ۾ مختلف بيان ڪيون ويون آهن. تنهنڪري آريه ورت کي ڪنهن هڪ مستقل سياسي رياست يا جديد ملڪ جي سرحدن جي برابر سمجهڻ درست ناهي. == قديم ايران ۾ آريا == [[فائل:Young avestan geography.png|thumb|اوستا ۾ ذڪر ٿيل جاگرافيائي علائقن جو نقشو. نقشو متنن جي جاگرافيائي تشريح ڏيکاري ٿو، ڪنهن هڪ نسل جي ثابت ٿيل اصل ماڳ کي نه.]] قديم ايراني متنن ۾ ''airya'' ۽ ''ariya'' جا روپ ملن ٿا. [[اوستا]] ۾ هي اصطلاح ايراني مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Bailey1987">{{cite encyclopedia |last=Bailey |first=Harold Walter |title=Arya |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=2 |issue=7 |pages=681–683 |year=1987 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/arya-an-ethnic-epithet/ |language=en }}</ref> قديم ايراني روايتن ۾ ''ايريانم ويجه'' (''Airyanəm Vaēǰah'') جو ذڪر هڪ اهم مذهبي ۽ روايتي ماڳ طور ٿئي ٿو. ان جي صحيح تاريخي جاگرافي بابت عالمن ۾ اختلاف آهن. === هخامنشي ڪتبا === [[فائل:Behistun relief Darius and Gaumata.jpg|thumb|بيستون جي ڪتبي تي دارا پهريون ۽ گئوماتا جو نقش.]] [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهه [[دارا پهريون|دارا پهرئين]] ۽ سندس جانشين [[خشايارشا پهريون|خشايارشا پهرئين]] جي لکتن ۾ ''ariya'' ۽ ''ariya čiça'' جهڙا اصطلاح ملن ٿا. انهن لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته آريا لفظ قديم ايراني سياسي ۽ ثقافتي خودسڃاڻپ ۾ استعمال ٿيندو هو.<ref name="Bailey1987"/> === ايران جي نالي سان تعلق === ''ايران'' جي نالي جي تاريخي بڻ جو تعلق قديم ايراني ''arya'' واري لفظي خاندان سان آهي. وچين فارسيءَ ۾ ''Ērān'' ۽ ''Ērānšahr'' جهڙا روپ استعمال ٿيا. انهن جو تعلق ايراني ماڻهن ۽ سندن سياسي-ثقافتي دنيا جي تصور سان هو.<ref name="Schmitt1987"/> == آرين جو اصل ماڳ == آرين يا قديم هند-ايراني ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن جي اصل ماڳ بابت ٻه صدين کان وڌيڪ عرصي تائين مختلف نظريا پيش ٿيندا رهيا آهن. اهڙي بحث ۾ ٻوليائي مشابهتون، ويدي ۽ اوستائي متن، آثارِ قديمه ۽ جديد جينياتي تحقيق اهم ثبوت آهن. === وچ ايشيا وارو تاريخي نظريو === اوڻويهين صديءَ ۾ ڪيترن يورپي عالمن آرين جي اصل ماڳ کي وچ ايشيا سان ڳنڍيو. ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ'' ۾ ايڊيلنگ، روڊ، پاٽ، لاسن، جيڪب گرم ۽ مئڪس ملر جهڙن عالمن جا مختلف رايا بيان ڪيا آهن. انهن مان ڪن عالمن باختر، آمو درياهه ۽ سير درياهه جي ڀرپاسي وارن علائقن کي قديم آرين جي رهائش سان ڳنڍيو، جڏهن ته ٻين ايشيا جي وڌيڪ وسيع علائقن جو تصور پيش ڪيو.<ref name="Bherumal"/> اهي اوڻويهين صديءَ جا تاريخي مفروضا هئا. جديد تحقيق ۾ وچ ايشيا جي اهميت برقرار آهي، پر پراڻن نظرين جي هر تفصيل کي قبول نٿو ڪيو وڃي. === اتر قطب ۽ ميرو پربت وارو نظريو === [[بال گنگاڌر تلڪ]] پنهنجي ڪتاب ''The Arctic Home in the Vedas'' ۾ اهو نظريو پيش ڪيو ته قديم ويدي روايتن جا ڪي اشارا اتر قطبي علائقن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Tilak1903">{{cite book |last=Tilak |first=Bal Gangadhar |title=The Arctic Home in the Vedas |year=1903 |language=en }}</ref> ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ پڻ قديم سنڌ بابت بحث ۾ ميرو پربت، طرفن جي نالن ۽ سج جي حرڪت بابت اهڙين تشريحن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Bherumal"/> بهرحال، جديد تاريخي لسانيات، آثارِ قديمه ۽ قديم ڊي اين اي جي تحقيق اتر قطب کي هند-ايراني ٻوليون ڳالهائيندڙن جو ثابت ٿيل اصل ماڳ تسليم نٿي ڪري. هن نظريي کي تاريخي فڪري بحث طور پڙهڻ گهرجي، نه ڪي قائم ٿيل سائنسي نتيجي طور. === يوريشيائي اسٽيپي سان تعلق === جديد تحقيق ۾ قديم هند-ايراني ٻولين جي تاريخ کي يوريشيا جي اسٽيپي علائقن جي برونز دور وارين آبادين سان ڳنڍيو وڃي ٿو. [[سنٽاشتا ثقافت]] ۽ ان سان لاڳاپيل آثارِ قديمه وارا گروهه هن بحث ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. انهن جي دور ۾ گهوڙن، ڦيٿن وارين گاڏين، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ آبادين جي وچ ۾ رابطن جا ثبوت ملن ٿا.<ref name="Anthony2007"/> لساني ۽ آثارِ قديمه جي نتيجن مان هند-ايراني ٻولين جي قديم تاريخ بابت مفروضا قائم ڪيا وڃن ٿا، پر ڪنهن مخصوص آثارِ قديمه واري ثقافت کي سڌو هڪ ئي ٻولي يا قوم سان برابر قرار ڏيڻ ۾ احتياط ضروري آهي. == هند-آريائي ٻولين جو ڏکڻ ايشيا ۾ پکڙجڻ == هند-آريائي ٻولين جي قديم تاريخ جو اهم حصو اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپيل آهي، جتي ويدي سنسڪرت جي ابتدائي روايتن جا آثار ملن ٿا. قديم متنن جي لساني تشريح، آثارِ قديمه ۽ جينياتي تحقيق کي گڏ ڏسڻ سان معلوم ٿئي ٿو ته ڏکڻ ايشيا ۾ آباديائي رابطا ۽ ميلاپ ڪيترن مرحلن ۾ ٿيا. 2019ع ۾ رسالي ''Science'' ۾ شايع ٿيل هڪ وسيع تحقيق ۾ 523 قديم انسانن جي جينياتي معلومات جو تجزيو ڪيو ويو. مطالعي موجب ڏکڻ ايشيا جي آباديائي تاريخ ۾ مقامي قديم نسب، سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل آباديون ۽ اسٽيپي چراگاهي آبادين سان لاڳاپيل نسب اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Narasimhan2019">{{cite journal |last=Narasimhan |first=Vagheesh M. |last2=Patterson |first2=Nick |last3=Moorjani |first3=Priya |title=The Formation of Human Populations in South and Central Asia |journal=Science |volume=365 |issue=6457 |year=2019 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |language=en }}</ref> جينياتي نتيجا قديم آبادين جي لڏپلاڻ ۽ ميلاپ بابت ڄاڻ ڏين ٿا، پر انهن مان ڪنهن فرد جي ٻولي، مذهبي عقيدي يا ثقافتي سڃاڻپ جو سڌو ۽ قطعي تعين نٿو ڪري سگهجي. == آريا ۽ سنڌ == قديم [[سنڌ]] هندستاني برصغير جي اتر-اولهه واري تاريخي ۽ ثقافتي دنيا جو اهم حصو رهي آهي. [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جي شهري دور ۽ بعد واري ويدي دور جي وچ ۾ ثقافتي، آباديائي ۽ ٻوليائي تبديلين جو مطالعو ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ جو اهم موضوع آهي. [[رگ ويد]] ۾ سنڌو درياهه ۽ اتر-اولهه جي ٻين درياهن جو ذڪر ملي ٿو. ان مان ويدي روايتن جي جاگرافيائي دنيا ۾ سنڌو ماٿريءَ جي اهميت ظاهر ٿئي ٿي. بهرحال، رگ ويد ۾ سنڌو درياهه جو ذڪر هجڻ مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته سنڌو تهذيب جا سڀ رهواسي ويدي سنسڪرت ڳالهائيندڙ هئا. سنڌو تهذيب جي لکت اڃا تائين متفقه طور پڙهي نه وئي آهي. ان ڪري هن تهذيب جي ٻوليءَ بابت مختلف نظريا موجود آهن، پر ڪنهن هڪ نظريي کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي. == آريا ۽ مذهب == قديم هند-ايراني روايتن ۾ مذهبي رسمن، مقدس لفظن، شاعريءَ ۽ ديوتائن جي نالن ۾ ڪيتريون مشابهتون ملن ٿيون. ويدي هندستان ۾ [[اگني]]، [[اندر]] ۽ ٻين ديوتائن جي پوڄا اهم هئي، جڏهن ته ايراني مذهبي روايتن ۾ [[اهورا مزدا]] ۽ اوستائي مذهبي تصورن کي اهميت حاصل ٿي. رگ ويد ۽ اوستا ۾ موجود ڪجهه لفظي ۽ مذهبي مشابهتون قديم هند-ايراني ثقافتي ورثي جي مطالعي لاءِ اهم آهن.<ref name="Anthony2007"/> ان هوندي به قديم هندستاني ۽ ايراني مذهبي روايتون وقت سان الڳ الڳ رستن تي ترقي ڪنديون رهيون. == آريا ۽ نسلي نظريا == اوڻويهين صديءَ ۾ يورپي نسلي نظرين جي اثر هيٺ لفظ ''آريا'' کي هڪ فرضي انساني نسل سان ڳنڍيو ويو. فرانسيسي ليکڪ [[آرٿر ڊي گوبينو]] ۽ ٻين نسلي نظريه سازن آريائي برتريءَ جا خيال پيش ڪيا. بعد ۾ نازي جرمنيءَ انهن خيالن کي پنهنجي نسلي سياست ۽ امتيازي قانونن ۾ استعمال ڪيو. [[نازي جرمني]] ۾ آريائي نسل جي فرضي برتريءَ واري تصور کي يهودين ۽ ٻين گروهن خلاف ظلم ۽ امتيازي پاليسين جي جواز طور استعمال ڪيو ويو.<ref name="Bergen2003">{{cite book |last=Bergen |first=Doris L. |title=War & Genocide: A Concise History of the Holocaust |publisher=Rowman & Littlefield |year=2003 |isbn=9780847696314 |language=en }}</ref> جديد لسانيات ۽ انساني جينيات ۾ ''آريا'' کي ڪنهن خالص يا برتر حياتياتي نسل جي نالي طور قبول نٿو ڪيو وڃي. == تاريخي نظرين جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #9eb9d0;" |+ style="background:#175b88;color:#ffffff;padding:10px;font-size:115%;" | آرين جي اصل ماڳ ۽ سڃاڻپ بابت تاريخي ۽ جديد نقطه نظر ! style="background:#dcecf8;color:#173f60;" | نظريو ! style="background:#e6f3e8;color:#22583a;" | اهم نمائندا يا ثبوت ! style="background:#fff0d8;color:#78511d;" | علمي حيثيت |- | '''وچ ايشيا وارو پراڻو نظريو''' | اوڻويهين صديءَ جا تاريخدان ۽ لسانيات جا ماهر | تاريخي طور اهم، پر اصل ماڳ بابت ان جون سڀ تفصيلون ثابت ٿيل ناهن. |- | '''اتر قطب وارو نظريو''' | بال گنگاڌر تلڪ؛ ويدي متنن جي قطبي تشريح | جديد تحقيق ۾ قبوليل اصل ماڳ جو نظريو ناهي. |- | '''يوريشيائي اسٽيپي سان تعلق''' | تقابلي لسانيات، برونز دور جا آثار ۽ جينياتي تحقيق | قديم هند-ايراني ٻولين جي پکڙجڻ بابت جديد تحقيق جو اهم وضاحتي نمونو. |- | '''آريائي نسل''' | اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ جا نسلي نظريا | سائنسي طور رد ٿيل نسلي تصور. |- | '''هند-ايراني ثقافتي سڃاڻپ''' | رگ ويد، اوستا ۽ قديم فارسي ڪتبا | اصطلاح جي قديم استعمال کي سمجهڻ لاءِ بنيادي تاريخي ثبوت. |} == لفظ آريا جا مختلف استعمال == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b3c8d9;" |+ style="background:#694a9a;color:white;padding:9px;" | مختلف ٻولين ۽ دورن ۾ آريا لفظ ! style="background:#e8ddf5;" | ٻولي يا دور ! style="background:#e8ddf5;" | لفظي روپ ! style="background:#e8ddf5;" | استعمال |- | ويدي سنسڪرت | ''ārya'' | ويدي ثقافتي ۽ مذهبي خودسڃاڻپ |- | اوستائي | ''airya'' | قديم ايراني سڃاڻپ |- | قديم فارسي | ''ariya'' | ايراني خودسڃاڻپ ۽ شاهي ڪتبا |- | وچين فارسي | ''ēr''، ''ērān'' | ايراني سڃاڻپ ۽ سياسي اصطلاح |- | جديد تاريخي لسانيات | Indo-Iranian | هند-آريائي، ايراني ۽ نورستاني ٻولين جي گڏيل شاخ |- | نسلي نظريا | Aryan race | تاريخي طور استعمال ٿيل، پر سائنسي طور رد ٿيل تصور |} == تاريخ نويسيءَ ۾ آريا جو تصور == [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]]، [[رميش چندر دت]] ۽ ٻين تاريخدانن جا ڪتاب پنهنجي دور جي علمي تصورن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهن. رميش چندر دت پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ آرين جي وچ ايشيا سان لاڳاپيل هجڻ ۽ پوءِ مختلف طرفن ڏانهن پکڙجڻ جو بيان پيش ڪيو هو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |chapter=Aryan Settlements in the Punjab |language=en }}</ref> انهن پراڻن ڪتابن ۾ آرين کي ڪڏهن هڪ گڏيل قوم ۽ ڪڏهن وسيع نسلي خاندان طور پيش ڪيو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ اهڙن تصورن کي وڌيڪ احتياط سان پرکيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[هند-ايراني ٻوليون]] * [[هند-آريائي ٻوليون]] * [[هند-يورپي ٻوليون]] * [[رگ ويد]] * [[اوستا]] * [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] * [[آريه ورت]] * [[آريائي نسل]] * [[قديم سنڌ]] * [[ايران جي تاريخ]] ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://www.iranicaonline.org/articles/aryans/ Aryans — Encyclopaedia Iranica] * [https://www.iranicaonline.org/articles/arya-an-ethnic-epithet/ Arya — Encyclopaedia Iranica] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ The Formation of Human Populations in South and Central Asia] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Late_Vedic_Culture_(1100-500_BCE).png ويدي دور جو نقشو — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Young_avestan_geography.png اوستائي جاگرافي — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Behistun_relief_Darius_and_Gaumata.jpg بيستون جو ڪتبو — وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:قديم هندستان]] [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:هند-ايراني ٻوليون]] [[زمرو:تاريخي لسانيات]] [[زمرو:هند-يورپي قومون]] o9lcu8r2cqep9c0c0f89ul8ojx79p8d 424049 424048 2026-10-21T12:22:21Z Intisar Ali 8681 /* تاريخ نويسيءَ ۾ آريا جو تصور */ 424049 wikitext text/x-wiki {{Short description|قديم هند-ايراني ماڻهن جي ثقافتي ۽ ٻوليائي خودسڃاڻپ}} {{About|قديم هند-ايراني اصطلاح ۽ ان جي تاريخي استعمال|نسلي نظريي|آريائي نسل}} '''آريا''' (انگريزي: ''Aryan''؛ سنسڪرت: ''ārya''؛ اوستائي: ''airya''؛ قديم فارسي: ''ariya'') هڪ تاريخي ۽ ٻوليائي اصطلاح آهي، جيڪو قديم [[هند-ايراني ٻوليون|هند-ايراني]] ماڻهن جي خودسڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندو هو. [[رگ ويد]] ۽ [[اوستا]] ۾ هن لفظ جا مختلف روپ ملن ٿا. قديم هندستان ۾ اهو خاص طور ويدي ٻولي ۽ ثقافت سان لاڳاپيل گروهن لاءِ، جڏهن ته قديم ايران ۾ ايراني ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن جي سڃاڻپ لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref name="Schmitt1987">{{cite encyclopedia |last=Schmitt |first=Rüdiger |title=Aryans |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=2 |issue=7 |pages=684–687 |year=1987 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/aryans/ |language=en }}</ref> جديد تاريخي لسانيات ۾ آريا جو اصطلاح بنيادي طور هند-ايراني ٻولين ۽ انهن سان لاڳاپيل قديم ثقافتي سڃاڻپ جي حوالي سان استعمال ٿئي ٿو. اهو ڪنهن هڪ حياتياتي يا خالص انساني نسل جو نالو ناهي.<ref name="Witzel2001">{{cite journal |last=Witzel |first=Michael |title=Autochthonous Aryans? The Evidence from Old Indian and Iranian Texts |journal=Electronic Journal of Vedic Studies |volume=7 |issue=3 |year=2001 |pages=1–93 |language=en }}</ref> اوڻويهين صديءَ ۾ يورپي ليکڪن هن اصطلاح کي نسلي درجابنديءَ سان ڳنڍيو. اهڙي استعمال مان پوءِ نام نهاد آريائي نسل جا نظريا پيدا ٿيا، جن کي نازي نظريي ۾ پڻ اختيار ڪيو ويو. جديد علمي تحقيق اهڙي نسلي تشريح کي رد ڪري ٿي.<ref name="Anthony2007">{{cite book |last=Anthony |first=David W. |title=The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World |publisher=Princeton University Press |year=2007 |isbn=9780691058870 |language=en }}</ref> == لفظ جي معنيٰ ۽ بڻ بنياد == لفظ ''آريا'' جو سنسڪرت روپ ''ārya'' آهي، جنهن کي مختلف قديم متنن ۾ عزت، شرافت، سماجي حيثيت ۽ ثقافتي وابستگيءَ جي معنائن سان ڳنڍيو ويو آهي. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ'' ۾ پروفيسر [[مئڪس ملر]] سان منسوب هڪ پراڻي تشريح بيان ڪئي آهي، جنهن موجب لفظ جو تعلق زمين کي هر ڏيڻ واري عمل سان هو ۽ زرعي سماج جي ماڻهن لاءِ عزت واري معنيٰ پيدا ٿي.<ref name="Bherumal">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2004 |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page9.html |language=sd }}</ref> بهرحال، هيءَ هڪ تاريخي اشتقاقي تشريح آهي. جديد لسانيات ۾ لفظ جي آخري هند-يورپي بڻ بابت مڪمل اتفاق موجود ناهي؛ ان کي يقيني طور صرف ''هر ڏيڻ'' مان نڪتل لفظ سمجهڻ درست نه ٿيندو.<ref name="MalloryAdams1997">{{cite book |last=Mallory |first=J. P. |last2=Adams |first2=D. Q. |title=Encyclopedia of Indo-European Culture |publisher=Fitzroy Dearborn |year=1997 |isbn=9781884964985 |language=en }}</ref> == هند-ايراني ٻوليون == [[هند-يورپي ٻوليون|هند-يورپي ٻوليائي خاندان]] جي هند-ايراني شاخ ۾ ٽي اهم گروهه شامل آهن: * هند-آريائي ٻوليون؛ * ايراني ٻوليون؛ * نورستاني ٻوليون. انهن ٻولين جي قديم صورتن ۾ آواز، لفظن، مذهبي اصطلاحن ۽ شاعراڻي روايتن جون ڪيتريون مشابهتون ملن ٿيون. اهڙين مشابهتن جي بنياد تي لسانيات جا ماهر هڪ پراڻي گڏيل هند-ايراني ٻوليءَ جي وجود جو اندازو لڳائين ٿا.<ref name="Schmitt1987"/> == قديم هندستان ۾ آريا == [[فائل:Late Vedic Culture (1100-500 BCE).png|thumb|ويدي دور جي پوئين مرحلي ۾ ثقافتي ۽ سياسي علائقن جو نقشو، لڳ ڀڳ 1100–500 ق.م.]] قديم هندستان ۾ ''آريا'' اصطلاح جو تعلق خاص طور ويدي سنسڪرت ڳالهائيندڙ گروهن، انهن جي مذهبي رسمن ۽ ثقافتي روايتن سان هو. [[رگ ويد]] ۾ آريا ۽ ٻين گروهن بابت ذڪر ملي ٿو، پر انهن اصطلاحن کي جديد نسلي درجابنديءَ جي برابر نٿو سمجهي سگهجي. ويدي سماج ۾ ثقافتي ۽ مذهبي وابستگيءَ جي اهميت هئي، ۽ مختلف گروهن جي وچ ۾ رابطا ۽ ثقافتي ميلاپ پڻ ٿيندا رهيا.<ref name="Witzel2001"/> === آريه ورت === ''آريه ورت'' (''Āryāvarta'') قديم سنسڪرت ادب ۾ هڪ اهڙي علائقي لاءِ استعمال ٿيندڙ نالو هو، جنهن کي ويدي ثقافت ۽ مذهبي روايتن سان ڳنڍيو ويندو هو. ان جون حدون مختلف متنن ۽ دورن ۾ مختلف بيان ڪيون ويون آهن. تنهنڪري آريه ورت کي ڪنهن هڪ مستقل سياسي رياست يا جديد ملڪ جي سرحدن جي برابر سمجهڻ درست ناهي. == قديم ايران ۾ آريا == [[فائل:Young avestan geography.png|thumb|اوستا ۾ ذڪر ٿيل جاگرافيائي علائقن جو نقشو. نقشو متنن جي جاگرافيائي تشريح ڏيکاري ٿو، ڪنهن هڪ نسل جي ثابت ٿيل اصل ماڳ کي نه.]] قديم ايراني متنن ۾ ''airya'' ۽ ''ariya'' جا روپ ملن ٿا. [[اوستا]] ۾ هي اصطلاح ايراني مذهبي ۽ ثقافتي سڃاڻپ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Bailey1987">{{cite encyclopedia |last=Bailey |first=Harold Walter |title=Arya |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=2 |issue=7 |pages=681–683 |year=1987 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/arya-an-ethnic-epithet/ |language=en }}</ref> قديم ايراني روايتن ۾ ''ايريانم ويجه'' (''Airyanəm Vaēǰah'') جو ذڪر هڪ اهم مذهبي ۽ روايتي ماڳ طور ٿئي ٿو. ان جي صحيح تاريخي جاگرافي بابت عالمن ۾ اختلاف آهن. === هخامنشي ڪتبا === [[فائل:Behistun relief Darius and Gaumata.jpg|thumb|بيستون جي ڪتبي تي دارا پهريون ۽ گئوماتا جو نقش.]] [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهه [[دارا پهريون|دارا پهرئين]] ۽ سندس جانشين [[خشايارشا پهريون|خشايارشا پهرئين]] جي لکتن ۾ ''ariya'' ۽ ''ariya čiça'' جهڙا اصطلاح ملن ٿا. انهن لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته آريا لفظ قديم ايراني سياسي ۽ ثقافتي خودسڃاڻپ ۾ استعمال ٿيندو هو.<ref name="Bailey1987"/> === ايران جي نالي سان تعلق === ''ايران'' جي نالي جي تاريخي بڻ جو تعلق قديم ايراني ''arya'' واري لفظي خاندان سان آهي. وچين فارسيءَ ۾ ''Ērān'' ۽ ''Ērānšahr'' جهڙا روپ استعمال ٿيا. انهن جو تعلق ايراني ماڻهن ۽ سندن سياسي-ثقافتي دنيا جي تصور سان هو.<ref name="Schmitt1987"/> == آرين جو اصل ماڳ == آرين يا قديم هند-ايراني ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻهن جي اصل ماڳ بابت ٻه صدين کان وڌيڪ عرصي تائين مختلف نظريا پيش ٿيندا رهيا آهن. اهڙي بحث ۾ ٻوليائي مشابهتون، ويدي ۽ اوستائي متن، آثارِ قديمه ۽ جديد جينياتي تحقيق اهم ثبوت آهن. === وچ ايشيا وارو تاريخي نظريو === اوڻويهين صديءَ ۾ ڪيترن يورپي عالمن آرين جي اصل ماڳ کي وچ ايشيا سان ڳنڍيو. ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ'' ۾ ايڊيلنگ، روڊ، پاٽ، لاسن، جيڪب گرم ۽ مئڪس ملر جهڙن عالمن جا مختلف رايا بيان ڪيا آهن. انهن مان ڪن عالمن باختر، آمو درياهه ۽ سير درياهه جي ڀرپاسي وارن علائقن کي قديم آرين جي رهائش سان ڳنڍيو، جڏهن ته ٻين ايشيا جي وڌيڪ وسيع علائقن جو تصور پيش ڪيو.<ref name="Bherumal"/> اهي اوڻويهين صديءَ جا تاريخي مفروضا هئا. جديد تحقيق ۾ وچ ايشيا جي اهميت برقرار آهي، پر پراڻن نظرين جي هر تفصيل کي قبول نٿو ڪيو وڃي. === اتر قطب ۽ ميرو پربت وارو نظريو === [[بال گنگاڌر تلڪ]] پنهنجي ڪتاب ''The Arctic Home in the Vedas'' ۾ اهو نظريو پيش ڪيو ته قديم ويدي روايتن جا ڪي اشارا اتر قطبي علائقن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Tilak1903">{{cite book |last=Tilak |first=Bal Gangadhar |title=The Arctic Home in the Vedas |year=1903 |language=en }}</ref> ڀيرومل مهرچند آڏواڻيءَ پڻ قديم سنڌ بابت بحث ۾ ميرو پربت، طرفن جي نالن ۽ سج جي حرڪت بابت اهڙين تشريحن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Bherumal"/> بهرحال، جديد تاريخي لسانيات، آثارِ قديمه ۽ قديم ڊي اين اي جي تحقيق اتر قطب کي هند-ايراني ٻوليون ڳالهائيندڙن جو ثابت ٿيل اصل ماڳ تسليم نٿي ڪري. هن نظريي کي تاريخي فڪري بحث طور پڙهڻ گهرجي، نه ڪي قائم ٿيل سائنسي نتيجي طور. === يوريشيائي اسٽيپي سان تعلق === جديد تحقيق ۾ قديم هند-ايراني ٻولين جي تاريخ کي يوريشيا جي اسٽيپي علائقن جي برونز دور وارين آبادين سان ڳنڍيو وڃي ٿو. [[سنٽاشتا ثقافت]] ۽ ان سان لاڳاپيل آثارِ قديمه وارا گروهه هن بحث ۾ اهم حيثيت رکن ٿا. انهن جي دور ۾ گهوڙن، ڦيٿن وارين گاڏين، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ آبادين جي وچ ۾ رابطن جا ثبوت ملن ٿا.<ref name="Anthony2007"/> لساني ۽ آثارِ قديمه جي نتيجن مان هند-ايراني ٻولين جي قديم تاريخ بابت مفروضا قائم ڪيا وڃن ٿا، پر ڪنهن مخصوص آثارِ قديمه واري ثقافت کي سڌو هڪ ئي ٻولي يا قوم سان برابر قرار ڏيڻ ۾ احتياط ضروري آهي. == هند-آريائي ٻولين جو ڏکڻ ايشيا ۾ پکڙجڻ == هند-آريائي ٻولين جي قديم تاريخ جو اهم حصو اتر-اولهه ڏکڻ ايشيا سان لاڳاپيل آهي، جتي ويدي سنسڪرت جي ابتدائي روايتن جا آثار ملن ٿا. قديم متنن جي لساني تشريح، آثارِ قديمه ۽ جينياتي تحقيق کي گڏ ڏسڻ سان معلوم ٿئي ٿو ته ڏکڻ ايشيا ۾ آباديائي رابطا ۽ ميلاپ ڪيترن مرحلن ۾ ٿيا. 2019ع ۾ رسالي ''Science'' ۾ شايع ٿيل هڪ وسيع تحقيق ۾ 523 قديم انسانن جي جينياتي معلومات جو تجزيو ڪيو ويو. مطالعي موجب ڏکڻ ايشيا جي آباديائي تاريخ ۾ مقامي قديم نسب، سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل آباديون ۽ اسٽيپي چراگاهي آبادين سان لاڳاپيل نسب اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref name="Narasimhan2019">{{cite journal |last=Narasimhan |first=Vagheesh M. |last2=Patterson |first2=Nick |last3=Moorjani |first3=Priya |title=The Formation of Human Populations in South and Central Asia |journal=Science |volume=365 |issue=6457 |year=2019 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |language=en }}</ref> جينياتي نتيجا قديم آبادين جي لڏپلاڻ ۽ ميلاپ بابت ڄاڻ ڏين ٿا، پر انهن مان ڪنهن فرد جي ٻولي، مذهبي عقيدي يا ثقافتي سڃاڻپ جو سڌو ۽ قطعي تعين نٿو ڪري سگهجي. == آريا ۽ سنڌ == قديم [[سنڌ]] هندستاني برصغير جي اتر-اولهه واري تاريخي ۽ ثقافتي دنيا جو اهم حصو رهي آهي. [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جي شهري دور ۽ بعد واري ويدي دور جي وچ ۾ ثقافتي، آباديائي ۽ ٻوليائي تبديلين جو مطالعو ڏکڻ ايشيا جي قديم تاريخ جو اهم موضوع آهي. [[رگ ويد]] ۾ سنڌو درياهه ۽ اتر-اولهه جي ٻين درياهن جو ذڪر ملي ٿو. ان مان ويدي روايتن جي جاگرافيائي دنيا ۾ سنڌو ماٿريءَ جي اهميت ظاهر ٿئي ٿي. بهرحال، رگ ويد ۾ سنڌو درياهه جو ذڪر هجڻ مان اهو نتيجو نٿو ڪڍي سگهجي ته سنڌو تهذيب جا سڀ رهواسي ويدي سنسڪرت ڳالهائيندڙ هئا. سنڌو تهذيب جي لکت اڃا تائين متفقه طور پڙهي نه وئي آهي. ان ڪري هن تهذيب جي ٻوليءَ بابت مختلف نظريا موجود آهن، پر ڪنهن هڪ نظريي کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿو سمجهي سگهجي. == آريا ۽ مذهب == قديم هند-ايراني روايتن ۾ مذهبي رسمن، مقدس لفظن، شاعريءَ ۽ ديوتائن جي نالن ۾ ڪيتريون مشابهتون ملن ٿيون. ويدي هندستان ۾ [[اگني]]، [[اندر]] ۽ ٻين ديوتائن جي پوڄا اهم هئي، جڏهن ته ايراني مذهبي روايتن ۾ [[اهورا مزدا]] ۽ اوستائي مذهبي تصورن کي اهميت حاصل ٿي. رگ ويد ۽ اوستا ۾ موجود ڪجهه لفظي ۽ مذهبي مشابهتون قديم هند-ايراني ثقافتي ورثي جي مطالعي لاءِ اهم آهن.<ref name="Anthony2007"/> ان هوندي به قديم هندستاني ۽ ايراني مذهبي روايتون وقت سان الڳ الڳ رستن تي ترقي ڪنديون رهيون. == آريا ۽ نسلي نظريا == اوڻويهين صديءَ ۾ يورپي نسلي نظرين جي اثر هيٺ لفظ ''آريا'' کي هڪ فرضي انساني نسل سان ڳنڍيو ويو. فرانسيسي ليکڪ [[آرٿر ڊي گوبينو]] ۽ ٻين نسلي نظريه سازن آريائي برتريءَ جا خيال پيش ڪيا. بعد ۾ نازي جرمنيءَ انهن خيالن کي پنهنجي نسلي سياست ۽ امتيازي قانونن ۾ استعمال ڪيو. [[نازي جرمني]] ۾ آريائي نسل جي فرضي برتريءَ واري تصور کي يهودين ۽ ٻين گروهن خلاف ظلم ۽ امتيازي پاليسين جي جواز طور استعمال ڪيو ويو.<ref name="Bergen2003">{{cite book |last=Bergen |first=Doris L. |title=War & Genocide: A Concise History of the Holocaust |publisher=Rowman & Littlefield |year=2003 |isbn=9780847696314 |language=en }}</ref> جديد لسانيات ۽ انساني جينيات ۾ ''آريا'' کي ڪنهن خالص يا برتر حياتياتي نسل جي نالي طور قبول نٿو ڪيو وڃي. == تاريخي نظرين جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #9eb9d0;" |+ style="background:#175b88;color:#ffffff;padding:10px;font-size:115%;" | آرين جي اصل ماڳ ۽ سڃاڻپ بابت تاريخي ۽ جديد نقطه نظر ! style="background:#dcecf8;color:#173f60;" | نظريو ! style="background:#e6f3e8;color:#22583a;" | اهم نمائندا يا ثبوت ! style="background:#fff0d8;color:#78511d;" | علمي حيثيت |- | '''وچ ايشيا وارو پراڻو نظريو''' | اوڻويهين صديءَ جا تاريخدان ۽ لسانيات جا ماهر | تاريخي طور اهم، پر اصل ماڳ بابت ان جون سڀ تفصيلون ثابت ٿيل ناهن. |- | '''اتر قطب وارو نظريو''' | بال گنگاڌر تلڪ؛ ويدي متنن جي قطبي تشريح | جديد تحقيق ۾ قبوليل اصل ماڳ جو نظريو ناهي. |- | '''يوريشيائي اسٽيپي سان تعلق''' | تقابلي لسانيات، برونز دور جا آثار ۽ جينياتي تحقيق | قديم هند-ايراني ٻولين جي پکڙجڻ بابت جديد تحقيق جو اهم وضاحتي نمونو. |- | '''آريائي نسل''' | اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ جا نسلي نظريا | سائنسي طور رد ٿيل نسلي تصور. |- | '''هند-ايراني ثقافتي سڃاڻپ''' | رگ ويد، اوستا ۽ قديم فارسي ڪتبا | اصطلاح جي قديم استعمال کي سمجهڻ لاءِ بنيادي تاريخي ثبوت. |} == لفظ آريا جا مختلف استعمال == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b3c8d9;" |+ style="background:#694a9a;color:white;padding:9px;" | مختلف ٻولين ۽ دورن ۾ آريا لفظ ! style="background:#e8ddf5;" | ٻولي يا دور ! style="background:#e8ddf5;" | لفظي روپ ! style="background:#e8ddf5;" | استعمال |- | ويدي سنسڪرت | ''ārya'' | ويدي ثقافتي ۽ مذهبي خودسڃاڻپ |- | اوستائي | ''airya'' | قديم ايراني سڃاڻپ |- | قديم فارسي | ''ariya'' | ايراني خودسڃاڻپ ۽ شاهي ڪتبا |- | وچين فارسي | ''ēr''، ''ērān'' | ايراني سڃاڻپ ۽ سياسي اصطلاح |- | جديد تاريخي لسانيات | Indo-Iranian | هند-آريائي، ايراني ۽ نورستاني ٻولين جي گڏيل شاخ |- | نسلي نظريا | Aryan race | تاريخي طور استعمال ٿيل، پر سائنسي طور رد ٿيل تصور |} == تاريخ نويسيءَ ۾ آريا جو تصور == [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]]، [[رميش چندر دت]] ۽ ٻين تاريخدانن جا ڪتاب پنهنجي دور جي علمي تصورن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهن. رميش چندر دت پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ آرين جي وچ ايشيا سان لاڳاپيل هجڻ ۽ پوءِ مختلف طرفن ڏانهن پکڙجڻ جو بيان پيش ڪيو هو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |chapter=Aryan Settlements in the Punjab |language=en }}</ref> انهن پراڻن ڪتابن ۾ آرين کي ڪڏهن هڪ گڏيل قوم ۽ ڪڏهن وسيع نسلي خاندان طور پيش ڪيو ويو آهي. جديد تحقيق ۾ اهڙن تصورن کي وڌيڪ احتياط سان پرکيو وڃي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[هند-ايراني ٻوليون]] * [[هند-آريائي ٻوليون]] * [[هند-يورپي ٻوليون]] * [[رگ ويد]] * [[اوستا]] * [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] * [[آريه ورت]] * [[آريائي نسل]] * [[قديم سنڌ]] * [[ايران جي تاريخ]] ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://www.iranicaonline.org/articles/aryans/ Aryans — Encyclopaedia Iranica] * [https://www.iranicaonline.org/articles/arya-an-ethnic-epithet/ Arya — Encyclopaedia Iranica] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ The Formation of Human Populations in South and Central Asia] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Late_Vedic_Culture_(1100-500_BCE).png ويدي دور جو نقشو — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Young_avestan_geography.png اوستائي جاگرافي — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Behistun_relief_Darius_and_Gaumata.jpg بيستون جو ڪتبو — وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:قديم هندستان]] [[زمرو:ايران جي تاريخ]] [[زمرو:هند-ايراني ٻوليون]] [[زمرو:تاريخي لسانيات]] [[زمرو:هند-يورپي قومون]] 051qkx0n86752bxwrk0v175u5p5wlkl 1 4538 424227 180881 2026-10-21T22:48:24Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[بحث:رضيا سلطانا]] کي [[بحث:رضيه سلطان]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 20799 wikitext text/x-wiki == رضیہ سلطانہ == [[تصویر:http://upload.wikimedia.org/wikipedia/ur/thumb/f/ff/03Razia1.jpg/800px-03Razia1.jpg|thumb|رضیہ سلطانہ کے دور کے سکے]] رضیہ سلطان یا رضیہ سلطانہ (شاہی نام: جلالۃ الدین رضیہ) [[جنوبی ایشیا]] پر حکومت کرنے والی واحد خاتون تھیں۔ وہ 1205ء میں پیدا ہوئیں اور 1240ء میں انتقال کرگئیں۔ وہ ترک سلجوق نسل سے تعلق رکھتی تھیں اور کئی دیگر مسلم شہزادیوں کی طرح جنگی تربیت اور انتظام سلطنت کی تربیت بھی حاصل کی۔ [[سلطنت دہلی]] کے [[خاندان غلاماں]] کے بادشاہ [[شمس الدین التمش]] ان کے والد تھے جنہوں نے اپنے کئی بیٹوں پر ترجیح دیتے ہوئے رضیہ کو اپنا جانشیں قرار دیا تاہم التتمش کے انتقال کے بعد رضیہ کے ایک بھائی [[رکن الدین فیروز]] نے تخت پر قبضہ کرلیا اور 7 ماہ تک حکومت کی۔ لیکن رضیہ سلطانہ نے دہلی کے لوگوں کی مدد سے 1236ء میں بھائی کو شکست دے کر تخت حاصل کرلیا۔ کہا جاتا ہے کہ تخت سنبھالنے کے بعد انہوں نے زنانہ لباس پہننا چھوڑدیا تھا اور مردانہ لباس زیب تن کرکے دربار اور میدان جنگ میں شرکت کرتی تھیں۔ [[بھنٹڈہ]] میں بغاوت کچلنے کے دوران سلطنت کی اہم شخصیات نے رضیہ کا تختہ الٹ دیا اور ان کے بھائی [[بہرام]] کو بادشاہ بنا ڈالا۔ رضیہ نے بھٹنڈہ کے گورنر [[ملک التونیہ]] سے شادی کرکے تخت دوبارہ حاصل کرنے کی کوشش کی لیکن جنگ میں شوہر سمیت ماری گئیں۔ انہیں [[پرانی دلی]] میں سپرد خاک کیا گیا۔ واضح رہے کہ رضیہ اپنے لئے سلطانہ کا لقب پسند نہیں کرتی تھیں کیونکہ اس کا مطلب ہے سلطان کی بیوی بلکہ اس کی جگہ خود کو رضیہ سلطان کہتی تھیں۔ [[زمرہ:سلطنت دہلی]] [[زمرہ:تاریخ ہندوستان]] [[en:Razia Sultana]] [[az:Sultan Raziyə bəyim]] [[bn:রাজিয়া সুলতানা]] [[de:Raziah]] [[fr:Sultan Razia]] [[hi:रजिया सुल्तान]] [[ml:സുൽത്താന റസിയ]] [[ja:ラズィーヤ]] [[pnb:رضیہ سلطانہ]] [[simple:Razia Sultan]] [[sv:Radiyya Begum]] [[te:రజియా సుల్తానా]] busrxmgeybzcv483ys4kjo6s7039mzm 0 4540 424225 213802 2026-10-21T22:48:24Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[رضيا سلطانا]] کي [[رضيه سلطان]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 213802 wikitext text/x-wiki '''رضيا سلطان''' یا '''رضيا سلطانا''' (شاهي نالو: جلالۃ الدين رضيہ) [[ڏکڻ ايشيا]] تي حڪومت ڪرڻ واري واحد خاتون هئي۔ هو 1205ع ۾ پيدا ٿي ۽ 1240ع ۾ انتقال ڪري وئي۔ سلطنت دهلي جي [[غلام گهراڻو]] جي بادشاهه [[شمس الدين التمش]] جي ڌيءَ هئي، ۽ هو ترڪ سلجوق نسل سا تعلق رکندي هئي ۽ ڪيترن ئي مسلم شهزادن وانگور جنگي تربيت ۽ انتظام سلطنت جي تربيت به حاصل ڪئي۔ [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] جي مسلم تاريخ ۾، رضيه ئي هڪ اهڙي عورت هئي، جنهن حڪومت هلائي. رضيه جي وقت ۾ هر هنڌ جهيڙا جهٽا ۽ بغاوت پکڙيل هئي، پر هن جلد ئي، سڄي [[ڀارت|هندستان]] تي پنهجو اقتدار قائم ڪري ورتو. [[بنگال]] ۽ [[سنڌ]] جهڙن ڏورانهن علائقن جي گورنرن ساڻس وفاداريءَ جو اظهار ڪيو. هوءَ مردانه ڪپڙا پائي دربار ۾ ايندي هئي، ۽ گهوڙن تي سوار ٿي، فوجن جي اڳواڻي به پاڻ ڪندي هئي. هن تاخت تي ويهڻ شرط سلطان جو لقب اختيار ڪيو، ۽ نهايت هوشياري ۽ وڏي رعب ۽ دٻدٻي سان حڪومت ڪرڻ لڳي. [[لکنئو]] کان ويندي [[ديبل]] تائين سڄي ملڪ جا امير ۽ گورنر سندس فرمانبردار ۽ مطيع هئا. رضيه سلطانه جي قسمت ۾ امن امان واري حڪومت نه هئي، ويتر ان ڳالهه خرابي پيدا ڪئي، جو هن پنهنجي هڪ حبشي غلام جلال الدين ياقوت کي شاهي طبيلي جو داروغو مقرر ڪيو. جنهن سندس ترڪ سردارن کي ناراض ڪري وڌو. [[پنجاب]] جو گورنر اياز ۽ ڀٽندا جو گورنر التونيه، رضيه سلطانه جي فرمانبرداري کان ڦري ويا. رضيه لشڪر وٺي پنجاب ۾ داخل ٿي. جڏهن سندس لشڪر ڀٽندا وٽ پهتو ته ناراض ٿيل سردارن وجهه وٺي ياقوت کي قتل ڪري رضيه کي قيد ڪيو ۽ کيس التونيه جي حوالي ڪيو، ۽ التمش جي پٽ معزالدين بهرام کي تخت تي ويهاريو. ان ڳالهه جي ڪري التونيه گهڻو مايوس ٿيو هن رضيه سلطانه کي قيد مان آزاد ڪيو، ۽ ساڻس شادي ڪئي، ان کان پوءِ [[دهلي]]ءَ تي ڪاهي ويو، 13 [[آڪٽوبر|آڪٽومبر]] [[1240ع]] تي بهرام کين ڪئٽل وٽ شڪست ڏني، ۽ ٻئي ڏينهن رضيه ۽ التونيه مڪاني [[هندو|هندن]] هٿان قتل ٿي ويا، رضيه سلطانه جي حڪومت ساڍا 3 سال هلي. رضيه سلطانه هڪ تمام هوشيار عورت هئي، هن ۾ حڪومت ڪرڻ جي اهليت موجود هئي هن حڪومت هلائڻ جو تجربو پنهنجي پيءُ التمش کان حاصل ڪيو هو منهاج السراج جي مُورخ جو چوڻ آهي، ته هوءَ هڪ وڏي سلطان هئي، سادي مزاج واري، انصاف پسند، همدرد، عالمن جي قدردان، عدل ۽ اڳري، عوام جي ڀلائي جي نگران، جنگي سفر مان واقف، مطلب ته هن ۾ اهي سڀ صفتون موجود هيون جيڪي هڪ بادشاهه ۾ هئڻ گهرجن.[[فائل:Tomb of Razia Begum.JPG|thumb|رضيا سلطان، رضيا بيگم جو مقبرو]] <br /> {{حوالا}} [[زمرو:حڪمران عورتون]] rwkjam8qpfo3bbsglcmcit3twtkch4e 424230 424225 2026-10-21T22:51:03Z Intisar Ali 8681 424230 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|دهلي سلطنت جي عورت سلطان (1236ع–1240ع)}} {{Infobox royalty | name = رضيه سلطان | title = [[دهليءَ جو سلطان]] | image = Painting of Razia Sultana of the Delhi Sultanate, from the lacquer-binding cover of a manuscript of Tulsi Das' 'Ramcharitmanas', ca.1830–36.jpg | image_size = 260px | caption = رضيه سلطان جي اوڻويهين صديءَ جي مصوري (1830ع–1836ع)، همعصر تصوير نه آهي | succession = پنجين [[دهليءَ جو سلطان|دهليءَ جي سلطان]] | reign = 19 نومبر 1236ع – 20 اپريل 1240ع | predecessor = [[رڪن الدين فيروز]] | successor = [[معزالدين بهرام]] | coronation = نومبر 1236ع | full_name = رضية الدنيا والدين بنت شمس الدين التمش | regnal_name = جلالت الدين رضيه | house = [[غلام خاندان]] | father = [[شمس الدين التمش]] | mother = ترڪان خاتون | spouse = [[ملڪ التونيه|اختيار الدين التونيه]] | birth_date = لڳ ڀڳ 1205ع | birth_place = [[بدايون]]، اتر هندستان (روايتي نسبت) | death_date = آڪٽوبر 1240ع | death_place = [[ڪيٿل]] ڀرسان، موجوده [[هرياڻا]]، [[ڀارت]] | burial_place = دهليءَ جي بلبل خانه ۾ منسوب قبر؛ ڪيٿل ۾ پڻ دعويٰ | religion = [[اسلام]] | dynasty = [[غلام خاندان]] }} '''رضيه سلطان''' (انگريزي: ''Razia Sultan''؛ فارسي: ''رضية الدنيا والدين''؛ لڳ ڀڳ 1205ع – آڪٽوبر 1240ع)، جنهن کي '''رضيه سلطانه'''، '''رضيه بيگم''' ۽ '''جلالت الدين رضيه''' پڻ چيو وڃي ٿو، [[دهلي سلطنت]] جي [[غلام خاندان]] جي پنجين حڪمران هئي. هن نومبر 1236ع کان اپريل 1240ع تائين حڪومت ڪئي. رضيه [[شمس الدين التمش]] جي ڌيءُ ۽ دهليءَ جي تخت تي ويهندڙ واحد عورت سلطان هئي. سندس حڪومت هندستان جي وچئين دور جي سياسي تاريخ ۾ عورت جي خودمختيار حڪمرانيءَ جو هڪ اهم مثال آهي.<ref name="Jackson2003">{{cite book|last=Jackson|first=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=9780521543293|pages=46–48|language=en}}</ref><ref name="Haeri2020">{{cite book|last=Haeri|first=Shahla|title=The Unforgettable Queens of Islam: Succession, Authority, Gender|publisher=Cambridge University Press|year=2020|chapter=Razia Sultan of India: Queen of the World Bilqis-i Jihan|pages=106–138|doi=10.1017/9781316389300.005|language=en}}</ref> سلطان التمش جي وفات کان پوءِ شروعات ۾ سندس پٽ [[رڪن الدين فيروز]] تخت نشين ٿيو، پر درٻاري اختلافن ۽ عوامي مخالفت سبب کيس معزول ڪيو ويو. ان کان پوءِ رضيه اقتدار سنڀاليو. پنهنجي حڪمرانيءَ دوران هن فوجي، انتظامي ۽ سياسي معاملن ۾ سڌي شرڪت ڪئي، پر ترڪ اميرن جي مخالفت ۽ درٻاري سازشن سبب کيس تخت تان لاٿو ويو. ان کان پوءِ هن [[ملڪ التونيه]] سان اتحاد ۽ شادي ڪري تخت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام رهي ۽ آڪٽوبر 1240ع ۾ ڪيٿل جي ويجهو مارجي وئي.<ref name="Nizami1992">{{cite book|last=Nizami|first=K. A.|chapter=The Early Turkish Sultans of Delhi|editor-last1=Habib|editor-first1=Mohammad|editor-last2=Nizami|editor-first2=Khaliq Ahmad|title=A Comprehensive History of India: The Delhi Sultanat (A.D. 1206–1526)|volume=5|edition=2nd|publisher=People's Publishing House|year=1992|language=en}}</ref><ref name="Gabbay2011">{{cite journal|last=Gabbay|first=Alyssa|title=In Reality a Man: Sultan Iltutmish, His Daughter, Raziya, and Gender Ambiguity in Thirteenth Century Northern India|journal=Journal of Persianate Studies|year=2011|volume=4|issue=1|pages=45–63|doi=10.1163/187471611X568285|url=https://libres.uncg.edu/IR/listing.aspx?id=9930|language=en}}</ref> == نالو ۽ لقب == رضيه جو پورو شاهي نالو ''رضية الدنيا والدين'' هو. سندس سڪن تي ''سلطان جلالت الدنيا والدين'' ۽ ''السلطان المعظم رضية الدين بنت السلطان'' جهڙا لقب ملن ٿا. فارسي تاريخي متنن ۾ هن لاءِ ''سلطان'' ۽ ''بادشاهه'' جا لقب پڻ استعمال ٿيا آهن.<ref name="Nizami1992"/><ref name="ElliotDowson">{{cite book|last=Elliot|first=Henry Miers|editor-last=Dowson|editor-first=John|title=The History of India, as Told by Its Own Historians|volume=2|page=332|url=https://archive.org/details/cu31924073036729/page/332/mode/1up|language=en}}</ref> جيتوڻيڪ جديد ادب ۾ ''رضيه سلطانه'' مشهور نالو آهي، پر تاريخي لحاظ کان ''رضيه سلطان'' وڌيڪ موزون آهي، ڇاڪاڻ ته هن پاڻ خودمختيار حڪمران جي حيثيت سان ''سلطان'' جو لقب اختيار ڪيو هو، نه رڳو ڪنهن سلطان جي زال طور.<ref name="Jackson2003"/> == شروعاتي زندگي == رضيه، سلطان شمس الدين التمش جي ڌيءُ هئي. سندس ماءُ جو نالو ترڪان خاتون ڄاڻايو وڃي ٿو. رضيه جي پيدائش عام طور لڳ ڀڳ 1205ع ڄاڻائي ويندي آهي، پر سندس صحيح ڄمڻ جي تاريخ قطعي طور معلوم نه آهي. سندس خاندان دهليءَ جي غلام يا مملوڪ گهراڻي سان تعلق رکندو هو.<ref name="Jackson2003"/> رضيه کي ننڍپڻ کان ئي درٻاري ماحول، سياسي معاملن ۽ حڪومتي انتظام جو تجربو حاصل ٿيو. التمش پنهنجي پٽن سان گڏ ڌيءُ جي صلاحيتن جو به جائزو ورتو ۽ کيس اهم ذميواريون سونپيون.<ref name="Gabbay2011"/> === التمش جي دور ۾ انتظامي ذميواري === 1231ع ۾ جڏهن سلطان التمش [[گواليار]] جي مهم تي روانو ٿيو، تڏهن رضيه کي دهليءَ جي انتظامي معاملن جي نگراني سونپي وئي. روايتي بيان موجب، هن انتظام اهڙي قابليت سان هلايو جو التمش سندس صلاحيتن کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي جانشين طور نامزد ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Nizami1992"/> [[منهاج سراج جوزجاني]] موجب، التمش پنهنجي ٻين پٽن کي حڪمرانيءَ لاءِ مناسب نه سمجهندو هو. هن پنهنجي درٻاري عملدار تاج الملڪ محمود کي رضيه جي جانشينيءَ بابت فرمان تيار ڪرڻ لاءِ چيو. جڏهن اميرن عورت کي جانشين مقرر ڪرڻ تي اعتراض ڪيو، تڏهن التمش رضيه جي قابليت کي پنهنجي پٽن کان وڌيڪ قرار ڏنو.<ref name="Nizami1992"/> بهرحال، جديد مؤرخ پيٽر جيڪسن نشاندهي ڪري ٿو ته رضيه جي نامزدگيءَ واري واقعي جو اهم ذريعو منهاج سراج آهي، جيڪو ان واقعي جو اکين ڏٺو شاهد نه هو. تنهنڪري جانشينيءَ جي فرمان بابت روايت کي تاريخي احتياط سان ڏسڻ گهرجي.<ref name="Jackson2003"/> == تخت نشيني == 1236ع ۾ سلطان التمش جي وفات کان پوءِ اميرن سندس پٽ [[رڪن الدين فيروز]] کي دهليءَ جو سلطان بڻايو. رڪن الدين حڪومت جا گهڻا معاملا پنهنجي ماءُ [[شاهه ترڪان]] حوالي ڪري ڇڏيا. شاهه ترڪان جي سخت پاليسين ۽ شاهي خاندان اندر ٿيندڙ ڪاررواين سبب درٻار ۽ عوام ۾ ناراضگي وڌي.<ref name="Nizami1992"/> ان صورتحال ۾ رضيه دهليءَ جي عوام جي حمايت حاصل ڪئي. روايت موجب، هن جمعي جي اجتماع دوران شاهه ترڪان جي قدمن خلاف ماڻهن کي خطاب ڪيو. عوامي بغاوت ۽ فوجي حمايت کان پوءِ رڪن الدين کي معزول ڪيو ويو ۽ رضيه نومبر 1236ع ۾ تخت تي ويٺي.<ref name="Nizami1992"/> رضيه جي تخت نشينيءَ جي هڪ خاص ڳالهه اها هئي ته سندس اقتدار جي قيام ۾ دهليءَ جي عام ماڻهن جي حمايت اهم ڪردار ادا ڪيو، جڏهن ته ڪيترائي طاقتور صوبائي امير ابتدا ۾ سندس مخالف هئا.<ref name="Haeri2020"/> == حڪومت == [[File:Miniature painting of Razia Sultana holding court ("durbar") with identifying inscriptions, by Gulam Ali Khan, circa 19th century.jpg|thumb|رضيه سلطان جي درٻار جي اوڻويهين صديءَ جي مصوري.]] === انتظامي پاليسي === رضيه حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ اهم انتظامي عهدن تي نيون مقرريون ڪيون. خواجه مهذب الدين کي وزير مقرر ڪري ''نظام الملڪ'' جو لقب ڏنو ويو. فوجي انتظام ۾ ملڪ سيف الدين ايبڪ بهتو ۽ پوءِ قطب الدين حسن غوري جهڙن عملدارن کي ذميواريون مليون.<ref name="Nizami1992"/> هن شاهي درٻار ۾ پنهنجن وفادار عملدارن کي مقرر ڪيو ۽ مختلف نسلن ۽ گروهن سان تعلق رکندڙ ماڻهن کي اهم عهدن تائين پهچائڻ جي ڪوشش ڪئي. اها پاليسي انهن ترڪ اميرن لاءِ چئلينج بڻجي وئي، جيڪي سلطنت جي اعليٰ عهدن تي پنهنجو اثر قائم رکڻ چاهيندا هئا.<ref name="Jackson2003"/> === عوامي درٻار ۽ شاهي لباس === رضيه حڪومت جي معاملن ۾ سڌي شرڪت ڪندي هئي. ڪجهه تاريخي روايتن موجب، شروعات ۾ هن پردي پٺيان درٻار هلائي، پر پوءِ عوام آڏو شاهي لباس ۾ ظاهر ٿيڻ لڳي. هوءَ گهوڙي ۽ هاٿي تي سوار ٿي شهر ۾ نڪرندي هئي ۽ فوجي مهمن جي قيادت پڻ ڪندي هئي.<ref name="Nizami1992"/> هن جو مرد حڪمرانن جهڙو شاهي لباس اختيار ڪرڻ رڳو ذاتي پسند نه هو، پر ان دور جي سياسي اقتدار، شاهي وقار ۽ عوامي حڪمرانيءَ سان به لاڳاپيل هو. جديد محقق الياسا گبئي رضيه جي اهڙي عوامي حيثيت کي تيرهين صديءَ جي صنفي ۽ سياسي روايتن جي پسمنظر ۾ پرکيو آهي.<ref name="Gabbay2011"/> === فوجي مهمون === رضيه کي حڪومت جي شروعات کان ئي باغي صوبائي اميرن جي مخالفت کي منهن ڏيڻو پيو. هن دهليءَ کان ٻاهر فوجي مهمون هلائيون ۽ ڪجهه مخالف اميرن کي پاڻ سان ملائڻ ۾ ڪاميابي حاصل ڪئي. سندس مخالفن ۾ بدران، ملتان، هانسي ۽ لاهور سان لاڳاپيل امير شامل هئا.<ref name="Nizami1992"/> رضيه [[رنٿمبور قلعو|رنٿمبور]] جي صورتحال کي سنڀالڻ لاءِ فوج موڪلي. ان مهم دوران شاهي عملدارن کي قلعي مان ڪڍيو ويو، پر مقامي راجپوت حڪمرانن کي مڪمل طور تابع ڪرڻ ۾ ڪاميابي نه ملي.<ref name="Sen1999">{{cite book|last=Sen|first=Sailendra Nath|title=Ancient Indian History and Civilization|publisher=New Age International|year=1999|isbn=9788122411980|page=336|language=en}}</ref> 1238ع ۾ هن [[گواليار]] تي ٻيهر شاهي اختيار قائم ڪرڻ لاءِ پڻ فوجي مهم موڪلي. [[منهاج سراج جوزجاني]] ان مهم سان لاڳاپيل واقعن جو بيان پنهنجي ''طبقات ناصري'' ۾ ڪيو آهي.<ref name="Raverty1881">{{cite book|last=Raverty|first=H. G.|title=Tabakat-i-Nasiri|volume=1|year=1881|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.23988|language=en}}</ref> === مذهبي ۽ سياسي صورتحال === رضيه جي دور ۾ دهليءَ ۾ مذهبي اختلافن سان لاڳاپيل ڪجهه پرتشدد واقعا پڻ ٿيا. 1237ع ۾ نور الدين ترڪ جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ گروهه طرفان جامع مسجد ۾ حملي جو واقعو تاريخي ذريعن ۾ بيان ٿيل آهي. ان حملي ۾ ڪيترائي ماڻهو مارجي ويا ۽ پوءِ حملي آورن کي روڪيو ويو.<ref name="Raverty1881"/> 1238ع ۾ غزني سان لاڳاپيل ملڪ حسن قارلغ منگول خطري جي پسمنظر ۾ دهليءَ سان رابطو ڪيو. رضيه سندس نمائندي سان عزت وارو ورتاءُ ڪيو، پر منگولن خلاف فوجي اتحاد ڪرڻ کان پاسو ڪيو.<ref name="Nizami1992"/> == ترڪ اميرن سان اختلاف == رضيه جي حڪومت دوران شاهي درٻار ۾ ترڪ نسل جي اميرن جو اثر گهڻو هو. انهن مان ڪيترن رضيه کي تخت تي ويهارڻ کان پوءِ توقع ڪئي ته اصل اختيار سندن هٿن ۾ رهندو، پر رضيه پنهنجي حڪمرانيءَ کي خودمختيار بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Jackson2003"/> هن غير ترڪ عملدارن کي پڻ اهم عهدن تي مقرر ڪيو. اهڙين مقررين سبب درٻار ۾ سياسي مقابلو وڌيو، جنهن اڳتي هلي رضيه خلاف بغاوتن جي صورت اختيار ڪئي.<ref name="Nizami1992"/> === جمال الدين ياقوت === [[جمال الدين ياقوت]] حبشي نسل سان تعلق رکندڙ شاهي عملدار هو. رضيه کيس ''امير آخور''، يعني شاهي اصطبل جي سربراهه، جي عهدي تي مقرر ڪيو. هي عهدو اڳ ۾ گهڻو ڪري ترڪ عملدارن وٽ هوندو هو.<ref name="Nizami1992"/> ڪجهه پوئين دور جي تاريخ نويسن ياقوت سان رضيه جي ويجهڙائپ کي سندس زوال جو وڏو سبب قرار ڏنو آهي. تنهن هوندي به ٻنهي جي وچ ۾ رومانوي تعلق جي دعويٰ کي ثابت ٿيل تاريخي حقيقت طور پيش نٿو ڪري سگهجي. سياسي مقررين ۽ ترڪ اميرن جي ناراضگيءَ کي جديد تاريخي تحقيق ۾ وڌيڪ اهميت ڏني وڃي ٿي.<ref name="Jackson2003"/><ref name="Sharma2016">{{cite book|last=Sharma|first=Sudha|title=The Status of Muslim Women in Medieval India|publisher=SAGE Publications|year=2016|isbn=9789351505655|language=en}}</ref> == لاهور ۽ ڀٽنڊا جون بغاوتون == 1239ع ۾ لاهور جي حاڪم عزالدين ڪبير خان اياز بغاوت ڪئي. رضيه پاڻ فوج وٺي سندس مقابلي لاءِ رواني ٿي. آخرڪار اياز صلح تي راضي ٿيو ۽ رضيه سندس لاهور واري اقطاع واپس وٺي کيس ملتان جو انتظام سونپيو.<ref name="Nizami1992"/> 1240ع ۾ ڀٽنڊا، جنهن کي تاريخي ذريعن ۾ ''تبرهنده'' به چيو وڃي ٿو، جي حاڪم [[ملڪ التونيه|اختيار الدين التونيه]] رضيه خلاف بغاوت ڪئي. رضيه سندس مقابلي لاءِ رواني ٿي، پر سندس فوج اندر موجود باغي اميرن سازش ڪئي. ان دوران ياقوت مارجي ويو ۽ رضيه کي گرفتار ڪيو ويو.<ref name="Nizami1992"/> رضيه جي گرفتاريءَ جي خبر دهليءَ پهچڻ کان پوءِ اميرن سندس ڀاءُ [[معزالدين بهرام]] کي سلطان بڻايو. بهرام اپريل 1240ع ۾ تخت تي ويٺو.<ref name="Nizami1992"/> == التونيه سان شادي ۽ تخت جي بحاليءَ جي ڪوشش == رضيه جي معزوليءَ کان پوءِ التونيه کي به دهليءَ جي نئين سياسي انتظام مان گهربل فائدو حاصل نه ٿيو. ان صورتحال ۾ هن رضيه سان اتحاد ڪيو. ٻنهي سيپٽمبر 1240ع ڌاري شادي ڪئي ۽ گڏجي دهليءَ جو تخت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Nizami1992"/> التونيه مختلف مقامي فوجي گروهن جي مدد سان لشڪر گڏ ڪيو. انهن ۾ کوکر، جاٽ ۽ راجپوت سپاهين جي شرڪت جو ذڪر پڻ تاريخي روايتن ۾ ملي ٿو. رضيه ۽ التونيه دهليءَ ڏانهن وڌيا، پر بهرام شاهه جي فوج کين آڪٽوبر 1240ع ۾ شڪست ڏني.<ref name="Jackson2003"/> == وفات == رضيه ۽ التونيه شڪست کان پوءِ [[ڪيٿل]] ڏانهن موٽيا. سندن فوج منتشر ٿي وئي ۽ ٻنهي کي آڪٽوبر 1240ع ۾ قتل ڪيو ويو. وفات جي صحيح تاريخ بابت مختلف ماخذن ۾ 13، 14 ۽ 15 آڪٽوبر جا بيان ملن ٿا.<ref name="Gabbay2011"/><ref name="Lyons2022">{{cite journal|last=Lyons|first=Mathew|title=Death of Sultan Razia|journal=History Today|year=2022|volume=72|issue=10|url=https://www.historytoday.com/archive/months-past/death-sultan-razia|language=en}}</ref> [[منهاج سراج جوزجاني]] جي روايت موجب، رضيه ۽ التونيه مقامي ماڻهن جي هٿان مارجي ويا. ان جي ابتڙ، [[ابن بطوطه]] جي پوئين دور واري سفرنامي ۾ رضيه جي موت بابت هڪ ٻي روايت ملي ٿي، جنهن ۾ سندس فرار، هڪ ڳوٺاڻي وٽ پناهه وٺڻ ۽ قتل ٿيڻ جو احوال بيان ٿيل آهي. انهن روايتن ۾ فرق موجود آهي، تنهنڪري موت جي تفصيلي حالتن بابت احتياط ضروري آهي.<ref name="Raverty1881"/><ref name="Jackson2003"/> == رضيه سلطان جو مقبرو == [[File:Tomb of Rajia Sultana3.jpg|thumb|دهليءَ ۾ رضيه سلطان سان منسوب قبرون.]] رضيه سلطان سان منسوب هڪ قبر پراڻي دهليءَ ۾ ترڪمان گيٽ ڀرسان بلبل خانه واري علائقي ۾ موجود آهي. ان هنڌ ٻن قبرن جو ذڪر ملي ٿو، جن مان هڪ رضيه ۽ ٻي سندس ڀيڻ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي.<ref name="HinduTomb">{{cite news|last=Zaini|first=Syed Abdullah|title=A forgotten tomb|work=The Hindu|date=9 August 2013|url=https://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/a-forgotten-tomb/article5007006.ece|language=en}}</ref> [[ابن بطوطه]] جي سفرنامي موجب، چوڏهين صديءَ ۾ رضيه سان منسوب قبر ماڻهن جي زيارت جو هنڌ هئي. هن قبر تي گنبذ جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Jackson2003"/> ٻئي طرف هرياڻا جي ڪيٿل ۾ پڻ رضيه سان منسوب هڪ تاريخي قبر موجود آهي. ان ڪري سندس اصل تدفين واري هنڌ بابت تاريخي اختلاف برقرار آهي.<ref name="HaryanaTourism">{{cite web|title=Tomb of Razia Sultan|publisher=Haryana Tourism|url=http://haryanatourism.gov.in/Destination/tomb-of-razia-sultan|language=en}}</ref> == سڪا ۽ شاهي لقب == رضيه جي حڪومت دوران چانديءَ ۽ بيلن ڌاتوءَ جا سڪا جاري ٿيا. شروعاتي سڪن تي سندس والد التمش جو نالو پڻ ملندو هو، پر پوءِ سندس پنهنجي شاهي لقب سان سڪا جاري ڪيا ويا. سڪن جي مطالعي مان سندس خودمختيار سياسي حيثيت ۽ حڪمرانيءَ جي دعويٰ ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="GoronGoenka2001">{{cite book|last1=Goron|first1=Stan|last2=Goenka|first2=J. P.|title=The Coins of the Indian Sultanates|publisher=Munshiram Manoharlal|year=2001|isbn=9788121510103|page=26|language=en}}</ref> <gallery mode="packed" heights="155"> File:Razia Budayun D105.jpg|رضيه جي دور جو سڪو File:Razia Budayun D106.jpg|دهليءَ سان لاڳاپيل سڪو </gallery> == تاريخ نويسن جا رايا == === منهاج سراج جوزجاني === [[منهاج سراج جوزجاني]] پنهنجي ڪتاب ''[[طبقات ناصري]]'' ۾ رضيه جي سياسي صلاحيتن، انصاف پسندي، سخاوت ۽ فوجي قيادت جي تعريف ڪئي آهي. ساڳئي وقت سندس عورت هجڻ کي ان دور جي حڪمرانيءَ واري تصور ۾ هڪ رڪاوٽ طور بيان ڪيو آهي. سندس بيان مان تيرهين صديءَ جي سياسي ماحول ۾ عورت حڪمران بابت موجود سماجي رويا پڻ ظاهر ٿين ٿا.<ref name="Raverty1881"/><ref name="Gabbay2011"/> === مرزا قليچ بيگ جو نقطه نظر === [[مرزا قليچ بيگ]] پنهنجي ڪتاب ''[[تحفة النسوان]]'' ۾ رضيه سلطان کي بهادر، هوشيار، انصاف پسند ۽ حڪومت هلائڻ جي اهل حڪمران طور پيش ڪيو آهي. سندس بيان موجب، رضيه کي ننڍپڻ کان ئي حڪومتي معاملن ۾ دلچسپي هئي ۽ التمش سندس صلاحيتن سبب کيس حڪومت جون ذميواريون سونپيون هيون.<ref name="QaleechBeg">{{cite book|last=بيگ|first=مرزا قليچ|title=تحفة النسوان|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|location=ڄامشورو|edition=پهريون|year=1958|language=sd|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page14.html}}</ref> مرزا قليچ بيگ، فرشتي جي تاريخي بيان جو حوالو ڏيندي، رضيه جي شاهي صلاحيتن جي تعريف ڪري ٿو ۽ لکي ٿو ته ان دور جا تاريخ نويس سندس عورت هجڻ کي حڪمرانيءَ جي راهه ۾ هڪ عيب سمجهندا هئا. هن رضيه جي فوجي جرئت، درٻاري معاملن جي نگراني، سياسي حڪمت عملي ۽ التونيه سان اتحاد جو پڻ احوال ڏنو آهي.<ref name="QaleechBeg"/> هن ڪتاب ۾ رضيه جي شينهن سان مقابلي، شڪار، شاعريءَ ۽ ٻين شخصي خاصيتن بابت روايتون پڻ ملن ٿيون. انهن کي مرزا قليچ بيگ جي بيان طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته انهن سڀني واقعن جي همعصر تاريخي ذريعن مان الڳ تصديق ضروري آهي.<ref name="QaleechBeg"/> === رميش چندر دت جو نقطه نظر === هندستاني مؤرخ [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ رضيه کي هڪ قابل ۽ باهمت حڪمران قرار ڏنو آهي. سندس بيان موجب، رضيه کي پنهنجي والد جي حياتيءَ ۾ انتظامي ذميواريون سونپيون ويون هيون. تخت تي ويهڻ کان پوءِ هن شاهي لباس اختيار ڪيو ۽ روزانو عوامي درٻار منعقد ڪرڻ لڳي.<ref name="Dutt1908">{{cite book|last=Dutt|first=Romesh Chunder|title=A Brief History of Ancient and Modern India|trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ|edition=3rd revised|publisher=S. K. Lahiri & Co.|location=Calcutta|year=1908|language=en|page=54}}</ref> دت موجب، رضيه جي حڪومت ابتدا ۾ ڪاميابيءَ سان هلي، پر ياقوت حبشيءَ کي اهم عهدن تي ترقي ڏيڻ سبب ترڪ اميرن ۾ ناراضگي پيدا ٿي. ڀٽنڊا جي حاڪم التونيه بغاوت ڪئي ۽ رضيه سندس مقابلي لاءِ رواني ٿي، پر فوج جي اندروني مخالفت سبب گرفتار ٿي پئي. ان کان پوءِ التونيه سان شادي ڪري هن دهليءَ جو تخت ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر شڪست کاڌائين.<ref name="Dutt1908"/> دت جي ڪتاب جي ٽئين نظرثاني ٿيل ڇاپي جي صفحي 54 تي رضيه ۽ التونيه جي موت جو سال 1239ع ڏنل آهي. اهو سال ٻين تاريخي ماخذن ۾ ڄاڻايل 1240ع سان اختلاف رکي ٿو. ساڳئي طرح دت طرفان رضيه جي زوال کي هڪ ذاتي فيصلي سان ڳنڍڻ سندس تاريخي تشريح آهي؛ جديد تحقيق ۾ درٻاري طاقت جي مقابلي ۽ ترڪ اميرن جي سياسي مفادن کي پڻ بنيادي سببن ۾ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="Jackson2003"/> === جديد تاريخي تحقيق === جديد محقق الياسا گبئي رضيه جي حڪمرانيءَ کي تيرهين صديءَ جي صنفي، سماجي ۽ سياسي روايتن جي تناظر ۾ پرکيو آهي. سندس تحقيق موجب، رضيه جي شاهي حيثيت ۽ عوامي لباس کي ان دور ۾ سياسي اختيار جي اظهار سان ڳنڍي سمجهڻ گهرجي.<ref name="Gabbay2011"/> شهلا حائري پنهنجي ڪتاب ''The Unforgettable Queens of Islam'' ۾ رضيه جي تخت نشيني، سياسي خودمختياري، درٻاري مخالفت ۽ حڪمرانيءَ جي خاتمي جو جائزو ورتو آهي. حائري موجب، رضيه جي حڪومت عورتن جي سياسي اقتدار بابت وچئين دور جي مسلم تاريخ جو اهم مثال آهي.<ref name="Haeri2020"/> == تاريخي واقعن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b4cbd7;" |+ style="background:#254d70;color:white;padding:10px;" | رضيه سلطان جي زندگيءَ ۽ حڪومت جا اهم واقعا ! style="background:#dcebf5;" | سال ! style="background:#dcebf5;" | واقعو ! style="background:#dcebf5;" | تاريخي اهميت |- | لڳ ڀڳ 1205ع | رضيه جي پيدائش | تاريخ اندازي تي ٻڌل |- | 1231ع–1232ع | دهليءَ جي انتظامي معاملن جي نگراني | حڪمرانيءَ جو ابتدائي تجربو |- | 1236ع | التمش جي وفات ۽ رڪن الدين جي تخت نشيني | جانشينيءَ جو بحران |- | نومبر 1236ع | رضيه سلطان تخت تي ويٺي | دهليءَ ۾ عورت سلطان جي حڪمرانيءَ جي شروعات |- | 1237ع | دهليءَ ۾ مذهبي تشدد جو واقعو | سلطنت جي اندروني سلامتيءَ جو مسئلو |- | 1238ع | گواليار ڏانهن فوجي مهم | شاهي اختيار جي بحالي |- | 1239ع | لاهور جي حاڪم جي بغاوت | صوبائي اميرن سان سياسي مقابلو |- | اپريل 1240ع | ڀٽنڊا ۾ رضيه جي گرفتاري | حڪومت جو خاتمو |- | اپريل 1240ع | معزالدين بهرام جي تخت نشيني | غلام خاندان اندر اقتدار جي تبديلي |- | سيپٽمبر 1240ع | التونيه سان شادي | تخت ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ اتحاد |- | آڪٽوبر 1240ع | ڪيٿل ڀرسان شڪست ۽ وفات | رضيه جي سياسي جدوجهد جو خاتمو |} <ref name="Nizami1992"/><ref name="Jackson2003"/> == تاريخي اهميت == رضيه سلطان جي حڪومت دهلي سلطنت جي سياسي تاريخ ۾ ان ڪري نمايان آهي جو هن عورت هجڻ باوجود خودمختيار سلطان جي حيثيت اختيار ڪئي. هن پنهنجي نالي سان سڪا جاري ڪيا، شاهي درٻار هلائي، انتظامي مقرريون ڪيون ۽ فوجي مهمن جي اڳواڻي ڪئي.<ref name="GoronGoenka2001"/><ref name="Haeri2020"/> سندس حڪومت جي خاتمي کي رڳو جنس يا ذاتي تعلقن سان منسوب ڪرڻ بدران، درٻاري اميرن جي طاقت، صوبائي بغاوتن، جانشينيءَ جي مسئلن ۽ سلطنت جي ادارياتي ڍانچي سان ڳنڍي سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Jackson2003"/><ref name="Gabbay2011"/> == مشهور ثقافت ۾ == رضيه سلطان جي زندگيءَ تي مختلف دورن ۾ فلمون، ٽيليويزن ڊراما ۽ ادبي تخليقون تيار ڪيون ويون آهن. * ''Razia Begum'' (1924ع)، خاموش هندستاني فلم. * ''Razia Sultana'' (1961ع)، هندي فلم. * ''[[Razia Sultan (film)|Razia Sultan]]'' (1983ع)، ڪمال امروهي جي هدايتڪاريءَ ۾ ٺهيل فلم، جنهن ۾ [[هيما مالني]] مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. * ''[[Razia Sultan (TV series)|Razia Sultan]]'' (2015ع)، هندستاني ٽيليويزن ڊرامو.<ref name="Cinema1999">{{cite book|last1=Rajadhyaksha|first1=Ashish|last2=Willemen|first2=Paul|title=Encyclopaedia of Indian Cinema|publisher=British Film Institute|year=1999|isbn=9780851706696|language=en}}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Painting of Razia Sultana of the Delhi Sultanate, from the lacquer-binding cover of a manuscript of Tulsi Das' 'Ramcharitmanas', ca.1830–36.jpg|رضيه جي اوڻويهين صديءَ جي مصوري File:Miniature painting of Razia Sultana holding court ("durbar") with identifying inscriptions, by Gulam Ali Khan, circa 19th century.jpg|رضيه جي درٻار جي مصوري File:Equestrian miniature painting of Razia Sultana, circa 18th century.jpg|گهوڙي تي سوار رضيه جي مصوري File:Painting of Razia Sultana on horseback hunting, circa 19th century.jpg|شڪار ڪندي رضيه جي تصوراتي مصوري File:Razia Budayun D105.jpg|رضيه جو سڪو File:Razia Budayun D106.jpg|رضيه جي دور جو ٻيو سڪو File:Tomb of Rajia Sultana3.jpg|دهليءَ ۾ رضيه سان منسوب قبرون File:Razia sultana tomb painting.jpg|ڪيٿل واري منسوب قبر جي مصوري </gallery> == پڻ ڏسو == * [[شمس الدين التمش]] * [[رڪن الدين فيروز]] * [[معزالدين بهرام]] * [[غلام خاندان]] * [[دهلي سلطنت]] * [[جمال الدين ياقوت]] * [[ملڪ التونيه]] * [[منهاج سراج جوزجاني]] * [[تحفة النسوان]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book|last=Jackson|first=Peter|title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History|publisher=Cambridge University Press|year=2003|isbn=9780521543293}} * {{cite book|last=Haeri|first=Shahla|title=The Unforgettable Queens of Islam: Succession, Authority, Gender|publisher=Cambridge University Press|year=2020}} * {{cite book|last=Nizami|first=K. A.|chapter=The Early Turkish Sultans of Delhi|title=A Comprehensive History of India|volume=5|year=1992}} * {{cite journal|last=Gabbay|first=Alyssa|title=In Reality a Man: Sultan Iltutmish, His Daughter, Raziya, and Gender Ambiguity in Thirteenth Century Northern India|journal=Journal of Persianate Studies|year=2011|volume=4|issue=1|pages=45–63|doi=10.1163/187471611X568285}} * {{cite book|last=Dutt|first=Romesh Chunder|title=A Brief History of Ancient and Modern India|edition=3rd revised|publisher=S. K. Lahiri & Co.|location=Calcutta|year=1908|page=54}} * {{cite book|last=بيگ|first=مرزا قليچ|title=تحفة النسوان|publisher=سنڌي ادبي بورڊ|year=1958}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Razia_Sultana رضيه سلطان جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Tomb_of_Razia_Sultana رضيه سلطان جي قبر جون تصويرون] * [https://www.cambridge.org/core/books/abs/unforgettable-queens-of-islam/razia-sultan-of-india-queen-of-the-world-bilqisi-jihan/08594FB96A271F2B9E256D6046E3ECA2 ڪيمبرج يونيورسٽي پريس: رضيه سلطان بابت تحقيقي باب] * [https://libres.uncg.edu/IR/listing.aspx?id=9930 الياسا گبئي جو تحقيقي مقالو] * [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Personalties/Book2/Book_page14.html مرزا قليچ بيگ: تحفة النسوان] {{Commons category|Razia Sultana}} {{Authority control}} [[زمرو:دهليءَ جا سلطان]] [[زمرو:غلام خاندان]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] [[زمرو:هندستان جون عورت حڪمران]] [[زمرو:13هين صديءَ جون عورتون]] [[زمرو:13هين صديءَ جا هندستاني حڪمران]] [[زمرو:1240ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:وچئين دور جا مسلمان حڪمران]] 7en0y9xhzqjf12rylhmubj0cw9t5yn0 0 4551 424222 383207 2026-10-21T22:26:37Z Intisar Ali 8681 424222 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|غوري سپهه سالار ۽ 1206ع کان 1210ع تائين دهليءَ جو سلطان}} {{Infobox royalty | name = قطب الدين ايبڪ | title = | image = Grave of Sultan Qutb al-Din Aibak.jpg | alt = | caption = [[قطب الدين ايبڪ جي قبر]]، [[لاهور]] جي [[انارڪلي بازار]] ۾ | succession = پهريون [[دهليءَ جو سلطان]] | coronation = 25 جون 1206ع، قصر همايون، [[لاهور]] | reign = 25 جون 1206ع – 4 نومبر 1210ع | predecessor = ''عهدي جو قيام''<br>([[محمد غوري]] بطور [[غوري سلطنت|غوري شهنشاهه]]) | successor = [[آرام شاهه]] | birth_date = 1150ع | birth_place = [[ايبڪ، سمنگان|ايبڪ]]، [[ترڪستان]]، [[غزنوي سلطنت]]، هاڻوڪو [[ايبڪ، سمنگان]]، افغانستان | death_date = {{Death date and age|1210|11|4|1150|||df=y}} | death_place = [[لاهور]]، [[پنجاب]]، [[دهلي سلطنت]]، هاڻوڪو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، پاڪستان | burial_place = [[قطب الدين ايبڪ جو مقبرو]]، [[لاهور]] | module = {{Infobox military person | embed = yes | battles = [[ترائن جي پهرين جنگ]]<br>[[ترائن جي ٻي جنگ]]<br>[[چنداوار جي جنگ]]<br>[[ڪالنجر جو گهيرو]]<br>[[ڪسهرادا جي جنگ (1197ع)]]<br>[[جهلم جي جنگ (1206ع)]]<br>[[اجمير جي جنگ]] }}| }} '''قطب الدين ايبڪ''' ({{langx|fa|{{nq|قطب‌الدین ایبک}}}}؛ 1150ع – 4 نومبر 1210ع) [[ترڪ قومون|ترڪ]] نسل جو سپهه سالار هو، جيڪو [[غوري]] شهنشاهه [[محمد غوري]] جي ماتحت هو. هو اتر هندستان ۾ غوري علائقن جو نگران هو، ۽ 1206ع ۾ [[محمد غوري]] جي قتل کان پوءِ هن [[لاهور]] ۾ پنهنجي خودمختيار حڪومت قائم ڪئي ۽ [[دهلي سلطنت]] جا بنياد وڌا. ايبڪ [[ترڪستان]] جو رهاڪو هو ۽ ٻالڪپڻ ۾ [[غلامي]] ۾ وڪرو ڪيو ويو. کيس [[ايران]] جي [[نيشاپور]] ۾ هڪ [[قاضي]] خريد ڪيو، جتي هن تيراندازي، گهوڙي سواري ۽ ٻيا هنر سکيا. پوءِ کيس [[غزني]] ۾ محمد غوريءَ کي ٻيهر وڪرو ڪيو ويو، جتي هو شاهي اصطبلن جي نگران عهدي تائين پهتو. [[خوارزمي خاندان|خوارزمي]]-غوري جنگين دوران کيس [[سلطان شاهه خوارزم]] جي جاسوسن گرفتار ڪيو؛ غوري فتح کان پوءِ کيس آزاد ڪيو ويو ۽ محمد غوريءَ وٽ سندس وڏي عزت ٿي. 1192ع ۾ [[ترائن جي ٻي جنگ]] ۾ غوري فتح کان پوءِ محمد غوريءَ ايبڪ کي پنهنجي هندستاني علائقن جو نگران مقرر ڪيو. ايبڪ اتر هندستان ۾ [[شڪنبھري جا چاهامانا|چاهامانا]]، [[گاهڙوالا]]، [[چالوڪيا]]، [[چنديلا]] ۽ ٻين راڄن جي ڪيترن علائقن کي فتح يا لٽ ڪري غوري طاقت کي وڌايو. مارچ 1206ع ۾ محمد غوريءَ جي قتل کان پوءِ ايبڪ اتر-اولهه هندستان جي غوري علائقن تي قبضي لاءِ هڪ ٻئي اڳوڻي غلام سپهه سالار [[تاج الدين يلدوز]] سان وڙهيو. هن مهم دوران هو [[غزني]] تائين اڳتي وڌيو، جيتوڻيڪ پوءِ واپس موٽي آيو ۽ [[لاهور]] کي پنهنجو تختگاهه بڻايائين. هن نالي ماتر محمد غوريءَ جي جانشين [[غياث الدين محمود]] جي بالادستي قبول ڪئي، جنهن کيس هندستان جو حڪمران سرڪاري طور تسليم ڪيو. ايبڪ کان پوءِ [[آرام شاهه]] حڪمران ٿيو، ۽ پوءِ سندس اڳوڻو غلام ۽ ناٺي [[التمش]] تخت تي ويٺو، جنهن هندستان جي ڍلي نموني سنڀاليل غوري علائقن کي هڪ طاقتور دهلي سلطنت ۾ تبديل ڪيو. ايبڪ [[دهلي]] ۾ [[قطب منار]] ۽ [[اجمير]] ۾ [[اڍائي دن ڪا جهونپڙا]] تعمير ڪرائڻ سبب پڻ مشهور آهي. == غلام اداري جو پس منظر == ترڪي غلام اداري جي شروعات عباسي خلافت جي دور ۾ ٿي، جتان پوءِ اسلامي دنيا ۾ فوجي ۽ انتظامي تنظيم جي هڪ اهم اداري طور ان جي ترقي ٿي. عباسي دور جي پوئين مرحلي ۾ غلام سپهه سالارن ۽ اميرن مان طولوني ۽ اخشيدي جهڙا طاقتور خاندان اڀريا، جن بعد جي مسلمان سلطنتن لاءِ هڪ نمونو فراهم ڪيو.<ref name="BosworthGhaznavids99">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=99 }}</ref> ساماني، قراخاني، غزنوي ۽ غوري حڪمرانن هن اداري کي پنهنجي فوجي ۽ انتظامي ڍانچي جو اهم حصو بڻايو. ترڪي غلام پنهنجي فوجي مهارت، وفاداري ۽ انتظامي قابليت سبب خاص اهميت حاصل ڪري ويا. انهن کي ماوراءالنهر ۽ ٻين علائقن جي غلام منڊين مان خريد ڪيو ويندو هو، جڏهن ته جنگي قيدي ۽ تحفي طور پيش ڪيل غلام پڻ هن نظام جو حصو هوندا هئا. غلامن جي قيمت ۽ حيثيت سندن جسماني صلاحيت، ذهانت ۽ تربيت تي دارومدار رکندي هئي.<ref name="BosworthGhaznavids101">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=101 }}</ref><ref name="BosworthGhaznavids102">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=102 }}</ref> غلامن کي ننڍي عمر کان ئي فوجي، انتظامي ۽ درٻاري خدمتن لاءِ تربيت ڏني ويندي هئي. شروعاتي طور کين ساقي خاص، چاشنيگير، طشت دار، مشعل دار، چتر دار ۽ جامه دار جهڙن عهدن تي مقرر ڪيو ويندو هو، پر قابليت ۽ وفاداري ثابت ڪرڻ کان پوءِ کين جاگيرون، اعليٰ فوجي عهدا ۽ صوبائي حڪومتون پڻ سونپيون وينديون هيون. "غلامانِ خاص" يا "غلامانِ سلطاني" سلطان جي ذاتي خدمت ۽ حفاظت سان وابسته هوندا هئا ۽ اڪثر رياست جي اعليٰ ترين فوجي ۽ انتظامي منصبن تائين پهچي ويندا هئا. اهڙي نظام مان ئي تاج الدين يلدوز، قطب الدين ايبڪ ۽ ناصر الدين قباچه جهڙا حڪمران اڀريا، جن بعد ۾ برصغير جي سياسي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو..<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=28–43 }}</ref> == شروعاتي زندگي == ايبڪ لڳ ڀڳ 1150ع ۾ ڄائو.<ref>{{cite book |author=J. Babb |title=A World History of Political Thought |url=https://books.google.com/books?id=GsxaDwAAQBAJ&pg=PT473 |date=25 May 2018 |publisher=Edward Elgar Publishing |isbn=978-1-78643-553-8 |page=473 }}</ref> سندس نالو مختلف صورتن ۾ "قطب الدين ايبگ"،{{sfn|Jackson|2003|p=24}} "قطب الدين ايبڪ"،{{sfn|Nizami|1992|p=191}} ۽ "قطب الدين ايبڪ" طور لکيو ويو آهي.{{sfn|Jackson|1982|p=546}} هو [[ترڪستان]] مان هو ۽ ايبڪ نالي هڪ [[ترڪ قبيلائي اتحاد|ترڪ قبيلي]] سان تعلق رکندو هو. لفظ "ايبڪ"، جيڪو "ايبيڪ" يا "ايبگ" طور به لکيو ويندو آهي، [[ترڪي ٻوليون|ترڪي]] لفظن "چنڊ" (''اي'') ۽ "سردار" (''[[بيگ|بيڪ]]'') مان نڪتل آهي. ٻالڪپڻ ۾ هو پنهنجي خاندان کان جدا ڪيو ويو ۽ [[نيشاپور]] جي غلام بازار ۾ آندو ويو. اتي [[قاضي]] فخرالدين عبدالعزيز ڪوفي، جيڪو مشهور مسلمان فقيهه [[ابو حنيفه]] جي نسل مان هو، کيس خريد ڪيو. ايبڪ سان قاضيءَ جي گهر ۾ محبت ڀريو سلوڪ ڪيو ويو ۽ کيس قاضيءَ جي پٽن سان گڏ تعليم ڏني وئي. هن [[قرآن]] جي تلاوت سان گڏ تيراندازي ۽ گهوڙي سواري پڻ سکي.{{sfn|Nizami|1992|p=204}} قاضي يا سندس ڪنهن پٽ ايبڪ کي هڪ سوداگر وٽ وڪرو ڪيو، جنهن پوءِ ان نينگر کي [[غزني]] ۾ غوري سلطان [[محمد غوري]] کي وڪرو ڪيو. سلطان جي غلام گهراڻي ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ ايبڪ جي ذهانت ۽ نيڪ طبيعت سلطان جو ڌيان ڇڪايو. هڪ ڀيري جڏهن سلطان پنهنجي غلامن کي تحفا ڏنا، ته ايبڪ پنهنجو حصو خادمن ۾ ورهائي ڇڏيو. هن عمل کان متاثر ٿي سلطان کيس اعليٰ درجي تي ترقي ڏني.{{sfn|Nizami|1992|p=204}} ايبڪ پوءِ ''امير آخور''، يعني شاهي اصطبلن جي نگران، جي اهم عهدي تي پهتو.<ref name="Tabaqat416">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=416 }}</ref>{{sfn|Nizami|1992|p=204}} [[خوارزمي خاندان|خوارزمي]] حڪمران [[سلطان شاهه خوارزم]] سان غوري تڪرارن دوران ايبڪ گهوڙن جي عام سار سنڀال، سندن چاري ۽ سامان جو ذميوار هو.{{sfn|Nizami|1992|pp=204-205}} هڪ ڏينهن، گهوڙن لاءِ چارو ڳوليندي، کيس سلطان شاهه جي جاسوسن گرفتار ڪيو ۽ لوهه جي پنجري ۾ بند ڪيو. جڏهن غورين سلطان شاهه کي شڪست ڏني، تڏهن محمد غوريءَ کيس پنجري ۾ ڏٺو ۽ سندس بي وسي واري حالت ڏسي سخت متاثر ٿيو. آزاد ٿيڻ کان پوءِ سلطان مٿس وڌيڪ مهربان ٿيو. 1191ع–1192ع ۾ هندستان ۾ وڙهيل [[ترائن جي پهرين جنگ]] تائين ايبڪ جي بعد وارن عهدن بابت ڪا ڄاڻ موجود ناهي.{{sfn|Nizami|1992|p=205}} == غوري سلطان جي ماتحت == {{South Asia in 1175|right|1175ع ۾ ڏکڻ ايشيا جون مکيه سياسي قوتون، برصغير تي [[غوري سلطنت]] جي حملي کان اڳ؛ نارنگي لڪير: 1175ع کان 1205ع تائين غوري علائقائي فتوحات.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |pages=37, 147 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=074 |archive-date=6 February 2022 |access-date=8 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206065357/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=074 |url-status=dead }}</ref>|{{location map~ |South Asia |lat=32|N |long=67|E |label=|position=|label_size=|mark=Chess drt45.svg|marksize=35}}{{location map~ |South Asia |lat=24.5|N |long=75|E |label=|position=|label_size=|mark=Ghurid invasions in India (map overlay).png|marksize=225}}}} === چاهامانا خلاف مهم === ايبڪ غوري فوج جي انهن سپهه سالارن مان هو، جن کي هندستان ۾ [[شڪنبھري جا چاهامانا|چاهامانا]] حڪمران [[پرٿويراج ٽيون]] جي فوجن [[ترائن جي پهرين جنگ]] ۾ شڪست ڏني.{{sfn|Nizami|1992|p=162}} [[ترائن جي ٻي جنگ]] ۾، جتي غورين فتح حاصل ڪئي، ايبڪ غوري فوج جي عام ترتيب جو ذميوار هو ۽ سلطان محمد غوريءَ جي ويجهو رهيو، جنهن پاڻ کي فوج جي مرڪز ۾ بيهاريو هو.{{sfn|Nizami|1992|p=164}} ترائن ۾ فتح کان پوءِ محمد غوريءَ اڳوڻي چاهامانا علائقي کي ايبڪ جي حوالي ڪيو، جنهن کي [[ڪهرام]]، هاڻوڪي [[پنجاب، ڀارت]] جي گهورام، ۾ مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Nizami|1992|p=166}}{{sfn|Jackson|1982|p=546}} هن مقرريءَ جي صحيح نوعيت واضح ناهي: [[منهاج سراج]] ان کي [[اقطاع]] سڏيو آهي، [[فخر مدبر]] ان کي "ڪمان" (''[[سپهه سالار|سپهه سالاري]]'') سڏيو آهي، ۽ [[حسن نظامي]] لکي ٿو ته ايبڪ کي ڪهرام ۽ [[سمانا، پنجاب|سمانا]] جو گورنر (''ايالت'') بڻايو ويو.{{sfn|Jackson|2003|p=24}} پرٿويراج جي وفات کان پوءِ ايبڪ سندس پٽ [[گووندراج چوٿون]] کي غوري تابع حڪمران مقرر ڪيو. ڪجهه وقت کان پوءِ پرٿويراج جي ڀاءُ [[هريراج]] [[رڻٿمبور قلعو]] تي حملو ڪيو، جنهن کي ايبڪ پنهنجي ماتحت قوام الملڪ جي حوالي ڪيو هو. ايبڪ رڻٿمبور ڏانهن ڪاهه ڪئي، جنهن سبب هريراج رڻٿمبور ۽ اڳوڻي چاهامانا گادي [[اجمير]] ٻنهي مان پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيو.{{sfn|Nizami|1992|p=166}} === جتوان خلاف مهم === {{Main|بگر جي جنگ}} سيپٽمبر 1192ع ۾ [[جتوان]] نالي هڪ باغي اڳوڻي چاهامانا علائقي ۾ نصرت الدين جي قبضي هيٺ [[آسي ڳڙهه قلعو|هانسي قلعو]] جو گهيرو ڪيو.{{sfn|Nizami|1992|p=167}} ايبڪ هانسي ڏانهن ڪاهه ڪئي، جنهن سبب جتوان [[بگر علائقو|بگر]] ڏانهن پوئتي هٽيو، جتي باغي جنگ ۾ شڪست کائي قتل ٿيو.{{sfn|Nizami|1992|p=167}} جتوان جي بغاوت بابت مٿي ڄاڻايل معلومات همعصر ليکڪ [[حسن نظامي]] وٽان ملي ٿي. [[فرشته]]، جيڪو 17هين صديءَ جو مؤرخ هو، بغاوت کي 1203ع سان منسوب ڪري ٿو ۽ لکي ٿو ته جتوان پنهنجي شڪست کان پوءِ [[گجرات]] جي سرحدن ڏانهن هليو ويو. پوءِ جڏهن ايبڪ گجرات تي حملو ڪيو، تڏهن هو [[چالوڪيا]] بادشاهه [[ڀيم ٻيون]] جي ماتحت طور قتل ٿيو.{{sfn|Majumdar|1956|p=142}} مؤرخ [[دشرت شرما]] موجب فرشته شايد [[بگر علائقو]]، جتي جتوان قتل ٿيو، کي گجرات جي سرحد ڀرسان [[بانسواڙا]] ۽ [[ڊونگرپور]] جي ويجهو ڪنهن ٻئي بگر نالي علائقي سان ملائي ويٺو.{{sfn|Sharma|1959|p=100}} مؤرخ اي. ڪي. مجمدار وڌيڪ لکي ٿو ته فرشته شايد چالوڪيا حڪمران ڀيم کي ڀيم سنگهه سان ملائي ويٺو، جيڪو ''[[خرتر گڇ]] [[پٽاولي]]'' موجب 1171ع ۾ هانسي جو گورنر هو. اهڙيءَ طرح، جتوان ممڪن آهي ته ڀيم سنگهه جو هڪ جرنيل هو، جنهن پنهنجي آقا لاءِ قلعو واپس وٺڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Majumdar|1956|p=144}} [[هينري ميئرز ايليٽ]] جتوان کي [[جاٽ]] اڳواڻ سمجهيو، ۽ پوءِ وارن ليکڪن به اها دعويٰ ورجائي.{{sfn|Majumdar|1956|pp=143–144}} نظامي ائين نٿو چوي، ۽ ايليٽ جو اندازو غالباً "جتوان" ۽ "جاٽ" لفظن جي مشابهت ۽ بغاوت واري علائقي تي ٻڌل هو، جتي جاٽ ملي سگهن ٿا.{{sfn|Singh|1964|p=213}} ايس. ايڇ. هوديوالا موجب "جتوان" اصل مخطوطي ۾ "چاهوان" جي غلط پڙهڻي آهي، ۽ باغي غالباً پرٿويراج جو چاهامانا، يعني چوهان يا چاهوان، ماتحت هو.{{sfn|Hodivala|1979|p=179}}{{sfn|Majumdar|1956|p=144}} ريما هوجا موجب اهو نالو غالباً "جيترا" جي بگڙيل صورت آهي.{{sfn|Hooja|2006|p=291}} === دوآب ۾ ابتدائي فتوحون === [[File:Adhai Din-ka-Jhonpra Screen wall (6133975257).jpg|thumb|300px|[[اجمير]] ۾ [[اڍائي دن ڪا جهونپڙا]] مسجد 1192ع ۾ شروع ڪئي وئي ۽ 1199ع ۾ قطب الدين ايبڪ طرفان مڪمل ڪئي وئي.]] جتوان کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ هو ڪهرام واپس آيو ۽ [[گنگا-يمنا دوآب]] تي حملي جون تياريون ڪرڻ لڳو. 1192ع ۾ هن [[ميرٺ]] ۽ [[بلند شهر|بران]]، هاڻوڪي بلند شهر، تي قبضو ڪيو، جتان هو پوءِ [[گاهڙوالا]] راڄ خلاف حملا ڪندو رهيو.{{sfn|Nizami|1992|p=167}} هن 1192ع ۾ [[دهلي]] تي پڻ قبضو ڪيو، جتي شروع ۾ هن مقامي [[تومارا خاندان|تومارا]] حڪمران کي تابع طور برقرار رکيو. 1193ع ۾ هن تومارا حڪمران کي غداري سبب هٽائي دهليءَ جو سڌو ڪنٽرول سنڀاليو.{{sfn|Nizami|1992|pp=167–168}} === غزني ۾ قيام === 1193ع ۾ سلطان محمد غوريءَ ايبڪ کي غوري تختگاهه غزني سڏايو.{{sfn|Nizami|1992|p=168}} لڳ ڀڳ همعصر مؤرخ [[منهاج سراج]] سبب بيان نٿو ڪري، پر 14هين صديءَ جو مؤرخ [[عبدالملڪ عصامي]] دعويٰ ڪري ٿو ته ڪجهه ماڻهن سلطان جي دل ۾ ايبڪ جي وفاداري بابت شڪ پيدا ڪيو هو. مؤرخ [[ڪي. اي. نظامي]] عصامي جي بيان کي ناقابل اعتبار سمجهي ٿو ۽ خيال ظاهر ڪري ٿو ته سلطان شايد هندستان ۾ وڌيڪ غوري توسيع جي رٿابندي لاءِ ايبڪ جي مدد گهري هئي.{{sfn|Nizami|1992|p=168}} === هندستان ڏانهن واپسي === ايبڪ لڳ ڀڳ ڇهه مهينا غزني ۾ رهيو. 1194ع ۾ هندستان واپس اچڻ کان پوءِ هن [[يمنا ندي]] پار ڪئي ۽ [[ڪول تعلقي|ڪوئل]]، هاڻوڪو [[علي ڳڙهه]]، کي [[ڊور راجپوت]]ن کان فتح ڪيو.{{sfn|Nizami|1992|p=168}}<ref>{{Cite book|author=Satish Chandra|author-link=ستيش چندر (مؤرخ)|title=Medieval India:From Sultanat to the Mughals-Delhi Sultanat (1206–1526) |volume=1|publisher=Har-Anand Publications|year=2004 |isbn=978-8-12411-064-5 |page=27|quote=اپر دوآب ۾ ميرٺ، بران (هاڻوڪو بلند شهر) ۽ ڪولي (هاڻوڪو علي ڳڙهه) وارا علائقا ڊور راجپوتن جي قبضي هيٺ هئا، جن تي ترائن جي جنگ کان ٿوري ئي عرصي پوءِ ترڪن قبضو ڪري ورتو.|url=https://books.google.com/books?id=L5eFzeyjBTQC&pg=PA27}}</ref> ان وچ ۾، هندستان ۾ ايبڪ جي غير موجودگيءَ جو فائدو وٺندي، هريراج اڳوڻي چاهامانا علائقي جي هڪ حصي تي ٻيهر قبضو ڪري ورتو هو.{{sfn|Nizami|1992|p=166}} دهلي واپس اچڻ کان پوءِ ايبڪ هريراج خلاف فوج موڪلي، جنهن يقيني شڪست کي سامهون ڏسي خودڪشي ڪئي.{{sfn|Nizami|1992|pp=166–167}} پوءِ ايبڪ [[اجمير]] کي هڪ مسلمان گورنر جي ماتحت ڪيو ۽ گووندراج کي [[رڻٿمبور جا چاهامانا|رڻٿمبور]] منتقل ڪيو.{{sfn|Nizami|1992|p=167}} === گاهڙوالن خلاف جنگ === {{Main|چنداوار جي جنگ}} 1194ع ۾ محمد غوري هندستان موٽي آيو ۽ 50,000 گهوڙن واري فوج سان [[يمنا|جمنا]] پار ڪري [[چنداوار جي جنگ]] ۾ [[گاهڙوالا خاندان|گاهڙوالا]] بادشاهه [[جئي چندر]] جي فوجن کي شڪست ڏني؛ جئي چندر جنگ ۾ مارجي ويو. جنگ کان پوءِ محمد غوري اوڀر ڏانهن اڳتي وڌيو، ۽ ايبڪ اڳين دستي ۾ هو. [[بنارس]]، يعني ڪاشي، شهر تي قبضو ڪيو ويو ۽ ان کي تباهه ڪيو ويو، ۽ "هزار مندرن ۾ بتن" کي ڊاهيو ويو.<ref>{{harvnb|Chandra|2007|page=71}}: "1194ع ۾ معزالدين ٻيهر هندستان موٽي آيو. هن 50,000 گهوڙيسوارن سان جمنا درياهه پار ڪيو ۽ قنوج ڏانهن وڌيو. قنوج جي ويجهو چنداوار وٽ معزالدين ۽ جئي چندر جي وچ ۾ سخت ۽ فيصلائتي جنگ وڙهي وئي. بيان ڪيو وڃي ٿو ته جئي چندر تقريباً فتح حاصل ڪري ورتي هئي، پر هڪ تير لڳڻ سبب مارجي ويو، جنهن کان پوءِ سندس فوج مڪمل طور شڪست کاڌي. ان کان پوءِ معزالدين بنارس ڏانهن وڌيو، جتي وڏي پيماني تي تباهي آندي وئي ۽ اتي موجود ڪيترائي مندر ڊاهي ڇڏيا ويا."</ref><ref name="KN116">{{cite book|last=Habib|first=Mohammad|author-link=محمد حبيب|title=Politics And Society During The Early Medieval Period Vol. 2 |date=1981 |publisher=People's Publishing House |page=116 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.99172/page/n145/mode/2up|quote=1194ع–1195ع جي سياري ۾ شهاب الدين هڪ ڀيرو ٻيهر هندستان ڏانهن ڪاهه ڪئي ۽ دوآب واري علائقي تي حملو ڪيو. راءِ جئي چندر سندس مقابلي لاءِ اڳتي وڌيو. ... (ان کان پوءِ چنداوار جي جنگ جو بيان اچي ٿو) ... شهاب الدين اسني جي خزاني واري قلعي تي قبضو ڪيو ۽ پوءِ بنارس ڏانهن وڌيو، "جتي هن لڳ ڀڳ هڪ هزار بتخانا (مندر) مسلمانن لاءِ عبادتگاهن ۾ تبديل ڪرايا."}}</ref><ref name="Asher11">{{cite book |last1=Asher |first1=Frederick M. |title=Sarnath: A Critical History of the Place Where Buddhism Began |date=2020 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-616-4 |page=11 |url=https://books.google.com/books?id=JMHEDwAAQBAJ&pg=PA11 |language=en|quote=۽ پوءِ 1193ع ۾ محمد غوري جي فوجي سپهه سالار قطب الدين ايبڪ وارانسي (بنارس) ڏانهن ڪاهه ڪئي، جتي روايتن موجب هن هڪ هزار مندرن ۾ موجود بتن کي تباهه ڪرايو. گهڻو امڪان آهي ته سارناٿ پڻ هن حملي جي متاثر ٿيندڙ ماڳن مان هڪ هو. هن حملي کي اڪثر اهڙي مسلم حملي طور پيش ڪيو ويندو آهي، جنهن جو بنيادي مقصد بت شڪني هو؛ پر حقيقت ۾، ٻين وچئين دور جي فوجي مهمن وانگر، ان جو مقصد پڻ زمين ۽ دولت حاصل ڪرڻ هو.}}</ref> عام طور سمجهيو وڃي ٿو ته [[سارناٿ]] جو ٻڌ ڌرمي شهر به ان وقت تباهه ٿيو هو.<ref name="Asher11"/><ref name="Asher74">{{cite book |last1=Asher |first1=Frederick M. |title=Sarnath: A Critical History of the Place Where Buddhism Began |date=2020 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-616-4 |page=74 |url=https://books.google.com/books?id=JMHEDwAAQBAJ&pg=PA74 |language=en}}</ref> جيتوڻيڪ غورين گاهڙوالا راڄ تي مڪمل قبضو حاصل نه ڪيو، پر هن فتح سبب کين علائقي جي ڪيترن هنڌن تي فوجي ٿاڻا قائم ڪرڻ جو موقعو مليو.{{sfn|Nizami|1992|p=168}} === ٻيون مهمون === {{See also|گواليار جو گهيرو (1196ع)|ڪسهرادا جي جنگ (1197ع)|ڪالنجر جو گهيرو}} [[File:QutbMinarNewDelhiFromSouth.jpg|thumb|250px|[[دهلي]] ۾ [[قطب منار]] جي تعمير 1199ع ۾ قطب الدين ايبڪ شروع ڪرائي ۽ 1220ع ۾ سندس ناٺي التمش ان کي مڪمل ڪرايو. هي مملوڪ خاندان جي تعميراتي ڪمن جو هڪ مثال آهي.]] چنداوار ۾ فتح کان پوءِ ايبڪ پنهنجو ڌيان ڪوئل ۾ پنهنجي حيثيت مضبوط ڪرڻ ڏانهن ڏنو.{{sfn|Nizami|1992|p=168}} محمد غوري غزني واپس ويو، پر 1195ع–96ع ۾ هندستان موٽي آيو، جڏهن هن [[بيانا]] جي ڀاٽي حڪمران ڪمارپال کي شڪست ڏني. پوءِ هو [[گواليار]] ڏانهن وڌيو، جتي مقامي پريهارا حڪمران سلاڪهڻپال ڊگهي گهيري کان پوءِ سندس بالادستي قبول ڪئي.{{sfn|Nizami|1992|p=169}} ان دوران، اجمير ڀرسان رهندڙ مهر قبيلن غوري حڪومت خلاف بغاوت ڪئي. ڏکڻ ۾ [[گجرات]] تي حڪومت ڪندڙ [[چالوڪيا]]ن جي حمايت سان مهرن ايبڪ جي علائقي تي قبضي لاءِ سنجيده خطرو پيدا ڪيو. ايبڪ انهن خلاف ڪاهه ڪئي، پر اجمير ڏانهن پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيو. جڏهن غوري تختگاهه غزني مان مددگار فوج اجمير پهتي، تڏهن مهر پوئتي هٽڻ تي مجبور ٿيا.{{sfn|Nizami|1992|p=167}} 1197ع ۾ [[ڪسهرادا جي جنگ (1197ع)|ايبڪ مائونٽ ابو وٽ چالوڪيا فوج کي شڪست ڏني]]، اهڙيءَ طرح هن لڳ ڀڳ ٻه ڏهاڪا اڳ [[ڪسهرادا جي جنگ]] ۾ محمد غوري جي شڪست جو بدلو ورتو.{{sfn|Jackson|2003|p=12}} پوءِ ايبڪ جي فوج چالوڪيا تختگاهه [[پٽن، گجرات|انهلواڙا]] ڏانهن وڌي: دفاع ڪندڙ بادشاهه [[ڀيم ٻيون]] شهر مان ڀڄي ويو، ۽ حملي آورن شهر کي لٽيو.{{sfn|Nizami|1992|p=169}} منهاج ايبڪ جي انهلواڙا تي حملي کي "گجرات جي فتح" قرار ڏئي ٿو، پر ان سان گجرات غوري سلطنت ۾ شامل نه ٿيو.{{sfn|Jackson|2003|p=12}} 16هين صديءَ جو مؤرخ [[فرشته]] لکي ٿو ته ايبڪ علائقي ۾ غوري طاقت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ هڪ مسلمان عملدار مقرر ڪيو، جڏهن ته [[علي ابن اثير|ابن اثير]] لکي ٿو ته ايبڪ نئين قبضي ڪيل علائقي کي هندو تابع حڪمرانن جي ماتحت رکيو. ڳالهه جيڪا به هجي، هن علائقي تي غوري ڪنٽرول گهڻو وقت قائم نه رهيو، ۽ چالوڪيا ٿوري ئي وقت کان پوءِ پنهنجي تختگاهه تي ٻيهر قابض ٿي ويا.{{sfn|Nizami|1992|p=169}} 1197ع–98ع ۾ ايبڪ هاڻوڪي اتر پرديش ۾ [[بدائون]] فتح ڪيو، ۽ اڳوڻي گاهڙوالا تختگاهه [[وارانسي]] تي پڻ ٻيهر قبضو ڪيو، جيڪو غوري ڪنٽرول مان نڪري ويو هو. 1198ع–99ع ۾ هن چنتروال، جنهن جي سڃاڻپ واضح نه آهي ۽ ممڪن آهي ته اهو چنداوار ئي هجي، ۽ [[قنوج]] تي قبضو ڪيو. پوءِ هن سيروه، ممڪن آهي هاڻوڪو [[سيروهي]] راجسٿان ۾، فتح ڪيو. فارسي مؤرخ فخر مدبر، لڳ ڀڳ 1157ع–1236ع، موجب ايبڪ 1199ع–1200ع ۾ هاڻوڪي [[مدھيه پرديش]] ۾ [[مالوه]] پڻ فتح ڪيو. بهرحال، ٻيو ڪو مؤرخ اهڙي فتح جو ذڪر نٿو ڪري؛ تنهنڪري ممڪن آهي ته ايبڪ مالوه تي رڳو ڇاپو هنيو هو.{{sfn|Nizami|1992|p=169}} ان دوران، [[بهاء الدين تغرل|بهاءُ الدين تغرل]]{{sfn|Jackson|2003|p=27}}، جنهن کي بهاء الدين تغرل طور به لکيو وڃي ٿو، هڪ ٻيو ممتاز غوري غلام سپهه سالار، [[گواليار قلعو]] جو گهيرو ڪري رهيو هو.{{sfn|Nizami|1992|pp=170–171}} سخت ڏکي حالت ۾ اچڻ کان پوءِ قلعي جي محافظن ايبڪ سان رابطو ڪيو ۽ قلعو ايبڪ جي حوالي ڪري ڇڏيو.{{sfn|Nizami|1992|p=171}} 1202ع ۾ ايبڪ [[ڪالنجر جو گهيرو|ڪالنجر جو گهيرو ڪيو]]، جيڪو وچ هندستان جي [[چنديلا خاندان|چنديلا]] راڄ جو هڪ اهم قلعو هو. چنديلا حڪمران [[پرمردي]] ايبڪ سان ڳالهين جي شروعات ڪئي، پر معاهدو مڪمل ٿيڻ کان اڳ وفات ڪري ويو. چنديلا وزيراعظم اجيه ديو دشمنيون ٻيهر شروع ڪيون، پر جڏهن غورين قلعي جي پاڻيءَ جي فراهمي بند ڪئي، تڏهن هو ڳالهين لاءِ مجبور ٿيو. ٺاهه جي حصي طور چنديلن کي [[اجيه ڳڙهه]] ڏانهن منتقل ٿيڻ تي مجبور ڪيو ويو. سندن اڳوڻا مضبوط مرڪز ڪالنجر، [[مهوٻا]] ۽ [[کجوراهو]] غوري ڪنٽرول هيٺ اچي ويا، جن تي حسن ارنل حڪومت ڪئي.{{sfn|Nizami|1992|p=170}} ان دوران، غوري ڪمانڊر [[بختيار خلجي]] اوڀر اتر پرديش ۽ بهار واري علائقي ۾ ننڍن گاهڙوالا سردارن کي تابع ڪيو.{{sfn|Nizami|1992|p=172}} پنهنجي بهار واري مهم کان پوءِ، جنهن ۾ ٻڌ خانقاهن جي تباهي به شامل هئي، خلجي بدائون پهتو ته جيئن ايبڪ کي سلام ڪري، جنهن تازو ئي ڪالنجر ۾ پنهنجي ڪامياب مهم مڪمل ڪئي هئي. 23 مارچ 1203ع تي خلجي ايبڪ کي جنگي مال پيش ڪيو، جنهن ۾ 20 گرفتار ٿيل هاٿي، جواهر ۽ نقد رقم شامل هئا.{{sfn|Nizami|1992|p=173}} ايبڪ خلجي کي عزت ڏني، جيڪو پوءِ اوڀر ۾ [[بنگال جي غوري فتح|بنگال]] واري علائقي جي هڪ حصي کي فتح ڪرڻ ويو.{{sfn|Nizami|1992|pp=173–174}} بختيار آزاد نموني ڪم ڪندو هو،{{sfn|Jackson|2003|p=12}} ۽ 1206ع ۾ پنهنجي وفات وقت ايبڪ جو ماتحت نه هو.{{sfn|Nizami|1992|p=198}} 1204ع ۾ محمد غوري کي [[خوارزمي خاندان|خوارزمين]] ۽ سندن اتحادين هٿان [[اندخود جي جنگ]] ۾ شڪست آئي، جنهن کان پوءِ سندس اختيار کي ڪيترن چئلينجن کي منهن ڏيڻو پيو. ايبڪ [[جهلم جي جنگ (1206ع)|لاهور]] واري علائقي جي [[کوکر]] سردارن جي بغاوت دٻائڻ ۾ سندس مدد ڪئي، ۽ پوءِ دهلي واپس آيو.{{sfn|Nizami|1992|p=178}} 15 مارچ 1206ع تي محمد غوري قتل ڪيو ويو: مختلف ذريعا هن عمل کي مختلف نموني کوکرن يا [[اسماعيلي]]ن سان منسوب ڪن ٿا.{{sfn|Nizami|1992|p=179}} == محمد غوري جي قتل وقت 1206ع ۾ غوري ڪنٽرول == [[منهاج سراج|منهاج]] جي ''[[طبقات ناصري]]'' موجب، ايبڪ ڏکڻ ۾ [[اجين]] جي سرحدن تائين علائقو فتح ڪري چڪو هو.{{sfn|Jackson|2003|p=146}} منهاج لکي ٿو ته 1206ع ۾ سلطان محمد غوري جي وفات وقت هندستان ۾ غورين جي قبضي هيٺ هيٺيان علائقا هئا:{{sfn|Nizami|1992|p=201}} {{col-list|colwidth=20em| * [[ملتان]] * [[اچ]] * [[پٽن، گجرات|نهر والا]] (پٽن) * [[پشاور|پرشور]] * [[سيالڪوٽ]] * [[لاهور]] * [[بٺندا|تبرهندا]] * [[تراوڙي|ترائن]] * [[اجمير]] * [[هانسي]] * [[سرسا|سرسوتي]] * [[گهورام|ڪهرام]] * [[ميرٺ]] * [[علي ڳڙهه|ڪول]] * [[دهلي]] * [[تيمان ڳڙهه|ٿنڪر]] * [[بدائون]] * [[گواليار]] * [[ڀيره]] * [[وارانسي|بنارس]] * [[قنوج]] * [[ڪالنجر قلعو|ڪالنجر]] * [[اودھ]] * [[مالوه]] * [[بهار شريف|ادوند]]، [[بهار]] * [[گؤڙ (شهر)|لکناوتي]]، [[بنگال]] ۾ }} بهرحال، انهن سڀني علائقن ۾ غوري ڪنٽرول هڪجهڙو مؤثر نه هو. انهن مان ڪجهه هنڌن، جهڙوڪ گواليار ۽ ڪالنجر، ۾ غوري ڪنٽرول ڪمزور ٿي چڪو هو يا بلڪل ختم ٿي ويو هو.{{sfn|Nizami|1992|p=202}} === اوڀر هندستان === سلطان محمد غوري جي دور ۾ اوڀر هندستان ۾ بهار ۽ بنگال واري علائقي جا ڪجهه حصا خلجي قبيلي فتح ڪيا هئا، جنهن جي اڳواڻي غوري جرنيل [[بختيار خلجي]] ڪري رهيو هو. بختيار کي سندس ماتحت [[علي مردان خلجي]] 1206ع ۾ [[بنگڙهه|ديوڪوٽ]] ۾ قتل ڪيو، لڳ ڀڳ ساڳئي وقت جڏهن سلطان محمد غوري قتل ٿيو. ان کان پوءِ، بختيار جي هڪ ٻئي ماتحت [[محمد شيران خلجي]] علي مردان کي قيد ڪيو ۽ اوڀر هندستان ۾ خلجين جو اڳواڻ بڻجي ويو. علي مردان دهلي ڀڄي آيو، جتي هن ايبڪ کي خلجي معاملن ۾ مداخلت ڪرڻ لاءِ راضي ڪيو. خلجي محمد غوري جا غلام نه هئا، تنهنڪري ايبڪ کي هن معاملي ۾ ڪو قانوني اختيار حاصل نه هو. تنهن هوندي به، هن پنهنجي ماتحت قيمض رومي، اودھ جي گورنر، کي حڪم ڏنو ته بنگال ۾ لکناوتي ڏانهن ڪاهي ۽ خلجي [[امير|اميرن]] کي مناسب [[اقطاع]]ون ڏئي.{{sfn|Nizami|1992|p=203}} قيمض رومي ديوڪوٽ جي اقطاع [[غياث الدين عوض شاهه|حسام الدين عوض خلجي]] کي ڏني، جيڪو بختيار جو هڪ ٻيو ماتحت هو. محمد شيران ۽ ٻين خلجي اميرن هن فيصلي سان اختلاف ڪيو ۽ ديوڪوٽ ڏانهن ڪاهه ڪئي. بهرحال، رومي کين فيصله ڪن شڪست ڏني، ۽ شيران بعد ۾ هڪ تڪرار ۾ مارجي ويو. پوءِ ايبڪ لکناوتي علي مردان جي حوالي ڪيو (هيٺ ڏسو).{{sfn|Nizami|1992|p=203}} == اتر هندستان جي حڪمران طور سڃاڻپ == [[File:Sultanate under Qutbuddin Aibak.png|thumb|قطب الدين ايبڪ جي دور ۾ سلطنت پنهنجي وڌ ۾ وڌ وسعت تي.]] {{Delhi Sultanate|Mamluk}} ''تاج المعاصر''، [[حسن نظامي]] جي همعصر تاريخ، مان اشارو ملي ٿو ته محمد غوري ترائن ۾ فتح کان پوءِ ايبڪ کي هندستان ۾ پنهنجو نمائندو مقرر ڪيو. حسن نظامي اهو به لکي ٿو ته ڪهرام ۽ [[سمانا، پنجاب|سمانا]] جي ''ايالت''، يعني گورنري، ايبڪ جي حوالي ڪئي وئي.{{sfn|Nizami|1992|p=197}} فخر مدبر، هڪ ٻيو همعصر مؤرخ، لکي ٿو ته محمد غوري ايبڪ کي پنهنجي هندستاني علائقن جو نائب السلطنت رسمي طور رڳو 1206ع ۾ مقرر ڪيو، جڏهن هو کوکر بغاوت دٻائڻ کان پوءِ غزني واپس وڃي رهيو هو. هن مؤرخ موجب ايبڪ کي ''ملڪ'' جي درجي تي ترقي ڏني وئي ۽ سلطان جي هندستاني علائقن جو ولي عهد (''[[ولي العهد]]'') مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Nizami|1992|pp=197–198}} مؤرخ [[ڪي. اي. نظامي]] جو خيال آهي ته سلطان محمد غوري ايبڪ کي هندستان ۾ ڪڏهن به پنهنجو جانشين مقرر نه ڪيو: هن غلام سپهه سالار سلطان جي وفات ''کان پوءِ'' سفارتڪاري ۽ فوجي طاقت جي استعمال سان اها حيثيت حاصل ڪئي. سلطان جي اوچتي وفات سندس ٽن مکيه غلام سپهه سالارن، يعني ايبڪ، [[تاج الدين يلدوز]] ۽ [[ناصر الدين قباچه]]، کي اقتدار واري حيثيت ۾ ڇڏي وئي.{{sfn|Nizami|1992|p=198}} پنهنجي آخري سالن ۾ سلطان پنهنجي خاندان ۽ سردارن کان مايوس هو ۽ صرف پنهنجن غلامن تي ڀروسو ڪندو هو، جن کي هو پنهنجا پٽ ۽ جانشين سمجهندو هو.{{sfn|Nizami|1992|pp=198–199}} سلطان جي وفات وقت ايبڪ جو مرڪز دهلي ۾ هو. سلطان جي وفات کان پوءِ لاهور جي شهرين کيس خودمختيار اقتدار سنڀالڻ جي درخواست ڪئي، ۽ هن پنهنجي حڪومت لاهور منتقل ڪئي. هو 25 جون 1206ع تي غير رسمي طور تخت تي ويٺو، پر خودمختيار حڪمران طور سندس رسمي سڃاڻپ گهڻو پوءِ، 1208ع–1209ع ۾ ٿي.{{sfn|Nizami|1992|p=199}}{{sfn|Jackson|1982|p=546}} ان دوران، غزني ۽ ان جي آس پاس سلطان جا غلام غوري سلطنت تي قبضي لاءِ سندس اميرن سان وڙهيا ۽ سندس ڀائٽي [[غياث الدين محمود]] کي تخت تي ويهارڻ ۾ مدد ڪئي.{{sfn|Nizami|1992|pp=200–201}} جڏهن محمود پنهنجي حڪومت مضبوط ڪري ورتي، تڏهن ايبڪ ۽ ٻين غلامن سندس درٻار ڏانهن قاصد موڪليا، جيڪي مختلف غوري علائقن تي حڪومت لاءِ آزاديءَ ۽ تقرريءَ جا فرمان گهرڻ ويا.{{sfn|Nizami|1992|p=201}} منهاج موجب، ايبڪ، يلدوز جي ابتڙ، محمود جي نالي سان [[خطبو]] جاري رکيو ۽ سندس نالي تي سڪا ضرب ڪرايا.{{sfn|Jackson|2003|p=28}}{{sfn|Jackson|1982|p=546}} يلدوز، جيڪو ايبڪ جو سُهرو هو، هندستان ۾ غوري علائقن تي قبضو ڪرڻ جو خواهشمند هو. جڏهن سلطان محمود کيس غزني جو حڪمران تسليم ڪيو ۽ کيس آزاد ڪيو، تڏهن يلدوز [[پنجاب]] ڏانهن ڪاهي آيو، هن نيت سان ته علائقي تي قبضو ڪري. ايبڪ سندس خلاف ڪاهه ڪئي، کيس [[ڪوھستان ضلعو، ڪاپيسا|ڪوھستان]] ڏانهن پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، ۽ غزني تي قبضو ڪري ورتو.{{sfn|Nizami|1992|p=202}} پوءِ ايبڪ پنهنجي نمائندي نظام الدين محمد کي محمود جي مرڪز [[فيروز ڪوھ|فيروز ڪوھ]] ڏانهن موڪليو، ته جيئن سندس تقرري واري درخواست تي جلد ڪارروائي ٿئي.{{sfn|Nizami|1992|p=201}} 1208ع–1209ع ۾ محمود ايبڪ کي ''چتر''، يعني رسمي ڇٽي، عطا ڪئي،{{sfn|Jackson|2003|p=28}} ۽ تقرريءَ جو فرمان جاري ڪيو، جنهن ۾ کيس [[هندستان]] جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ممڪن آهي ته هن وقت ايبڪ لاءِ آزاديءَ جو فرمان پڻ جاري ڪيو ويو هجي.{{sfn|Nizami|1992|p=201}} منهاج جي ''طبقات ناصري'' موجب، محمود ايبڪ کي "سلطان" جو خطاب ڏنو؛ مؤرخ حسن نظامي پڻ کيس "سلطان" سڏي ٿو.{{sfn|Jackson|2003|p=28}} نظامي لکي ٿو ته خطبو ايبڪ جي نالي سان پڙهيو ويو ۽ سڪا سندس نالي تي ضرب ڪيا ويا، پر ٻيو ڪو ذريعو هن دعويٰ جي تصديق نٿو ڪري.{{sfn|Jackson|1982|p=546}} سندس جاري ڪيل ڪو به سڪو نه مليو آهي،{{sfn|Jackson|1982|p=546}} ۽ موجوده سڪن مان ڪو به کيس "سلطان" طور بيان نٿو ڪري.{{sfn|Jackson|2003|p=28}} منهاج موجب، ايبڪ بي فڪر ٿي ويو ۽ غزني ۾ پنهنجو وقت عيش ۽ وندر ۾ گذارڻ لڳو. غزني جي ماڻهن يلدوز کي شهر مان کيس ڪڍڻ لاءِ سڏايو، ۽ جڏهن يلدوز غزني جي ڀرسان پهتو، تڏهن ايبڪ گهٻرائجي ويو ۽ سنگ سرخ نالي هڪ تنگ جبل واري لنگهه ذريعي هندستان ڀڄي آيو. ان کان پوءِ ايبڪ يلدوز کان پنهنجي علائقن کي محفوظ رکڻ لاءِ پنهنجو تختگاهه [[لاهور]] منتقل ڪيو.{{sfn|Nizami|1992|p=202}} [[علي مردان خلجي]]، جيڪو ايبڪ سان گڏ غزني ويو هو، يلدوز هٿان گرفتار ۽ قيد ٿيو. ڪنهن طرح هن پنهنجي آزادي حاصل ڪئي ۽ هندستان واپس آيو. ايبڪ کيس بنگال جي لکناوتي ڏانهن موڪليو، جتي [[غياث الدين عوض شاهه|حسام الدين عوض]] سندس ماتحت ٿيڻ تي راضي ٿيو. اهڙيءَ طرح علي مردان اوڀر هندستان ۾ ايبڪ جي علائقن جو گورنر بڻيو ۽ سڄي علائقي کي پنهنجي ڪنٽرول هيٺ آندو.{{sfn|Nizami|1992|p=203}} == وفات ۽ ورثو == [[File: Death of the slave king, Kutbuddin Aibak of Delhi, A.D. 1210.jpg|thumb|left|ايبڪ جي وفات جو سبب بڻيل حادثي جي جديد [[فنڪارانه تصور]]]] هندستان جي حڪمران طور سڃاڻپ ملڻ کان پوءِ ايبڪ نون علائقن کي فتح ڪرڻ بدران انهن علائقن ۾ پنهنجي حڪومت کي مضبوط ڪرڻ تي ڌيان ڏنو، جيڪي اڳ ئي سندس قبضي هيٺ هئا. 1210ع ۾ هو [[لاهور]] ۾ [[چوگان|چوگان]]، يعني گهوڙي تي کيڏي ويندڙ [[پولو]] جي هڪ صورت، کيڏندي گهوڙي تان ڪري پيو، ۽ جڏهن [[زين]] جو اڳيون اڀريل حصو سندس پاسرين ۾ چڀي ويو ته هو موقعي تي ئي فوت ٿي ويو.{{sfn|Nizami|1992|p=203}} سڀ همعصر مؤرخ ايبڪ کي وفادار، سخي، بهادر ۽ عادل شخص طور ساراهين ٿا.{{sfn|Nizami|1992|p=205}} منهاج موجب، سندس سخاوت سبب کيس ''لک بخش'' جو لقب مليو، جنهن جي لفظي معنيٰ آهي "[[لک]]ن جو ڏيندڙ"، يعني ٽامي جي سڪن يا ''جيتلن'' جا لکين ڏيندڙ.{{sfn|Nizami|1992|pp=205–206}} فخر مدبر لکي ٿو ته ايبڪ جا سپاهي، جن ۾ "ترڪ، غوري، خراساني، خلجي ۽ هندستاني" شامل هئا، هارين کان زبردستي گاهه جو هڪ تيلو يا کاڌي جو هڪ گرهه به کڻڻ جي جرئت نه ڪندا هئا. 16هين صديءَ جو [[مغل سلطنت|مغل]] مؤرخ [[ابوالفضل ابن مبارڪ|ابوالفضل]] [[محمود غزنوي]] تي "بي گناهه رت وهائڻ" جي تنقيد ڪري ٿو، پر ايبڪ جي ساراهه ڪندي لکي ٿو ته "هن چڱا ۽ وڏا ڪم ڪيا". 17هين صديءَ تائين به سخي ماڻهن لاءِ "زماني جو ايبڪ" وارو اصطلاح استعمال ٿيندو هو، جيئن مؤرخ [[فرشته]] جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو.{{sfn|Nizami|1992|p=206}} ايبڪ جي فتوحات ۾ ماڻهن کي وڏي پيماني تي غلام بڻائڻ پڻ شامل هو. حسن نظامي موجب، سندس گجرات واري مهم ۾ 20,000 ماڻهو غلام بڻايا ويا؛ ۽ سندس ڪالنجر واري مهم ۾ 50,000 ماڻهو غلام بڻايا ويا. [[عرفان حبيب]] موجب، نظامي جو ڪم خطابت ۽ مبالغي سان ڀريل آهي، تنهنڪري اهي انگ وڌايل لڳن ٿا؛ بهرحال، گڏ ڪيل غلامن جو تعداد يقيناً وڏو هوندو ۽ وقت سان وڌندو ويو هوندو.{{sfn|Habib|1982|p=90}} [[File:Qutbuddin_Aibak_Tomb_ahore_02.jpg|thumb|upright=2|[[لاهور]] جي [[انارڪلي بازار]] ۾ قطب الدين ايبڪ جو مقبرو، جنهن جي 1970ع ۾ مرمت ڪئي وئي.]] ايبڪ، جيڪو اوچتو فوت ٿيو، ڪو ولي عهد مقرر نه ڪري ويو هو. سندس وفات کان پوءِ [[لاهور]] ۾ موجود ترڪي عملدارن، يعني ''ملڪن'' ۽ ''اميرن''، [[آرام شاهه]] کي سندس جانشين مقرر ڪيو. تخت تي ويهڻ کان اڳ آرام شاهه جي زندگي بابت ڪا تفصيل موجود ناهي.{{sfn|Nizami|1992|p=206}} هڪ نظريي موجب هو ايبڪ جو پٽ هو، پر اهو امڪان ڪمزور آهي (ڏسو [[#ذاتي زندگي|ذاتي زندگي]] وارو حصو).{{sfn|Nizami|1992|pp=206–207}} آرام شاهه اٺن مهينن کان وڌيڪ حڪومت نه ڪئي، جنهن دوران مختلف صوبائي گورنرن آزاديءَ جو اظهار شروع ڪيو. پوءِ ڪجهه ترڪي عملدارن ايبڪ جي اڳوڻي غلام [[التمش]]، جيڪو هڪ ممتاز سپهه سالار هو، کي سلطنت سنڀالڻ جي دعوت ڏني.{{sfn|Nizami|1992|p=207}} ايبڪ التمش کي 1197ع ۾ انهلواڙا جي فتح کان پوءِ ڪنهن وقت خريد ڪيو هو.{{sfn|Nizami|1992|p=197}} منهاج موجب، ايبڪ التمش کي ايندڙ حڪمران سمجهندو هو: هو التمش کي پنهنجو پٽ سڏيندو هو ۽ کيس [[بدائون]] جي [[اقطاع]] عطا ڪئي هئائين. نتيجي طور اميرن التمش کي آرام شاهه جو جانشين مقرر ڪيو ۽ ايبڪ جي ڌيءَ جي شادي به ساڻس ڪرائي. آرام شاهه التمش جي تخت واري دعويٰ کي چئلينج ڪيو، پر فوجي تڪرار کان پوءِ کيس فيصله ڪن شڪست آئي ۽ هو قتل ٿيو.{{sfn|Nizami|1992|p=208}} التمش باغي گورنرن کي تابع ڪيو ۽ هندستان جي ڍلي نموني سنڀاليل غوري علائقن کي هڪ طاقتور [[دهلي سلطنت]] ۾ تبديل ڪيو.{{sfn|Nizami|1992|p=208, 222}} التمش کان پوءِ سندس خاندان جا فرد حڪمران ٿيا، ۽ پوءِ سندس غلام [[غياث الدين بلبن]] تخت تي ويٺو.{{sfn|Jackson|2003|p=44}} بادشاهن جي هن سلسلي کي [[مملوڪ]] يا غلام خاندان سڏيو وڃي ٿو؛ بهرحال، هي اصطلاح درست نه آهي.{{sfn|Nizami|1992|p=191}}{{sfn|Jackson|2003|p=44}} صرف ايبڪ، التمش ۽ بلبن غلام هئا، ۽ لڳي ٿو ته تخت تي ويهڻ کان اڳ ئي [[آزادي غلامي|آزاد]] ڪيا ويا هئا.{{sfn|Nizami|1992|p=191}} هن سلسلي جا ٻيا حڪمران پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن به مرحلي تي غلام نه هئا.{{sfn|Jackson|2003|p=44}} اڄ سندس مقبرو [[انارڪلي بازار|انارڪلي، لاهور]] ۾ واقع آهي. مقبرو پنهنجي هاڻوڪي صورت ۾ 1970ع واري ڏهاڪي ۾ آرڪيالاجي ۽ ميوزيمز ڊپارٽمينٽ، پاڪستان، طرفان تعمير ڪيو ويو، جنهن سلطنت واري دور جي اڏاوتي انداز جي نقل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. جديد تعمير کان اڳ سلطان جي قبر سادي صورت ۾ موجود هئي ۽ رهائشي گهرن سان گهيريل هئي. مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا ان مٿان ڪڏهن باقاعده مقبرو موجود هو يا نه؛ ڪجهه مؤرخن جو چوڻ آهي ته ان مٿان سنگ مرمر جو گنبذ موجود هو، پر سکن ان کي ڊاهي ڇڏيو.<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1453149|title=History: The Heritage of the Slave Sultan|last=Shah|first=Dr Syed Talha|date=2018-12-23|publisher=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]|language=en|access-date=2019-09-24}}</ref> == ذاتي زندگي == منهاج جي ''[[طبقات ناصري]]'' جي ڪجهه مخطوطن ۾ ايبڪ جي جانشين [[آرام شاهه]] جي نالي سان گڏ ''بن ايبڪ''، يعني "ايبڪ جو پٽ"، جا لفظ شامل آهن.{{sfn|Nizami|1992|p=207}} بهرحال، اهو شايد ڪنهن بي احتياط ڪاتب طرفان غلطيءَ سان شامل ڪيل اضافو هو، ڇاڪاڻ ته علاء الدين عطا ملڪ جويني جي ''تاريخ جهانگشا'' ۾ صاف لکيل آهي ته ايبڪ کي ڪو پٽ نه هو.{{sfn|Nizami|1992|pp=206-207}} ان جي ابتڙ، 14هين صديءَ جي مؤرخ [[عبدالملڪ عصامي]] آرام شاهه کي ايبڪ جو حقيقي پٽ قرار ڏنو آهي.{{sfn|Siddiqui|2010|page=53}} منهاج ايبڪ جي ٽن ڌيئرن جو ذڪر ڪري ٿو. پهرين ڌيءَ جي شادي [[ناصر الدين قباچه]] سان ٿي، جيڪو [[ملتان]] جو غوري گورنر هو. سندس وفات کان پوءِ ٻي ڌيءَ به قباچه سان پرڻائي وئي. ٽئين ڌيءَ جي شادي ايبڪ جي غلام [[التمش]] سان ٿي، جيڪو آرام شاهه کان پوءِ دهليءَ جي تخت تي ويٺو.{{sfn|Nizami|1992|pp=206–207}} == مؤرخ رميش چندر دت جو نقطه نظر == هندستان جي مؤرخ [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' (1908ع) ۾ [[قطب الدين ايبڪ]] جي حڪمرانيءَ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته [[محمد غوري]] جي وفات کان پوءِ قطب الدين دهليءَ ۽ اتر هندستان جو حڪمران بڻيو. قطب الدين پنهنجي شروعاتي زندگيءَ ۾ محمد غوريءَ جو غلام رهي چڪو هو، تنهنڪري سندس قائم ڪيل حڪمران گهراڻي کي تاريخ ۾ [[غلام خاندان]] (Slave Dynasty) جي نالي سان سڃاتو ويو. دت موجب، قطب الدين چئن سالن تائين حڪومت ڪئي ۽ 1210ع ۾ وفات ڪيائين. مؤرخ کيس هڪ قابل، سرگرم ۽ انصاف پسند حڪمران قرار ڏئي ٿو، جنهن پنهنجي حڪمرانيءَ سبب تاريخ ۾ اهڙي شهرت حاصل ڪئي. دت دهليءَ ۾ ڳاڙهي وارياسي پٿر مان تعمير ٿيل، لڳ ڀڳ 242 فوٽ اوچي [[قطب مينار]] کي پڻ سندس نالي سان منسوب هڪ اهم تاريخي يادگار طور بيان ڪري ٿو. قطب الدين جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[آرام شاهه]] تخت نشين ٿيو، پر دت جي بيان موجب، هو حڪمرانيءَ جي گهربل صلاحيتن کان محروم هو، جنهن سبب تخت نشينيءَ جي هڪ سال اندر ئي کيس اقتدار تان معزول ڪيو ويو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en |page=53 }}</ref> == مذهب == مؤرخ [[حسن نظامي]]، جيڪو ايبڪ جي دور ۾ [[نيشاپور]] کان دهلي لڏي آيو هو، ايبڪ کي هڪ پابند مسلمان طور بيان ڪري ٿو، جنهن ڪهرام ۾ "بت پرستيءَ کي پاڙان پٽيو" ۽ "مندرن کي ڊاهيو". هو اهو به لکي ٿو ته ايبڪ جي حڪومت دوران ميرٺ ۽ ڪالنجر جا هندو مندر مسجدن ۾ تبديل ڪيا ويا؛ انهن ۾ رڳو [[دهلي]] جا "هڪ هزار مندر" شامل هئا.<ref>{{Cite book| last=Eaton|first=Richard|author-link=رچرڊ ايم. ايٽن|url=https://books.google.com/books?id=UEXZAAAAMAAJ |title=Essays on Islam and Indian History |date=2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-565114-0|page=124|quote=مثال طور، محمود غزنوي بابت چيو وڃي ٿو ته هن قنوج ۾ 10,000 مندر ۽ مٿرا ۾ 1,000 مندر ڊاهيا. سندس پوٽي ابراهيم بابت دعويٰ ڪئي وڃي ٿي ته هن دهلي دوآب ۾ 1,000 ۽ مالوه ۾ وڌيڪ 1,000 مندر ڊاهيا. ايبڪ بابت چيو وڃي ٿو ته هن دهلي ۾ 1,000 مندر ڊاهيا، ۽ محمد غوري بابت ته هن بنارس ۾ وڌيڪ 1,000 مندر ڊاهيا. اهڙا انگ اکر هندو قومپرست ليکڪن، جهڙوڪ سيتا رام گوئل، بنا تنقيدي جائزي جي سڌيءَ ريت قبول ڪري ورتا آهن.|language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Wink|first=Andre|author-link=آندري ونڪ|url=https://books.google.com/books?id=75FlxDhZWpwC |title=Al-Hind the Making of the Indo-Islamic World: The Slave Kings and the Islamic Conquest : 11th–13th Centuries |date=1991 |publisher=Brill| isbn=9004102361|page=333|quote=اسان 1033ع ۾ احمد نائلتگين طرفان بنارس تي ٿيل پهرين مسلمان حملي بابت گهڻو ڪجهه نٿا ڄاڻون، جيڪو رڳو ڦرلٽ واري مهم معلوم ٿئي ٿو. جڏهن محمد غوري هن شهر ڏانهن ڪاهه ڪئي، تڏهن رڳو ايترو بيان ڪيو ويو آهي ته هڪ هزار کان وڌيڪ مندرن ۾ موجود بتن کي ٽوڙڻ کان پوءِ، هن انهن کي پاڪ ڪري سچي خدا جي عبادت لاءِ وقف ڪيو.|language=en}}</ref> هو وڌيڪ دعويٰ ڪري ٿو ته ايبڪ سڄي ڪول، يعني [[علي ڳڙهه]]، واري علائقي کي بتن ۽ [[بت پرستي]] کان آزاد ڪيو.{{sfn|Jackson|2003|p=20}} نظامي جي اها دعويٰ ته ڊاهيل هندو مندرن جي باقيات مسجدن جي تعمير لاءِ استعمال ڪئي وئي، اڏاوتي آثارن سان تصديق ٿئي ٿي، جهڙوڪ دهلي ۾ [[قطب منار ڪمپليڪس]] ۽ اجمير ۾ [[اڍائي دن ڪا جهونپڙا]]. بهرحال، سندس ٻيون دعوائون، جهڙوڪ ايبڪ طرفان ڪول کي بتن کان آزاد ڪرڻ، شڪي آهن.{{sfn|Jackson|2003|p=20}} ڪنهن مرحلي تي ايبڪ جي فوج هندو سپاهين کي ڀرتي ڪرڻ شروع ڪيو. ميرٺ جي گهيري، 1192ع، ۾ سندس فوج ۾ هندو سپاهي شامل هجڻ معلوم آهي. اهڙيءَ طرح "هندستان جون فوجون" (''حشم هندستان'')، جيڪي 1206ع ۾ ساڻس گڏ غزني ويون، تن ۾ هندو سردار، يعني "[[رانا (لقب)|رانا]]" ۽ "[[ٺاڪر (لقب)|ٺاڪر]]"، شامل هئا.{{sfn|Jackson|2003|p=21}} == ثقافتي خدمتون == [[دهلي]] ۾ [[قطب منار]] جي تعمير ايبڪ جي دور حڪومت ۾ شروع ٿي. ايبڪ ادب ۽ علم جو پڻ سرپرست هو. فخري مدبر، جنهن ''ادب الحرب'' (جنگ جا آداب) تصنيف ڪيو، پنهنجي انساب واري ڪتاب کي ايبڪ جي نالي منسوب ڪيو. حسن نظامي جي ''تاج المعاصر'' جي تصنيف، جيڪا بعد ۾ التمش جي دور حڪومت ۾ مڪمل ٿي، غالباً ايبڪ جي دور ۾ ئي شروع ٿي هئي.{{sfn|Jackson|1982|p=546}} == عوامي ثقافت == 2022ع جي فلم ''[[سمراٽ پرتھويراج]]'' ۾ ساهيد الرحمان قطب الدين ايبڪ جو ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{Cite AV media |url=https://m.imdb.com/title/tt9637132/ |title=Samrat Prithviraj (2022) ⭐ 5.6 {{!}} Action, Drama, History |language=en-US |access-date=2025-04-13 |via=m.imdb.com}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[1206ع ۾ هندستان]] == حوالا == {{reflist}} === ڪتابيات === {{Commons category|Qutb al-Din Aibak}} {{Wikiquote}} {{refbegin}} * {{cite book |last=Chandra |first=Satish |author-link=Satish Chandra (historian)|title=History of Medieval India:800–1700|url=https://books.google.com/books?id=qHnHHwAACAAJ |year=2007|publisher=Orient Longman|isbn=978-81-250-3226-7}} * {{cite book |last=Hodivala|first=Shahpurshah Hormasji|title=Studies in Indo-Muslim History: A Critical Commentary on Elliot and Dowson's History of India as Told by Its Own Historians |year=1979 |publisher=Islamic Book Service |url=https://books.google.com/books?id=73pDAAAAYAAJ }} * {{cite book |last=Hooja|first=Rima|title=A History of Rajasthan |year=2006 |publisher=Rupa & Company |isbn=9788129108906 |url=https://books.google.com/books?id=tosMAQAAMAAJ }} * {{cite book |last=Habib|first=Irfan|author-link=Irfan Habib|chapter=Non-Agricultural Production and Urban Economy |editor1=Tapan Raychaudhuri |editor2=Irfan Habib |title=The Cambridge Economic History of India |volume=1, c. 1200 – c. 1750 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=L-s8AAAAIAAJ&pg=PA90 |year=1982 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-22692-9 }} * {{cite book |last=Jackson|first=Peter|author-link=Peter Jackson (historian) |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&pg=PA12 |year=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-54329-3 }} * {{cite book |last=Jackson|first=Peter|author-link=Peter Jackson (historian)|chapter=Kutb Al-Din Aybak |editor1=C. E. Bosworth |editor-link=Clifford Edmund Bosworth |editor2= E. van Donzel |editor3= Charles Pellat |editor3-link=Charles Pellat |title=The Encyclopaedia of Islam |edition=New |volume=5: Supplement |chapter-url=https://books.google.com/books?id=apU3AAAAIAAJ&pg=PA546 |year=1982 |publisher=E. J. Brill |location=Leiden |isbn=90-04-06167-3 }} * {{cite book |last=Majumdar|first=Ashoke Kumar|title=Chaulukyas of Gujarat |url=https://books.google.com/books?id=ffAdAAAAMAAJ |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1956 |oclc=4413150 }} * {{cite book |last=Nizami|first=Khaliq Ahmad|author-link=K. A. Nizami |chapter=The Early Turkish Sultans of Delhi |editor1=Mohammad Habib |editor2=Khaliq Ahmad Nizami |title=A Comprehensive History of India: The Delhi Sultanat (A.D. 1206–1526) |volume=5 |edition=Second |year=1992 |publisher=The Indian History Congress / People's Publishing House |url=https://books.google.com/books?id=_9cmAQAAMAAJ |oclc=31870180 }} * {{cite book |last=Sharma|first=Dasharatha|author-link=Dasharatha Sharma|title=Early Chauhān Dynasties |publisher=S. Chand / Motilal Banarsidass |year=1959 |isbn=9780842606189 |url=https://books.google.com/books?id=n4gcAAAAMAAJ }} * {{cite book |last=Singh|first=R. B. |title=History of the Chāhamānas |publisher=N. Kishore |year=1964 |url=https://books.google.com/books?id=TKs9AAAAIAAJ |oclc=11038728 }} * {{cite book |last=Siddiqui|first=Iqtidar Husain|title=Indo-Persian Historiography Up to the Thirteenth Century |url=https://books.google.com/books?id=DJbmTL8svpwC&pg=PA40 |year=2010 |publisher=Primus Books |isbn=978-81-908918-0-6 }} {{refend}} {{Authority control}} [[زمرو:دهلي جي مملوڪ خاندان جا سلطان]] [[زمرو:12هين صديءَ جون پيدائشون]] [[زمرو:1210ع جون وفاتون]] [[زمرو:12هين صديءَ جا جرنيل]] [[زمرو:13هين صديءَ جا جرنيل]] [[زمرو:12هين صديءَ جا هندستاني بادشاهه]] [[زمرو:13هين صديءَ جا هندستاني بادشاهه]] [[زمرو:پولو دوران فوت ٿيل ماڻهو]] [[زمرو:قومن نسل جا ماڻهو]] [[زمرو:ترڪ ماڻهو]] [[زمرو:وچئين دور جي اسلامي دنيا جا غلام]] [[زمرو:مملوڪ]] [[زمرو:ايشيا جا باني بادشاهه]] [[زمرو:غوري جرنيل]] [[زمرو:12هين صديءَ جا غلام]] [[زمرو:هندستاني غلام]] q9x2ugu877w38esjijk0uhtn7mh53l6 0 4553 424223 121334 2026-10-21T22:37:54Z Intisar Ali 8681 424223 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|دهلي سلطنت جو ٽيون سلطان (1211ع–1236ع)}} {{Infobox royalty | name = شمس الدين التمش | title = سلطان، ناصر امير المؤمنين، يمين خليفة الله | image = Islamic Sultanates. Delhi. Shams al-Dīn Iltutmish. AH 607-633 AD 1210-1235. AR Tanka (25mm, 11.07 g, 6h). Sind type.jpg | caption = شمس الدين التمش جي دور جو چانديءَ جو ٽنڪو، سنڌ جي نموني وارو سڪو | succession = ٽيون [[دهلي جو سلطان]] | reign = جون 1211ع – 30 اپريل 1236ع | predecessor = [[آرام شاهه]] | successor = [[رڪن الدين فيروز شاهه]] | birth_date = نامعلوم | birth_place = [[وچ ايشيا]] | death_date = {{Death date|1236|04|30|df=yes}} | death_place = [[دهلي]]، [[دهلي سلطنت]] | burial_place = [[قطب ڪمپليڪس]]، [[مهرولي]]، دهلي | dynasty = [[غلام خاندان]] | father = ايلام خان | spouse = ترڪان خاتون، شاهه ترڪان ۽ ٻيون | issue = [[ناصر الدين محمود (التمش جو پٽ)|ناصر الدين محمود]]، [[رضيه سلطانه]]، [[رڪن الدين فيروز شاهه]]، [[معز الدين بهرام شاهه]] ۽ ٻيا | religion = [[سني اسلام]] }} '''شمس الدين التمش''' (فارسي: شمس الدین اِیلتِتْمِش؛ وفات: 30 اپريل 1236ع)، جنهن کي '''التمش'''، '''ايلتتمش''' ۽ '''التتمش''' پڻ لکيو وڃي ٿو، [[دهلي سلطنت]] جي [[غلام خاندان]] جو ٽيون سلطان هو، جنهن جون 1211ع کان 30 اپريل 1236ع تائين حڪومت ڪئي. هو ترڪ نسل سان تعلق رکندڙ هڪ اڳوڻو فوجي غلام هو، جيڪو [[قطب الدين ايبڪ]] جي خدمت ۾ اعليٰ فوجي ۽ انتظامي عهدن تائين پهتو ۽ پوءِ دهليءَ جو سلطان بڻيو. سندس دور ۾ دهلي سلطنت هڪ نسبتاً مستحڪم ۽ خودمختيار سياسي طاقت طور اڀري. هن پنجاب، [[سنڌ]]، [[ملتان]]، بنگال ۽ اتر هندستان جي ٻين علائقن ۾ پنهنجي اقتدار کي مضبوط ڪيو، [[ناصر الدين قباچه]] ۽ ٻين حريف حڪمرانن خلاف فوجي مهمون هلايون ۽ منگولن جي خطري دوران احتياطي سفارتي پاليسي اختيار ڪئي.<ref name="BanglapediaIltutmish">{{cite encyclopedia |title=Iltutmish |encyclopedia=Banglapedia: National Encyclopedia of Bangladesh |publisher=Asiatic Society of Bangladesh |url=https://en.banglapedia.org/index.php/Iltutmish |language=en}}</ref> التمش جي حڪومت جو هڪ اهم واقعو 1228ع ۾ سنڌ ۽ ملتان ۾ ناصر الدين قباچه جي اقتدار جو خاتمو هو، جنهن کان پوءِ [[اُچ شريف]]، ملتان ۽ سنڌ جا اهم علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ آيا. 1229ع ۾ [[عباسي خلافت]] طرفان سندس اقتدار جي رسمي توثيق پڻ ٿي. انتظامي لحاظ کان هن اقطاع واري نظام کي منظم ڪيو ۽ چانديءَ جي ''ٽنڪي'' ۽ ٽامي يا گهٽ چانديءَ واري ''جيتل'' کي دهلي سلطنت جي سڪن جي نظام ۾ اهم حيثيت ڏني. دهليءَ ۾ [[قطب مينار]] جي تعمير کي اڳتي وڌائڻ، مسجدن ۽ مقبرن جي تعمير ۽ علمي سرپرستيءَ جي ڪري پڻ سندس دور کي وچئين دور جي هندستاني تاريخ ۾ اهميت حاصل آهي.<ref name="Nizami1992">{{cite book |last=Nizami |first=K. A. |chapter=The Early Turkish Sultans of Delhi |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |language=en}}</ref> == نالو ۽ لقب == التمش جو اصل نالو ترڪي ٻوليءَ سان تعلق رکي ٿو. تاريخي فارسي نسخن ۾ حرڪتن جي غير موجودگيءَ سبب سندس نالي جي اچار ۽ صورتخطي بابت مؤرخن ۾ اختلاف رهيا آهن. انگريزي تاريخي ڪتابن ۾ سندس نالو ''Altamish''، ''Altamsh''، ''Iltutmish'' ۽ ''Iletmish'' جي صورتن ۾ ملي ٿو. مؤرخ ڪي. اي. نظامي موجب، ترڪي نالي ''Iltutmish'' جي معنيٰ سلطنت يا ملڪ کي قائم رکڻ واري مفهوم سان لاڳاپيل آهي. جديد تاريخي تحقيق ۾ ''Iltutmish'' کي وڌيڪ درست صورت سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Nizami1992"/> التمش جي سڪن، ڪتبن ۽ سرڪاري دستاويزن ۾ ڪيترائي شاهي لقب ملن ٿا، جن مان سندس سياسي حيثيت، مذهبي سرپرستي ۽ حڪمرانيءَ جي دعوائن جو پتو پوي ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a9c4d8;" |+ style="background:#204c68;color:white;padding:10px;" | شمس الدين التمش جا تاريخي لقب ! style="background:#dcecf5;" | لقب ! style="background:#dcecf5;" | معنيٰ يا مفهوم |- | شمس الدين | دين جو سج |- | ناصر امير المؤمنين | امير المؤمنين جو مددگار |- | يمين خليفة الله | خدا جي خليفي جو ساڄو هٿ |- | هندگير | هندستان کي فتح ڪندڙ |- | شاهه شرق | اوڀر جو بادشاهه |- | سلطان سلاطين الشرق | اوڀر جي سلطانن جو سلطان |- | شاهنشاهه | بادشاهن جو بادشاهه |- | مولى ملوڪ العرب والعجم | عربن ۽ عجمن جي بادشاهن جو سردار |} <ref name="Wink1991">{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1991 |language=en}}</ref> == شروعاتي زندگي == === خانداني پسمنظر ۽ غلامي === التمش وچ ايشيا جي هڪ ترڪ خاندان ۾ پيدا ٿيو. سندس پيءُ ايلام خان کي ايلبري ترڪ قبيلي جو سردار ڄاڻايو وڃي ٿو. سندس پيدائش جو صحيح سال معلوم نه آهي. تيرهين صديءَ جي مؤرخ [[منهاج سراج جوزجاني]] پنهنجي ڪتاب ''[[طبقات ناصري]]'' ۾ روايت بيان ڪئي آهي ته التمش ننڍپڻ کان ذهين ۽ سهڻو هو، جنهن سبب سندس ڀائرن ۾ حسد پيدا ٿيو ۽ هنن کيس هڪ غلامن جي واپاريءَ وٽ وڪڻي ڇڏيو. هن روايت جي تاريخي حيثيت بابت جديد مؤرخن احتياط اختيار ڪيو آهي، ڇاڪاڻ ته ان ۾ حضرت يوسف جي قرآني قصي سان مشابهت موجود آهي.<ref name="Nizami1992"/> غلام بڻجڻ کان پوءِ التمش کي [[بخارا]] آندو ويو، جتي هو مختلف مالڪن وٽ رهيو. انهن مان هڪ ''صدر جهان'' نالي مذهبي ۽ وقفي معاملن جو عملدار هو. بعد ۾ التمش هڪ واپاريءَ جي ملڪيت بڻيو ۽ پوءِ جمال الدين محمد چست قبا نالي واپاريءَ جي معرفت [[غزني]] پهتو. منهاج سراج جي روايت موجب، غوري سلطان [[محمد غوري]] التمش کي خريد ڪرڻ ۾ دلچسپي ظاهر ڪئي، پر سندس مالڪ گهربل قيمت تي کيس وڪڻڻ لاءِ تيار نه ٿيو.<ref name="Nizami1992"/> === قطب الدين ايبڪ جي خدمت === ٻارهين صديءَ جي آخري سالن ۾ [[قطب الدين ايبڪ]] التمش کي دهليءَ ۾ خريد ڪيو. التمش پنهنجي فوجي صلاحيتن ۽ انتظامي ڪارڪردگيءَ جي ڪري جلد ترقي ڪئي. هو شاهي محافظن جو سربراهه، شڪار جي انتظام جو عملدار ۽ مختلف علائقن جو اقطاع دار رهيو. بعد ۾ کيس [[بدايون]] جو اهم اقطاع ڏنو ويو. قطب الدين ايبڪ پنهنجي هڪ ڌيءَ جي شادي پڻ التمش سان ڪرائي، جنهن سان ٻنهي خاندانن جا سياسي لاڳاپا مضبوط ٿيا.<ref name="BanglapediaIltutmish"/><ref name="Nizami1992"/> 1205ع–1206ع دوران [[جهلم درياهه]] جي علائقي ۾ [[کوکر]] قبيلن خلاف غوري فوجي مهم ۾ التمش نمايان ڪردار ادا ڪيو. منهاج سراج جي بيان موجب، محمد غوري سندس ڪارڪردگيءَ کان متاثر ٿي کيس غلاميءَ مان آزاد ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ان واقعي کي التمش جي سياسي ۽ فوجي ترقيءَ جو اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Nizami1992"/> == دهليءَ جي تخت تي ويهڻ == 1210ع ۾ قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ [[آرام شاهه]] دهلي سلطنت جو حڪمران بڻيو. پر سلطنت جي ڪيترن اميرن ۽ فوجي عملدارن سندس حڪمرانيءَ کي قبول نه ڪيو. دهليءَ جي اميرن جي هڪ گروهه التمش کي تخت سنڀالڻ جي دعوت ڏني. التمش بدايون مان دهليءَ ڏانهن روانو ٿيو ۽ آرام شاهه جي فوج کي شڪست ڏئي جون 1211ع ۾ سلطان بڻيو.<ref name="Nizami1992"/> تخت نشينيءَ وقت سلطنت ڪيترن سياسي مرڪزن ۾ ورهايل هئي. دهليءَ تي التمش، سنڌ ۽ ملتان تي ناصر الدين قباچه، غزنيءَ تي [[تاج الدين يلدز]] ۽ بنگال جي لکنوتي علائقي ۾ خلجي اميرن جو اثر هو. انهن حڪمرانن مان ڪيترائي اڳوڻي غوري سلطنت سان لاڳاپيل هئا ۽ پاڻ کي خودمختيار سمجهندا هئا. التمش کي پنهنجي اقتدار جي شروعاتي سالن ۾ انهن حريفن سان مقابلو ڪرڻو پيو.<ref name="Wink1991"/> == سلطنت جي استحڪام ۽ فوجي مهمون == === تاج الدين يلدز سان مقابلو === غزنيءَ جو حڪمران تاج الدين يلدز پاڻ کي محمد غوريءَ جي سياسي ورثي جو حقدار سمجهندو هو. هن دهليءَ جي سلطنت تي بالادستيءَ جي دعويٰ ڪئي. التمش ابتدا ۾ سڌي فوجي ٽڪراءَ کان پاسو ڪيو، پر پنجاب ۾ يلدز جي وڌندڙ اثر سبب ٻنهي ۾ جنگ ٿي. 1216ع ۾ [[ترائن]] جي ميدان ۾ التمش يلدز کي شڪست ڏني. يلدز گرفتار ٿيو ۽ بعد ۾ بدايون ۾ ماريو ويو. هن فتح سان دهلي سلطنت جي غزنيءَ کان سياسي آزادي وڌيڪ مضبوط ٿي.<ref name="Nizami1992"/> === ناصر الدين قباچه سان ابتدائي تڪرار === [[ناصر الدين قباچه]] غوري سلطنت جو اڳوڻو غلام ۽ عملدار هو، جيڪو 1204ع کان [[اُچ شريف]] جو حاڪم رهيو. قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ هن سنڌ، ملتان ۽ پنجاب جي ڪيترن علائقن ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو. سندس قبضي هيٺ [[سيوهڻ|سيوستان]]، [[بکر]]، ملتان ۽ سنڌ جا ٻيا اهم علائقا پڻ رهيا.<ref name="Wink1991"/> 1216ع–1217ع دوران التمش ۽ قباچه وچ ۾ پنجاب جي علائقن تي قبضي لاءِ جنگيون ٿيون. التمش لاهور تي پنهنجو اثر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر ايندڙ سالن ۾ هن علائقي تي ٻنهي ڌرين جا دعوائون جاري رهيون. سنڌ ۽ ملتان تي قباچه جي حڪومت التمش لاءِ اولهه طرف هڪ اهم سياسي چئلينج هئي.<ref name="Nizami1992"/> == منگولن جو خطرو == التمش جي حڪمرانيءَ دوران [[چنگيز خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ منگول سلطنت وچ ايشيا ۽ ايران جي وسيع علائقن تي حملا ڪيا. 1221ع ۾ [[خوارزم شاهه جلال الدين منڪبرني]] منگولن کان شڪست کائي سنڌو درياهه پار ڪري پنجاب جي علائقي ۾ پهتو. هن مقامي حڪمرانن سان اتحاد قائم ڪرڻ ۽ منگولن خلاف مزاحمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Jackson2003">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=9780521543293 |language=en}}</ref> جلال الدين منڪبرني التمش کان پناهه ۽ مدد گهري، پر التمش کيس مستقل پناهه ڏيڻ کان پاسو ڪيو. مؤرخن موجب، التمش جي پاليسيءَ جو مقصد دهلي سلطنت کي منگولن سان سڌي جنگ ۾ ڦاسڻ کان بچائڻ هو. چنگيز خان جي فوجن پنجاب جي اتر اولهه سرحدي علائقن تائين پهچڻ باوجود دهليءَ تي وڏو حملو نه ڪيو. 1227ع ۾ چنگيز خان جي وفات کان پوءِ التمش سنڌو ماٿريءَ ۾ وڌيڪ سرگرم فوجي پاليسي اختيار ڪئي.<ref name="Jackson2003"/><ref name="Nizami1992"/> == سنڌ ۽ ملتان جي فتح == === ناصر الدين قباچه جي اقتدار جو خاتمو === 1228ع ۾ التمش سنڌ ۽ ملتان تي ناصر الدين قباچه جي اقتدار کي ختم ڪرڻ لاءِ وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. ان وقت قباچه جي حڪومت خوارزمي ۽ منگول فوجي سرگرمين سبب ڪمزور ٿي چڪي هئي. التمش جي فوج پنجاب جي اهم شهرن ۽ فوجي مرڪزن تي قبضو ڪندي اُچ شريف ڏانهن وڌي. التمش پاڻ اُچ جو گهيرو ڪيو، جڏهن ته سندس فوجي عملدارن کي ملتان ۽ ٻين علائقن ڏانهن موڪليو ويو.<ref name="Jackson2003"/> 4 مئي 1228ع تي لڳ ڀڳ ٽن مهينن جي گهيري کان پوءِ اُچ شريف التمش جي قبضي ۾ آيو. قباچه اتان ڀڄي سنڌو درياهه جي وچ واري علائقي ۾ واقع [[بکر]] ڏانهن ويو. التمش جي وزير نظام الملڪ جنيدي جي اڳواڻيءَ ۾ فوج سندس پٺيان رواني ٿي. قباچه پنهنجي پٽ ملڪ علاءُ الدين بهرام کي صلح لاءِ موڪليو، پر التمش بنا شرط آڻ مڃڻ جو مطالبو ڪيو.<ref name="Nizami1992"/><ref name="Jackson2003"/> تاريخي روايتن موجب، قباچه 26 مئي 1228ع جي رات سنڌو درياهه ۾ ٻڏي فوت ٿيو. ڪجهه مؤرخن هن واقعي کي خودڪشي قرار ڏنو آهي، جڏهن ته ٻين بيانن ۾ سندس موت کي پسپائيءَ دوران ٻڏڻ سان منسوب ڪيو ويو آهي. قباچه جي موت سان سنڌ ۽ ملتان ۾ سندس خودمختيار حڪومت جو خاتمو ٿيو.<ref name="Jackson2003"/> === سنڌ ۾ دهلي سلطنت جي بالادستي === قباچه جي وفات کان پوءِ التمش ملتان، اُچ ۽ سنڌ جي اهم انتظامي مرڪزن تي پنهنجا عملدار مقرر ڪيا. سامونڊي سنڌ جي والي ملڪ سنان الدين پڻ التمش جي بالادستي قبول ڪئي. اهڙيءَ طرح دهلي سلطنت جو سياسي اثر [[عربي سمنڊ]] تائين وڌيو. تاريخي بيانن موجب، سندس فوجي اثر اولهه ۾ [[مڪران]] جي طرف پڻ وڌيو، جيتوڻيڪ انهن سڀني علائقن تي سڌي ۽ مستقل انتظامي قبضي جي حد بابت احتياط ضروري آهي.<ref name="Wink1991"/><ref name="Nizami1992"/> سنڌ جي تاريخ ۾ التمش جي هيءَ مهم اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ان سان غوري دور کان پوءِ قائم ٿيل قباچه جي مقامي اقتدار جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ جا اهم شهري مرڪز دهليءَ جي سياسي نظام سان ڳنڍجي ويا. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7c9d9;" |+ style="background:#245b73;color:white;padding:10px;" | التمش جي سنڌ ۽ ملتان واري فوجي مهم ! style="background:#e1eef5;" | سال ! style="background:#e1eef5;" | علائقو ! style="background:#e1eef5;" | واقعو ! style="background:#e1eef5;" | نتيجو |- | 1216ع–1217ع | [[لاهور]] ۽ پنجاب | قباچه سان ابتدائي فوجي تڪرار | دهلي ۽ قباچه وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ |- | 1228ع | [[اُچ شريف]] | التمش جو گهيرو | 4 مئي تي شهر تي قبضو |- | 1228ع | [[بکر]] | قباچه جي پسپائي | 26 مئي تي قباچه جي موت جو روايتي بيان |- | 1228ع | [[ملتان]] | التمش جي فوجي مهم | دهلي سلطنت جي انتظامي بالادستي |- | 1228ع کان پوءِ | سامونڊي سنڌ | ملڪ سنان الدين طرفان بالادستيءَ جي قبوليت | دهلي سلطنت جو اثر عربي سمنڊ تائين |} <ref name="Jackson2003"/><ref name="Nizami1992"/> == بنگال ۽ بهار ۾ فوجي مهمون == التمش جي دور ۾ بنگال جي لکنوتي علائقي ۾ [[غياث الدين عوض خلجي]] خودمختيار حڪمراني قائم ڪئي هئي. 1225ع ۾ التمش بنگال ڏانهن فوجي مهم شروع ڪئي، جنهن کان پوءِ غياث الدين سندس بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيو. التمش بهار ۾ پنهنجو گورنر مقرر ڪري دهلي موٽي آيو.<ref name="BanglapediaIltutmish"/> بعد ۾ غياث الدين ٻيهر آزاديءَ جي ڪوشش ڪئي. 1227ع ۾ التمش جي پٽ [[ناصر الدين محمود (التمش جو پٽ)|ناصر الدين محمود]] بنگال تي حملو ڪيو، لکنوتي تي قبضو ڪيو ۽ غياث الدين کي شڪست ڏني. ان کان پوءِ بنگال ۾ التمش جي نالي تي خطبو پڙهيو ويو ۽ سڪا جاري ڪيا ويا. 1229ع ۾ ناصر الدين محمود جي وفات کان پوءِ بنگال ۾ ٻيهر بغاوت ٿي، جنهن کي التمش 1230ع ۾ دٻايو.<ref name="Jackson2003"/><ref name="Nizami1992"/> == راجستان ۽ وچ هندستان جون مهمون == 1226ع ۾ التمش [[رڻٿمبور قلعو]] فتح ڪيو ۽ 1227ع ۾ [[مانڊور]] تي قبضو ڪيو. انهن فوجي مهمن سان راجستان ۾ دهلي سلطنت جو اثر وڌيو. 1231ع ۾ هن [[گواليار قلعو|گواليار]] جو گهيرو ڪيو، جيڪو لڳ ڀڳ يارهن مهينن تائين جاري رهيو ۽ ڊسمبر 1232ع ۾ قلعو سندس قبضي ۾ آيو.<ref name="Nizami1992"/> 1234ع–1235ع ۾ التمش جي فوجن [[ڀيلسا]] ۽ [[اُجين]] تي حملا ڪيا، جيڪي [[پرمار خاندان]] جي اثر هيٺ هئا. تاريخي روايتن موجب، انهن حملن دوران ڪيترن مندرن کي نقصان پهتو ۽ مال غنيمت حاصل ڪيو ويو. اُجين جي [[مهاڪاليشور مندر]] جي تباهيءَ جو ذڪر پڻ تاريخي ڪتابن ۾ ملي ٿو. تنهن هوندي به انهن حملن کي مالوا جي سموري علائقي جي مستقل انتظامي فتح سان برابر نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Chandra2004">{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |language=en}}</ref> == عباسي خلافت سان لاڳاپا == التمش جي سياسي حيثيت جو هڪ اهم مرحلو [[عباسي خلافت]] طرفان سندس حڪمرانيءَ جي رسمي توثيق هئي. عباسي خليفي [[المستنصر بالله]] 1228ع ۾ التمش ڏانهن سفير ۽ شاهي اعزاز موڪليا. 18 فيبروري 1229ع تي سفارتي وفد دهلي پهتو، جتي التمش کي خلعت ۽ حڪمرانيءَ جي سند پيش ڪئي وئي.<ref name="Jackson2003"/> خليفي طرفان کيس ''يمين خليفة الله'' ۽ ''ناصر امير المؤمنين'' جهڙا لقب عطا ڪيا ويا. ان واقعي کان پوءِ التمش پنهنجي سڪن تي خليفي جو نالو پڻ درج ڪرايو. هيءَ توثيق دهلي سلطنت جي اسلامي دنيا ۾ سياسي ۽ مذهبي حيثيت لاءِ اهم سمجهي وئي، جيتوڻيڪ سلطنت اڳ ئي عملي طور خودمختيار هئي.<ref name="Wink1991"/> == انتظامي نظام == === اقطاع داري === التمش دهلي سلطنت ۾ [[اقطاع]] واري نظام کي وڌيڪ منظم ڪيو. هن نظام تحت سلطنت جا مختلف علائقا اميرن، فوجي عملدارن ۽ انتظامي اهلڪارن کي اقطاع طور ڏنا ويندا هئا. اقطاع دارن کي علائقائي آمدنيءَ مان پنهنجي فوج ۽ انتظامي خرچن جي پورائي ڪرڻي پوندي هئي، جڏهن ته کين سلطان جي حڪم تي فوجي مدد فراهم ڪرڻي پوندي هئي.<ref name="Nizami1992"/> التمش اقطاع دارن کي هڪ علائقي مان ٻئي علائقي ڏانهن منتقل ڪرڻ جي پاليسي اختيار ڪئي، جنهن سان سندن مستقل مقامي طاقت کي محدود رکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي. هن نظام سلطنت جي فوجي ۽ مالي انتظام کي مرڪزي حڪومت سان ڳنڍڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو. === فوجي ۽ درٻاري انتظام === التمش جي درٻار ۾ ترڪ اميرن ۽ فوجي غلامن جو اهم ڪردار هو. سندس خدمت سان لاڳاپيل اعليٰ عملدارن کي ''بندگان شمسِي'' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو. انهن مان ڪيترائي اڳتي هلي سلطنت جي سياست ۾ اثرائتا ٿيا. تاريخي ادب ۾ [[چهلگاني]] يا چاليهن ترڪ اميرن جي گروهه جو ذڪر پڻ التمش جي سياسي ورثي سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Jackson2003"/> == سڪن ۽ مالي نظام == التمش جي دور ۾ دهلي سلطنت جي سڪن جي نظام ۾ اهم تبديليون آيون. هن چانديءَ جي ''ٽنڪي'' ۽ ''جيتل'' کي سرڪاري سڪن جي اهم صورتن طور رائج ڪيو. چانديءَ جي ٽنڪي جو وزن لڳ ڀڳ 11 گرام هوندو هو، جڏهن ته جيتل نسبتاً گهٽ قيمت وارو سڪو هو. التمش جي سڪن تي عربي ۽ فارسي ڪتبا، شاهي لقب ۽ بعد ۾ عباسي خليفي جو نالو پڻ درج ٿيندو هو.<ref name="Wink1991"/> [[File:Ilt8.jpg|thumb|التمش جي دور جو سڪو، جنهن تي گهوڙي سوار جي تصوير ۽ عربي لکت موجود آهي.]] {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a9c5d3;" |+ style="background:#3c6170;color:white;padding:9px;" | التمش جي دور جا اهم سڪا ! style="background:#e3f0f5;" | سڪو ! style="background:#e3f0f5;" | ڌاتو ! style="background:#e3f0f5;" | خاصيت |- | ٽنڪو (Tanka) | چاندي | لڳ ڀڳ 11 گرام؛ وڏي مالياتي ڏيتي ليتيءَ ۾ اهم |- | جيتل (Jital) | ٽامي يا گهٽ چانديءَ واري ملاوٽ | روزمرهه ۽ نسبتاً ننڍين ڏيتي ليتيءَ ۾ استعمال |- | گهوڙي سوار وارا سڪا | مختلف ڌاتي ملاوٽون | مقامي هندستاني سڪن جي روايت سان لاڳاپيل نقش |} == مذهبي پاليسي ۽ صوفي بزرگ == التمش سني مسلمان حڪمران هو ۽ سندس درٻار ۾ عالمن، فقيهن ۽ صوفي بزرگن کي اهميت حاصل هئي. هن [[قطب الدين بختيار ڪاڪي]]، [[بهاءُ الدين زڪريا]]، [[جلال الدين تبريزي]] ۽ ٻين صوفي شخصيتن سان لاڳاپا رکيا. سندس دور ۾ دهلي علمي ۽ صوفي سرگرمين جو هڪ اهم مرڪز بڻجي وئي.<ref name="Nizami1992"/> مذهبي معاملن ۾ التمش کي پنهنجي دور جي عالمن جي مطالبن ۽ سياسي ضرورتن وچ ۾ توازن قائم ڪرڻو پوندو هو. تاريخي روايتن موجب، ڪجهه عالمن غير مسلمان آباديءَ بابت سخت پاليسي اختيار ڪرڻ جي صلاح ڏني، پر درٻاري وزيرن وڏي غير مسلم آبادي ۽ سلطنت جي سياسي حالتن کي نظر ۾ رکندي اهڙي پاليسيءَ جي عملي مشڪلاتن ڏانهن ڌيان ڇڪايو. التمش جي مذهبي پاليسيءَ جو مطالعو ان دور جي سياسي، سماجي ۽ مذهبي حالتن جي پسمنظر ۾ ڪيو ويندو آهي.<ref name="Nizami1992"/> == علمي ۽ ثقافتي سرپرستي == منگول حملن سبب وچ ايشيا ۽ ايران مان ڪيترائي عالم، اديب ۽ مذهبي شخصيتون هندستان ڏانهن لڏي آيا. التمش جي درٻار انهن مان ڪيترن لاءِ سرپرستيءَ جو مرڪز بڻجي. تاريخ نويس [[منهاج سراج جوزجاني]] پڻ سندس دور سان لاڳاپيل اهم شخصيتن مان هو. التمش جي درٻار ۾ فارسي ٻوليءَ کي انتظامي ۽ ادبي حيثيت حاصل هئي.<ref name="Nizami1992"/> == تعميراتي ورثو == === قطب مينار === [[File:Architecture around Qutb minar 7.jpg|thumb|[[قطب مينار]]، جنهن جي تعمير قطب الدين ايبڪ شروع ڪرائي ۽ التمش اڳتي وڌائي.]] دهليءَ ۾ واقع [[قطب مينار]] جي تعمير [[قطب الدين ايبڪ]] جي دور ۾ شروع ٿي. التمش پنهنجي حڪمرانيءَ دوران ان ۾ وڌيڪ منزلون تعمير ڪرايون. موجوده مينار جي اوچائي 72.5 ميٽر آهي. ان جي تعمير ۾ ڳاڙهو ۽ هلڪو وارياسو پٿر استعمال ٿيو آهي. قطب مينار ۽ ان سان لاڳاپيل آثار 1993ع ۾ [[يونيسڪو عالمي ورثو|يونيسڪو جي عالمي ورثي]] جي فهرست ۾ شامل ڪيا ويا.<ref name="UNESCOQutb">{{cite web |title=Qutb Minar and its Monuments, Delhi |url=https://whc.unesco.org/en/list/233 |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en}}</ref> === التمش جو مقبرو === [[File:Tomb_of_Altamash.jpg|thumb|[[قطب ڪمپليڪس]] ۾ شمس الدين التمش جو مقبرو.]] التمش جو مقبرو دهليءَ جي [[مهرولي]] علائقي ۾ قطب ڪمپليڪس اندر واقع آهي. اهو 1235ع ڌاري تعمير ٿيو. مقبرو چورس رٿا تي ٺهيل آهي ۽ ان جي اندروني ڀتين تي عربي ڪتبا، هندسي نقش ۽ گلڪاريءَ جا نمونا موجود آهن. هي مقبرو هندستان ۾ ابتدائي اسلامي شاهي مقبرن جي تعميراتي تاريخ جو اهم مثال سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="IranicaArchitecture">{{cite encyclopedia |title=Delhi Sultanate II. Architecture |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate/delhi-sultanate-ii-architecture/ |language=en}}</ref><ref name="UNESCOQutb"/> === سلطان ڳڙهي === التمش 1231ع ۾ پنهنجي وڏي پٽ [[ناصر الدين محمود (التمش جو پٽ)|ناصر الدين محمود]] جي ياد ۾ [[سلطان ڳڙهي]] نالي مقبرو تعمير ڪرايو. اهو دهليءَ جي قديم اسلامي مقبرن مان هڪ آهي. عمارت جي اڏاوت ۾ قلعي جهڙيون ديوارون ۽ زمين هيٺان تدفين وارو حصو شامل آهن.<ref name="IranicaArchitecture"/> === حوض شمسي ۽ ٻيون اڏاوتون === التمش دهليءَ ۾ [[حوض شمسي]] نالي پاڻيءَ جو ذخيرو تعمير ڪرايو. سندس دور سان ڪيترين مسجدن، خانقاهن ۽ ٻين عوامي عمارتن جي تعمير پڻ منسوب آهي. اهي اڏاوتون دهلي سلطنت جي شروعاتي شهري ترقيءَ ۽ مذهبي زندگيءَ جي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون.<ref name="Chandra2004"/> == وفات ۽ جانشيني == 1236ع ۾ التمش اتر اولهه سرحدي علائقي ڏانهن فوجي مهم دوران بيمار ٿي پيو. هو دهلي موٽي آيو ۽ 30 اپريل 1236ع تي وفات ڪيائين. کيس قطب ڪمپليڪس ۾ سندس مقبري اندر دفن ڪيو ويو.<ref name="Nizami1992"/> التمش پنهنجي وڏي پٽ ناصر الدين محمود کي جانشين بڻائڻ جو ارادو رکندو هو، پر اهو 1229ع ۾ وفات ڪري ويو. 1231ع ۾ گواليار جي مهم دوران التمش پنهنجي ڌيءَ [[رضيه سلطانه]] کي دهليءَ جي انتظامي ذميواري سونپي. رضيه جي ڪارڪردگيءَ کان متاثر ٿي هن کيس جانشين مقرر ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. تنهن هوندي به التمش جي وفات کان پوءِ اميرن سندس پٽ [[رڪن الدين فيروز شاهه]] کي تخت تي ويهاريو.<ref name="Nizami1992"/> رڪن الدين جي حڪومت دوران سندس ماءُ [[شاهه ترڪان]] درٻاري معاملن ۾ اثرائتي ٿي. سياسي تڪرارن ۽ بغاوتن کان پوءِ رڪن الدين کي اقتدار تان هٽايو ويو ۽ نومبر 1236ع ۾ رضيه سلطانه دهليءَ جي حڪمران بڻجي وئي. == خاندان == التمش جي خاندان بابت بنيادي معلومات ''طبقات ناصري'' ۽ ٻين فارسي تاريخي ڪتابن مان ملي ٿي، پر سندس گهروارين، ٻارن جي مائرن ۽ ڪجهه اولاد جي سڃاڻپ بابت تاريخي اختلاف موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b4c7d8;" |+ style="background:#315779;color:white;padding:10px;" | شمس الدين التمش جي خاندان جون اهم شخصيتون ! style="background:#e1edf7;" | نالو ! style="background:#e1edf7;" | تعلق ! style="background:#e1edf7;" | تاريخي حيثيت |- | [[قطب الدين ايبڪ]] | سهرو | دهلي سلطنت جو پهريون سلطان |- | ترڪان خاتون | گهرواري | قطب الدين ايبڪ جي ڌيءَ |- | [[شاهه ترڪان]] | گهرواري يا ڪنيز | رڪن الدين فيروز شاهه جي ماءُ |- | [[ناصر الدين محمود (التمش جو پٽ)|ناصر الدين محمود]] | پٽ | بنگال جو گورنر؛ وفات 1229ع |- | [[رضيه سلطانه]] | ڌيءَ | دهليءَ جي حڪمران، 1236ع–1240ع |- | [[رڪن الدين فيروز شاهه]] | پٽ | دهليءَ جو سلطان، 1236ع |- | [[معز الدين بهرام شاهه]] | پٽ | دهليءَ جو سلطان، 1240ع–1242ع |- | [[ناصر الدين محمود شاهه]] | پٽ يا پوٽو، اختلاف موجود | دهليءَ جو سلطان، 1246ع–1266ع |} == مؤرخ رميش چندر دت جو نقطه نظر == هندستان جي مؤرخ [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ التمش جي تخت نشينيءَ، سنڌ ۽ بنگال جي مهمن، منگولن جي خطري ۽ مالوا جي فتح جو ذڪر ڪيو آهي. دت موجب، التمش غلام جي حيثيت ۾ دهلي آندو ويو، جتي قطب الدين ايبڪ کيس خريد ڪيو ۽ پنهنجي ڌيءَ سان سندس شادي ڪرائي. دت کيس بهار جو گورنر ڄاڻائي ٿو، جڏهن ته جديد تاريخي تحقيق موجب هو بدايون جو اقطاع دار هو. دت جي بيان مطابق، التمش 1211ع ۾ آرام شاهه کي تخت تان هٽائي اقتدار حاصل ڪيو. سندس حڪمرانيءَ دوران چنگيز خان جي منگول فوجن ايشيا ۾ وڏي تباهي آندي، پر دهلي سلطنت سڌي وڏي منگول حملي کان بچي وئي. منگولن جي خطري ۾ گهٽتائيءَ کان پوءِ التمش سنڌ جي حڪمران ناصر الدين قباچه خلاف مهم هلائي، جنهن جي موت کان پوءِ سنڌ دهلي سلطنت جي بالادستيءَ هيٺ آئي. دت بنگال جي غياث الدين خلجي خلاف التمش جي مهمن، رڻٿمبور، مانڊو ۽ گواليار جي فتحن ۽ اُجين ۾ مهاڪال مندر جي تباهيءَ جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. دت جي بيان موجب، التمش 1236ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ رڪن الدين فيروز شاهه جي مختصر حڪومت ۽ شاهه ترڪان جي سياسي اثر سبب پيدا ٿيل بحران جي نتيجي ۾ رضيه سلطانه تخت تي ويٺي. دت جي بيان ۾ موجود ڪجهه جاگرافيائي ۽ تاريخي تفصيل ٻين ذريعن کان مختلف آهن، تنهنڪري انهن کي سندس مخصوص تاريخي نقطه نظر طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en |pages=53–54 }}</ref> == تاريخي اهميت == التمش جي حڪومت دهلي سلطنت جي ابتدائي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو هئي. هن قطب الدين ايبڪ کان پوءِ پيدا ٿيل سياسي انتشار کي گهٽايو، حريف غوري عملدارن کي شڪست ڏني ۽ دهليءَ جي مرڪزي اقتدار کي مضبوط ڪيو. سندس دور ۾ سنڌ ۽ ملتان جهڙا اهم علائقا دهلي سلطنت سان ڳنڍيا ويا، بنگال ۾ دهليءَ جي بالادستي بحال ٿي ۽ اقطاع واري نظام وسيلي فوجي ۽ انتظامي ڍانچي کي وڌيڪ منظم ڪيو ويو. عباسي خلافت جي رسمي توثيق، سڪن جي نظام ۽ تعميراتي منصوبن سندس حڪمرانيءَ جي سياسي ۽ ثقافتي اهميت کي وڌايو. سندس وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي بحران باوجود، التمش جي دور ۾ قائم ٿيل ڪيترائي انتظامي ادارا دهلي سلطنت جي ايندڙ حڪمرانن لاءِ بنياد بڻيا.<ref name="Chandra2004"/><ref name="Jackson2003"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="160"> File:Tomb_of_Altamash.jpg|التمش جو مقبرو، دهلي File:Iltutmish Cenotaph.jpg|التمش جي قبر File:Ilt8.jpg|التمش جو سڪو File:Ilt4.jpg|التمش جي دور جو ٻيو سڪو File:Architecture around Qutb minar 7.jpg|قطب مينار File:Hauz Shamsi pavilion (3701664490).jpg|حوض شمسي File:Candak-ki-baoli-03.jpg|گندڪ جي بائولي File:Octogal tomb with Mihrab on the west side.JPG|سلطان ڳڙهي جو مقبرو </gallery> == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=9780521543293}} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1991}} * {{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004}} * {{cite book |last=Kumar |first=Sunil |title=The Emergence of the Delhi Sultanate, 1192–1286 |publisher=Permanent Black |year=2007}} * {{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908}} * {{cite book |last=Juzjani |first=Minhaj-i-Siraj |title=Tabaqat-i Nasiri |translator=H. G. Raverty |year=1873 |language=en}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://en.banglapedia.org/index.php/Iltutmish التمش — بنگلاپيڊيا] * [https://whc.unesco.org/en/list/233 قطب مينار ۽ ان جا آثار — يونيسڪو] * [https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate/delhi-sultanate-ii-architecture/ دهلي سلطنت جي تعميراتي تاريخ — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Iltutmish شمس الدين التمش جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:دهلي جا سلطان]] [[زمرو:غلام خاندان]] [[زمرو:1236ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:13هين صديءَ جا هندستاني حڪمران]] [[زمرو:سنڌ جي وچئين دور جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] l0duycniovgbw6s91md6jkjypw48rgp 0 4920 424075 423793 2026-10-21T13:36:19Z Intisar Ali 8681 /* */ 424075 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|قديم ڏکڻ ايشيا جو مذهبي استاد ۽ ٻڌمت جو باني}} {{Use dmy dates|date=October 2026}} {{Infobox religious biography | name = گوتم ٻڌ | native_name = सिद्धार्थ गौतम | native_name_lang = sa | image = Buddha in Sarnath Museum (Dhammajak Mutra).jpg | caption = [[سارناٿ]] مان مليل پنجين صدي عيسويءَ جو مجسمو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ کي پهريون وعظ ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي | birth_name = سڌارٿ گوتم (بعد وارين سوانحي روايتن موجب) | other_names = شاڪيمُني، شاڪيه مُني، تٿاگت، تتھاگت، ڀڳوا، ڀڳوان ٻڌ | birth_date = لڳ ڀڳ ڇهين يا پنجين صدي قبل مسيح؛ تاريخن ۾ اختلاف | birth_place = [[لمبني]]، [[شاڪيه]] رياست (ٻڌ روايت موجب؛ موجوده [[نيپال]]) | death_date = لڳ ڀڳ پنجين صدي قبل مسيح؛ ڪجهه تاريخي اندازن موجب پنجين يا چوٿين صدي ق.م (روايت موجب عمر 80 سال) | death_place = [[ڪشي نگر]]، مَلّا رياست (ٻڌ روايت موجب؛ موجوده [[اتر پرديش]]، [[ڀارت]]) | resting_place = روايت موجب لاش کي ساڙيو ويو ۽ باقيات پوئلڳن ۾ ورهايون ويون | father = [[شدودن]] | mother = [[مايا ديوي]] | spouse = [[يشوڌرا]] (ٻڌ روايت موجب) | children = [[راهُل]] | relatives = [[مهاپجاپتي گوتمي]] (پاليندڙ ماءُ) | religion = [[ٻڌمت]] | known_for = ٻڌمت جو بنياد، [[چار عظيم سچ]]، [[اٺن اصولن وارو راهه]]، [[وچولو راهه]] | teacher = [[آلار ڪالام]]، [[اُدڪ رام پُت]] | disciples = [[ساري پُت]]، [[موگلان]]، [[آنند]] ۽ ٻيا | predecessor = [[ڪاشيپ ٻڌ]] (ٻڌ روايت موجب) | successor = [[ميتريا]] (ٻڌ روايت موجب) | location = [[گنگا]] جو ميداني علائقو، قديم هندستان }} '''سڌارٿ گوتم''' ({{lang-sa|सिद्धार्थ गौतम}}؛ {{lang-pi|Siddhattha Gotama}})، عام طور '''گوتم ٻڌ''' يا '''ٻڌ''' ({{lang-en|Gautama Buddha}}؛ پالي: ''Gotama Buddha''؛ سنسڪرت: {{lang|sa|गौतम बुद्ध}}) جي نالي سان مشهور، قديم ڏکڻ ايشيا جو هڪ مذهبي ۽ فلسفيانه استاد ۽ [[ٻڌمت]] جو باني هو. کيس '''شاڪيه مني''' ۽ '''تٿاگت''' پڻ سڏيو وڃي ٿو. لفظ «ٻڌ» جي معنيٰ «جاڳيل»، «بيدار ٿيل» يا «معرفت حاصل ڪيل» آهي. ٻڌمت جا پيروڪار کيس اهڙو بيدار استاد سمجهن ٿا، جنهن انساني ڏک، ان جي سببن ۽ ان کان آزاديءَ جو رستو بيان ڪيو. هن ڇهين يا پنجين صدي قبل مسيح ۾ [[سنڌو-گنگا جو ميدان|سنڌو-گنگا جي ميداني علائقي]] جي اڀرندي حصي ۾ مذهبي تعليم ڏني.<ref name="Gethin1998">{{cite book |last=Gethin |first=Rupert |title=The Foundations of Buddhism |url=https://archive.org/details/foundationsofbud00rupe |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=9780192892232 |language=en }}</ref><ref name="Strong2001">{{cite book |last=Strong |first=John S. |title=The Buddha: A Short Biography |url=https://archive.org/details/buddha00john |publisher=Oneworld Publications |year=2001 |language=en }}</ref><ref name="Wynne2022">{{cite encyclopedia |last=Wynne |first=Alexander |title=Gotama, the Historical Buddha |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Buddhism |publisher=Oxford University Press |date=26 September 2022 |doi=10.1093/obo/9780195393521-0278 |language=en }}</ref> گوتم ٻڌ جي زندگيءَ جي تاريخن بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي. روايتي تاريخن ۾ سندس پيدائش 563 ق.م ۽ وفات 483 ق.م ڄاڻائي ويندي آهي، جڏهن ته جديد تاريخدانن مان ڪيترائي سندس زندگيءَ کي پنجين صدي قبل مسيح سان لاڳاپيل سمجهن ٿا. سندس وفات بابت پنجين يا چوٿين صدي قبل مسيح جا اندازا پڻ بحث هيٺ رهيا آهن. قديم ٻڌ متنن ۾ سندس زندگيءَ بابت تاريخي، مذهبي ۽ سوانحي روايتون گڏيل صورت ۾ محفوظ آهن.<ref name="Wright2020">{{cite book |last=Wright |first=Dale S. |title=Buddhism: What Everyone Needs to Know |publisher=Oxford University Press |year=2020 |chapter=Origins and Early History |doi=10.1093/wentk/9780190843670.003.0002 |language=en }}</ref><ref name="OpenUniversityDates">{{cite web |title=The Dates of the Buddha |website=OpenLearn |publisher=The Open University |date=11 February 2020 |url=https://www.open.edu/openlearn/history-the-arts/culture/religious-studies/the-dates-the-buddha |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> ٻڌ روايتن موجب سڌارٿ گوتم جو جنم [[لمبني]] ۾ شاڪيه قبيلي جي خاندان ۾ ٿيو، جيڪو علائقو موجوده [[نيپال]] ۾ واقع آهي. هن جوانيءَ ۾ گهريلو زندگي ڇڏي روحاني سچائيءَ جي ڳولا شروع ڪئي ۽ رياضت، مراقبي ۽ فڪري جستجوءَ کان پوءِ [[بودھ گيا]] ۾ معرفت يا بيداري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ هن [[سارناٿ]] ۾ پهرين تعليم ڏني ۽ گنگا جي هيٺاهين ميداني علائقي ۾ پنهنجي تعليمات جي تبليغ ڪئي. هن راهبن جي جماعت، جنهن کي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]] چيو وڃي ٿو، قائم ڪئي. ٻڌ روايت موجب سندس وفات [[ڪشي نگر]] ۾ ٿي، جتي هن [[پرنروان]] حاصل ڪيو.<ref name="BritannicaBuddha">{{cite encyclopedia |title=Buddha |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Buddha-founder-of-Buddhism |language=en }}</ref><ref name="BuswellLopez2014">{{cite book |last1=Buswell |first1=Robert E. |last2=Lopez |first2=Donald S. |title=The Princeton Dictionary of Buddhism |url=https://archive.org/details/isbn_9780691157863 |publisher=Princeton University Press |year=2014 |isbn=9780691157863 |language=en }}</ref><ref name="Wynne2022"/> گوتم ٻڌ جي تعليمات ۾ انساني ڏک، ان جي سببن، ڏک کان نجات ۽ اخلاقي زندگيءَ جا اصول مرڪزي حيثيت رکن ٿا. سندس بنيادي تعليمات ۾ [[چار عظيم سچ]]، [[اٺن اصولن وارو راهه]]، [[وچولو راهه]]، [[ڪرم]]، [[پرتيتيا سمُتپاد]] ۽ [[نروان]] شامل آهن.<ref name="Laumakis2023">{{cite book |last=Laumakis |first=Stephen J. |title=An Introduction to Buddhist Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=2023 |page=xii |isbn=9781009337083 |url=https://books.google.com/books?id=4PHSEAAAQBAJ&pg=PR12 |language=en }}</ref> گوتم ٻڌ جي تعليمات سندس وفات کان پوءِ زباني روايتن ذريعي محفوظ رهيون ۽ پوءِ ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن ۾ مرتب ڪيون ويون. ٻڌمت اڳتي هلي [[ٿيراواد]]، [[مهايانا]] ۽ [[وجريانا]] جهڙين روايتن ۾ ترقي ڪئي ۽ ڏکڻ، ڏکڻ اوڀر، وچ ۽ اوڀر ايشيا ۾ پکڙجي ويو.<ref name="Gethin1998"/><ref name="Warder2000">{{cite book |last=Warder |first=A. K. |title=Indian Buddhism |publisher=Motilal Banarsidass |year=2000 |edition=3rd |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ گوتم ٻڌ جي تعليمات ۽ [[سنڌ]] ۾ ٻڌمت جي اثرن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب ٻڌ جون تعليمات سنڌ ۾ پکڙيون ۽ سنڌي سماج ۾ ڪرم جي تصور کي اهميت حاصل ٿي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> سنڌ ۾ ٻڌمت جي تاريخي موجودگيءَ جا آثار موجود آهن، پر گوتم ٻڌ جي ذاتي سنڌ آمد جي معتبر قديم ماخذن مان تصديق نه ٿي ٿئي. == نالي جي معنيٰ ۽ لقب == === سڌارٿ گوتم === «سڌارٿ» (Siddhārtha) سنسڪرت ٻوليءَ جو نالو آهي، جنهن جي معنيٰ «پنهنجو مقصد حاصل ڪندڙ» آهي. پالي ٻوليءَ ۾ ان جي صورت «سڌتھ» (Siddhattha) آهي. «گوتم» (Gautama) سندس خانداني نالو هو، جنهن جي پالي صورت «گوتَم» (Gotama) آهي.<ref name="BuswellLopez2014"/> === ٻڌ === لفظ «ٻڌ» (Buddha) سنسڪرت جي ڌاتو «بُڌ» (budh) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ جاڳڻ، ڄاڻڻ يا شعور حاصل ڪرڻ آهي. ٻڌمت ۾ «ٻڌ» هڪ لقب آهي، جيڪو اهڙي شخص لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي روحاني معرفت حاصل ٿي هجي.<ref name="MonierWilliams2002">{{cite book |last=Monier-Williams |first=Monier |title=A Sanskrit-English Dictionary |publisher=Motilal Banarsidass |year=2002 |page=733 |isbn=9788120831056 |url=https://books.google.com/books?id=zUezTfym7CAC |language=en }}</ref> === شاڪيمُني === «شاڪيمُني» (Śākyamuni) جي معنيٰ «شاڪيه قبيلي جو داناءُ يا رشي» آهي. هي لقب گوتم ٻڌ جي شاڪيه قبيلي سان تعلق کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="BuswellLopez2014"/> === تتھاگت === «تتھاگت» (Tathāgata) ٻڌمت جو هڪ اهم لقب آهي، جيڪو گوتم ٻڌ پنهنجي لاءِ پڻ استعمال ڪندو هو. هن لفظ جي معنيٰ بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن ۾ «اهڙيءَ طرح آيل» ۽ «اهڙيءَ طرح ويل» شامل آهن.<ref name="Chalmers1898">{{cite journal |last=Chalmers |first=Robert |title=Tathāgata |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |year=1898 |pages=103–115 |url=http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/bert.htm |language=en }}</ref> === ٻيا لقب === ٻڌمت جي مذهبي متنن ۾ گوتم ٻڌ لاءِ ڪيترائي لقب استعمال ٿيا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:9px;" | گوتم ٻڌ جا اهم لقب ! style="background:#245A81;color:white;" | لقب ! style="background:#245A81;color:white;" | معنيٰ |- | ٻڌ (Buddha) | جاڳيل يا معرفت حاصل ڪيل |- | شاڪيمُني (Śākyamuni) | شاڪيه قبيلي جو داناءُ |- | تتھاگت (Tathāgata) | اهڙيءَ طرح آيل يا ويل |- | ڀڳوان (Bhagavān) | برڪت وارو يا محترم |- | سمّا سمٻڌ (Sammāsambuddha) | مڪمل طور پاڻ معرفت حاصل ڪندڙ |- | سُگت (Sugata) | چڱيءَ راهه تي ويل |- | ارهت (Arahant) | روحاني ڪمال حاصل ڪندڙ |- | ڌرم راجا (Dharmarāja) | ڌرم جو راجا |} == تاريخي ماخذ == گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت ڄاڻ جا بنيادي ماخذ ٻڌمت جا قديم مذهبي متن، اشوڪ جا ڪتبا، بعد واريون سوانحون ۽ جديد تاريخي تحقيقون آهن. گوتم ٻڌ جي پنهنجي زندگيءَ مان ڪو به مستند لکيل دستاويز موجود نه آهي. سندس تعليمات ۽ زندگيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ زباني روايتن ذريعي محفوظ رهي، جيڪا پوءِ مختلف مذهبي مجموعن ۾ مرتب ڪئي وئي.<ref name="Prebish2010">{{cite book |last=Prebish |first=Charles S. |title=Buddhism: A Modern Perspective |publisher=Penn State Press |year=2010 |page=29 |isbn=9780271038032 |url=https://books.google.com/books?id=cILDj-pXQVYC&pg=PA29 |language=en }}</ref> === پالي سُتن جا ماخذ === {{مک مضمون|ابتدائي ٻڌمت جا متن}} [[پالي ڪينن]] ۾ گوتم ٻڌ جي تعليمات ۽ زندگيءَ بابت ڪيترائي قديم متن موجود آهن. انهن ۾ ''اريه پرييسنا سُت'' (Ariyapariyesanā Sutta)، ''مهاپرنٻاڻ سُت'' (Mahāparinibbāṇa Sutta) ۽ ''مهاسچڪ سُت'' (Mahāsaccaka Sutta) اهم آهن. ''مهاپرنٻاڻ سُت'' ۾ گوتم ٻڌ جي زندگيءَ جي آخري ڏينهن جو تفصيلي احوال ملي ٿو. ٻڌمت جي محقق آسڪر فان هينيوبر موجب ڪجهه پالي متنن ۾ قديم جاگرافيائي نالا ۽ لساني صورتون محفوظ آهن، جيڪي گوتم ٻڌ جي زماني جي تاريخي روايتن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Witzel2009">{{cite journal |last=Witzel |first=Michael |title=Moving Targets? Texts, Language, Archaeology and History in the Late Vedic and Early Buddhist Periods |journal=Indo-Iranian Journal |volume=52 |issue=2–3 |pages=287–310 |year=2009 |doi=10.1163/001972409X12562030836859 |url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:8457940 |language=en }}</ref> === اشوڪ جا ڪتبا === [[اشوڪ اعظم]] جي دور جا ڪتبا گوتم ٻڌ بابت قديم لکيل شاهدين مان اهم آهن. ٽين صدي قبل مسيح ۾ اشوڪ جي فرمانن ۾ ٻڌمت ۽ ٻڌ جي تعليمات جو ذڪر ملي ٿو. [[لمبني]] ۾ اشوڪ جي ٿنڀي تي لکيل ڪتبي ۾ گوتم ٻڌ جي جنم هنڌ جو ذڪر آهي ۽ کيس «شاڪيمُني ٻڌ» چيو ويو آهي.<ref name="Hultzsch1925">{{cite book |last=Hultzsch |first=E. |title=Inscriptions of Asoka |url=https://archive.org/details/dli.csl.8684 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1925 |page=[https://archive.org/details/dli.csl.8684/page/n325 164] |language=en }}</ref> [[ڀارهوت]] جي هڪ قديم نقشي واري ڪتبي ۾ پڻ «شاڪيمُني» جو نالو ملي ٿو، جيڪو لڳ ڀڳ پهرين صدي قبل مسيح سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Sarao2020">{{cite book |last=Sarao |first=K. T. S. |title=The History of Mahabodhi Temple at Bodh Gaya |publisher=Springer |year=2020 |page=80 |isbn=9789811580673 |url=https://books.google.com/books?id=H5n9DwAAQBAJ&pg=PA80 |language=en }}</ref> === سوانحي ماخذ === گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مڪمل سوانحي احوال گهڻو ڪري سندس وفات کان ڪيترين صدين پوءِ مرتب ٿيا. انهن ۾ ''ٻڌچرِت'' (Buddhacarita)، ''للت وستَر سُوتر'' (Lalitavistara Sūtra)، ''مهاوستو'' (Mahāvastu) ۽ ''نِدان ڪٿا'' (Nidānakathā) شامل آهن. ''ٻڌچرِت'' سنسڪرت شاعر [[اشوگھوش]] جي تصنيف آهي، جيڪا پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Olivelle2008">{{cite book |last=Olivelle |first=Patrick |title=Life of the Buddha by Ashva-ghosha |publisher=New York University Press |location=New York |year=2008 |page=xix |isbn=9780814762165 |language=en }}</ref> انهن سوانحين ۾ تاريخي روايتن سان گڏ مذهبي ۽ معجزاتي واقعا پڻ بيان ٿيل آهن، تنهنڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ انهن کي تنقيدي انداز سان پڙهيو وڃي ٿو. == زندگي == === جنم ۽ خاندان === ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جو جنم لمبني ۾ شاڪيه قبيلي جي خاندان ۾ ٿيو. سندس پيءُ [[شدودن]] ۽ ماءُ [[مايا ديوي]] هئي. روايتي سوانحين موجب سندس شادي [[يشوڌرا]] سان ٿي ۽ کيس [[راهُل]] نالي پٽ ڄائو.<ref name="BritannicaBuddha"/> گوتم ٻڌ جي جنم ۽ وفات جون صحيح تاريخون تاريخدانن ۾ اختلاف جو موضوع آهن. ڪجهه روايتي تاريخن موجب سندس جنم لڳ ڀڳ 563 ق.م ۽ وفات 483 ق.م ۾ ٿي، جڏهن ته ٻين تاريخي اندازن موجب سندس زندگي پنجين صدي قبل مسيح ۾ هئي.<ref name="Gethin1998"/> === گهريلو زندگيءَ جو ترڪ === ٻڌ روايتن موجب سڌارٿ گوتم انساني ڏک، پوڙهائپ، بيماري ۽ موت بابت فڪري سوالن کان متاثر ٿيو. هن گهريلو زندگي ڇڏي روحاني سچائيءَ جي ڳولا شروع ڪئي. انهيءَ واقعي کي ٻڌمت جي روايت ۾ «عظيم ترڪ» (Great Renunciation) چيو وڃي ٿو. === رياضت ۽ معرفت === گهريلو زندگي ڇڏڻ کان پوءِ گوتم ٻڌ مختلف استادن وٽ تعليم حاصل ڪئي ۽ سخت رياضتون ڪيون. روايت موجب هن محسوس ڪيو ته جسماني آسائشن ۽ انتهائي سخت رياضتن جي وچ ۾ هڪ متوازن رستو اختيار ڪرڻ گهرجي. انهيءَ فڪري نتيجي کي [[وچولو راهه]] چيو وڃي ٿو. ٻڌ روايت موجب گوتم ٻڌ [[بودھ گيا]] ۾ هڪ وڻ هيٺ مراقبي دوران معرفت حاصل ڪئي، جنهن کان پوءِ هو «ٻڌ» جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="BritannicaBuddha"/> === پهريون وعظ === ٻڌ روايت موجب معرفت حاصل ڪرڻ کان پوءِ گوتم ٻڌ [[سارناٿ]] ۾ پنهنجو پهريون وعظ ڏنو. هن وعظ ۾ چار عظيم سچ ۽ اٺن اصولن واري راهه بابت تعليم ڏني وئي. ان واقعي کي ٻڌمت ۾ «ڌرم چڪر جي گردش» (Dharmacakrapravartana) جي نالي سان ياد ڪيو وڃي ٿو. === سنگهه جو قيام === گوتم ٻڌ پنهنجي تعليمات جي تبليغ لاءِ راهبن جي جماعت قائم ڪئي، جنهن کي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]] چيو وڃي ٿو. سنگهه ٻڌمت جي مذهبي، اخلاقي ۽ تعليمي روايتن کي محفوظ رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === وفات ۽ پرنروان === ٻڌ روايت موجب گوتم ٻڌ جي وفات ڪشي نگر ۾ ٿي. سندس وفات کي [[پرنروان]] چيو وڃي ٿو، جنهن جي معنيٰ زندگيءَ جي آخري مرحلي ۾ مڪمل نجات آهي. روايت موجب سندس لاش کي ساڙيو ويو ۽ باقيات مختلف پوئلڳن ۾ ورهايون ويون، جن کي پوءِ اسٽوپائن ۾ محفوظ ڪيو ويو.<ref name="Strong2001"/> == جسماني صورت ۽ خاصيتون == {{مک مضمون|گوتم ٻڌ جون جسماني خاصيتون}} [[File:Mahapragya exiled 1926 wk.jpg|thumb|نيپال جا ٻڌمت جا راهب. قديم ٻڌمت جي متنن ۾ گوتم ٻڌ جي ظاهري صورت کي عام راهبن سان ملندڙ جلندڙ بيان ڪيو ويو آهي.]] ٻڌمت جي ابتدائي مذهبي متنن ۾ [[گوتم ٻڌ]] جي جسماني صورت ۽ ظاهري لباس کي ٻين ٻڌ راهبن سان ملندڙ جلندڙ بيان ڪيو ويو آهي. ڪيترن مذهبي وعظن ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته گوتم ٻڌ گهريلو زندگي ڇڏڻ وقت پنهنجا وار ۽ ڏاڙهي ڪوڙائي ڇڏيا هئا. اهڙيءَ طرح هن عام گهريلو زندگيءَ کان الڳ ٿي هڪ مذهبي راهب جي زندگي اختيار ڪئي.<ref name="Olivelle1974">{{cite book |last=Olivelle |first=Patrick |title=The Origin and the Early Development of Buddhist Monachism |year=1974 |page=19 |language=en }}</ref> [[ديگھ نڪايا]] (Dīgha Nikāya) جي ٽئين متن ۾ هڪ برهمڻ گوتم ٻڌ کي ڪوڙيل مٿي يا گنجو شخص (''Muṇḍaka'') قرار ڏئي ٿو. ساڳئي مجموعي جي ٻئي متن ۾ بيان ٿيل آهي ته جڏهن بادشاهه [[اجات شترو]] ٻڌ راهبن جي جماعت وٽ پهتو، تڏهن هو ٻين راهبن مان گوتم ٻڌ کي سڃاڻي نه سگهيو ۽ پنهنجي وزير کان پڇيائين ته انهن مان گوتم ٻڌ ڪهڙو آهي. اهڙيءَ طرح [[مجّھم نڪايا]] (Majjhima Nikāya) جي 140هين سُت ۾ هڪ اهڙي گهمندڙ مذهبي شخص جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو پاڻ کي گوتم ٻڌ جو پوئلڳ سمجهندو هو، پر ساڻس روبرو ملاقات ڪرڻ باوجود کيس سڃاڻي نه سگهيو. انهن بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ابتدائي متنن ۾ گوتم ٻڌ جي ظاهري صورت کي لازمي طور ٻين راهبن کان منفرد نه ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="Mazard2010">{{cite web |last=Mazard |first=Eisel |title=The Buddha Was Bald |url=https://www.newmandala.org/the-buddha-was-bald/ |website=New Mandala |year=2010 |language=en }}</ref> === جواني ۽ پوڙهائپ ۾ جسماني صورت === ٻڌمت جي ڪجهه قديم متنن ۾ گوتم ٻڌ کي سهڻي صورت ۽ صاف رنگت وارو شخص بيان ڪيو ويو آهي، خاص طور سندس جوانيءَ جي حوالي سان. اهڙا بيان ''ديگھ نڪايا'' (I:115) ۽ ''انگُتّر نڪايا'' (I:181) ۾ ملن ٿا. ٻئي طرف سندس پوڙهائپ بابت روايتن ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته عمر وڌڻ سان سندس جسم جهڪيل ٿي ويو هو ۽ عضون جي چمڙي ڍري ۽ گهنجيل ٿي وئي هئي.<ref name="DhammikaAppearance">{{cite book |last=Dhammika |first=Shravasti |title=The Buddha and His Disciples |pages=23–24 |language=en }}</ref> اهي بيان گوتم ٻڌ جي انساني زندگيءَ، پوڙهائپ ۽ جسماني تبديليءَ بابت ابتدائي ٻڌمت جي روايتن جو حصو آهن. === عظيم انسان جون ٻٽيهه جسماني نشانيون === {{مک مضمون|گوتم ٻڌ جون جسماني خاصيتون}} ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن ۾ گوتم ٻڌ سان غيرمعمولي جسماني نشانين جو هڪ مجموعو پڻ منسوب ڪيو ويو آهي، جنهن کي «عظيم انسان جون ٻٽيهه نشانيون» (Thirty-two Marks of a Great Man) چيو وڃي ٿو. سنسڪرت ۾ انهن نشانين لاءِ ''مهاپُرُش لڪشڻ'' (Mahāpuruṣa Lakṣaṇa) جو اصطلاح استعمال ٿيندو آهي. ٻڌمت جي روايت موجب اهي نشانيون هڪ غيرمعمولي روحاني شخصيت جون علامتون سمجهيون وينديون آهن. انهن کي تاريخي طور تصديق ٿيل جسماني خصوصيتن بدران ٻڌمت جي مذهبي ۽ علامتي روايتن جي حصي طور سمجهڻ گهرجي. ٻڌمت جي محقق [[ڀڪشو اناليو]] موجب جڏهن اهي جسماني نشانيون ابتدائي مذهبي متنن ۾ ظاهر ٿين ٿيون، تڏهن انهن کي عام ماڻهن لاءِ سڌو سنئون سڃاڻڻ جوڳو نه سمجهيو ويو هو؛ انهن جي سڃاڻپ لاءِ خاص تربيت يا ڄاڻ ضروري سمجهي ويندي هئي. بعد وارين روايتن ۾ انهن نشانين کي عام ماڻهن لاءِ به ظاهر ۽ سڃاڻڻ جوڳو بيان ڪيو ويو، ۽ انهن کي گوتم ٻڌ جي روحاني عظمت تي عقيدت پيدا ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو.<ref name="Analayo2017Marks">{{cite book |last=Anālayo |title=Buddhapada and the Bodhisattva Path |publisher=Projekt Verlag |year=2017 |pages=137–138 |language=en }}</ref> انهن ٻٽيهه نشانين جو تفصيلي بيان [[ديگھ نڪايا]] جي ''لڪّھڻ سُت'' (Lakkhaṇa Sutta؛ DN 30) ۾ موجود آهي.<ref name="Walshe1995">{{cite book |last=Walshe |first=Maurice |title=The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya |url=https://archive.org/details/longdiscoursesof0000unse |publisher=Wisdom Publications |year=1995 |pages=[https://archive.org/details/longdiscoursesof0000unse/page/441 441]–460 |isbn=9780861711031 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح گوتم ٻڌ جي جسماني صورت بابت ابتدائي متنن جا نسبتاً عام انساني بيان ۽ بعد وارين مذهبي روايتن ۾ بيان ڪيل غيرمعمولي نشانيون، ٻن الڳ نوعيتن جا ماخذ آهن. == گوتم ٻڌ جون تعليمات ۽ فلسفياڻا نظريا == {{مک مضمون|ٻڌ فلسفو}} {{پڻ ڏسو|ابتدائي ٻڌمت جا متن|ٻڌمت}} گوتم ٻڌ جي تعليمات ۾ انساني ڏک، ان جي سببن، انساني وجود جي ناپائداري، اخلاقي عمل، ذهني تربيت ۽ نجات جا تصور بنيادي اهميت رکن ٿا. ٻڌمت جي قديم متنن ۾ انهن تعليمات کي مختلف صورتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. روايتي طور [[چار عظيم سچ]]، [[اٺن اصولن وارو راهه]]، [[وچولو راهه]]، [[ڪرم]]، [[سنسار]]، [[پرتيتيا سمُتپاد]] ۽ [[نروان]] ٻڌمت جي بنيادي تعليمات ۾ شمار ڪيا وڃن ٿا.<ref name="Gethin1998"/><ref name="Warder2000"/> بهرحال، جديد محققن ۾ اختلاف آهي ته ٻڌمت جي موجوده مذهبي متنن ۾ محفوظ ڪيل تعليمات مان ڪيترو حصو تاريخي گوتم ٻڌ جي پنهنجي تعليم سان سڌو تعلق رکي ٿو ۽ ڪيترو حصو سندس وفات کان پوءِ مذهبي جماعتن جي تشريح ۽ ترتيب جو نتيجو آهي.<ref name="Vetter1988">{{cite book |last=Vetter |first=Tilmann |title=The Ideas and Meditative Practices of Early Buddhism |url=https://archive.org/details/ideasmeditativep0000vett |publisher=Brill |location=Leiden |year=1988 |isbn=9789004089599 |language=en }}</ref><ref name="Bronkhorst1993">{{cite book |last=Bronkhorst |first=Johannes |title=The Two Traditions of Meditation in Ancient India |publisher=Motilal Banarsidass |year=1993 |language=en }}</ref> === ابتدائي تعليمات جي تاريخي اصليت === {{مک مضمون|ابتدائي ٻڌمت}} گوتم ٻڌ جي اصل تعليمات جي سڃاڻپ ٻڌمت جي تاريخي مطالعي جو هڪ اهم مسئلو آهي. سندس زندگيءَ دوران لکيل ڪو به مستند مذهبي متن موجود نه آهي. قديم تعليمات زباني روايتن ذريعي محفوظ رهيون ۽ پوءِ مختلف ٻڌمت جي جماعتن جي مذهبي مجموعن ۾ مرتب ڪيون ويون. ابتدائي تعليمات جي تحقيق لاءِ ماهر [[پالي ڪينن]] جي نڪايا مجموعن کي سنسڪرت، چيني آگمن ۽ ٻين قديم ٻڌمت جي جماعتن جي متنن سان ڀيٽين ٿا. انهن ۾ [[سروَاستيواد]]، [[مول سروَاستيواد]]، [[ڌرم گپتڪ]] ۽ ٻين ابتدائي روايتن جا متن شامل آهن.<ref name="Vetter1988"/><ref name="Warder2000"/> انهن مختلف متنن ۾ ڪيترن بنيادي تصورن جي هڪجهڙائي ملي ٿي، پر انهن جي تاريخي اصليت ۽ ترتيب بابت علمي اختلاف موجود آهن. ==== محققن جا مختلف موقف ==== ٻڌمت جي ابتدائي تعليمات بابت جديد علمي تحقيق ۾ ٽي اهم موقف ملن ٿا: # '''بنيادي تاريخي اصليت جو موقف:''' ڪجهه محققن موجب قديم ٻڌمت جي متنن ۾ موجود تعليمات جو هڪ وڏو حصو گوتم ٻڌ يا سندس ابتدائي شاگردن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. # '''تاريخي شڪ جو موقف:''' ٻين محققن موجب موجوده متنن مان گوتم ٻڌ جي اصل لفظن ۽ تعليمات جي يقيني سڃاڻپ ڪرڻ ڏکيو آهي. # '''احتياط سان تاريخي بحاليءَ جو موقف:''' ٽئين موقف موجب مختلف قديم متنن جي تقابلي مطالعي ذريعي ابتدائي تعليمات جي ڪجهه حصن کي سڃاڻڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو، پر مڪمل يقين حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي.<ref name="Bronkhorst1993"/><ref name="Vetter1988"/> [[رچرڊ گومبرچ]] ۽ [[اي ڪي وارڊر]] جهڙن محققن ابتدائي ٻڌمت جي متنن ۾ تاريخي گوتم ٻڌ جي تعليمات جو اهم حصو محفوظ هجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو آهي.<ref name="Gombrich1997">{{cite book |last=Gombrich |first=Richard F. |title=How Buddhism Began: The Conditioned Genesis of the Early Teachings |publisher=Athlone Press |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="Warder2000"/> ان جي ابتڙ، ٽلمان ويٽر ۽ جوهانس برونڪهورسٽ جهڙن محققن ابتدائي تعليمات جي ترتيب ۽ تاريخي ارتقا بابت وڌيڪ احتياط اختيار ڪيو آهي. ويٽر موجب مراقبي، خاص طور تي «ڌيان» (Dhyāna)، کي ابتدائي ٻڌمت جي بنيادي عملن مان هڪ سمجهي سگهجي ٿو. سندس خيال ۾ چار عظيم سچ ۽ ٻين تعليمات جون ڪجهه منظم صورتون بعد ۾ ترقي ڪري سگهيون ٿيون.<ref name="Vetter1988"/><ref name="Bronkhorst1993"/> انهن علمي اختلافن جو مطلب اهو نه آهي ته چار عظيم سچ يا اٺن اصولن وارو راهه ٻڌمت ۾ غير اهم آهن؛ اهي ٻڌمت جي محفوظ ٿيل مذهبي روايتن جا مرڪزي اصول آهن. === چار عظيم سچ === {{مک مضمون|چار عظيم سچ}} [[چار عظيم سچ]] (Four Noble Truths) ٻڌمت جي بنيادي مذهبي تعليمات مان آهن. روايتي صورت ۾ اهي هي آهن: # '''ڏک (Dukkha):''' مشروط انساني وجود ۾ ڏک، عدم اطمينان ۽ ناپائداري موجود آهن. # '''ڏک جو سبب (Samudaya):''' خواهش، وابستگي ۽ جهالت ڏک جي پيدا ٿيڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. # '''ڏک جو خاتمو (Nirodha):''' خواهش ۽ جهالت جي خاتمي سان ڏک کان نجات ممڪن آهي. # '''ڏک جي خاتمي جو راهه (Magga):''' اٺن اصولن وارو راهه نجات ڏانهن وٺي وڃي ٿو.<ref name="Gethin1998"/> === اٺن اصولن وارو راهه === {{مک مضمون|اٺن اصولن وارو راهه}} [[اٺن اصولن وارو راهه]] (Noble Eightfold Path) ٻڌمت ۾ اخلاقي زندگي، ذهني تربيت ۽ حڪمت حاصل ڪرڻ جو طريقو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:9px;" | اٺن اصولن وارو راهه ! style="background:#245A81;color:white;" | اصول ! style="background:#245A81;color:white;" | پالي اصطلاح ! style="background:#245A81;color:white;" | بنيادي مفهوم |- | صحيح سمجهه | Sammā-diṭṭhi | حقيقت ۽ ٻڌمت جي تعليمات کي سمجهڻ |- | صحيح ارادو | Sammā-saṅkappa | نيڪ ارادو ۽ نقصانڪار خواهشن کان پاسو |- | صحيح گفتار | Sammā-vācā | ڪوڙ ۽ نقصانڪار ڳالهائڻ کان پرهيز |- | صحيح عمل | Sammā-kammanta | اخلاقي ۽ ذميوار عمل |- | صحيح روزگار | Sammā-ājīva | اهڙي روزي اختيار ڪرڻ جيڪا ٻين کي نقصان نه پهچائي |- | صحيح ڪوشش | Sammā-vāyāma | نقصانڪار ذهني حالتن کان بچڻ ۽ نيڪ حالتن کي وڌائڻ |- | صحيح سجاڳي | Sammā-sati | جسم، احساسن ۽ ذهن بابت شعوري سجاڳي |- | صحيح ڌيان | Sammā-samādhi | ذهني يڪسوئي ۽ مراقبي جي تربيت |} انهن اصولن کي روايتي طور حڪمت، اخلاقي نظم ۽ ذهني تربيت جي ٽن وڏن شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref name="Gethin1998"/> === وچولو راهه === {{مک مضمون|وچولو راهه}} [[وچولو راهه]] (Middle Way) گوتم ٻڌ جي تعليمات جو هڪ اهم تصور آهي. ٻڌ روايت موجب هن جسماني آسائشن ۾ مڪمل غرق ٿيڻ ۽ انتهائي سخت رياضتن جي وچ ۾ هڪ متوازن رستو اختيار ڪرڻ جي تعليم ڏني. ابتدائي ٻڌمت ۾ هي تصور اخلاقي نظم، مراقبي ۽ روحاني نجات سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Vetter1988"/> === سنسار، ڏک ۽ نجات === {{مک مضمون|سنسار|ڏک (ٻڌمت)}} [[سنسار]] (Saṃsāra) ٻڌمت ۾ جنم، موت ۽ ٻيهر جنم جي مسلسل سلسلي کي چيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي روايتي تعليم موجب جهالت، خواهش ۽ وابستگي انسان کي سنسار جي سلسلي سان ٻڌي رکن ٿيون. هن سلسلي کي ڏک يا «دُک» (Dukkha) سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Gethin1998"/> «دُک» جو مطلب رڳو جسماني يا نفسياتي تڪليف نه آهي؛ ان ۾ زندگيءَ جي ناپائداري، عدم اطمينان ۽ اهڙين شين مان مستقل خوشي حاصل ڪرڻ جي ناممڪن هجڻ جو تصور پڻ شامل آهي. ٻڌمت ۾ نجات جو مقصد جهالت، خواهش ۽ وابستگيءَ جو خاتمو آهي. ==== دنيا جون اٺ حالتون ==== پالي متنن ۾ دنيا جي اٺ بدلجندڙ حالتن جو ذڪر ملي ٿو، جن کي «لوڪ ڌرم» (Lokadhamma) چيو وڃي ٿو: # فائدو # نقصان # شهرت # بدنامي # ساراهه # ملامت # خوشي # ڏک انهن حالتن جي ناپائداريءَ کي سمجهڻ ٻڌمت جي اخلاقي ۽ ذهني تربيت جو حصو آهي.<ref name="Bodhi2005">{{cite book |editor-last=Bodhi |editor-first=Bhikkhu |title=In the Buddha's Words: An Anthology of Discourses from the Pali Canon |publisher=Wisdom Publications |year=2005 |isbn=9780861714919 |language=en }}</ref> === ڪرم جو قانون === {{مک مضمون|ڪرم}} [[ڪرم]] ({{lang-pi|Kamma}}؛ {{lang-sa|Karma}}) ٻڌمت جو اهم اخلاقي تصور آهي. ٻڌمت جي ابتدائي متنن موجب ڪرم جو بنيادي تعلق ارادي سان ڪيل عمل سان آهي. ڪنهن عمل جي اخلاقي اهميت ان جي پويان موجود نيت سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي. رچرڊ گومبرچ موجب ٻڌمت ۾ ڪرم جي تشريح جو اهم پاسو ارادي کي اخلاقي عمل جو بنياد قرار ڏيڻ آهي.<ref name="Gombrich2009">{{cite book |last=Gombrich |first=Richard F. |title=What the Buddha Thought |url=https://archive.org/details/whatbuddhathough0000gomb |publisher=Equinox Publishing |year=2009 |isbn=9781845536145 |language=en }}</ref> ٻڌمت ۾ ڪرم کي رڳو قسمت يا اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير جي معنيٰ ۾ سمجهڻ درست نه آهي. قديم متنن ۾ جسماني، ماحولياتي ۽ ٻين سببن کي پڻ انساني تجربن تي اثرانداز ٿيندڙ عنصرن طور تسليم ڪيو ويو آهي.<ref name="Gombrich2009"/> === ڇهه حسي بنياد === {{مک مضمون|ڇهه حسي بنياد}} ٻڌمت ۾ ڇهن حسي بنيادن کي «آيتن» (Āyatana) چيو وڃي ٿو. انهن ذريعي انسان ٻاهرين ۽ اندروني تجربن سان رابطو قائم ڪري ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:9px;" | ٻڌمت جا ڇهه حسي بنياد ! style="background:#245A81;color:white;" | حسي بنياد ! style="background:#245A81;color:white;" | لاڳاپيل موضوع |- | اک | ڏسڻ ۾ ايندڙ صورتون |- | ڪن | آواز |- | نڪ | خوشبو ۽ بوءِ |- | زبان | ذائقو |- | جسم | ڇهاءُ ۽ جسماني احساس |- | ذهن | خيال ۽ ذهني موضوع |} ٻڌمت موجب حسي رابطي مان احساس پيدا ٿين ٿا، جيڪي ڪجهه حالتن ۾ خواهش، وابستگي ۽ ڏک جي پيدا ٿيڻ سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Gethin1998"/> === پنج اسڪنڌ === {{مک مضمون|پنج اسڪنڌ}} [[پنج اسڪنڌ]] (Five Aggregates) ٻڌمت ۾ انساني وجود ۽ تجربي جي تشريح لاءِ استعمال ٿيندڙ تصور آهي. ٻڌمت جي تعليم موجب انساني تجربي کي پنجن لاڳاپيل جسماني ۽ ذهني مجموعن ذريعي بيان ڪري سگهجي ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:9px;" | ٻڌمت جا پنج اسڪنڌ ! style="background:#245A81;color:white;" | اسڪنڌ ! style="background:#245A81;color:white;" | سنسڪرت يا پالي اصطلاح ! style="background:#245A81;color:white;" | مفهوم |- | صورت | Rūpa | جسماني يا مادي صورت |- | احساس | Vedanā | خوشگوار، ناخوشگوار يا غير جانبدار احساس |- | سڃاڻپ | Saṃjñā / Saññā | شين ۽ تجربن جي سڃاڻپ |- | ذهني تشڪيلون | Saṃskāra / Saṅkhāra | ارادا، ذهني رجحان ۽ تشڪيلون |- | شعور | Vijñāna / Viññāṇa | ڄاڻڻ ۽ شعوري تجربي جا عمل |} پنجن اسڪنڌن جو تصور ٻڌمت جي [[انَتّا]] يا مستقل ذات جي عدم موجودگيءَ واري تعليم سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="Emmanuel2015">{{cite book |editor-last=Emmanuel |editor-first=Steven M. |title=A Companion to Buddhist Philosophy |url=https://archive.org/details/companiontobuddh0000unse |publisher=Wiley Blackwell |year=2013 |isbn=9780470658772 |language=en }}</ref> === پرتیتيا سمُتپاد === {{مک مضمون|پرتيتيا سمُتپاد}} [[پرتيتيا سمُتپاد]] (Pratītyasamutpāda)، جنهن کي «سببن تي دارومدار رکندڙ پيدائش» يا «مشروط پيدائش» پڻ چيو وڃي ٿو، ٻڌمت جو بنيادي فلسفياڻو تصور آهي. هن اصول موجب مختلف حالتون ۽ واقعا ٻين سببن ۽ شرطن جي موجودگيءَ سان پيدا ٿين ٿا. جڏهن اهي سبب ۽ شرط ختم ٿين ٿا ته انهن تي دارومدار رکندڙ حالتون پڻ ختم ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Gombrich2009"/> ٻڌمت جي قديم متنن ۾ هن تصور کي ڏک جي پيدا ٿيڻ ۽ ان جي خاتمي جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. ==== ٻارهن لاڳاپيل مرحلا ==== ٻڌمت جي روايتي تشريح ۾ پرتیتيا سمُتپاد جا ٻارهن لاڳاپيل مرحلا بيان ڪيا ويندا آهن: # جهالت (Avidyā) # ذهني تشڪيلون (Saṃskāra) # شعور (Vijñāna) # نالو ۽ صورت (Nāmarūpa) # ڇهه حسي بنياد (Ṣaḍāyatana) # رابطو (Sparśa) # احساس (Vedanā) # خواهش (Tṛṣṇā) # وابستگي (Upādāna) # وجود يا ٿيڻ (Bhava) # جنم (Jāti) # پوڙهائپ ۽ موت (Jarāmaraṇa) انهن مرحلن جو مقصد ڏک جي مشروط پيدا ٿيڻ جي وضاحت ڪرڻ آهي. مختلف ٻڌمت جي روايتن ۾ هن سلسلي جون تشريحون مختلف ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Gethin1998"/><ref name="Gombrich2009"/> === نروان === {{مک مضمون|نروان}} [[نروان]] (Nirvāṇa؛ پالي: Nibbāna) ٻڌمت ۾ خواهش، جهالت ۽ انهن سببن جي خاتمي سان لاڳاپيل نجات جي حالت آهي، جيڪي سنسار جي سلسلي کي برقرار رکن ٿا. ٻڌمت جي روايتن ۾ نروان کي انساني روحاني تربيت جو اعليٰ مقصد سمجهيو وڃي ٿو. نروان ۽ [[پرنروان]] ۾ فرق ڪيو ويندو آهي؛ پرنروان جو اصطلاح خاص طور مڪمل طور آزاد ٿيل شخص جي وفات جي حوالي سان استعمال ٿيندو آهي.<ref name="BuswellLopez2014"/> === ابتدائي متنن ۾ تعليمات جي هڪجهڙائي === ابتدائي ٻڌمت جي مختلف جماعتن جي متنن جي تقابلي مطالعي مان ڪيترن بنيادي تصورن جي هڪجهڙائي ظاهر ٿئي ٿي. ڀڪشو اناليو جي تحقيق موجب ٿيراواد جي ''مجّھم نڪايا'' (Majjhima Nikāya) ۽ سروَاستيواد جي ''مڌيم آگم'' (Madhyama Āgama) ۾ ڪيترين اهم تعليمات جي هڪجهڙائي موجود آهي.<ref name="Analayo2011">{{cite book |last=Anālayo |title=A Comparative Study of the Majjhima-nikāya |publisher=Dharma Drum Publishing Corporation |year=2011 |language=en }}</ref> گنڌارا مان ملندڙ قديم ٻڌمت جي دستاويزن جو مطالعو پڻ ٻڌمت جي ابتدائي تاريخ بابت اهم ڄاڻ فراهم ڪري ٿو. رچرڊ سالومن موجب انهن دستاويزن ۾ موجود تعليمات ابتدائي غير مهايانا ٻڌمت جي روايتن سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Salomon2020">{{cite web |last=Salomon |first=Richard |title=How the Gandharan Manuscripts Change Buddhist History |url=https://www.lionsroar.com/how-the-gandharan-manuscripts-change-buddhist-history/ |website=Lion's Roar |date=20 January 2020 |language=en }}</ref> انهن شاهدين مان ابتدائي ٻڌمت جي تعليمات جي تاريخي ارتقا جو مطالعو ڪرڻ ۾ مدد ملي ٿي، پر انهن مان هر تعليم جي سڌي نسبت تاريخي گوتم ٻڌ ڏانهن قطعي طور ثابت نٿي ٿئي. == ٻڌمت جا مقدس متن == گوتم ٻڌ جي تعليمات ابتدا ۾ زباني روايتن ذريعي محفوظ رهيون. بعد ۾ اهي مختلف مذهبي مجموعن ۾ مرتب ڪيون ويون. === وِنايا پِٽڪ === [[ونايا پٽڪ]] ۾ راهبن ۽ راهباڻين لاءِ مذهبي نظم ۽ ضابطن جا اصول بيان ٿيل آهن. === سُت پِٽڪ === [[سُت پٽڪ]] ۾ گوتم ٻڌ ۽ سندس شاگردن سان منسوب وعظ ۽ مذهبي تعليمات شامل آهن. === اڀڌرم === [[اڀڌرم]] ۾ ٻڌمت جي فلسفياڻن ۽ نفسياتي تصورن جي منظم تشريح ڪئي وئي آهي. === جاتڪ ڪهاڻيون === [[جاتڪ ڪهاڻيون]] ٻڌمت جي ادبي روايت جو اهم حصو آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي اڳين جنمن سان منسوب اخلاقي ۽ مذهبي ڪهاڻيون بيان ٿيل آهن.<ref name="Warder2000"/> == ٻڌمت جي واڌ ويجهه == گوتم ٻڌ جي وفات کان پوءِ سندس تعليمات مختلف علائقن ۾ پکڙيون. ٻڌمت جي تاريخ ۾ ٽي وڏيون روايتون نمايان آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:9px;" | ٻڌمت جون اهم روايتون ! style="background:#245A81;color:white;" | روايت ! style="background:#245A81;color:white;" | اهم علائقا |- | [[ٿيراواد]] | سري لنڪا، ٿائيلينڊ، ميانمار، ڪمبوڊيا ۽ لائوس |- | [[مهايانا]] | چين، ڪوريا، جاپان ۽ ويٽنام |- | [[وجريانا]] | تبت، ڀوٽان، منگوليا ۽ هماليائي علائقا |} == مهايانا ٻڌمت ۾ شاڪيمُني ٻڌ == {{مک مضمون|مهايانا ٻڌمت}} {{پڻ ڏسو|شاڪيمُني|ٻڌ فلسفو|تريڪايا}} [[File:Embroidery Sakyamuni.jpg|thumb|جاپان ۾ تيار ڪيل ريشمي ڪڙهائي، جنهن ۾ شاڪيمُني ٻڌ کي وعظ ڪندي ڏيکاريو ويو آهي. هي فن پارو [[نارا قومي عجائب گهر]] ۾ محفوظ آهي ۽ جاپان جي قومي ثقافتي خزانن مان هڪ آهي.]] [[مهايانا ٻڌمت]] ۾ '''شاڪيمُني ٻڌ''' (Śākyamuni Buddha؛ چيني: 釋迦牟尼佛؛ ''Shìjiāmóunífó'') کي قديم هندستان ۾ زندگي گذاريندڙ ۽ تعليم ڏيندڙ تاريخي گوتم ٻڌ طور تسليم ڪيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به مهايانا جي مذهبي ۽ فلسفياڻين روايتن ۾ سندس شخصيت، روحاني حيثيت ۽ سرگرمين بابت ابتدائي ٻڌمت جي متنن کان مختلف تشريحون ملن ٿيون. مهايانا جي ڪيترن مذهبي متنن ۾ شاڪيمُني کي رڳو هڪ انساني مذهبي استاد بدران اهڙي ڪائناتي ۽ ماورائي ٻڌ طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جي حڪمت، طاقت ۽ همدردي عام انساني حدن کان مٿانهين سمجهي وڃي ٿي.<ref name="TeiserStone2009">{{cite book |last1=Teiser |first1=Stephen F. |last2=Stone |first2=Jacqueline Ilyse |chapter=Interpreting the Lotus Sutra |editor-last1=Teiser |editor-first1=Stephen F. |editor-last2=Stone |editor-first2=Jacqueline Ilyse |title=Readings of the Lotus Sutra |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=2009 |pages=1–61 |isbn=9780231142885 |language=en }}</ref><ref name="GuangXing2005">{{cite book |last=Guang Xing |title=The Three Bodies of the Buddha: The Origin and Development of the Trikaya Theory |publisher=RoutledgeCurzon |year=2005 |pages=1, 85 |language=en }}</ref> مهايانا سُوترن ۾ شاڪيمُني کي اڪثر اهڙين وڏين مذهبي مجلسن ۾ تعليم ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي، جن ۾ [[بودھي ستوا]]، ديوتا، ٻيا ٻڌ ۽ مختلف ڪائناتي جهانن جا جاندار شامل هوندا آهن. اهي بيان ابتدائي نڪايا ۽ آگم متنن ۾ موجود نسبتاً انساني پيماني جي مذهبي مجلسن کان مختلف آهن. === ماورائي حڪمت ۽ همدردي === مهايانا جي مذهبي متنن ۾ شاڪيمُني ٻڌ کي بي انتها حڪمت، روحاني طاقت ۽ همدرديءَ جو حامل سمجهيو وڃي ٿو. انهن متنن موجب شاڪيمُني مختلف جاندارن جي ذهني ۽ روحاني صلاحيتن مطابق مختلف تعليمات پيش ڪري ٿو. هن تصور موجب هڪ ئي تعليم هر شخص لاءِ هڪجهڙي انداز ۾ مناسب نه هوندي آهي. مهايانا ۾ ڪجهه ابتدائي ٻڌمت جي تعليمات کي اعليٰ روحاني معرفت ڏانهن وٺي ويندڙ شروعاتي يا عارضي تعليمات طور پڻ سمجهيو ويندو آهي. هيءَ تشريح مهايانا جي مخصوص مذهبي فڪر سان تعلق رکي ٿي ۽ ٻڌمت جي سڀني روايتن جي گڏيل عقيدي جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="TeiserStone2009"/> === لوٽس سُوتر ۽ هڪ گاڏيءَ جو تصور === {{مک مضمون|لوٽس سُوتر}} {{پڻ ڏسو|اپايا|ايڪايانا}} ''[[لوٽس سُوتر]]'' (Lotus Sūtra؛ Saddharmapuṇḍarīka Sūtra) مهايانا ٻڌمت جي اهم مذهبي متنن مان هڪ آهي. هن متن ۾ شاڪيمُني ٻڌ کي اهڙي عظيم استاد طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو مختلف جاندارن کي روحاني نجات ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سندن ضرورتن ۽ صلاحيتن مطابق تعليم ڏيندو آهي. انهيءَ طريقي کي سنسڪرت ۾ ''اپايا'' (Upāya)، يعني «مناسب يا ماهراڻا وسيلا»، چيو وڃي ٿو. لوٽس سُوتر ۾ «هڪ گاڏي» يا ''ايڪايانا'' (Ekayāna) جو تصور پڻ بيان ٿيل آهي، جنهن موجب مختلف مذهبي رستا آخرڪار ٻڌتا يا مڪمل معرفت ڏانهن وٺي وڃن ٿا.<ref name="TeiserStone2009"/> === ڪائناتي ٻڌ ۽ ڪيترائي ٻڌ === {{پڻ ڏسو|ويروچن ٻڌ|ٻڌ جا پاڪ جهان}} مهايانا جي ڪائناتي تصور موجب شاڪيمُني موجوده انساني جهان، جنهن کي «سها جهان» (Sahā World) چيو وڃي ٿو، جو مرڪزي ٻڌ آهي. تنهن هوندي به مهايانا جي مذهبي ڪائنات ۾ بي شمار ٻين ٻڌن ۽ انهن سان لاڳاپيل روحاني جهانن جو تصور پڻ موجود آهي. انهن جهانن کي «ٻڌ جا ميدان» (Buddhafields) يا «پاڪ جهان» (Pure Lands) چيو وڃي ٿو. مهايانا جي ڪيترن متنن ۾ شاڪيمُني کي ٻين بي شمار ٻڌن سان گڏ بيان ڪيو ويو آهي، پر سندس روحاني تعليم ۽ جاندارن جي نجات ۾ ڪردار کي خاص اهميت حاصل آهي.<ref name="Williams2008">{{cite book |last=Williams |first=Paul |title=Mahāyāna Buddhism: The Doctrinal Foundations |url=https://archive.org/details/mahynabuddhismdo0000will |publisher=Routledge |year=2008 |edition=2nd |isbn=9780415356534 |language=en }}</ref> === اوتَمسڪ سُوتر ۽ ويروچن ٻڌ === {{مک مضمون|اوتَمسڪ سُوتر}} ''[[اوتَمسڪ سُوتر]]'' (Avataṃsaka Sūtra)، جنهن کي «گلن جي هار وارو سُوتر» پڻ چيو وڃي ٿو، مهايانا ٻڌمت جو اهم مذهبي متن آهي. هن متن ۾ شاڪيمُني ٻڌ جي ڪائناتي حيثيت کي [[ويروچن ٻڌ]] (Vairocana Buddha) سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي. اوتَمسڪ سُوتر جي هڪ حصي، ''گنڊويوه سُوتر'' (Gaṇḍavyūha Sūtra)، ۾ ٻڌ جي روحاني سرگرمين کي مختلف جهانن ۽ زمانن ۾ پکڙيل بيان ڪيو ويو آهي. هن مذهبي تصور موجب ٻڌ جاندارن جي رهنمائي لاءِ مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿو، جن ۾ بودھي ستوا، مذهبي استاد ۽ عام انساني صورتون پڻ شامل آهن.<ref name="Williams2008"/> === شاڪيمُني ٻڌ جو ابدي وجود === [[File:Syaka-Kinkan.jpg|thumb|جاپان جي هيئان دور، يارهين صدي عيسويءَ جو هڪ مذهبي طومار، جنهن ۾ شاڪيمُني ٻڌ جي ماورائي جسم کي سونهري مقبري مان ظاهر ٿيندي ڏيکاريو ويو آهي. هي فن پارو [[ڪيوٽو قومي عجائب گهر]] سان لاڳاپيل آهي.]] ابتدائي ٻڌمت جي روايتن ۾ گوتم ٻڌ جي روحاني جستجو، رياضت ۽ معرفت حاصل ڪرڻ جي عمل کي اهميت ڏني وئي آهي. ان جي ابتڙ، مهايانا جي ڪجهه مذهبي متنن، خاص طور ''لوٽس سُوتر'' ۽ ''اوتَمسڪ سُوتر''، ۾ شاڪيمُني کي اهڙي ٻڌ طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن تمام قديم زمانن ۾ ئي مڪمل معرفت حاصل ڪري ورتي هئي. انهن روايتن موجب [[بودھ گيا]] ۾ ٻڌ جي معرفت حاصل ڪرڻ جو واقعو جاندارن جي تعليم ۽ رهنمائي لاءِ هڪ ظاهري مظاهرو هو، نه ته سندس روحاني معرفت جي پهرين حاصلات. انهيءَ تصور کي ''اپايا''، يعني مناسب تعليمي وسيلن جي استعمال، سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Williams2008"/> مهايانا جي ڪجهه تشريحن موجب شاڪيه خاندان ۾ شاڪيمُني جو جنم، سندس انساني زندگي، معرفت حاصل ڪرڻ ۽ وفات سندس ڪائناتي وجود جون مختلف ظاهري صورتون هيون. انهن مذهبي تصورن کي تاريخي واقعن بابت قطعي دعوائن بدران مهايانا ٻڌمت جي مخصوص عقيدن ۽ فلسفياڻين تشريحن طور سمجهڻ گهرجي. === مهاپرنروان سُوتر ۾ ٻڌ جي حيثيت === {{مک مضمون|مهايانا مهاپرنروان سُوتر}} ''مهايانا مهاپرنروان سُوتر'' (Mahāyāna Mahāparinirvāṇa Sūtra) ۾ ٻڌ جي ابدي وجود بابت هڪ اهم مذهبي تصور پيش ڪيو ويو آهي. هن متن جي ڪجهه تشريحن موجب ٻڌ جي ظاهري وفات سندس حقيقي روحاني وجود جي خاتمي جي معنيٰ نٿي رکي. انهيءَ تصور ۾ ٻڌ جي [[ڌرمڪايا]]، يعني «ڌرم جي جسم»، کي اهڙي روحاني حقيقت سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا عام انساني جنم ۽ موت جي حدن کان مٿانهين آهي. محقق مائيڪل راڊچ مهايانا مهاپرنروان سُوتر جي مطالعي ۾ انهن تصورن کي ٻڌ جي روحاني حيثيت ۽ تتھاگت گرڀ جي عقيدي جي تاريخي ارتقا سان لاڳاپيل بيان ڪيو آهي.<ref name="Radich2015">{{cite book |last=Radich |first=Michael |title=The Mahāparinirvāṇa-mahāsūtra and the Emergence of Tathāgatagarbha Doctrine |series=Hamburg Buddhist Studies |volume=5 |publisher=Hamburg University Press |year=2015 |pages=130–131 |language=en }}</ref> === تريڪايا: ٻڌ جا ٽي جسم === {{مک مضمون|تريڪايا}} [[تريڪايا]] (Trikāya) مهايانا ٻڌمت جو هڪ اهم فلسفياڻو ۽ مذهبي تصور آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «ٽي جسم» آهي. هن نظريي موجب ٻڌ جي وجود کي ٽن مختلف پهلوئن يا جسمن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:10px;" | مهايانا ٻڌمت ۾ ٻڌ جا ٽي جسم ! style="background:#245A81;color:white;" | جسم ! style="background:#245A81;color:white;" | سنسڪرت اصطلاح ! style="background:#245A81;color:white;" | مذهبي ۽ فلسفياڻو مفهوم |- | '''نرماڻ ڪايا''' | Nirmāṇakāya | ظاهري يا تجسمي جسم، جنهن ذريعي ٻڌ دنيا ۾ ظاهر ٿي جاندارن کي تعليم ڏئي ٿو. |- | '''سمڀوگ ڪايا''' | Saṃbhogakāya | روحاني عظمت ۽ برڪت وارو جسم، جيڪو مهايانا جي ماورائي مذهبي تصورن سان لاڳاپيل آهي. |- | '''ڌرم ڪايا''' | Dharmakāya | ڌرم يا آخري حقيقت جو جسم، جيڪو عام جسماني صورت ۽ محدود انساني وجود کان مٿانهون سمجهيو وڃي ٿو. |} تريڪايا جي نظريي موجب تاريخي شاڪيمُني جي انساني صورت کي «نرماڻ ڪايا» طور سمجهي سگهجي ٿو، جڏهن ته ٻڌ جي روحاني ۽ ماورائي حيثيت کي ٻين ٻن جسمن سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="GuangXing2005"/><ref name="Williams2008"/> هي تصور مهايانا جي مذهبي فلسفي ۾ مختلف مرحلن دوران ترقي ڪندو رهيو، ۽ ان جون تشريحون مختلف مهايانا روايتن ۾ هڪجهڙيون نه آهن. === شاڪيمُني ٻڌ ۽ پاڪ جهان === مهايانا جي ڪجهه روايتن ۾ ٻڌن جي ڪائناتي سرگرمين کي مختلف پاڪ جهانن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. هن تصور موجب ٻڌ صرف هڪ تاريخي زماني يا جاگرافيائي هنڌ تائين محدود نه آهن، پر مختلف جهانن ۾ جاندارن جي روحاني رهنمائي لاءِ ظاهر ٿي سگهن ٿا. ڪجهه مهايانا متنن ۾ موجوده جهان کي پڻ شاڪيمُني جي روحاني تعليم ۽ سرگرمين سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ ميدان طور بيان ڪيو ويو آهي. مهايانا جي اهڙين روايتن ۾ ٻڌ جي همدرديءَ کي اهم حيثيت حاصل آهي، جنهن موجب ٻڌ جاندارن جي نجات لاءِ مختلف صورتن ۽ طريقن سان تعليم ڏيندا رهن ٿا.<ref name="Williams2008"/> === ابتدائي ٻڌمت ۽ مهايانا ۾ شاڪيمُني جي تصور جو تقابلي جائزو === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:10px;" | شاڪيمُني ٻڌ بابت مختلف مذهبي متنن ۾ نمايان تصورات ! style="background:#245A81;color:white;" | موضوع ! style="background:#245A81;color:white;" | ابتدائي نڪايا ۽ آگم متنن ۾ نمايان بيان ! style="background:#245A81;color:white;" | مهايانا جي ڪجهه متنن ۾ نمايان بيان |- | ٻڌ جي شخصيت | انساني زندگي گذاريندڙ مذهبي استاد، جنهن معرفت حاصل ڪئي | ڪائناتي ۽ ماورائي حيثيت رکندڙ ٻڌ |- | معرفت | روحاني جستجو ۽ مراقبي کان پوءِ معرفت حاصل ڪرڻ | ڪجهه متنن موجب بي شمار زمانا اڳ ئي مڪمل معرفت حاصل ڪيل |- | انساني زندگي | جنم، رياضت، تعليم ۽ وفات جو روايتي احوال | ڪجهه روايتن ۾ انساني زندگي کي تعليمي ظهور طور سمجهڻ |- | تعليم جو طريقو | اخلاقي نظم، مراقبو ۽ نجات جي تعليم | مختلف جاندارن جي صلاحيت مطابق مناسب وسيلا اختيار ڪرڻ |- | ڪائناتي حيثيت | ٻين جهانن ۽ ٻڌن بابت مختلف روايتي بيان | بي شمار ٻڌ، ٻڌ ميدان ۽ ڪائناتي ظهور جا وسيع تصور |- | جسم جو تصور | ٻڌ جي انساني ۽ روحاني خصوصيتن بابت بيان | تريڪايا يا ٽن جسمن جو منظم فلسفياڻو نظريو |- | پرنروان | مڪمل آزاد ٿيل شخص جي آخري وفات | ڪجهه متنن ۾ ظاهري وفات کي تعليمي ظهور سمجهڻ |} هي تقابلي جدول ٻنهي روايتن جي سڀني متنن ۽ فرقن جي مڪمل نمائندگي نٿو ڪري؛ اهو رڳو ڪجهه نمايان مذهبي ۽ فلسفياڻن تصورن جي وضاحت ڪري ٿو.<ref name="TeiserStone2009"/><ref name="GuangXing2005"/><ref name="Williams2008"/> == ٻين مذهبن ۾ گوتم ٻڌ == {{مک مضمون|دنيا جي مذهبن ۾ گوتم ٻڌ}} گوتم ٻڌ جي شخصيت ۽ تعليمات جو اثر رڳو [[ٻڌمت]] تائين محدود نه رهيو، پر ٻين ڪيترين ئي مذهبي ۽ فلسفياڻين روايتن ۾ پڻ سندس ذڪر ملي ٿو. مختلف مذهبن ۾ کيس ديوتا جي اوتار، روحاني استاد، مذهبي سڌارڪ، خدا جي مظهر يا نبوت سان لاڳاپيل شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي. اهي تشريحون پنهنجي پنهنجي مذهبي روايتن سان تعلق رکن ٿيون ۽ گوتم ٻڌ جي تاريخي زندگيءَ بابت هڪجهڙيون دعوائون ناهن. === هندو ڌرم ۾ گوتم ٻڌ === {{مک مضمون|هندو ڌرم ۾ گوتم ٻڌ}} [[File:Buddha incarnation of Vishnu, from Sunari, Medieval period.jpg|thumb|وچئين دور جو مجسمو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ کي [[وشنو]] جي اوتار طور ڏيکاريو ويو آهي. هي مجسمو [[گجري محل آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ محفوظ آهي.]] [[هندو ڌرم]] جي ڪجهه روايتن، خاص طور [[ويشنو مت]] ۾، گوتم ٻڌ کي [[وشنو]] جي ڏهن مشهور اوتارن، يعني [[دشاوتار]]، مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. عام طور هن فهرست ۾ ٻڌ کي نائين اوتار طور شمار ڪيو ويندو آهي، پر سڀئي هندو روايتون هن ترتيب سان متفق ناهن. ڪجهه روايتن ۾ [[بلرام]] کي ٻڌ جي بدران اوتارن ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Gopal1990">{{cite book |last=Gopal |first=Madan |title=India Through the Ages |url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada |publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India |year=1990 |page=[https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/73 73] |language=en }}</ref><ref name="BritannicaBalarama">{{cite encyclopedia |title=Balarama |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Balarama |language=en }}</ref> ==== تاريخي پسمنظر ==== گوتم ٻڌ جي زندگيءَ کان پوءِ ڏکڻ ايشيا ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻين روايتن جي وچ ۾ فڪري لاڳاپا ۽ تبديليون جاري رهيون. لڳ ڀڳ پنجين صدي قبل مسيح کان پهرين صدي عيسويءَ جي وچ ۾، ۽ ان کان پوءِ به، انهن عملن مان هندو مذهبي روايتن جي نئين تشڪيل ۽ هم آهنگيءَ جا مختلف روپ پيدا ٿيا. ٻڌمت ۽ [[جين مت]] جي واڌ ويجهه پڻ ان مذهبي ۽ فڪري ماحول جو اهم حصو هئي. ڪجهه محققن موجب گوتم ٻڌ کي وشنو جي اوتارن ۾ شامل ڪرڻ هندو ۽ ٻڌ مذهبي روايتن جي وچ ۾ مقابلي، اثرپذيري ۽ مذهبي تشڪيل جي تاريخي عمل سان لاڳاپيل هو.<ref name="Doniger2010">{{cite book |last=Doniger |first=Wendy |title=The Hindus: An Alternative History |publisher=Oxford University Press |year=2010 |pages=481–484 |isbn=9780199593347 |language=en }}</ref> مذهبي تاريخ جي محقق مارڪ ڊبليو ميوس جي تجزيي موجب گوتم ٻڌ کي وشنو جي اوتار طور قبول ڪرڻ کي ڪجهه حالتن ۾ ٻڌمت جي اثر کي هندو مذهبي فڪر ۾ ضم ڪرڻ جي ڪوشش طور پڻ سمجهي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به هن عمل جي مذهبي ۽ تاريخي تشريح بابت محققن ۾ مختلف رايا موجود آهن.<ref name="Muesse2016">{{cite book |last=Muesse |first=Mark W. |chapter=Crossing Boundaries: When Founders of Faith Appear in Other Traditions |editor-last=Gray |editor-first=Patrick |title=Varieties of Religious Invention: Founders and Their Functions in History |url=https://archive.org/details/varietiesofrelig0000unse_q0y1 |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=2016 |page=[https://archive.org/details/varietiesofrelig0000unse_q0y1/page/184 184] |isbn=9780199359714 |language=en }}</ref> ==== ٻڌمت ۽ ويدڪ روايتن ۾ فلسفياڻو اختلاف ==== گوتم ٻڌ جي تعليمات ۾ [[ويد]]ن جي مذهبي اختيار کي لازمي طور قبول نه ڪيو ويو. ٻڌمت ۾ مستقل ۽ اڻبدلجندڙ ذات يا آتما جي تصور تي پڻ تنقيدي بحث ملي ٿو. اهڙيءَ طرح ٻڌمت جي [[اناتما]] واري تعليم، ڪيترين برهمڻائي ۽ ويدانتي روايتن جي [[آتما]] ۽ [[برهمڻ (فلسفو)|برهمڻ]] بابت تصورن کان مختلف آهي.<ref name="StanfordBuddha">{{cite encyclopedia |title=Buddha |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=https://plato.stanford.edu/entries/buddha/ |publisher=Stanford University |language=en }}</ref><ref name="Sharma2013">{{cite book |last=Sharma |first=Chandradhar |title=A Critical Survey of Indian Philosophy |publisher=Motilal Banarsidass |year=2013 |page=66 |isbn=9788120803657 |language=en }}</ref> روايتي هندو فلسفياڻي درجابنديءَ ۾ ٻڌمت کي عام طور «ناستڪ» (Nāstika) مڪتب فڪر ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. هن اصطلاح جو بنيادي تعلق ويدن جي مذهبي اختيار کي قبول ڪرڻ يا رد ڪرڻ سان آهي؛ ان کي جديد معنيٰ ۾ لازمي طور «خدا جو انڪار ڪندڙ» سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Nicholson2013">{{cite book |last=Nicholson |first=Andrew J. |title=Unifying Hinduism: Philosophy and Identity in Indian Intellectual History |publisher=Columbia University Press |year=2013 |isbn=9780231149877 |language=en }}</ref> === عيسائيت ۾ گوتم ٻڌ === {{مک مضمون|ٻڌمت ۽ عيسائيت}} {{پڻ ڏسو|برلام ۽ يوسافات}} [[File:Christ et Buddha by Paul Ranson 1880.JPG|thumb|''مسيح ۽ ٻڌ''، فرانسيسي مصور [[پال رانسون]] جو 1880ع ۾ تيار ڪيل فن پارو.]] [[عيسائيت]] جي مذهبي ادب ۾ گوتم ٻڌ جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ اهم مثال «[[برلام ۽ يوسافات]]» (Barlaam and Josaphat) جي ڪهاڻي آهي. هيءَ ڪهاڻي وچئين دور ۾ عيسائي دنيا ۾ مشهور ٿي، پر جديد تاريخي ۽ ادبي تحقيق موجب ان جا بنيادي داستاني عنصر گوتم ٻڌ جي سوانحي روايتن مان نڪتل آهن. «يوسافات» (Josaphat) نالي جي لساني ارتقا کي سنسڪرت لفظ «بودھي ستوا» (Bodhisattva) سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو مختلف ٻولين ۽ ترجمن مان گذرندي عربي، جارجيا ۽ يورپي ٻولين ۾ نون روپن سان ظاهر ٿيو.<ref name="Macdonell1900">{{cite book |last=Macdonell |first=Arthur Anthony |title=A History of Sanskrit Literature |url=https://archive.org/details/historyofsanskri00macduoft |publisher=D. Appleton and Company |year=1900 |language=en }}</ref> برلام ۽ يوسافات جي داستان ۾ هڪ شهزادي جي دنياوي زندگي ڇڏڻ ۽ روحاني سچائيءَ جي ڳولا ڪرڻ جو احوال ملي ٿو، جيڪو گوتم ٻڌ جي روايتي سوانح سان گهڻي مشابهت رکي ٿو. يوسافات کي عيسائيت جي ڪجهه روايتن ۾ بزرگ طور پڻ ياد ڪيو ويو. سندس نالو رومن مارٽيرولوجي جي اڳوڻن نسخن ۾ 27 نومبر سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته مشرقي آرتھوڊوڪس مذهبي روايتن ۾ برلام ۽ يوسافات جي يادگيري 26 آگسٽ سان لاڳاپيل رهي آهي. هي مثال ڏيکاري ٿو ته ٻڌمت جي سوانحي روايتن جا ڪجهه داستاني عنصر ترجمن ۽ ثقافتي رابطن ذريعي عيسائي مذهبي ادب تائين پهتا. === اسلام ۾ گوتم ٻڌ === {{پڻ ڏسو|اسلام ۽ ٻڌمت|اسلامي دنيا ۾ ٻڌمت}} [[اسلامي دنيا]] ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت بابت ڄاڻ مختلف تاريخي دورن ۾ وچ ايشيا، ايران، خراسان ۽ هندستان سان ٿيندڙ مذهبي، تجارتي ۽ علمي رابطن ذريعي پهتي. اسلام جي ابتدائي صدين ۾ مسلمان مصنفن کي ٻڌمت بابت ڄاڻ انهن علائقن مان ملي، جتي ٻڌمت جا مذهبي مرڪز ۽ خانقاهون موجود هيون. خاص طور [[ماوراءُ النهر]] ۽ [[خراسان]] ۾ ٻڌمت جي تاريخي موجودگيءَ اسلامي عالمن کي ٻڌمت جي مذهبي ۽ فلسفياڻين روايتن سان واقف ٿيڻ جا موقعا فراهم ڪيا.<ref name="Monnot2012">{{cite encyclopedia |last=Monnot |first=Guy |title=Sumaniyya |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |publisher=Brill |year=2012 |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_7186 |language=en }}</ref> ==== اسلامي ماخذن ۾ ٻڌ جا نالا ==== قديم اسلامي ۽ فارسي ماخذن ۾ گوتم ٻڌ لاءِ «بُدّ» (Budd) ۽ ان سان لاڳاپيل ٻيون صورتون استعمال ٿيل ملن ٿيون. انهن لفظن جو استعمال مختلف مصنفن وٽ هڪجهڙو نه هو. ڪجهه متنن ۾ اهي ٻڌ لاءِ، جڏهن ته ٻين ۾ بت، مذهبي مجسمي يا عبادتگاهه لاءِ استعمال ٿيا آهن. اسلامي تاريخ ۽ مذهبن بابت لکندڙ عالمن، جهڙوڪ [[الجاحظ]]، [[المسعودي]]، [[البيروني]] ۽ [[الشهرستاني]]، جي تحريرن ۾ ٻڌمت بابت مختلف بيان ملن ٿا.<ref name="CarraDeVaux2012">{{cite encyclopedia |last=Carra de Vaux |first=Bernard |title=Budd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |publisher=Brill |year=2012 |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_1489 |language=en }}</ref> ڪجهه اسلامي مصنفن ٻڌمت کي بت پرستيءَ سان لاڳاپيل سمجهيو، جڏهن ته ٻين ان جي مذهبي تعليمات، اخلاقي اصولن ۽ روحاني تصورن بابت پڻ بحث ڪيو. قديم اسلامي ادب ۾ ٻڌمت جي پوئلڳن لاءِ «سُمنيه» (Sumaniyya) جو اصطلاح پڻ ملي ٿو.<ref name="Monnot2012"/><ref name="Scott1995">{{cite journal |last=Scott |first=David |title=Buddhism and Islam: Past to Present Encounters and Interfaith Lessons |journal=Numen |volume=42 |issue=2 |year=1995 |page=144 |url=https://www.jstor.org/stable/3270172 |language=en }}</ref> ==== اسلامي عالمن جون تشريحون ==== اسلامي تاريخ ۾ ڪجهه عالمن گوتم ٻڌ جي مذهبي حيثيت بابت مختلف رايا پيش ڪيا. [[ابن النديم]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[الفهرست]]'' ۾ ٻڌ بابت اڳوڻن عالمن جا مختلف خيال نقل ڪيا. انهن ۾ ٻڌ کي فرشتي، غيرانساني روحاني مخلوق يا نبيءَ سان لاڳاپيل سمجهڻ جا رايا شامل هئا.<ref name="Brack2023">{{cite book |last=Brack |first=Jonathan Z. |title=An Afterlife for the Khan: Muslims, Buddhists, and Sacred Kingship in Mongol Iran and Eurasia |publisher=University of California Press |year=2023 |pages=27–34 |language=en }}</ref> [[الشهرستاني]] جي مذهبي فرقن بابت تحريرن ۾ ٻڌ جي شخصيت کي [[خضر]] سان لاڳاپيل سمجهڻ واري تشريح جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref name="CarraDeVaux2012"/><ref name="Ramli2018">{{cite journal |last1=Ramli |first1=Ahmad Faizuddin |last2=Awang |first2=Jaffary |last3=Ab Rahman |first3=Zaizul |title=Muslim Scholar's Discourse on Buddhism: A Literature on Buddha's Position |journal=SHS Web of Conferences |volume=53 |pages=04001 |year=2018 |doi=10.1051/shsconf/20185304001 |language=en }}</ref> اهي رايا مخصوص عالمن جون تاريخي ۽ مذهبي تشريحون آهن؛ انهن کي اسلام جي سڀني مڪتبن جي متفقه عقيدي طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. ==== رشيد الدين همداني ۽ ٻڌمت ==== [[رشيد الدين فضل الله همداني]] (1247ع–1318ع) پنهنجي تاريخي تصنيف ''[[جامع التواريخ]]'' ۾ ٻڌمت بابت تفصيلي احوال شامل ڪيو. هن گوتم ٻڌ، يعني شاڪيمُني، کي اسلامي مذهبي اصطلاحن ۽ نبوت جي تصور جي روشنيءَ ۾ بيان ڪيو. رشيد الدين جي تحرير ۾ ٻڌ کي توحيد سان لاڳاپيل مذهبي رهنما طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ملي ٿي. هن ٻڌمت جي ڪجهه داستانن کي اسلامي مذهبي فڪر جي اصطلاحن ذريعي ٻيهر بيان ڪيو.<ref name="Millward2013">{{cite book |last=Millward |first=James A. |title=The Silk Road: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/silkroadveryshor0000mill |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=154–156 |language=en }}</ref> سندس بيان ۾ ٻڌ جي مختلف ظهورن ۽ مذهبي تعليمات کي اسلامي نبوت جي تاريخ سان تشبيهي طور ڳنڍيو ويو، جڏهن ته اسلامي عقيدي موجب حضرت محمد ﷺ جي خاتم النبيين هجڻ جي حيثيت پڻ برقرار رکي وئي.<ref name="Brack2023"/> رشيد الدين ٻڌ جي زندگيءَ بابت ''[[للت وستَر سُوتر]]'' مان ورتل ڪجهه داستانن کي پڻ اسلامي مذهبي پسمنظر ۾ بيان ڪيو. انهن مان هڪ روايت ۾ هندستاني ديوتائن ۽ ٻڌ جي وچ ۾ پيش ايندڙ واقعي کي فرشتن، نبين ۽ عبادت جي اسلامي تصورن سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. هي بيان ٻڌمت جي اصل مذهبي روايت ۽ اسلامي تاريخ نويسيءَ جي وچ ۾ ٿيندڙ فڪري ترجمي ۽ تشريح جو مثال آهي.<ref name="Millward2013"/><ref name="Brack2023"/> ==== محمد حميدالله جي راءِ ==== اسلامي عالم [[محمد حميدالله]] (1908ع–2002ع) گوتم ٻڌ جي نبوت جي امڪان بابت هڪ تشريح پيش ڪئي. هن [[سورة التين]] جي شروعاتي آيت ۾ انجير جي قسم کي گوتم ٻڌ جي معرفت حاصل ڪرڻ واري وڻ سان لاڳاپيل سمجهڻ جو خيال پيش ڪيو. هن تشريح موجب، جيئن حضرت موسى عليه السلام جو تعلق طور سينا سان آهي، تيئن ٻڌ جي روحاني تجربي کي به هڪ مقدس هنڌ سان لاڳاپيل سمجهي سگهجي ٿو. ڪجهه مسلمان مصنفن گوتم ٻڌ کي [[ذوالڪفل]] سان سڃاڻڻ جو امڪان پڻ پيش ڪيو آهي، پر هن سڃاڻپ بابت ڪو متفقه تاريخي يا اسلامي علمي موقف موجود نه آهي.<ref name="Ramli2018"/> محمد حميدالله ٻڌمت جي «ڏک» واري تصور ۽ قرآن جي ڪجهه آيتن ۾ انساني زندگيءَ جي آزمائشن بابت بيان جي وچ ۾ پڻ تقابلي لاڳاپا بيان ڪيا. اهي تشريحون مذهبي تقابلي مطالعي سان تعلق رکن ٿيون. قرآن مجيد ۾ گوتم ٻڌ جو نالي سان ذڪر موجود نه آهي، تنهنڪري کيس نبي قرار ڏيڻ کي قطعي اسلامي عقيدي طور پيش نٿو ڪري سگهجي. === بهائي عقيدي ۾ گوتم ٻڌ === [[بهائي عقيدو|بهائي عقيدي]] ۾ گوتم ٻڌ کي خدا جي مظهرن (Manifestations of God) مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بهائي مذهبي فڪر موجب مختلف تاريخي دورن ۾ خدا جي هدايت مختلف مذهبي شخصيتن ذريعي انسانيت تائين پهتي آهي. هن تصور تحت گوتم ٻڌ کي انهن مذهبي شخصيتن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، جن جي تعليمات انساني روحاني ۽ اخلاقي ترقيءَ سان لاڳاپيل سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="Smith2008">{{cite book |last=Smith |first=Peter |title=An Introduction to the Bahá'í Faith |url=https://archive.org/details/introductiontoba0000smit |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |page=[https://archive.org/details/introductiontoba0000smit/page/130 130] |isbn=9780521862516 |language=en }}</ref> === تائو مت ۾ گوتم ٻڌ === [[تائو مت]] ۽ ٻڌمت جي وچ ۾ چين ۾ ڪيترين صدين تائين مذهبي ۽ فلسفياڻا رابطا رهيا. چيني مذهبي تاريخ جي ڪجهه ابتدائي روايتن ۾ گوتم ٻڌ کي [[لائوزي]] سان لاڳاپيل شخصيت يا سندس نئين جنم طور بيان ڪيو ويو. اهي تشريحون چيني مذهبي فڪر ۾ تائو مت ۽ ٻڌمت جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ هم آهنگيءَ ۽ مقابلي جي تاريخي عمل سان تعلق رکن ٿيون. بهرحال، اهڙيون روايتون تائو مت جي سڀني مڪتبن جي متفقه تعليم نه آهن. === ماني مت ۾ گوتم ٻڌ === [[ماني مت]] (Manichaeism) قديم دور جو هڪ مذهبي فڪر هو، جنهن جو باني [[ماني]] (Mani) هو. ماني مت جي ڪجهه مذهبي روايتن ۾ گوتم ٻڌ کي انهن اڳوڻن مذهبي پيغام ڏيندڙن مان هڪ سمجهيو ويو، جن ماني کان اڳ انسانيت تائين روحاني تعليم پهچائي. ماني مت ۾ ٻڌ، زرتشت ۽ عيسى مسيح جهڙين مذهبي شخصيتن کي مختلف تاريخي دورن جي روحاني رهنمائن طور بيان ڪرڻ جا مثال ملن ٿا.<ref name="BarnstoneMeyer2009">{{cite book |last1=Barnstone |first1=Willis |last2=Meyer |first2=Marvin |title=The Gnostic Bible: Gnostic Texts of Mystical Wisdom from the Ancient and Medieval Worlds |publisher=Shambhala Publications |year=2009 |language=en }}</ref> === سک مت ۾ گوتم ٻڌ === [[سک مت]] جي مذهبي ادب ۾ پڻ گوتم ٻڌ جو ذڪر ملي ٿو. ''[[دسم گرنٿ]]'' سان لاڳاپيل تصنيف ''چوبيس اوتار'' (Chaubis Avtar) ۾ وشنو جي چوويهن اوتارن جو بيان موجود آهي، جنهن ۾ ٻڌ کي ٽيويهين اوتار طور پيش ڪيو ويو آهي. هيءَ تصنيف روايتي طور [[گرو گوبند سنگهه]] سان منسوب ڪئي ويندي آهي، پر دسم گرنٿ جي مختلف حصن جي مصنفيت ۽ مذهبي حيثيت بابت سک عالمن ۽ روايتن ۾ اختلاف موجود آهن. تنهنڪري «چوبيس اوتار» ۾ ٻڌ جو ذڪر سک مت جي سڀني پوئلڳن جي گڏيل عقيدي جي نمائندگي نٿو ڪري. === تقابلي جائزو === مختلف مذهبي روايتن ۾ گوتم ٻڌ بابت پيش ڪيل اهم تصورن جو مختصر جائزو هيٺ ڏجي ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:10px;" | مختلف مذهبن ۾ گوتم ٻڌ جي حيثيت ! style="background:#245A81;color:white;" | مذهب يا روايت ! style="background:#245A81;color:white;" | گوتم ٻڌ بابت تصور ! style="background:#245A81;color:white;" | اهم وضاحت |- | [[ٻڌمت]] | مڪمل معرفت حاصل ڪندڙ استاد ۽ ٻڌمت جو باني | ٻڌمت جي مختلف روايتن ۾ سندس مذهبي ۽ فلسفياڻي حيثيت جون تشريحون مختلف آهن. |- | [[هندو ڌرم]] | وشنو جو اوتار | ڪجهه ويشنو روايتن ۾ ٻڌ کي نائين اوتار طور شمار ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عيسائيت]] | ٻڌ جي سوانح مان متاثر مذهبي داستان | برلام ۽ يوسافات جي ڪهاڻيءَ ۾ ٻڌ جي سوانحي روايتن جا عنصر شامل آهن. |- | [[اسلام]] | ڪجهه عالمن جي تشريح ۾ نبي يا روحاني رهنما سان لاڳاپيل شخصيت | ٻڌ جي نبوت بابت ڪو متفقه اسلامي عقيدو موجود نه آهي. |- | [[بهائي عقيدو]] | خدا جو مظهر | بهائي مذهبي فڪر ۾ ٻڌ کي اهم خدائي مظهرن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. |- | [[تائو مت]] | ڪجهه روايتن ۾ لائوزي سان لاڳاپيل شخصيت | هي تصور مخصوص چيني مذهبي روايتن ۾ ملي ٿو. |- | [[ماني مت]] | ماني کان اڳ جو مذهبي پيغام ڏيندڙ | ٻڌ کي اڳوڻن روحاني استادن ۾ شمار ڪيو ويو. |- | [[سک مت]] | چوبيس اوتار ۾ ٽيويهين اوتار | هي بيان دسم گرنٿ جي هڪ مخصوص تصنيف سان تعلق رکي ٿو. |} مختلف مذهبن ۾ گوتم ٻڌ بابت موجود اهي تصور مذهبي تاريخ، ثقافتي رابطن ۽ فلسفياڻي اثرپذيريءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. تنهن هوندي به انهن کي هڪ ٻئي سان مڪمل طور هم معنيٰ يا سڀني مذهبي برادرين جا گڏيل عقيدا سمجهڻ درست نه آهي. == سنڌ ۾ ٻڌمت == {{مک مضمون|سنڌ ۾ ٻڌمت}} [[سنڌ]] قديم ڏکڻ ايشيا جي انهن علائقن مان هڪ آهي، جتي ٻڌمت مختلف تاريخي دورن ۾ موجود رهيو. سنڌ ۾ ٻڌمت جي موجودگيءَ جا ثبوت اسٽوپائن، مجسمن، مذهبي آثارن ۽ آثار قديمه جي کوٽاين مان ملن ٿا. === گوتم ٻڌ جي سنڌ آمد بابت روايت === موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڄاڻايو آهي ته گوتم ٻڌ پنهنجي ذاتي تعليمات سان سنڌ کي فيضياب ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> بهرحال، گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت معتبر قديم ماخذن مان سندس سنڌ اچڻ يا هتي ذاتي تبليغ ڪرڻ جي تصديق نٿي ٿئي. تنهنڪري سنڌ ۾ ٻڌمت جي تاريخي موجودگيءَ ۽ گوتم ٻڌ جي ذاتي سنڌ آمد کي ٻن جدا معاملن طور ڏسڻ ضروري آهي. === موهن جو دڙو جو ٻڌ اسٽوپا === {{مک مضمون|موهن جو دڙو}} [[موهن جو دڙو]] سنڌ جي قديم سنڌو تهذيب جو مشهور آثار قديمه وارو ماڳ آهي. هن ماڳ جي اولهندي قلعي واري حصي ۾ هڪ ٻڌ اسٽوپا جا آثار موجود آهن. [[يونيسڪو]] موجب هي اسٽوپا قديم موهن جو دڙو جي کنڊرن مٿان ٻئي صدي عيسويءَ ۾ ڪچين سرن سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="UNESCOMohenjo">{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en }}</ref> هي اسٽوپا موهن جو دڙو جي اصل سنڌو تهذيب واري دور کان گهڻو پوءِ جو آهي. ان جي موجودگي سنڌ ۾ ٻڌمت جي تاريخي سرگرمين جي هڪ اهم آثار قديمه واري شاهدي آهي. === ڪاهو جو دڙو === {{مک مضمون|ڪاهو جو دڙو}} [[ڪاهو جو دڙو]] [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص ضلعي]] ۾ واقع ٻڌمت سان لاڳاپيل آثار قديمه وارو ماڳ آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب هن ماڳ جو تعلق پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ سان آهي.<ref name="DOAMKahu">{{cite web |title=Buddhist Stupa Kahoujodaro (Kahujodaro) |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5248 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |language=en }}</ref> 1909ع ۾ آثار قديمه جي ماهر هينري ڪزنس جي کوٽاين دوران هتي اسٽوپا جا آثار، سينگاريل سرون ۽ مذهبي مجسما دريافت ٿيا. سرڪاري رڪارڊ موجب هي ماڳ سنڌ جي راءِ گهراڻي واري دور سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="DOAMKahu"/> === سنڌ ۾ ٻڌمت جا اهم آثار === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:9px;" | سنڌ ۾ ٻڌمت جا اهم آثار ! style="background:#245A81;color:white;" | ماڳ ! style="background:#245A81;color:white;" | هنڌ ! style="background:#245A81;color:white;" | تاريخي اهميت |- | [[موهن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | قديم شهر جي کنڊرن مٿان بعد واري دور جو ٻڌ اسٽوپا |- | [[ڪاهو جو دڙو]] | [[ميرپورخاص ضلعو]] | پنجين–ڇهين صدي عيسويءَ جو ٻڌمت سان لاڳاپيل ماڳ ۽ اسٽوپا |} === سنڌي ثقافت ۾ ٻڌمت جو اثر === سنڌ جي تاريخ ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻيون روايتون موجود رهيون آهن. ٻڌمت به انهن تاريخي روايتن مان هڪ آهي، جنهن جي موجودگيءَ جا آثار سنڌ جي مختلف ماڳن مان مليا آهن. ٻڌمت ۾ ڪرم، همدردي، عدم تشدد ۽ اخلاقي عمل جي تصورن کي اهميت حاصل آهي. اهي تصور ڏکڻ ايشيا جي ٻين مذهبي ۽ فلسفياڻين روايتن ۾ پڻ مختلف صورتن ۾ موجود آهن. تنهنڪري سنڌي سماج ۾ ڪنهن هڪ تصور جي موجودگيءَ کي لازمي طور ٻڌمت جي سڌي اثر جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي. == تاريخي اهميت == گوتم ٻڌ جي تعليمات ڏکڻ ايشيا جي مذهبي، فلسفياڻي ۽ ثقافتي تاريخ تي گهرا اثر ڇڏيا. سندس تعليمات مان پيدا ٿيل ٻڌمت اڳتي هلي ايشيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ اهم مذهبي روايت بڻيو. سنڌ ۾ موهن جو دڙو جي بعد واري ٻڌ اسٽوپا ۽ ڪاهو جو دڙو جهڙن ماڳن مان معلوم ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ ٻڌمت جي مذهبي ۽ فني سرگرمين جا مرڪز موجود هئا. انهن ماڳن جو مطالعو سنڌ جي قديم مذهبي تاريخ، فن تعمير ۽ ثقافتي لاڳاپن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ٻڌمت]] * [[چار عظيم سچ]] * [[اٺن اصولن وارو راهه]] * [[وچولو راهه]] * [[ڪرم]] * [[نروان]] * [[اشوڪ اعظم]] * [[پالي ڪينن]] * [[جاتڪ ڪهاڻيون]] * [[سنڌ ۾ ٻڌمت]] * [[موهن جو دڙو]] * [[ڪاهو جو دڙو]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.britannica.com/biography/Buddha-founder-of-Buddhism گوتم ٻڌ — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا] * [https://whc.unesco.org/en/list/138/ موهن جو دڙو — يونيسڪو عالمي ورثو] * [https://doam.gov.pk/public/sites/5248 ڪاهو جو دڙو — پاڪستان جو آثار قديمه وارو کاتو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Gautama_Buddha گوتم ٻڌ جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Buddha_in_Sarnath_Museum_(Dhammajak_Mutra).jpg گوتم ٻڌ جو سارناٿ وارو مجسمو — وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:گوتم ٻڌ]] [[زمرو:ٻڌمت]] [[زمرو:ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:ٻڌمت جون شخصيتون]] [[زمرو:قديم هندستان جا فلسفي]] [[زمرو:مذهبي اڳواڻ]] [[زمرو:سنڌ جي مذهبي تاريخ]] 9f62jgybxx8fqtkpn5jvq299m8aa04l 424076 424075 2026-10-21T13:36:34Z Intisar Ali 8681 /* */ 424076 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|قديم ڏکڻ ايشيا جو مذهبي استاد ۽ ٻڌمت جو باني}} {{Infobox religious biography | name = گوتم ٻڌ | native_name = सिद्धार्थ गौतम | native_name_lang = sa | image = Buddha in Sarnath Museum (Dhammajak Mutra).jpg | caption = [[سارناٿ]] مان مليل پنجين صدي عيسويءَ جو مجسمو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ کي پهريون وعظ ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي | birth_name = سڌارٿ گوتم (بعد وارين سوانحي روايتن موجب) | other_names = شاڪيمُني، شاڪيه مُني، تٿاگت، تتھاگت، ڀڳوا، ڀڳوان ٻڌ | birth_date = لڳ ڀڳ ڇهين يا پنجين صدي قبل مسيح؛ تاريخن ۾ اختلاف | birth_place = [[لمبني]]، [[شاڪيه]] رياست (ٻڌ روايت موجب؛ موجوده [[نيپال]]) | death_date = لڳ ڀڳ پنجين صدي قبل مسيح؛ ڪجهه تاريخي اندازن موجب پنجين يا چوٿين صدي ق.م (روايت موجب عمر 80 سال) | death_place = [[ڪشي نگر]]، مَلّا رياست (ٻڌ روايت موجب؛ موجوده [[اتر پرديش]]، [[ڀارت]]) | resting_place = روايت موجب لاش کي ساڙيو ويو ۽ باقيات پوئلڳن ۾ ورهايون ويون | father = [[شدودن]] | mother = [[مايا ديوي]] | spouse = [[يشوڌرا]] (ٻڌ روايت موجب) | children = [[راهُل]] | relatives = [[مهاپجاپتي گوتمي]] (پاليندڙ ماءُ) | religion = [[ٻڌمت]] | known_for = ٻڌمت جو بنياد، [[چار عظيم سچ]]، [[اٺن اصولن وارو راهه]]، [[وچولو راهه]] | teacher = [[آلار ڪالام]]، [[اُدڪ رام پُت]] | disciples = [[ساري پُت]]، [[موگلان]]، [[آنند]] ۽ ٻيا | predecessor = [[ڪاشيپ ٻڌ]] (ٻڌ روايت موجب) | successor = [[ميتريا]] (ٻڌ روايت موجب) | location = [[گنگا]] جو ميداني علائقو، قديم هندستان }} '''سڌارٿ گوتم''' ({{lang-sa|सिद्धार्थ गौतम}}؛ {{lang-pi|Siddhattha Gotama}})، عام طور '''گوتم ٻڌ''' يا '''ٻڌ''' ({{lang-en|Gautama Buddha}}؛ پالي: ''Gotama Buddha''؛ سنسڪرت: {{lang|sa|गौतम बुद्ध}}) جي نالي سان مشهور، قديم ڏکڻ ايشيا جو هڪ مذهبي ۽ فلسفيانه استاد ۽ [[ٻڌمت]] جو باني هو. کيس '''شاڪيه مني''' ۽ '''تٿاگت''' پڻ سڏيو وڃي ٿو. لفظ «ٻڌ» جي معنيٰ «جاڳيل»، «بيدار ٿيل» يا «معرفت حاصل ڪيل» آهي. ٻڌمت جا پيروڪار کيس اهڙو بيدار استاد سمجهن ٿا، جنهن انساني ڏک، ان جي سببن ۽ ان کان آزاديءَ جو رستو بيان ڪيو. هن ڇهين يا پنجين صدي قبل مسيح ۾ [[سنڌو-گنگا جو ميدان|سنڌو-گنگا جي ميداني علائقي]] جي اڀرندي حصي ۾ مذهبي تعليم ڏني.<ref name="Gethin1998">{{cite book |last=Gethin |first=Rupert |title=The Foundations of Buddhism |url=https://archive.org/details/foundationsofbud00rupe |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=9780192892232 |language=en }}</ref><ref name="Strong2001">{{cite book |last=Strong |first=John S. |title=The Buddha: A Short Biography |url=https://archive.org/details/buddha00john |publisher=Oneworld Publications |year=2001 |language=en }}</ref><ref name="Wynne2022">{{cite encyclopedia |last=Wynne |first=Alexander |title=Gotama, the Historical Buddha |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Buddhism |publisher=Oxford University Press |date=26 September 2022 |doi=10.1093/obo/9780195393521-0278 |language=en }}</ref> گوتم ٻڌ جي زندگيءَ جي تاريخن بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي. روايتي تاريخن ۾ سندس پيدائش 563 ق.م ۽ وفات 483 ق.م ڄاڻائي ويندي آهي، جڏهن ته جديد تاريخدانن مان ڪيترائي سندس زندگيءَ کي پنجين صدي قبل مسيح سان لاڳاپيل سمجهن ٿا. سندس وفات بابت پنجين يا چوٿين صدي قبل مسيح جا اندازا پڻ بحث هيٺ رهيا آهن. قديم ٻڌ متنن ۾ سندس زندگيءَ بابت تاريخي، مذهبي ۽ سوانحي روايتون گڏيل صورت ۾ محفوظ آهن.<ref name="Wright2020">{{cite book |last=Wright |first=Dale S. |title=Buddhism: What Everyone Needs to Know |publisher=Oxford University Press |year=2020 |chapter=Origins and Early History |doi=10.1093/wentk/9780190843670.003.0002 |language=en }}</ref><ref name="OpenUniversityDates">{{cite web |title=The Dates of the Buddha |website=OpenLearn |publisher=The Open University |date=11 February 2020 |url=https://www.open.edu/openlearn/history-the-arts/culture/religious-studies/the-dates-the-buddha |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> ٻڌ روايتن موجب سڌارٿ گوتم جو جنم [[لمبني]] ۾ شاڪيه قبيلي جي خاندان ۾ ٿيو، جيڪو علائقو موجوده [[نيپال]] ۾ واقع آهي. هن جوانيءَ ۾ گهريلو زندگي ڇڏي روحاني سچائيءَ جي ڳولا شروع ڪئي ۽ رياضت، مراقبي ۽ فڪري جستجوءَ کان پوءِ [[بودھ گيا]] ۾ معرفت يا بيداري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ هن [[سارناٿ]] ۾ پهرين تعليم ڏني ۽ گنگا جي هيٺاهين ميداني علائقي ۾ پنهنجي تعليمات جي تبليغ ڪئي. هن راهبن جي جماعت، جنهن کي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]] چيو وڃي ٿو، قائم ڪئي. ٻڌ روايت موجب سندس وفات [[ڪشي نگر]] ۾ ٿي، جتي هن [[پرنروان]] حاصل ڪيو.<ref name="BritannicaBuddha">{{cite encyclopedia |title=Buddha |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Buddha-founder-of-Buddhism |language=en }}</ref><ref name="BuswellLopez2014">{{cite book |last1=Buswell |first1=Robert E. |last2=Lopez |first2=Donald S. |title=The Princeton Dictionary of Buddhism |url=https://archive.org/details/isbn_9780691157863 |publisher=Princeton University Press |year=2014 |isbn=9780691157863 |language=en }}</ref><ref name="Wynne2022"/> گوتم ٻڌ جي تعليمات ۾ انساني ڏک، ان جي سببن، ڏک کان نجات ۽ اخلاقي زندگيءَ جا اصول مرڪزي حيثيت رکن ٿا. سندس بنيادي تعليمات ۾ [[چار عظيم سچ]]، [[اٺن اصولن وارو راهه]]، [[وچولو راهه]]، [[ڪرم]]، [[پرتيتيا سمُتپاد]] ۽ [[نروان]] شامل آهن.<ref name="Laumakis2023">{{cite book |last=Laumakis |first=Stephen J. |title=An Introduction to Buddhist Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=2023 |page=xii |isbn=9781009337083 |url=https://books.google.com/books?id=4PHSEAAAQBAJ&pg=PR12 |language=en }}</ref> گوتم ٻڌ جي تعليمات سندس وفات کان پوءِ زباني روايتن ذريعي محفوظ رهيون ۽ پوءِ ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن ۾ مرتب ڪيون ويون. ٻڌمت اڳتي هلي [[ٿيراواد]]، [[مهايانا]] ۽ [[وجريانا]] جهڙين روايتن ۾ ترقي ڪئي ۽ ڏکڻ، ڏکڻ اوڀر، وچ ۽ اوڀر ايشيا ۾ پکڙجي ويو.<ref name="Gethin1998"/><ref name="Warder2000">{{cite book |last=Warder |first=A. K. |title=Indian Buddhism |publisher=Motilal Banarsidass |year=2000 |edition=3rd |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ گوتم ٻڌ جي تعليمات ۽ [[سنڌ]] ۾ ٻڌمت جي اثرن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب ٻڌ جون تعليمات سنڌ ۾ پکڙيون ۽ سنڌي سماج ۾ ڪرم جي تصور کي اهميت حاصل ٿي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> سنڌ ۾ ٻڌمت جي تاريخي موجودگيءَ جا آثار موجود آهن، پر گوتم ٻڌ جي ذاتي سنڌ آمد جي معتبر قديم ماخذن مان تصديق نه ٿي ٿئي. == نالي جي معنيٰ ۽ لقب == === سڌارٿ گوتم === «سڌارٿ» (Siddhārtha) سنسڪرت ٻوليءَ جو نالو آهي، جنهن جي معنيٰ «پنهنجو مقصد حاصل ڪندڙ» آهي. پالي ٻوليءَ ۾ ان جي صورت «سڌتھ» (Siddhattha) آهي. «گوتم» (Gautama) سندس خانداني نالو هو، جنهن جي پالي صورت «گوتَم» (Gotama) آهي.<ref name="BuswellLopez2014"/> === ٻڌ === لفظ «ٻڌ» (Buddha) سنسڪرت جي ڌاتو «بُڌ» (budh) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ جاڳڻ، ڄاڻڻ يا شعور حاصل ڪرڻ آهي. ٻڌمت ۾ «ٻڌ» هڪ لقب آهي، جيڪو اهڙي شخص لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي روحاني معرفت حاصل ٿي هجي.<ref name="MonierWilliams2002">{{cite book |last=Monier-Williams |first=Monier |title=A Sanskrit-English Dictionary |publisher=Motilal Banarsidass |year=2002 |page=733 |isbn=9788120831056 |url=https://books.google.com/books?id=zUezTfym7CAC |language=en }}</ref> === شاڪيمُني === «شاڪيمُني» (Śākyamuni) جي معنيٰ «شاڪيه قبيلي جو داناءُ يا رشي» آهي. هي لقب گوتم ٻڌ جي شاڪيه قبيلي سان تعلق کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="BuswellLopez2014"/> === تتھاگت === «تتھاگت» (Tathāgata) ٻڌمت جو هڪ اهم لقب آهي، جيڪو گوتم ٻڌ پنهنجي لاءِ پڻ استعمال ڪندو هو. هن لفظ جي معنيٰ بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن ۾ «اهڙيءَ طرح آيل» ۽ «اهڙيءَ طرح ويل» شامل آهن.<ref name="Chalmers1898">{{cite journal |last=Chalmers |first=Robert |title=Tathāgata |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |year=1898 |pages=103–115 |url=http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/bert.htm |language=en }}</ref> === ٻيا لقب === ٻڌمت جي مذهبي متنن ۾ گوتم ٻڌ لاءِ ڪيترائي لقب استعمال ٿيا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:9px;" | گوتم ٻڌ جا اهم لقب ! style="background:#245A81;color:white;" | لقب ! style="background:#245A81;color:white;" | معنيٰ |- | ٻڌ (Buddha) | جاڳيل يا معرفت حاصل ڪيل |- | شاڪيمُني (Śākyamuni) | شاڪيه قبيلي جو داناءُ |- | تتھاگت (Tathāgata) | اهڙيءَ طرح آيل يا ويل |- | ڀڳوان (Bhagavān) | برڪت وارو يا محترم |- | سمّا سمٻڌ (Sammāsambuddha) | مڪمل طور پاڻ معرفت حاصل ڪندڙ |- | سُگت (Sugata) | چڱيءَ راهه تي ويل |- | ارهت (Arahant) | روحاني ڪمال حاصل ڪندڙ |- | ڌرم راجا (Dharmarāja) | ڌرم جو راجا |} == تاريخي ماخذ == گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت ڄاڻ جا بنيادي ماخذ ٻڌمت جا قديم مذهبي متن، اشوڪ جا ڪتبا، بعد واريون سوانحون ۽ جديد تاريخي تحقيقون آهن. گوتم ٻڌ جي پنهنجي زندگيءَ مان ڪو به مستند لکيل دستاويز موجود نه آهي. سندس تعليمات ۽ زندگيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ زباني روايتن ذريعي محفوظ رهي، جيڪا پوءِ مختلف مذهبي مجموعن ۾ مرتب ڪئي وئي.<ref name="Prebish2010">{{cite book |last=Prebish |first=Charles S. |title=Buddhism: A Modern Perspective |publisher=Penn State Press |year=2010 |page=29 |isbn=9780271038032 |url=https://books.google.com/books?id=cILDj-pXQVYC&pg=PA29 |language=en }}</ref> === پالي سُتن جا ماخذ === {{مک مضمون|ابتدائي ٻڌمت جا متن}} [[پالي ڪينن]] ۾ گوتم ٻڌ جي تعليمات ۽ زندگيءَ بابت ڪيترائي قديم متن موجود آهن. انهن ۾ ''اريه پرييسنا سُت'' (Ariyapariyesanā Sutta)، ''مهاپرنٻاڻ سُت'' (Mahāparinibbāṇa Sutta) ۽ ''مهاسچڪ سُت'' (Mahāsaccaka Sutta) اهم آهن. ''مهاپرنٻاڻ سُت'' ۾ گوتم ٻڌ جي زندگيءَ جي آخري ڏينهن جو تفصيلي احوال ملي ٿو. ٻڌمت جي محقق آسڪر فان هينيوبر موجب ڪجهه پالي متنن ۾ قديم جاگرافيائي نالا ۽ لساني صورتون محفوظ آهن، جيڪي گوتم ٻڌ جي زماني جي تاريخي روايتن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Witzel2009">{{cite journal |last=Witzel |first=Michael |title=Moving Targets? Texts, Language, Archaeology and History in the Late Vedic and Early Buddhist Periods |journal=Indo-Iranian Journal |volume=52 |issue=2–3 |pages=287–310 |year=2009 |doi=10.1163/001972409X12562030836859 |url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:8457940 |language=en }}</ref> === اشوڪ جا ڪتبا === [[اشوڪ اعظم]] جي دور جا ڪتبا گوتم ٻڌ بابت قديم لکيل شاهدين مان اهم آهن. ٽين صدي قبل مسيح ۾ اشوڪ جي فرمانن ۾ ٻڌمت ۽ ٻڌ جي تعليمات جو ذڪر ملي ٿو. [[لمبني]] ۾ اشوڪ جي ٿنڀي تي لکيل ڪتبي ۾ گوتم ٻڌ جي جنم هنڌ جو ذڪر آهي ۽ کيس «شاڪيمُني ٻڌ» چيو ويو آهي.<ref name="Hultzsch1925">{{cite book |last=Hultzsch |first=E. |title=Inscriptions of Asoka |url=https://archive.org/details/dli.csl.8684 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1925 |page=[https://archive.org/details/dli.csl.8684/page/n325 164] |language=en }}</ref> [[ڀارهوت]] جي هڪ قديم نقشي واري ڪتبي ۾ پڻ «شاڪيمُني» جو نالو ملي ٿو، جيڪو لڳ ڀڳ پهرين صدي قبل مسيح سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Sarao2020">{{cite book |last=Sarao |first=K. T. S. |title=The History of Mahabodhi Temple at Bodh Gaya |publisher=Springer |year=2020 |page=80 |isbn=9789811580673 |url=https://books.google.com/books?id=H5n9DwAAQBAJ&pg=PA80 |language=en }}</ref> === سوانحي ماخذ === گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مڪمل سوانحي احوال گهڻو ڪري سندس وفات کان ڪيترين صدين پوءِ مرتب ٿيا. انهن ۾ ''ٻڌچرِت'' (Buddhacarita)، ''للت وستَر سُوتر'' (Lalitavistara Sūtra)، ''مهاوستو'' (Mahāvastu) ۽ ''نِدان ڪٿا'' (Nidānakathā) شامل آهن. ''ٻڌچرِت'' سنسڪرت شاعر [[اشوگھوش]] جي تصنيف آهي، جيڪا پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Olivelle2008">{{cite book |last=Olivelle |first=Patrick |title=Life of the Buddha by Ashva-ghosha |publisher=New York University Press |location=New York |year=2008 |page=xix |isbn=9780814762165 |language=en }}</ref> انهن سوانحين ۾ تاريخي روايتن سان گڏ مذهبي ۽ معجزاتي واقعا پڻ بيان ٿيل آهن، تنهنڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ انهن کي تنقيدي انداز سان پڙهيو وڃي ٿو. == زندگي == === جنم ۽ خاندان === ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جو جنم لمبني ۾ شاڪيه قبيلي جي خاندان ۾ ٿيو. سندس پيءُ [[شدودن]] ۽ ماءُ [[مايا ديوي]] هئي. روايتي سوانحين موجب سندس شادي [[يشوڌرا]] سان ٿي ۽ کيس [[راهُل]] نالي پٽ ڄائو.<ref name="BritannicaBuddha"/> گوتم ٻڌ جي جنم ۽ وفات جون صحيح تاريخون تاريخدانن ۾ اختلاف جو موضوع آهن. ڪجهه روايتي تاريخن موجب سندس جنم لڳ ڀڳ 563 ق.م ۽ وفات 483 ق.م ۾ ٿي، جڏهن ته ٻين تاريخي اندازن موجب سندس زندگي پنجين صدي قبل مسيح ۾ هئي.<ref name="Gethin1998"/> === گهريلو زندگيءَ جو ترڪ === ٻڌ روايتن موجب سڌارٿ گوتم انساني ڏک، پوڙهائپ، بيماري ۽ موت بابت فڪري سوالن کان متاثر ٿيو. هن گهريلو زندگي ڇڏي روحاني سچائيءَ جي ڳولا شروع ڪئي. انهيءَ واقعي کي ٻڌمت جي روايت ۾ «عظيم ترڪ» (Great Renunciation) چيو وڃي ٿو. === رياضت ۽ معرفت === گهريلو زندگي ڇڏڻ کان پوءِ گوتم ٻڌ مختلف استادن وٽ تعليم حاصل ڪئي ۽ سخت رياضتون ڪيون. روايت موجب هن محسوس ڪيو ته جسماني آسائشن ۽ انتهائي سخت رياضتن جي وچ ۾ هڪ متوازن رستو اختيار ڪرڻ گهرجي. انهيءَ فڪري نتيجي کي [[وچولو راهه]] چيو وڃي ٿو. ٻڌ روايت موجب گوتم ٻڌ [[بودھ گيا]] ۾ هڪ وڻ هيٺ مراقبي دوران معرفت حاصل ڪئي، جنهن کان پوءِ هو «ٻڌ» جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="BritannicaBuddha"/> === پهريون وعظ === ٻڌ روايت موجب معرفت حاصل ڪرڻ کان پوءِ گوتم ٻڌ [[سارناٿ]] ۾ پنهنجو پهريون وعظ ڏنو. هن وعظ ۾ چار عظيم سچ ۽ اٺن اصولن واري راهه بابت تعليم ڏني وئي. ان واقعي کي ٻڌمت ۾ «ڌرم چڪر جي گردش» (Dharmacakrapravartana) جي نالي سان ياد ڪيو وڃي ٿو. === سنگهه جو قيام === گوتم ٻڌ پنهنجي تعليمات جي تبليغ لاءِ راهبن جي جماعت قائم ڪئي، جنهن کي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]] چيو وڃي ٿو. سنگهه ٻڌمت جي مذهبي، اخلاقي ۽ تعليمي روايتن کي محفوظ رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === وفات ۽ پرنروان === ٻڌ روايت موجب گوتم ٻڌ جي وفات ڪشي نگر ۾ ٿي. سندس وفات کي [[پرنروان]] چيو وڃي ٿو، جنهن جي معنيٰ زندگيءَ جي آخري مرحلي ۾ مڪمل نجات آهي. روايت موجب سندس لاش کي ساڙيو ويو ۽ باقيات مختلف پوئلڳن ۾ ورهايون ويون، جن کي پوءِ اسٽوپائن ۾ محفوظ ڪيو ويو.<ref name="Strong2001"/> == جسماني صورت ۽ خاصيتون == {{مک مضمون|گوتم ٻڌ جون جسماني خاصيتون}} [[File:Mahapragya exiled 1926 wk.jpg|thumb|نيپال جا ٻڌمت جا راهب. قديم ٻڌمت جي متنن ۾ گوتم ٻڌ جي ظاهري صورت کي عام راهبن سان ملندڙ جلندڙ بيان ڪيو ويو آهي.]] ٻڌمت جي ابتدائي مذهبي متنن ۾ [[گوتم ٻڌ]] جي جسماني صورت ۽ ظاهري لباس کي ٻين ٻڌ راهبن سان ملندڙ جلندڙ بيان ڪيو ويو آهي. ڪيترن مذهبي وعظن ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته گوتم ٻڌ گهريلو زندگي ڇڏڻ وقت پنهنجا وار ۽ ڏاڙهي ڪوڙائي ڇڏيا هئا. اهڙيءَ طرح هن عام گهريلو زندگيءَ کان الڳ ٿي هڪ مذهبي راهب جي زندگي اختيار ڪئي.<ref name="Olivelle1974">{{cite book |last=Olivelle |first=Patrick |title=The Origin and the Early Development of Buddhist Monachism |year=1974 |page=19 |language=en }}</ref> [[ديگھ نڪايا]] (Dīgha Nikāya) جي ٽئين متن ۾ هڪ برهمڻ گوتم ٻڌ کي ڪوڙيل مٿي يا گنجو شخص (''Muṇḍaka'') قرار ڏئي ٿو. ساڳئي مجموعي جي ٻئي متن ۾ بيان ٿيل آهي ته جڏهن بادشاهه [[اجات شترو]] ٻڌ راهبن جي جماعت وٽ پهتو، تڏهن هو ٻين راهبن مان گوتم ٻڌ کي سڃاڻي نه سگهيو ۽ پنهنجي وزير کان پڇيائين ته انهن مان گوتم ٻڌ ڪهڙو آهي. اهڙيءَ طرح [[مجّھم نڪايا]] (Majjhima Nikāya) جي 140هين سُت ۾ هڪ اهڙي گهمندڙ مذهبي شخص جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو پاڻ کي گوتم ٻڌ جو پوئلڳ سمجهندو هو، پر ساڻس روبرو ملاقات ڪرڻ باوجود کيس سڃاڻي نه سگهيو. انهن بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ابتدائي متنن ۾ گوتم ٻڌ جي ظاهري صورت کي لازمي طور ٻين راهبن کان منفرد نه ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="Mazard2010">{{cite web |last=Mazard |first=Eisel |title=The Buddha Was Bald |url=https://www.newmandala.org/the-buddha-was-bald/ |website=New Mandala |year=2010 |language=en }}</ref> === جواني ۽ پوڙهائپ ۾ جسماني صورت === ٻڌمت جي ڪجهه قديم متنن ۾ گوتم ٻڌ کي سهڻي صورت ۽ صاف رنگت وارو شخص بيان ڪيو ويو آهي، خاص طور سندس جوانيءَ جي حوالي سان. اهڙا بيان ''ديگھ نڪايا'' (I:115) ۽ ''انگُتّر نڪايا'' (I:181) ۾ ملن ٿا. ٻئي طرف سندس پوڙهائپ بابت روايتن ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته عمر وڌڻ سان سندس جسم جهڪيل ٿي ويو هو ۽ عضون جي چمڙي ڍري ۽ گهنجيل ٿي وئي هئي.<ref name="DhammikaAppearance">{{cite book |last=Dhammika |first=Shravasti |title=The Buddha and His Disciples |pages=23–24 |language=en }}</ref> اهي بيان گوتم ٻڌ جي انساني زندگيءَ، پوڙهائپ ۽ جسماني تبديليءَ بابت ابتدائي ٻڌمت جي روايتن جو حصو آهن. === عظيم انسان جون ٻٽيهه جسماني نشانيون === {{مک مضمون|گوتم ٻڌ جون جسماني خاصيتون}} ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن ۾ گوتم ٻڌ سان غيرمعمولي جسماني نشانين جو هڪ مجموعو پڻ منسوب ڪيو ويو آهي، جنهن کي «عظيم انسان جون ٻٽيهه نشانيون» (Thirty-two Marks of a Great Man) چيو وڃي ٿو. سنسڪرت ۾ انهن نشانين لاءِ ''مهاپُرُش لڪشڻ'' (Mahāpuruṣa Lakṣaṇa) جو اصطلاح استعمال ٿيندو آهي. ٻڌمت جي روايت موجب اهي نشانيون هڪ غيرمعمولي روحاني شخصيت جون علامتون سمجهيون وينديون آهن. انهن کي تاريخي طور تصديق ٿيل جسماني خصوصيتن بدران ٻڌمت جي مذهبي ۽ علامتي روايتن جي حصي طور سمجهڻ گهرجي. ٻڌمت جي محقق [[ڀڪشو اناليو]] موجب جڏهن اهي جسماني نشانيون ابتدائي مذهبي متنن ۾ ظاهر ٿين ٿيون، تڏهن انهن کي عام ماڻهن لاءِ سڌو سنئون سڃاڻڻ جوڳو نه سمجهيو ويو هو؛ انهن جي سڃاڻپ لاءِ خاص تربيت يا ڄاڻ ضروري سمجهي ويندي هئي. بعد وارين روايتن ۾ انهن نشانين کي عام ماڻهن لاءِ به ظاهر ۽ سڃاڻڻ جوڳو بيان ڪيو ويو، ۽ انهن کي گوتم ٻڌ جي روحاني عظمت تي عقيدت پيدا ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو.<ref name="Analayo2017Marks">{{cite book |last=Anālayo |title=Buddhapada and the Bodhisattva Path |publisher=Projekt Verlag |year=2017 |pages=137–138 |language=en }}</ref> انهن ٻٽيهه نشانين جو تفصيلي بيان [[ديگھ نڪايا]] جي ''لڪّھڻ سُت'' (Lakkhaṇa Sutta؛ DN 30) ۾ موجود آهي.<ref name="Walshe1995">{{cite book |last=Walshe |first=Maurice |title=The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya |url=https://archive.org/details/longdiscoursesof0000unse |publisher=Wisdom Publications |year=1995 |pages=[https://archive.org/details/longdiscoursesof0000unse/page/441 441]–460 |isbn=9780861711031 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح گوتم ٻڌ جي جسماني صورت بابت ابتدائي متنن جا نسبتاً عام انساني بيان ۽ بعد وارين مذهبي روايتن ۾ بيان ڪيل غيرمعمولي نشانيون، ٻن الڳ نوعيتن جا ماخذ آهن. == گوتم ٻڌ جون تعليمات ۽ فلسفياڻا نظريا == {{مک مضمون|ٻڌ فلسفو}} {{پڻ ڏسو|ابتدائي ٻڌمت جا متن|ٻڌمت}} گوتم ٻڌ جي تعليمات ۾ انساني ڏک، ان جي سببن، انساني وجود جي ناپائداري، اخلاقي عمل، ذهني تربيت ۽ نجات جا تصور بنيادي اهميت رکن ٿا. ٻڌمت جي قديم متنن ۾ انهن تعليمات کي مختلف صورتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. روايتي طور [[چار عظيم سچ]]، [[اٺن اصولن وارو راهه]]، [[وچولو راهه]]، [[ڪرم]]، [[سنسار]]، [[پرتيتيا سمُتپاد]] ۽ [[نروان]] ٻڌمت جي بنيادي تعليمات ۾ شمار ڪيا وڃن ٿا.<ref name="Gethin1998"/><ref name="Warder2000"/> بهرحال، جديد محققن ۾ اختلاف آهي ته ٻڌمت جي موجوده مذهبي متنن ۾ محفوظ ڪيل تعليمات مان ڪيترو حصو تاريخي گوتم ٻڌ جي پنهنجي تعليم سان سڌو تعلق رکي ٿو ۽ ڪيترو حصو سندس وفات کان پوءِ مذهبي جماعتن جي تشريح ۽ ترتيب جو نتيجو آهي.<ref name="Vetter1988">{{cite book |last=Vetter |first=Tilmann |title=The Ideas and Meditative Practices of Early Buddhism |url=https://archive.org/details/ideasmeditativep0000vett |publisher=Brill |location=Leiden |year=1988 |isbn=9789004089599 |language=en }}</ref><ref name="Bronkhorst1993">{{cite book |last=Bronkhorst |first=Johannes |title=The Two Traditions of Meditation in Ancient India |publisher=Motilal Banarsidass |year=1993 |language=en }}</ref> === ابتدائي تعليمات جي تاريخي اصليت === {{مک مضمون|ابتدائي ٻڌمت}} گوتم ٻڌ جي اصل تعليمات جي سڃاڻپ ٻڌمت جي تاريخي مطالعي جو هڪ اهم مسئلو آهي. سندس زندگيءَ دوران لکيل ڪو به مستند مذهبي متن موجود نه آهي. قديم تعليمات زباني روايتن ذريعي محفوظ رهيون ۽ پوءِ مختلف ٻڌمت جي جماعتن جي مذهبي مجموعن ۾ مرتب ڪيون ويون. ابتدائي تعليمات جي تحقيق لاءِ ماهر [[پالي ڪينن]] جي نڪايا مجموعن کي سنسڪرت، چيني آگمن ۽ ٻين قديم ٻڌمت جي جماعتن جي متنن سان ڀيٽين ٿا. انهن ۾ [[سروَاستيواد]]، [[مول سروَاستيواد]]، [[ڌرم گپتڪ]] ۽ ٻين ابتدائي روايتن جا متن شامل آهن.<ref name="Vetter1988"/><ref name="Warder2000"/> انهن مختلف متنن ۾ ڪيترن بنيادي تصورن جي هڪجهڙائي ملي ٿي، پر انهن جي تاريخي اصليت ۽ ترتيب بابت علمي اختلاف موجود آهن. ==== محققن جا مختلف موقف ==== ٻڌمت جي ابتدائي تعليمات بابت جديد علمي تحقيق ۾ ٽي اهم موقف ملن ٿا: # '''بنيادي تاريخي اصليت جو موقف:''' ڪجهه محققن موجب قديم ٻڌمت جي متنن ۾ موجود تعليمات جو هڪ وڏو حصو گوتم ٻڌ يا سندس ابتدائي شاگردن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. # '''تاريخي شڪ جو موقف:''' ٻين محققن موجب موجوده متنن مان گوتم ٻڌ جي اصل لفظن ۽ تعليمات جي يقيني سڃاڻپ ڪرڻ ڏکيو آهي. # '''احتياط سان تاريخي بحاليءَ جو موقف:''' ٽئين موقف موجب مختلف قديم متنن جي تقابلي مطالعي ذريعي ابتدائي تعليمات جي ڪجهه حصن کي سڃاڻڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو، پر مڪمل يقين حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي.<ref name="Bronkhorst1993"/><ref name="Vetter1988"/> [[رچرڊ گومبرچ]] ۽ [[اي ڪي وارڊر]] جهڙن محققن ابتدائي ٻڌمت جي متنن ۾ تاريخي گوتم ٻڌ جي تعليمات جو اهم حصو محفوظ هجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو آهي.<ref name="Gombrich1997">{{cite book |last=Gombrich |first=Richard F. |title=How Buddhism Began: The Conditioned Genesis of the Early Teachings |publisher=Athlone Press |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="Warder2000"/> ان جي ابتڙ، ٽلمان ويٽر ۽ جوهانس برونڪهورسٽ جهڙن محققن ابتدائي تعليمات جي ترتيب ۽ تاريخي ارتقا بابت وڌيڪ احتياط اختيار ڪيو آهي. ويٽر موجب مراقبي، خاص طور تي «ڌيان» (Dhyāna)، کي ابتدائي ٻڌمت جي بنيادي عملن مان هڪ سمجهي سگهجي ٿو. سندس خيال ۾ چار عظيم سچ ۽ ٻين تعليمات جون ڪجهه منظم صورتون بعد ۾ ترقي ڪري سگهيون ٿيون.<ref name="Vetter1988"/><ref name="Bronkhorst1993"/> انهن علمي اختلافن جو مطلب اهو نه آهي ته چار عظيم سچ يا اٺن اصولن وارو راهه ٻڌمت ۾ غير اهم آهن؛ اهي ٻڌمت جي محفوظ ٿيل مذهبي روايتن جا مرڪزي اصول آهن. === چار عظيم سچ === {{مک مضمون|چار عظيم سچ}} [[چار عظيم سچ]] (Four Noble Truths) ٻڌمت جي بنيادي مذهبي تعليمات مان آهن. روايتي صورت ۾ اهي هي آهن: # '''ڏک (Dukkha):''' مشروط انساني وجود ۾ ڏک، عدم اطمينان ۽ ناپائداري موجود آهن. # '''ڏک جو سبب (Samudaya):''' خواهش، وابستگي ۽ جهالت ڏک جي پيدا ٿيڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. # '''ڏک جو خاتمو (Nirodha):''' خواهش ۽ جهالت جي خاتمي سان ڏک کان نجات ممڪن آهي. # '''ڏک جي خاتمي جو راهه (Magga):''' اٺن اصولن وارو راهه نجات ڏانهن وٺي وڃي ٿو.<ref name="Gethin1998"/> === اٺن اصولن وارو راهه === {{مک مضمون|اٺن اصولن وارو راهه}} [[اٺن اصولن وارو راهه]] (Noble Eightfold Path) ٻڌمت ۾ اخلاقي زندگي، ذهني تربيت ۽ حڪمت حاصل ڪرڻ جو طريقو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:9px;" | اٺن اصولن وارو راهه ! style="background:#245A81;color:white;" | اصول ! style="background:#245A81;color:white;" | پالي اصطلاح ! style="background:#245A81;color:white;" | بنيادي مفهوم |- | صحيح سمجهه | Sammā-diṭṭhi | حقيقت ۽ ٻڌمت جي تعليمات کي سمجهڻ |- | صحيح ارادو | Sammā-saṅkappa | نيڪ ارادو ۽ نقصانڪار خواهشن کان پاسو |- | صحيح گفتار | Sammā-vācā | ڪوڙ ۽ نقصانڪار ڳالهائڻ کان پرهيز |- | صحيح عمل | Sammā-kammanta | اخلاقي ۽ ذميوار عمل |- | صحيح روزگار | Sammā-ājīva | اهڙي روزي اختيار ڪرڻ جيڪا ٻين کي نقصان نه پهچائي |- | صحيح ڪوشش | Sammā-vāyāma | نقصانڪار ذهني حالتن کان بچڻ ۽ نيڪ حالتن کي وڌائڻ |- | صحيح سجاڳي | Sammā-sati | جسم، احساسن ۽ ذهن بابت شعوري سجاڳي |- | صحيح ڌيان | Sammā-samādhi | ذهني يڪسوئي ۽ مراقبي جي تربيت |} انهن اصولن کي روايتي طور حڪمت، اخلاقي نظم ۽ ذهني تربيت جي ٽن وڏن شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref name="Gethin1998"/> === وچولو راهه === {{مک مضمون|وچولو راهه}} [[وچولو راهه]] (Middle Way) گوتم ٻڌ جي تعليمات جو هڪ اهم تصور آهي. ٻڌ روايت موجب هن جسماني آسائشن ۾ مڪمل غرق ٿيڻ ۽ انتهائي سخت رياضتن جي وچ ۾ هڪ متوازن رستو اختيار ڪرڻ جي تعليم ڏني. ابتدائي ٻڌمت ۾ هي تصور اخلاقي نظم، مراقبي ۽ روحاني نجات سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Vetter1988"/> === سنسار، ڏک ۽ نجات === {{مک مضمون|سنسار|ڏک (ٻڌمت)}} [[سنسار]] (Saṃsāra) ٻڌمت ۾ جنم، موت ۽ ٻيهر جنم جي مسلسل سلسلي کي چيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي روايتي تعليم موجب جهالت، خواهش ۽ وابستگي انسان کي سنسار جي سلسلي سان ٻڌي رکن ٿيون. هن سلسلي کي ڏک يا «دُک» (Dukkha) سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Gethin1998"/> «دُک» جو مطلب رڳو جسماني يا نفسياتي تڪليف نه آهي؛ ان ۾ زندگيءَ جي ناپائداري، عدم اطمينان ۽ اهڙين شين مان مستقل خوشي حاصل ڪرڻ جي ناممڪن هجڻ جو تصور پڻ شامل آهي. ٻڌمت ۾ نجات جو مقصد جهالت، خواهش ۽ وابستگيءَ جو خاتمو آهي. ==== دنيا جون اٺ حالتون ==== پالي متنن ۾ دنيا جي اٺ بدلجندڙ حالتن جو ذڪر ملي ٿو، جن کي «لوڪ ڌرم» (Lokadhamma) چيو وڃي ٿو: # فائدو # نقصان # شهرت # بدنامي # ساراهه # ملامت # خوشي # ڏک انهن حالتن جي ناپائداريءَ کي سمجهڻ ٻڌمت جي اخلاقي ۽ ذهني تربيت جو حصو آهي.<ref name="Bodhi2005">{{cite book |editor-last=Bodhi |editor-first=Bhikkhu |title=In the Buddha's Words: An Anthology of Discourses from the Pali Canon |publisher=Wisdom Publications |year=2005 |isbn=9780861714919 |language=en }}</ref> === ڪرم جو قانون === {{مک مضمون|ڪرم}} [[ڪرم]] ({{lang-pi|Kamma}}؛ {{lang-sa|Karma}}) ٻڌمت جو اهم اخلاقي تصور آهي. ٻڌمت جي ابتدائي متنن موجب ڪرم جو بنيادي تعلق ارادي سان ڪيل عمل سان آهي. ڪنهن عمل جي اخلاقي اهميت ان جي پويان موجود نيت سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي. رچرڊ گومبرچ موجب ٻڌمت ۾ ڪرم جي تشريح جو اهم پاسو ارادي کي اخلاقي عمل جو بنياد قرار ڏيڻ آهي.<ref name="Gombrich2009">{{cite book |last=Gombrich |first=Richard F. |title=What the Buddha Thought |url=https://archive.org/details/whatbuddhathough0000gomb |publisher=Equinox Publishing |year=2009 |isbn=9781845536145 |language=en }}</ref> ٻڌمت ۾ ڪرم کي رڳو قسمت يا اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير جي معنيٰ ۾ سمجهڻ درست نه آهي. قديم متنن ۾ جسماني، ماحولياتي ۽ ٻين سببن کي پڻ انساني تجربن تي اثرانداز ٿيندڙ عنصرن طور تسليم ڪيو ويو آهي.<ref name="Gombrich2009"/> === ڇهه حسي بنياد === {{مک مضمون|ڇهه حسي بنياد}} ٻڌمت ۾ ڇهن حسي بنيادن کي «آيتن» (Āyatana) چيو وڃي ٿو. انهن ذريعي انسان ٻاهرين ۽ اندروني تجربن سان رابطو قائم ڪري ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:9px;" | ٻڌمت جا ڇهه حسي بنياد ! style="background:#245A81;color:white;" | حسي بنياد ! style="background:#245A81;color:white;" | لاڳاپيل موضوع |- | اک | ڏسڻ ۾ ايندڙ صورتون |- | ڪن | آواز |- | نڪ | خوشبو ۽ بوءِ |- | زبان | ذائقو |- | جسم | ڇهاءُ ۽ جسماني احساس |- | ذهن | خيال ۽ ذهني موضوع |} ٻڌمت موجب حسي رابطي مان احساس پيدا ٿين ٿا، جيڪي ڪجهه حالتن ۾ خواهش، وابستگي ۽ ڏک جي پيدا ٿيڻ سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Gethin1998"/> === پنج اسڪنڌ === {{مک مضمون|پنج اسڪنڌ}} [[پنج اسڪنڌ]] (Five Aggregates) ٻڌمت ۾ انساني وجود ۽ تجربي جي تشريح لاءِ استعمال ٿيندڙ تصور آهي. ٻڌمت جي تعليم موجب انساني تجربي کي پنجن لاڳاپيل جسماني ۽ ذهني مجموعن ذريعي بيان ڪري سگهجي ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:9px;" | ٻڌمت جا پنج اسڪنڌ ! style="background:#245A81;color:white;" | اسڪنڌ ! style="background:#245A81;color:white;" | سنسڪرت يا پالي اصطلاح ! style="background:#245A81;color:white;" | مفهوم |- | صورت | Rūpa | جسماني يا مادي صورت |- | احساس | Vedanā | خوشگوار، ناخوشگوار يا غير جانبدار احساس |- | سڃاڻپ | Saṃjñā / Saññā | شين ۽ تجربن جي سڃاڻپ |- | ذهني تشڪيلون | Saṃskāra / Saṅkhāra | ارادا، ذهني رجحان ۽ تشڪيلون |- | شعور | Vijñāna / Viññāṇa | ڄاڻڻ ۽ شعوري تجربي جا عمل |} پنجن اسڪنڌن جو تصور ٻڌمت جي [[انَتّا]] يا مستقل ذات جي عدم موجودگيءَ واري تعليم سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="Emmanuel2015">{{cite book |editor-last=Emmanuel |editor-first=Steven M. |title=A Companion to Buddhist Philosophy |url=https://archive.org/details/companiontobuddh0000unse |publisher=Wiley Blackwell |year=2013 |isbn=9780470658772 |language=en }}</ref> === پرتیتيا سمُتپاد === {{مک مضمون|پرتيتيا سمُتپاد}} [[پرتيتيا سمُتپاد]] (Pratītyasamutpāda)، جنهن کي «سببن تي دارومدار رکندڙ پيدائش» يا «مشروط پيدائش» پڻ چيو وڃي ٿو، ٻڌمت جو بنيادي فلسفياڻو تصور آهي. هن اصول موجب مختلف حالتون ۽ واقعا ٻين سببن ۽ شرطن جي موجودگيءَ سان پيدا ٿين ٿا. جڏهن اهي سبب ۽ شرط ختم ٿين ٿا ته انهن تي دارومدار رکندڙ حالتون پڻ ختم ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Gombrich2009"/> ٻڌمت جي قديم متنن ۾ هن تصور کي ڏک جي پيدا ٿيڻ ۽ ان جي خاتمي جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. ==== ٻارهن لاڳاپيل مرحلا ==== ٻڌمت جي روايتي تشريح ۾ پرتیتيا سمُتپاد جا ٻارهن لاڳاپيل مرحلا بيان ڪيا ويندا آهن: # جهالت (Avidyā) # ذهني تشڪيلون (Saṃskāra) # شعور (Vijñāna) # نالو ۽ صورت (Nāmarūpa) # ڇهه حسي بنياد (Ṣaḍāyatana) # رابطو (Sparśa) # احساس (Vedanā) # خواهش (Tṛṣṇā) # وابستگي (Upādāna) # وجود يا ٿيڻ (Bhava) # جنم (Jāti) # پوڙهائپ ۽ موت (Jarāmaraṇa) انهن مرحلن جو مقصد ڏک جي مشروط پيدا ٿيڻ جي وضاحت ڪرڻ آهي. مختلف ٻڌمت جي روايتن ۾ هن سلسلي جون تشريحون مختلف ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Gethin1998"/><ref name="Gombrich2009"/> === نروان === {{مک مضمون|نروان}} [[نروان]] (Nirvāṇa؛ پالي: Nibbāna) ٻڌمت ۾ خواهش، جهالت ۽ انهن سببن جي خاتمي سان لاڳاپيل نجات جي حالت آهي، جيڪي سنسار جي سلسلي کي برقرار رکن ٿا. ٻڌمت جي روايتن ۾ نروان کي انساني روحاني تربيت جو اعليٰ مقصد سمجهيو وڃي ٿو. نروان ۽ [[پرنروان]] ۾ فرق ڪيو ويندو آهي؛ پرنروان جو اصطلاح خاص طور مڪمل طور آزاد ٿيل شخص جي وفات جي حوالي سان استعمال ٿيندو آهي.<ref name="BuswellLopez2014"/> === ابتدائي متنن ۾ تعليمات جي هڪجهڙائي === ابتدائي ٻڌمت جي مختلف جماعتن جي متنن جي تقابلي مطالعي مان ڪيترن بنيادي تصورن جي هڪجهڙائي ظاهر ٿئي ٿي. ڀڪشو اناليو جي تحقيق موجب ٿيراواد جي ''مجّھم نڪايا'' (Majjhima Nikāya) ۽ سروَاستيواد جي ''مڌيم آگم'' (Madhyama Āgama) ۾ ڪيترين اهم تعليمات جي هڪجهڙائي موجود آهي.<ref name="Analayo2011">{{cite book |last=Anālayo |title=A Comparative Study of the Majjhima-nikāya |publisher=Dharma Drum Publishing Corporation |year=2011 |language=en }}</ref> گنڌارا مان ملندڙ قديم ٻڌمت جي دستاويزن جو مطالعو پڻ ٻڌمت جي ابتدائي تاريخ بابت اهم ڄاڻ فراهم ڪري ٿو. رچرڊ سالومن موجب انهن دستاويزن ۾ موجود تعليمات ابتدائي غير مهايانا ٻڌمت جي روايتن سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Salomon2020">{{cite web |last=Salomon |first=Richard |title=How the Gandharan Manuscripts Change Buddhist History |url=https://www.lionsroar.com/how-the-gandharan-manuscripts-change-buddhist-history/ |website=Lion's Roar |date=20 January 2020 |language=en }}</ref> انهن شاهدين مان ابتدائي ٻڌمت جي تعليمات جي تاريخي ارتقا جو مطالعو ڪرڻ ۾ مدد ملي ٿي، پر انهن مان هر تعليم جي سڌي نسبت تاريخي گوتم ٻڌ ڏانهن قطعي طور ثابت نٿي ٿئي. == ٻڌمت جا مقدس متن == گوتم ٻڌ جي تعليمات ابتدا ۾ زباني روايتن ذريعي محفوظ رهيون. بعد ۾ اهي مختلف مذهبي مجموعن ۾ مرتب ڪيون ويون. === وِنايا پِٽڪ === [[ونايا پٽڪ]] ۾ راهبن ۽ راهباڻين لاءِ مذهبي نظم ۽ ضابطن جا اصول بيان ٿيل آهن. === سُت پِٽڪ === [[سُت پٽڪ]] ۾ گوتم ٻڌ ۽ سندس شاگردن سان منسوب وعظ ۽ مذهبي تعليمات شامل آهن. === اڀڌرم === [[اڀڌرم]] ۾ ٻڌمت جي فلسفياڻن ۽ نفسياتي تصورن جي منظم تشريح ڪئي وئي آهي. === جاتڪ ڪهاڻيون === [[جاتڪ ڪهاڻيون]] ٻڌمت جي ادبي روايت جو اهم حصو آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي اڳين جنمن سان منسوب اخلاقي ۽ مذهبي ڪهاڻيون بيان ٿيل آهن.<ref name="Warder2000"/> == ٻڌمت جي واڌ ويجهه == گوتم ٻڌ جي وفات کان پوءِ سندس تعليمات مختلف علائقن ۾ پکڙيون. ٻڌمت جي تاريخ ۾ ٽي وڏيون روايتون نمايان آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:9px;" | ٻڌمت جون اهم روايتون ! style="background:#245A81;color:white;" | روايت ! style="background:#245A81;color:white;" | اهم علائقا |- | [[ٿيراواد]] | سري لنڪا، ٿائيلينڊ، ميانمار، ڪمبوڊيا ۽ لائوس |- | [[مهايانا]] | چين، ڪوريا، جاپان ۽ ويٽنام |- | [[وجريانا]] | تبت، ڀوٽان، منگوليا ۽ هماليائي علائقا |} == مهايانا ٻڌمت ۾ شاڪيمُني ٻڌ == {{مک مضمون|مهايانا ٻڌمت}} {{پڻ ڏسو|شاڪيمُني|ٻڌ فلسفو|تريڪايا}} [[File:Embroidery Sakyamuni.jpg|thumb|جاپان ۾ تيار ڪيل ريشمي ڪڙهائي، جنهن ۾ شاڪيمُني ٻڌ کي وعظ ڪندي ڏيکاريو ويو آهي. هي فن پارو [[نارا قومي عجائب گهر]] ۾ محفوظ آهي ۽ جاپان جي قومي ثقافتي خزانن مان هڪ آهي.]] [[مهايانا ٻڌمت]] ۾ '''شاڪيمُني ٻڌ''' (Śākyamuni Buddha؛ چيني: 釋迦牟尼佛؛ ''Shìjiāmóunífó'') کي قديم هندستان ۾ زندگي گذاريندڙ ۽ تعليم ڏيندڙ تاريخي گوتم ٻڌ طور تسليم ڪيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به مهايانا جي مذهبي ۽ فلسفياڻين روايتن ۾ سندس شخصيت، روحاني حيثيت ۽ سرگرمين بابت ابتدائي ٻڌمت جي متنن کان مختلف تشريحون ملن ٿيون. مهايانا جي ڪيترن مذهبي متنن ۾ شاڪيمُني کي رڳو هڪ انساني مذهبي استاد بدران اهڙي ڪائناتي ۽ ماورائي ٻڌ طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جي حڪمت، طاقت ۽ همدردي عام انساني حدن کان مٿانهين سمجهي وڃي ٿي.<ref name="TeiserStone2009">{{cite book |last1=Teiser |first1=Stephen F. |last2=Stone |first2=Jacqueline Ilyse |chapter=Interpreting the Lotus Sutra |editor-last1=Teiser |editor-first1=Stephen F. |editor-last2=Stone |editor-first2=Jacqueline Ilyse |title=Readings of the Lotus Sutra |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=2009 |pages=1–61 |isbn=9780231142885 |language=en }}</ref><ref name="GuangXing2005">{{cite book |last=Guang Xing |title=The Three Bodies of the Buddha: The Origin and Development of the Trikaya Theory |publisher=RoutledgeCurzon |year=2005 |pages=1, 85 |language=en }}</ref> مهايانا سُوترن ۾ شاڪيمُني کي اڪثر اهڙين وڏين مذهبي مجلسن ۾ تعليم ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي، جن ۾ [[بودھي ستوا]]، ديوتا، ٻيا ٻڌ ۽ مختلف ڪائناتي جهانن جا جاندار شامل هوندا آهن. اهي بيان ابتدائي نڪايا ۽ آگم متنن ۾ موجود نسبتاً انساني پيماني جي مذهبي مجلسن کان مختلف آهن. === ماورائي حڪمت ۽ همدردي === مهايانا جي مذهبي متنن ۾ شاڪيمُني ٻڌ کي بي انتها حڪمت، روحاني طاقت ۽ همدرديءَ جو حامل سمجهيو وڃي ٿو. انهن متنن موجب شاڪيمُني مختلف جاندارن جي ذهني ۽ روحاني صلاحيتن مطابق مختلف تعليمات پيش ڪري ٿو. هن تصور موجب هڪ ئي تعليم هر شخص لاءِ هڪجهڙي انداز ۾ مناسب نه هوندي آهي. مهايانا ۾ ڪجهه ابتدائي ٻڌمت جي تعليمات کي اعليٰ روحاني معرفت ڏانهن وٺي ويندڙ شروعاتي يا عارضي تعليمات طور پڻ سمجهيو ويندو آهي. هيءَ تشريح مهايانا جي مخصوص مذهبي فڪر سان تعلق رکي ٿي ۽ ٻڌمت جي سڀني روايتن جي گڏيل عقيدي جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="TeiserStone2009"/> === لوٽس سُوتر ۽ هڪ گاڏيءَ جو تصور === {{مک مضمون|لوٽس سُوتر}} {{پڻ ڏسو|اپايا|ايڪايانا}} ''[[لوٽس سُوتر]]'' (Lotus Sūtra؛ Saddharmapuṇḍarīka Sūtra) مهايانا ٻڌمت جي اهم مذهبي متنن مان هڪ آهي. هن متن ۾ شاڪيمُني ٻڌ کي اهڙي عظيم استاد طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو مختلف جاندارن کي روحاني نجات ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سندن ضرورتن ۽ صلاحيتن مطابق تعليم ڏيندو آهي. انهيءَ طريقي کي سنسڪرت ۾ ''اپايا'' (Upāya)، يعني «مناسب يا ماهراڻا وسيلا»، چيو وڃي ٿو. لوٽس سُوتر ۾ «هڪ گاڏي» يا ''ايڪايانا'' (Ekayāna) جو تصور پڻ بيان ٿيل آهي، جنهن موجب مختلف مذهبي رستا آخرڪار ٻڌتا يا مڪمل معرفت ڏانهن وٺي وڃن ٿا.<ref name="TeiserStone2009"/> === ڪائناتي ٻڌ ۽ ڪيترائي ٻڌ === {{پڻ ڏسو|ويروچن ٻڌ|ٻڌ جا پاڪ جهان}} مهايانا جي ڪائناتي تصور موجب شاڪيمُني موجوده انساني جهان، جنهن کي «سها جهان» (Sahā World) چيو وڃي ٿو، جو مرڪزي ٻڌ آهي. تنهن هوندي به مهايانا جي مذهبي ڪائنات ۾ بي شمار ٻين ٻڌن ۽ انهن سان لاڳاپيل روحاني جهانن جو تصور پڻ موجود آهي. انهن جهانن کي «ٻڌ جا ميدان» (Buddhafields) يا «پاڪ جهان» (Pure Lands) چيو وڃي ٿو. مهايانا جي ڪيترن متنن ۾ شاڪيمُني کي ٻين بي شمار ٻڌن سان گڏ بيان ڪيو ويو آهي، پر سندس روحاني تعليم ۽ جاندارن جي نجات ۾ ڪردار کي خاص اهميت حاصل آهي.<ref name="Williams2008">{{cite book |last=Williams |first=Paul |title=Mahāyāna Buddhism: The Doctrinal Foundations |url=https://archive.org/details/mahynabuddhismdo0000will |publisher=Routledge |year=2008 |edition=2nd |isbn=9780415356534 |language=en }}</ref> === اوتَمسڪ سُوتر ۽ ويروچن ٻڌ === {{مک مضمون|اوتَمسڪ سُوتر}} ''[[اوتَمسڪ سُوتر]]'' (Avataṃsaka Sūtra)، جنهن کي «گلن جي هار وارو سُوتر» پڻ چيو وڃي ٿو، مهايانا ٻڌمت جو اهم مذهبي متن آهي. هن متن ۾ شاڪيمُني ٻڌ جي ڪائناتي حيثيت کي [[ويروچن ٻڌ]] (Vairocana Buddha) سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي. اوتَمسڪ سُوتر جي هڪ حصي، ''گنڊويوه سُوتر'' (Gaṇḍavyūha Sūtra)، ۾ ٻڌ جي روحاني سرگرمين کي مختلف جهانن ۽ زمانن ۾ پکڙيل بيان ڪيو ويو آهي. هن مذهبي تصور موجب ٻڌ جاندارن جي رهنمائي لاءِ مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿو، جن ۾ بودھي ستوا، مذهبي استاد ۽ عام انساني صورتون پڻ شامل آهن.<ref name="Williams2008"/> === شاڪيمُني ٻڌ جو ابدي وجود === [[File:Syaka-Kinkan.jpg|thumb|جاپان جي هيئان دور، يارهين صدي عيسويءَ جو هڪ مذهبي طومار، جنهن ۾ شاڪيمُني ٻڌ جي ماورائي جسم کي سونهري مقبري مان ظاهر ٿيندي ڏيکاريو ويو آهي. هي فن پارو [[ڪيوٽو قومي عجائب گهر]] سان لاڳاپيل آهي.]] ابتدائي ٻڌمت جي روايتن ۾ گوتم ٻڌ جي روحاني جستجو، رياضت ۽ معرفت حاصل ڪرڻ جي عمل کي اهميت ڏني وئي آهي. ان جي ابتڙ، مهايانا جي ڪجهه مذهبي متنن، خاص طور ''لوٽس سُوتر'' ۽ ''اوتَمسڪ سُوتر''، ۾ شاڪيمُني کي اهڙي ٻڌ طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن تمام قديم زمانن ۾ ئي مڪمل معرفت حاصل ڪري ورتي هئي. انهن روايتن موجب [[بودھ گيا]] ۾ ٻڌ جي معرفت حاصل ڪرڻ جو واقعو جاندارن جي تعليم ۽ رهنمائي لاءِ هڪ ظاهري مظاهرو هو، نه ته سندس روحاني معرفت جي پهرين حاصلات. انهيءَ تصور کي ''اپايا''، يعني مناسب تعليمي وسيلن جي استعمال، سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Williams2008"/> مهايانا جي ڪجهه تشريحن موجب شاڪيه خاندان ۾ شاڪيمُني جو جنم، سندس انساني زندگي، معرفت حاصل ڪرڻ ۽ وفات سندس ڪائناتي وجود جون مختلف ظاهري صورتون هيون. انهن مذهبي تصورن کي تاريخي واقعن بابت قطعي دعوائن بدران مهايانا ٻڌمت جي مخصوص عقيدن ۽ فلسفياڻين تشريحن طور سمجهڻ گهرجي. === مهاپرنروان سُوتر ۾ ٻڌ جي حيثيت === {{مک مضمون|مهايانا مهاپرنروان سُوتر}} ''مهايانا مهاپرنروان سُوتر'' (Mahāyāna Mahāparinirvāṇa Sūtra) ۾ ٻڌ جي ابدي وجود بابت هڪ اهم مذهبي تصور پيش ڪيو ويو آهي. هن متن جي ڪجهه تشريحن موجب ٻڌ جي ظاهري وفات سندس حقيقي روحاني وجود جي خاتمي جي معنيٰ نٿي رکي. انهيءَ تصور ۾ ٻڌ جي [[ڌرمڪايا]]، يعني «ڌرم جي جسم»، کي اهڙي روحاني حقيقت سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا عام انساني جنم ۽ موت جي حدن کان مٿانهين آهي. محقق مائيڪل راڊچ مهايانا مهاپرنروان سُوتر جي مطالعي ۾ انهن تصورن کي ٻڌ جي روحاني حيثيت ۽ تتھاگت گرڀ جي عقيدي جي تاريخي ارتقا سان لاڳاپيل بيان ڪيو آهي.<ref name="Radich2015">{{cite book |last=Radich |first=Michael |title=The Mahāparinirvāṇa-mahāsūtra and the Emergence of Tathāgatagarbha Doctrine |series=Hamburg Buddhist Studies |volume=5 |publisher=Hamburg University Press |year=2015 |pages=130–131 |language=en }}</ref> === تريڪايا: ٻڌ جا ٽي جسم === {{مک مضمون|تريڪايا}} [[تريڪايا]] (Trikāya) مهايانا ٻڌمت جو هڪ اهم فلسفياڻو ۽ مذهبي تصور آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «ٽي جسم» آهي. هن نظريي موجب ٻڌ جي وجود کي ٽن مختلف پهلوئن يا جسمن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:10px;" | مهايانا ٻڌمت ۾ ٻڌ جا ٽي جسم ! style="background:#245A81;color:white;" | جسم ! style="background:#245A81;color:white;" | سنسڪرت اصطلاح ! style="background:#245A81;color:white;" | مذهبي ۽ فلسفياڻو مفهوم |- | '''نرماڻ ڪايا''' | Nirmāṇakāya | ظاهري يا تجسمي جسم، جنهن ذريعي ٻڌ دنيا ۾ ظاهر ٿي جاندارن کي تعليم ڏئي ٿو. |- | '''سمڀوگ ڪايا''' | Saṃbhogakāya | روحاني عظمت ۽ برڪت وارو جسم، جيڪو مهايانا جي ماورائي مذهبي تصورن سان لاڳاپيل آهي. |- | '''ڌرم ڪايا''' | Dharmakāya | ڌرم يا آخري حقيقت جو جسم، جيڪو عام جسماني صورت ۽ محدود انساني وجود کان مٿانهون سمجهيو وڃي ٿو. |} تريڪايا جي نظريي موجب تاريخي شاڪيمُني جي انساني صورت کي «نرماڻ ڪايا» طور سمجهي سگهجي ٿو، جڏهن ته ٻڌ جي روحاني ۽ ماورائي حيثيت کي ٻين ٻن جسمن سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="GuangXing2005"/><ref name="Williams2008"/> هي تصور مهايانا جي مذهبي فلسفي ۾ مختلف مرحلن دوران ترقي ڪندو رهيو، ۽ ان جون تشريحون مختلف مهايانا روايتن ۾ هڪجهڙيون نه آهن. === شاڪيمُني ٻڌ ۽ پاڪ جهان === مهايانا جي ڪجهه روايتن ۾ ٻڌن جي ڪائناتي سرگرمين کي مختلف پاڪ جهانن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. هن تصور موجب ٻڌ صرف هڪ تاريخي زماني يا جاگرافيائي هنڌ تائين محدود نه آهن، پر مختلف جهانن ۾ جاندارن جي روحاني رهنمائي لاءِ ظاهر ٿي سگهن ٿا. ڪجهه مهايانا متنن ۾ موجوده جهان کي پڻ شاڪيمُني جي روحاني تعليم ۽ سرگرمين سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ ميدان طور بيان ڪيو ويو آهي. مهايانا جي اهڙين روايتن ۾ ٻڌ جي همدرديءَ کي اهم حيثيت حاصل آهي، جنهن موجب ٻڌ جاندارن جي نجات لاءِ مختلف صورتن ۽ طريقن سان تعليم ڏيندا رهن ٿا.<ref name="Williams2008"/> === ابتدائي ٻڌمت ۽ مهايانا ۾ شاڪيمُني جي تصور جو تقابلي جائزو === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:10px;" | شاڪيمُني ٻڌ بابت مختلف مذهبي متنن ۾ نمايان تصورات ! style="background:#245A81;color:white;" | موضوع ! style="background:#245A81;color:white;" | ابتدائي نڪايا ۽ آگم متنن ۾ نمايان بيان ! style="background:#245A81;color:white;" | مهايانا جي ڪجهه متنن ۾ نمايان بيان |- | ٻڌ جي شخصيت | انساني زندگي گذاريندڙ مذهبي استاد، جنهن معرفت حاصل ڪئي | ڪائناتي ۽ ماورائي حيثيت رکندڙ ٻڌ |- | معرفت | روحاني جستجو ۽ مراقبي کان پوءِ معرفت حاصل ڪرڻ | ڪجهه متنن موجب بي شمار زمانا اڳ ئي مڪمل معرفت حاصل ڪيل |- | انساني زندگي | جنم، رياضت، تعليم ۽ وفات جو روايتي احوال | ڪجهه روايتن ۾ انساني زندگي کي تعليمي ظهور طور سمجهڻ |- | تعليم جو طريقو | اخلاقي نظم، مراقبو ۽ نجات جي تعليم | مختلف جاندارن جي صلاحيت مطابق مناسب وسيلا اختيار ڪرڻ |- | ڪائناتي حيثيت | ٻين جهانن ۽ ٻڌن بابت مختلف روايتي بيان | بي شمار ٻڌ، ٻڌ ميدان ۽ ڪائناتي ظهور جا وسيع تصور |- | جسم جو تصور | ٻڌ جي انساني ۽ روحاني خصوصيتن بابت بيان | تريڪايا يا ٽن جسمن جو منظم فلسفياڻو نظريو |- | پرنروان | مڪمل آزاد ٿيل شخص جي آخري وفات | ڪجهه متنن ۾ ظاهري وفات کي تعليمي ظهور سمجهڻ |} هي تقابلي جدول ٻنهي روايتن جي سڀني متنن ۽ فرقن جي مڪمل نمائندگي نٿو ڪري؛ اهو رڳو ڪجهه نمايان مذهبي ۽ فلسفياڻن تصورن جي وضاحت ڪري ٿو.<ref name="TeiserStone2009"/><ref name="GuangXing2005"/><ref name="Williams2008"/> == ٻين مذهبن ۾ گوتم ٻڌ == {{مک مضمون|دنيا جي مذهبن ۾ گوتم ٻڌ}} گوتم ٻڌ جي شخصيت ۽ تعليمات جو اثر رڳو [[ٻڌمت]] تائين محدود نه رهيو، پر ٻين ڪيترين ئي مذهبي ۽ فلسفياڻين روايتن ۾ پڻ سندس ذڪر ملي ٿو. مختلف مذهبن ۾ کيس ديوتا جي اوتار، روحاني استاد، مذهبي سڌارڪ، خدا جي مظهر يا نبوت سان لاڳاپيل شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي. اهي تشريحون پنهنجي پنهنجي مذهبي روايتن سان تعلق رکن ٿيون ۽ گوتم ٻڌ جي تاريخي زندگيءَ بابت هڪجهڙيون دعوائون ناهن. === هندو ڌرم ۾ گوتم ٻڌ === {{مک مضمون|هندو ڌرم ۾ گوتم ٻڌ}} [[File:Buddha incarnation of Vishnu, from Sunari, Medieval period.jpg|thumb|وچئين دور جو مجسمو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ کي [[وشنو]] جي اوتار طور ڏيکاريو ويو آهي. هي مجسمو [[گجري محل آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ محفوظ آهي.]] [[هندو ڌرم]] جي ڪجهه روايتن، خاص طور [[ويشنو مت]] ۾، گوتم ٻڌ کي [[وشنو]] جي ڏهن مشهور اوتارن، يعني [[دشاوتار]]، مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. عام طور هن فهرست ۾ ٻڌ کي نائين اوتار طور شمار ڪيو ويندو آهي، پر سڀئي هندو روايتون هن ترتيب سان متفق ناهن. ڪجهه روايتن ۾ [[بلرام]] کي ٻڌ جي بدران اوتارن ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Gopal1990">{{cite book |last=Gopal |first=Madan |title=India Through the Ages |url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada |publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India |year=1990 |page=[https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/73 73] |language=en }}</ref><ref name="BritannicaBalarama">{{cite encyclopedia |title=Balarama |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Balarama |language=en }}</ref> ==== تاريخي پسمنظر ==== گوتم ٻڌ جي زندگيءَ کان پوءِ ڏکڻ ايشيا ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻين روايتن جي وچ ۾ فڪري لاڳاپا ۽ تبديليون جاري رهيون. لڳ ڀڳ پنجين صدي قبل مسيح کان پهرين صدي عيسويءَ جي وچ ۾، ۽ ان کان پوءِ به، انهن عملن مان هندو مذهبي روايتن جي نئين تشڪيل ۽ هم آهنگيءَ جا مختلف روپ پيدا ٿيا. ٻڌمت ۽ [[جين مت]] جي واڌ ويجهه پڻ ان مذهبي ۽ فڪري ماحول جو اهم حصو هئي. ڪجهه محققن موجب گوتم ٻڌ کي وشنو جي اوتارن ۾ شامل ڪرڻ هندو ۽ ٻڌ مذهبي روايتن جي وچ ۾ مقابلي، اثرپذيري ۽ مذهبي تشڪيل جي تاريخي عمل سان لاڳاپيل هو.<ref name="Doniger2010">{{cite book |last=Doniger |first=Wendy |title=The Hindus: An Alternative History |publisher=Oxford University Press |year=2010 |pages=481–484 |isbn=9780199593347 |language=en }}</ref> مذهبي تاريخ جي محقق مارڪ ڊبليو ميوس جي تجزيي موجب گوتم ٻڌ کي وشنو جي اوتار طور قبول ڪرڻ کي ڪجهه حالتن ۾ ٻڌمت جي اثر کي هندو مذهبي فڪر ۾ ضم ڪرڻ جي ڪوشش طور پڻ سمجهي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به هن عمل جي مذهبي ۽ تاريخي تشريح بابت محققن ۾ مختلف رايا موجود آهن.<ref name="Muesse2016">{{cite book |last=Muesse |first=Mark W. |chapter=Crossing Boundaries: When Founders of Faith Appear in Other Traditions |editor-last=Gray |editor-first=Patrick |title=Varieties of Religious Invention: Founders and Their Functions in History |url=https://archive.org/details/varietiesofrelig0000unse_q0y1 |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=2016 |page=[https://archive.org/details/varietiesofrelig0000unse_q0y1/page/184 184] |isbn=9780199359714 |language=en }}</ref> ==== ٻڌمت ۽ ويدڪ روايتن ۾ فلسفياڻو اختلاف ==== گوتم ٻڌ جي تعليمات ۾ [[ويد]]ن جي مذهبي اختيار کي لازمي طور قبول نه ڪيو ويو. ٻڌمت ۾ مستقل ۽ اڻبدلجندڙ ذات يا آتما جي تصور تي پڻ تنقيدي بحث ملي ٿو. اهڙيءَ طرح ٻڌمت جي [[اناتما]] واري تعليم، ڪيترين برهمڻائي ۽ ويدانتي روايتن جي [[آتما]] ۽ [[برهمڻ (فلسفو)|برهمڻ]] بابت تصورن کان مختلف آهي.<ref name="StanfordBuddha">{{cite encyclopedia |title=Buddha |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=https://plato.stanford.edu/entries/buddha/ |publisher=Stanford University |language=en }}</ref><ref name="Sharma2013">{{cite book |last=Sharma |first=Chandradhar |title=A Critical Survey of Indian Philosophy |publisher=Motilal Banarsidass |year=2013 |page=66 |isbn=9788120803657 |language=en }}</ref> روايتي هندو فلسفياڻي درجابنديءَ ۾ ٻڌمت کي عام طور «ناستڪ» (Nāstika) مڪتب فڪر ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. هن اصطلاح جو بنيادي تعلق ويدن جي مذهبي اختيار کي قبول ڪرڻ يا رد ڪرڻ سان آهي؛ ان کي جديد معنيٰ ۾ لازمي طور «خدا جو انڪار ڪندڙ» سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Nicholson2013">{{cite book |last=Nicholson |first=Andrew J. |title=Unifying Hinduism: Philosophy and Identity in Indian Intellectual History |publisher=Columbia University Press |year=2013 |isbn=9780231149877 |language=en }}</ref> === عيسائيت ۾ گوتم ٻڌ === {{مک مضمون|ٻڌمت ۽ عيسائيت}} {{پڻ ڏسو|برلام ۽ يوسافات}} [[File:Christ et Buddha by Paul Ranson 1880.JPG|thumb|''مسيح ۽ ٻڌ''، فرانسيسي مصور [[پال رانسون]] جو 1880ع ۾ تيار ڪيل فن پارو.]] [[عيسائيت]] جي مذهبي ادب ۾ گوتم ٻڌ جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ اهم مثال «[[برلام ۽ يوسافات]]» (Barlaam and Josaphat) جي ڪهاڻي آهي. هيءَ ڪهاڻي وچئين دور ۾ عيسائي دنيا ۾ مشهور ٿي، پر جديد تاريخي ۽ ادبي تحقيق موجب ان جا بنيادي داستاني عنصر گوتم ٻڌ جي سوانحي روايتن مان نڪتل آهن. «يوسافات» (Josaphat) نالي جي لساني ارتقا کي سنسڪرت لفظ «بودھي ستوا» (Bodhisattva) سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو مختلف ٻولين ۽ ترجمن مان گذرندي عربي، جارجيا ۽ يورپي ٻولين ۾ نون روپن سان ظاهر ٿيو.<ref name="Macdonell1900">{{cite book |last=Macdonell |first=Arthur Anthony |title=A History of Sanskrit Literature |url=https://archive.org/details/historyofsanskri00macduoft |publisher=D. Appleton and Company |year=1900 |language=en }}</ref> برلام ۽ يوسافات جي داستان ۾ هڪ شهزادي جي دنياوي زندگي ڇڏڻ ۽ روحاني سچائيءَ جي ڳولا ڪرڻ جو احوال ملي ٿو، جيڪو گوتم ٻڌ جي روايتي سوانح سان گهڻي مشابهت رکي ٿو. يوسافات کي عيسائيت جي ڪجهه روايتن ۾ بزرگ طور پڻ ياد ڪيو ويو. سندس نالو رومن مارٽيرولوجي جي اڳوڻن نسخن ۾ 27 نومبر سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته مشرقي آرتھوڊوڪس مذهبي روايتن ۾ برلام ۽ يوسافات جي يادگيري 26 آگسٽ سان لاڳاپيل رهي آهي. هي مثال ڏيکاري ٿو ته ٻڌمت جي سوانحي روايتن جا ڪجهه داستاني عنصر ترجمن ۽ ثقافتي رابطن ذريعي عيسائي مذهبي ادب تائين پهتا. === اسلام ۾ گوتم ٻڌ === {{پڻ ڏسو|اسلام ۽ ٻڌمت|اسلامي دنيا ۾ ٻڌمت}} [[اسلامي دنيا]] ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت بابت ڄاڻ مختلف تاريخي دورن ۾ وچ ايشيا، ايران، خراسان ۽ هندستان سان ٿيندڙ مذهبي، تجارتي ۽ علمي رابطن ذريعي پهتي. اسلام جي ابتدائي صدين ۾ مسلمان مصنفن کي ٻڌمت بابت ڄاڻ انهن علائقن مان ملي، جتي ٻڌمت جا مذهبي مرڪز ۽ خانقاهون موجود هيون. خاص طور [[ماوراءُ النهر]] ۽ [[خراسان]] ۾ ٻڌمت جي تاريخي موجودگيءَ اسلامي عالمن کي ٻڌمت جي مذهبي ۽ فلسفياڻين روايتن سان واقف ٿيڻ جا موقعا فراهم ڪيا.<ref name="Monnot2012">{{cite encyclopedia |last=Monnot |first=Guy |title=Sumaniyya |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |publisher=Brill |year=2012 |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_7186 |language=en }}</ref> ==== اسلامي ماخذن ۾ ٻڌ جا نالا ==== قديم اسلامي ۽ فارسي ماخذن ۾ گوتم ٻڌ لاءِ «بُدّ» (Budd) ۽ ان سان لاڳاپيل ٻيون صورتون استعمال ٿيل ملن ٿيون. انهن لفظن جو استعمال مختلف مصنفن وٽ هڪجهڙو نه هو. ڪجهه متنن ۾ اهي ٻڌ لاءِ، جڏهن ته ٻين ۾ بت، مذهبي مجسمي يا عبادتگاهه لاءِ استعمال ٿيا آهن. اسلامي تاريخ ۽ مذهبن بابت لکندڙ عالمن، جهڙوڪ [[الجاحظ]]، [[المسعودي]]، [[البيروني]] ۽ [[الشهرستاني]]، جي تحريرن ۾ ٻڌمت بابت مختلف بيان ملن ٿا.<ref name="CarraDeVaux2012">{{cite encyclopedia |last=Carra de Vaux |first=Bernard |title=Budd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |publisher=Brill |year=2012 |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_1489 |language=en }}</ref> ڪجهه اسلامي مصنفن ٻڌمت کي بت پرستيءَ سان لاڳاپيل سمجهيو، جڏهن ته ٻين ان جي مذهبي تعليمات، اخلاقي اصولن ۽ روحاني تصورن بابت پڻ بحث ڪيو. قديم اسلامي ادب ۾ ٻڌمت جي پوئلڳن لاءِ «سُمنيه» (Sumaniyya) جو اصطلاح پڻ ملي ٿو.<ref name="Monnot2012"/><ref name="Scott1995">{{cite journal |last=Scott |first=David |title=Buddhism and Islam: Past to Present Encounters and Interfaith Lessons |journal=Numen |volume=42 |issue=2 |year=1995 |page=144 |url=https://www.jstor.org/stable/3270172 |language=en }}</ref> ==== اسلامي عالمن جون تشريحون ==== اسلامي تاريخ ۾ ڪجهه عالمن گوتم ٻڌ جي مذهبي حيثيت بابت مختلف رايا پيش ڪيا. [[ابن النديم]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[الفهرست]]'' ۾ ٻڌ بابت اڳوڻن عالمن جا مختلف خيال نقل ڪيا. انهن ۾ ٻڌ کي فرشتي، غيرانساني روحاني مخلوق يا نبيءَ سان لاڳاپيل سمجهڻ جا رايا شامل هئا.<ref name="Brack2023">{{cite book |last=Brack |first=Jonathan Z. |title=An Afterlife for the Khan: Muslims, Buddhists, and Sacred Kingship in Mongol Iran and Eurasia |publisher=University of California Press |year=2023 |pages=27–34 |language=en }}</ref> [[الشهرستاني]] جي مذهبي فرقن بابت تحريرن ۾ ٻڌ جي شخصيت کي [[خضر]] سان لاڳاپيل سمجهڻ واري تشريح جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref name="CarraDeVaux2012"/><ref name="Ramli2018">{{cite journal |last1=Ramli |first1=Ahmad Faizuddin |last2=Awang |first2=Jaffary |last3=Ab Rahman |first3=Zaizul |title=Muslim Scholar's Discourse on Buddhism: A Literature on Buddha's Position |journal=SHS Web of Conferences |volume=53 |pages=04001 |year=2018 |doi=10.1051/shsconf/20185304001 |language=en }}</ref> اهي رايا مخصوص عالمن جون تاريخي ۽ مذهبي تشريحون آهن؛ انهن کي اسلام جي سڀني مڪتبن جي متفقه عقيدي طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. ==== رشيد الدين همداني ۽ ٻڌمت ==== [[رشيد الدين فضل الله همداني]] (1247ع–1318ع) پنهنجي تاريخي تصنيف ''[[جامع التواريخ]]'' ۾ ٻڌمت بابت تفصيلي احوال شامل ڪيو. هن گوتم ٻڌ، يعني شاڪيمُني، کي اسلامي مذهبي اصطلاحن ۽ نبوت جي تصور جي روشنيءَ ۾ بيان ڪيو. رشيد الدين جي تحرير ۾ ٻڌ کي توحيد سان لاڳاپيل مذهبي رهنما طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ملي ٿي. هن ٻڌمت جي ڪجهه داستانن کي اسلامي مذهبي فڪر جي اصطلاحن ذريعي ٻيهر بيان ڪيو.<ref name="Millward2013">{{cite book |last=Millward |first=James A. |title=The Silk Road: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/silkroadveryshor0000mill |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=154–156 |language=en }}</ref> سندس بيان ۾ ٻڌ جي مختلف ظهورن ۽ مذهبي تعليمات کي اسلامي نبوت جي تاريخ سان تشبيهي طور ڳنڍيو ويو، جڏهن ته اسلامي عقيدي موجب حضرت محمد ﷺ جي خاتم النبيين هجڻ جي حيثيت پڻ برقرار رکي وئي.<ref name="Brack2023"/> رشيد الدين ٻڌ جي زندگيءَ بابت ''[[للت وستَر سُوتر]]'' مان ورتل ڪجهه داستانن کي پڻ اسلامي مذهبي پسمنظر ۾ بيان ڪيو. انهن مان هڪ روايت ۾ هندستاني ديوتائن ۽ ٻڌ جي وچ ۾ پيش ايندڙ واقعي کي فرشتن، نبين ۽ عبادت جي اسلامي تصورن سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. هي بيان ٻڌمت جي اصل مذهبي روايت ۽ اسلامي تاريخ نويسيءَ جي وچ ۾ ٿيندڙ فڪري ترجمي ۽ تشريح جو مثال آهي.<ref name="Millward2013"/><ref name="Brack2023"/> ==== محمد حميدالله جي راءِ ==== اسلامي عالم [[محمد حميدالله]] (1908ع–2002ع) گوتم ٻڌ جي نبوت جي امڪان بابت هڪ تشريح پيش ڪئي. هن [[سورة التين]] جي شروعاتي آيت ۾ انجير جي قسم کي گوتم ٻڌ جي معرفت حاصل ڪرڻ واري وڻ سان لاڳاپيل سمجهڻ جو خيال پيش ڪيو. هن تشريح موجب، جيئن حضرت موسى عليه السلام جو تعلق طور سينا سان آهي، تيئن ٻڌ جي روحاني تجربي کي به هڪ مقدس هنڌ سان لاڳاپيل سمجهي سگهجي ٿو. ڪجهه مسلمان مصنفن گوتم ٻڌ کي [[ذوالڪفل]] سان سڃاڻڻ جو امڪان پڻ پيش ڪيو آهي، پر هن سڃاڻپ بابت ڪو متفقه تاريخي يا اسلامي علمي موقف موجود نه آهي.<ref name="Ramli2018"/> محمد حميدالله ٻڌمت جي «ڏک» واري تصور ۽ قرآن جي ڪجهه آيتن ۾ انساني زندگيءَ جي آزمائشن بابت بيان جي وچ ۾ پڻ تقابلي لاڳاپا بيان ڪيا. اهي تشريحون مذهبي تقابلي مطالعي سان تعلق رکن ٿيون. قرآن مجيد ۾ گوتم ٻڌ جو نالي سان ذڪر موجود نه آهي، تنهنڪري کيس نبي قرار ڏيڻ کي قطعي اسلامي عقيدي طور پيش نٿو ڪري سگهجي. === بهائي عقيدي ۾ گوتم ٻڌ === [[بهائي عقيدو|بهائي عقيدي]] ۾ گوتم ٻڌ کي خدا جي مظهرن (Manifestations of God) مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بهائي مذهبي فڪر موجب مختلف تاريخي دورن ۾ خدا جي هدايت مختلف مذهبي شخصيتن ذريعي انسانيت تائين پهتي آهي. هن تصور تحت گوتم ٻڌ کي انهن مذهبي شخصيتن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، جن جي تعليمات انساني روحاني ۽ اخلاقي ترقيءَ سان لاڳاپيل سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="Smith2008">{{cite book |last=Smith |first=Peter |title=An Introduction to the Bahá'í Faith |url=https://archive.org/details/introductiontoba0000smit |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |page=[https://archive.org/details/introductiontoba0000smit/page/130 130] |isbn=9780521862516 |language=en }}</ref> === تائو مت ۾ گوتم ٻڌ === [[تائو مت]] ۽ ٻڌمت جي وچ ۾ چين ۾ ڪيترين صدين تائين مذهبي ۽ فلسفياڻا رابطا رهيا. چيني مذهبي تاريخ جي ڪجهه ابتدائي روايتن ۾ گوتم ٻڌ کي [[لائوزي]] سان لاڳاپيل شخصيت يا سندس نئين جنم طور بيان ڪيو ويو. اهي تشريحون چيني مذهبي فڪر ۾ تائو مت ۽ ٻڌمت جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ هم آهنگيءَ ۽ مقابلي جي تاريخي عمل سان تعلق رکن ٿيون. بهرحال، اهڙيون روايتون تائو مت جي سڀني مڪتبن جي متفقه تعليم نه آهن. === ماني مت ۾ گوتم ٻڌ === [[ماني مت]] (Manichaeism) قديم دور جو هڪ مذهبي فڪر هو، جنهن جو باني [[ماني]] (Mani) هو. ماني مت جي ڪجهه مذهبي روايتن ۾ گوتم ٻڌ کي انهن اڳوڻن مذهبي پيغام ڏيندڙن مان هڪ سمجهيو ويو، جن ماني کان اڳ انسانيت تائين روحاني تعليم پهچائي. ماني مت ۾ ٻڌ، زرتشت ۽ عيسى مسيح جهڙين مذهبي شخصيتن کي مختلف تاريخي دورن جي روحاني رهنمائن طور بيان ڪرڻ جا مثال ملن ٿا.<ref name="BarnstoneMeyer2009">{{cite book |last1=Barnstone |first1=Willis |last2=Meyer |first2=Marvin |title=The Gnostic Bible: Gnostic Texts of Mystical Wisdom from the Ancient and Medieval Worlds |publisher=Shambhala Publications |year=2009 |language=en }}</ref> === سک مت ۾ گوتم ٻڌ === [[سک مت]] جي مذهبي ادب ۾ پڻ گوتم ٻڌ جو ذڪر ملي ٿو. ''[[دسم گرنٿ]]'' سان لاڳاپيل تصنيف ''چوبيس اوتار'' (Chaubis Avtar) ۾ وشنو جي چوويهن اوتارن جو بيان موجود آهي، جنهن ۾ ٻڌ کي ٽيويهين اوتار طور پيش ڪيو ويو آهي. هيءَ تصنيف روايتي طور [[گرو گوبند سنگهه]] سان منسوب ڪئي ويندي آهي، پر دسم گرنٿ جي مختلف حصن جي مصنفيت ۽ مذهبي حيثيت بابت سک عالمن ۽ روايتن ۾ اختلاف موجود آهن. تنهنڪري «چوبيس اوتار» ۾ ٻڌ جو ذڪر سک مت جي سڀني پوئلڳن جي گڏيل عقيدي جي نمائندگي نٿو ڪري. === تقابلي جائزو === مختلف مذهبي روايتن ۾ گوتم ٻڌ بابت پيش ڪيل اهم تصورن جو مختصر جائزو هيٺ ڏجي ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:10px;" | مختلف مذهبن ۾ گوتم ٻڌ جي حيثيت ! style="background:#245A81;color:white;" | مذهب يا روايت ! style="background:#245A81;color:white;" | گوتم ٻڌ بابت تصور ! style="background:#245A81;color:white;" | اهم وضاحت |- | [[ٻڌمت]] | مڪمل معرفت حاصل ڪندڙ استاد ۽ ٻڌمت جو باني | ٻڌمت جي مختلف روايتن ۾ سندس مذهبي ۽ فلسفياڻي حيثيت جون تشريحون مختلف آهن. |- | [[هندو ڌرم]] | وشنو جو اوتار | ڪجهه ويشنو روايتن ۾ ٻڌ کي نائين اوتار طور شمار ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عيسائيت]] | ٻڌ جي سوانح مان متاثر مذهبي داستان | برلام ۽ يوسافات جي ڪهاڻيءَ ۾ ٻڌ جي سوانحي روايتن جا عنصر شامل آهن. |- | [[اسلام]] | ڪجهه عالمن جي تشريح ۾ نبي يا روحاني رهنما سان لاڳاپيل شخصيت | ٻڌ جي نبوت بابت ڪو متفقه اسلامي عقيدو موجود نه آهي. |- | [[بهائي عقيدو]] | خدا جو مظهر | بهائي مذهبي فڪر ۾ ٻڌ کي اهم خدائي مظهرن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. |- | [[تائو مت]] | ڪجهه روايتن ۾ لائوزي سان لاڳاپيل شخصيت | هي تصور مخصوص چيني مذهبي روايتن ۾ ملي ٿو. |- | [[ماني مت]] | ماني کان اڳ جو مذهبي پيغام ڏيندڙ | ٻڌ کي اڳوڻن روحاني استادن ۾ شمار ڪيو ويو. |- | [[سک مت]] | چوبيس اوتار ۾ ٽيويهين اوتار | هي بيان دسم گرنٿ جي هڪ مخصوص تصنيف سان تعلق رکي ٿو. |} مختلف مذهبن ۾ گوتم ٻڌ بابت موجود اهي تصور مذهبي تاريخ، ثقافتي رابطن ۽ فلسفياڻي اثرپذيريءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. تنهن هوندي به انهن کي هڪ ٻئي سان مڪمل طور هم معنيٰ يا سڀني مذهبي برادرين جا گڏيل عقيدا سمجهڻ درست نه آهي. == سنڌ ۾ ٻڌمت == {{مک مضمون|سنڌ ۾ ٻڌمت}} [[سنڌ]] قديم ڏکڻ ايشيا جي انهن علائقن مان هڪ آهي، جتي ٻڌمت مختلف تاريخي دورن ۾ موجود رهيو. سنڌ ۾ ٻڌمت جي موجودگيءَ جا ثبوت اسٽوپائن، مجسمن، مذهبي آثارن ۽ آثار قديمه جي کوٽاين مان ملن ٿا. === گوتم ٻڌ جي سنڌ آمد بابت روايت === موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڄاڻايو آهي ته گوتم ٻڌ پنهنجي ذاتي تعليمات سان سنڌ کي فيضياب ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> بهرحال، گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت معتبر قديم ماخذن مان سندس سنڌ اچڻ يا هتي ذاتي تبليغ ڪرڻ جي تصديق نٿي ٿئي. تنهنڪري سنڌ ۾ ٻڌمت جي تاريخي موجودگيءَ ۽ گوتم ٻڌ جي ذاتي سنڌ آمد کي ٻن جدا معاملن طور ڏسڻ ضروري آهي. === موهن جو دڙو جو ٻڌ اسٽوپا === {{مک مضمون|موهن جو دڙو}} [[موهن جو دڙو]] سنڌ جي قديم سنڌو تهذيب جو مشهور آثار قديمه وارو ماڳ آهي. هن ماڳ جي اولهندي قلعي واري حصي ۾ هڪ ٻڌ اسٽوپا جا آثار موجود آهن. [[يونيسڪو]] موجب هي اسٽوپا قديم موهن جو دڙو جي کنڊرن مٿان ٻئي صدي عيسويءَ ۾ ڪچين سرن سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="UNESCOMohenjo">{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en }}</ref> هي اسٽوپا موهن جو دڙو جي اصل سنڌو تهذيب واري دور کان گهڻو پوءِ جو آهي. ان جي موجودگي سنڌ ۾ ٻڌمت جي تاريخي سرگرمين جي هڪ اهم آثار قديمه واري شاهدي آهي. === ڪاهو جو دڙو === {{مک مضمون|ڪاهو جو دڙو}} [[ڪاهو جو دڙو]] [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص ضلعي]] ۾ واقع ٻڌمت سان لاڳاپيل آثار قديمه وارو ماڳ آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب هن ماڳ جو تعلق پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ سان آهي.<ref name="DOAMKahu">{{cite web |title=Buddhist Stupa Kahoujodaro (Kahujodaro) |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5248 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |language=en }}</ref> 1909ع ۾ آثار قديمه جي ماهر هينري ڪزنس جي کوٽاين دوران هتي اسٽوپا جا آثار، سينگاريل سرون ۽ مذهبي مجسما دريافت ٿيا. سرڪاري رڪارڊ موجب هي ماڳ سنڌ جي راءِ گهراڻي واري دور سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="DOAMKahu"/> === سنڌ ۾ ٻڌمت جا اهم آثار === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:9px;" | سنڌ ۾ ٻڌمت جا اهم آثار ! style="background:#245A81;color:white;" | ماڳ ! style="background:#245A81;color:white;" | هنڌ ! style="background:#245A81;color:white;" | تاريخي اهميت |- | [[موهن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | قديم شهر جي کنڊرن مٿان بعد واري دور جو ٻڌ اسٽوپا |- | [[ڪاهو جو دڙو]] | [[ميرپورخاص ضلعو]] | پنجين–ڇهين صدي عيسويءَ جو ٻڌمت سان لاڳاپيل ماڳ ۽ اسٽوپا |} === سنڌي ثقافت ۾ ٻڌمت جو اثر === سنڌ جي تاريخ ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻيون روايتون موجود رهيون آهن. ٻڌمت به انهن تاريخي روايتن مان هڪ آهي، جنهن جي موجودگيءَ جا آثار سنڌ جي مختلف ماڳن مان مليا آهن. ٻڌمت ۾ ڪرم، همدردي، عدم تشدد ۽ اخلاقي عمل جي تصورن کي اهميت حاصل آهي. اهي تصور ڏکڻ ايشيا جي ٻين مذهبي ۽ فلسفياڻين روايتن ۾ پڻ مختلف صورتن ۾ موجود آهن. تنهنڪري سنڌي سماج ۾ ڪنهن هڪ تصور جي موجودگيءَ کي لازمي طور ٻڌمت جي سڌي اثر جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي. == تاريخي اهميت == گوتم ٻڌ جي تعليمات ڏکڻ ايشيا جي مذهبي، فلسفياڻي ۽ ثقافتي تاريخ تي گهرا اثر ڇڏيا. سندس تعليمات مان پيدا ٿيل ٻڌمت اڳتي هلي ايشيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ اهم مذهبي روايت بڻيو. سنڌ ۾ موهن جو دڙو جي بعد واري ٻڌ اسٽوپا ۽ ڪاهو جو دڙو جهڙن ماڳن مان معلوم ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ ٻڌمت جي مذهبي ۽ فني سرگرمين جا مرڪز موجود هئا. انهن ماڳن جو مطالعو سنڌ جي قديم مذهبي تاريخ، فن تعمير ۽ ثقافتي لاڳاپن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ٻڌمت]] * [[چار عظيم سچ]] * [[اٺن اصولن وارو راهه]] * [[وچولو راهه]] * [[ڪرم]] * [[نروان]] * [[اشوڪ اعظم]] * [[پالي ڪينن]] * [[جاتڪ ڪهاڻيون]] * [[سنڌ ۾ ٻڌمت]] * [[موهن جو دڙو]] * [[ڪاهو جو دڙو]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.britannica.com/biography/Buddha-founder-of-Buddhism گوتم ٻڌ — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا] * [https://whc.unesco.org/en/list/138/ موهن جو دڙو — يونيسڪو عالمي ورثو] * [https://doam.gov.pk/public/sites/5248 ڪاهو جو دڙو — پاڪستان جو آثار قديمه وارو کاتو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Gautama_Buddha گوتم ٻڌ جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Buddha_in_Sarnath_Museum_(Dhammajak_Mutra).jpg گوتم ٻڌ جو سارناٿ وارو مجسمو — وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:گوتم ٻڌ]] [[زمرو:ٻڌمت]] [[زمرو:ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:ٻڌمت جون شخصيتون]] [[زمرو:قديم هندستان جا فلسفي]] [[زمرو:مذهبي اڳواڻ]] [[زمرو:سنڌ جي مذهبي تاريخ]] 1yafxwkree3rfmucd9llyf3bzg0wgxc 424077 424076 2026-10-21T13:50:27Z Intisar Ali 8681 424077 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|قديم ڏکڻ ايشيا جو مذهبي استاد ۽ ٻڌمت جو باني}} {{Infobox religious biography | name = گوتم ٻڌ | native_name = सिद्धार्थ गौतम | native_name_lang = sa | image = Buddha in Sarnath Museum (Dhammajak Mutra).jpg | caption = [[سارناٿ]] مان مليل پنجين صدي عيسويءَ جو مجسمو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ کي پهريون وعظ ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي | birth_name = سڌارٿ گوتم (بعد وارين سوانحي روايتن موجب) | other_names = شاڪيمُني، شاڪيه مُني، تٿاگت، تتھاگت، ڀڳوا، ڀڳوان ٻڌ | birth_date = لڳ ڀڳ ڇهين يا پنجين صدي قبل مسيح؛ تاريخن ۾ اختلاف | birth_place = [[لمبني]]، [[شاڪيه]] رياست (ٻڌ روايت موجب؛ موجوده [[نيپال]]) | death_date = لڳ ڀڳ پنجين صدي قبل مسيح؛ ڪجهه تاريخي اندازن موجب پنجين يا چوٿين صدي ق.م (روايت موجب عمر 80 سال) | death_place = [[ڪشي نگر]]، مَلّا رياست (ٻڌ روايت موجب؛ موجوده [[اتر پرديش]]، [[ڀارت]]) | resting_place = روايت موجب لاش کي ساڙيو ويو ۽ باقيات پوئلڳن ۾ ورهايون ويون | father = [[شدودن]] | mother = [[مايا ديوي]] | spouse = [[يشوڌرا]] (ٻڌ روايت موجب) | children = [[راهُل]] | relatives = [[مهاپجاپتي گوتمي]] (پاليندڙ ماءُ) | religion = [[ٻڌمت]] | known_for = ٻڌمت جو بنياد، [[چار عظيم سچ]]، [[اٺن اصولن وارو راهه]]، [[وچولو راهه]] | teacher = [[آلار ڪالام]]، [[اُدڪ رام پُت]] | disciples = [[ساري پُت]]، [[موگلان]]، [[آنند]] ۽ ٻيا | predecessor = [[ڪاشيپ ٻڌ]] (ٻڌ روايت موجب) | successor = [[ميتريا]] (ٻڌ روايت موجب) | location = [[گنگا]] جو ميداني علائقو، قديم هندستان }} '''سڌارٿ گوتم''' ({{lang-sa|सिद्धार्थ गौतम}}؛ {{lang-pi|Siddhattha Gotama}})، عام طور '''گوتم ٻڌ''' يا '''ٻڌ''' ({{lang-en|Gautama Buddha}}؛ پالي: ''Gotama Buddha''؛ سنسڪرت: {{lang|sa|गौतम बुद्ध}}) جي نالي سان مشهور، قديم ڏکڻ ايشيا جو هڪ مذهبي ۽ فلسفيانه استاد ۽ [[ٻڌمت]] جو باني هو. کيس '''شاڪيه مني''' ۽ '''تٿاگت''' پڻ سڏيو وڃي ٿو. لفظ «ٻڌ» جي معنيٰ «جاڳيل»، «بيدار ٿيل» يا «معرفت حاصل ڪيل» آهي. ٻڌمت جا پيروڪار کيس اهڙو بيدار استاد سمجهن ٿا، جنهن انساني ڏک، ان جي سببن ۽ ان کان آزاديءَ جو رستو بيان ڪيو. هن ڇهين يا پنجين صدي قبل مسيح ۾ [[سنڌو-گنگا جو ميدان|سنڌو-گنگا جي ميداني علائقي]] جي اڀرندي حصي ۾ مذهبي تعليم ڏني.<ref name="Gethin1998">{{cite book |last=Gethin |first=Rupert |title=The Foundations of Buddhism |url=https://archive.org/details/foundationsofbud00rupe |publisher=Oxford University Press |year=1998 |isbn=9780192892232 |language=en }}</ref><ref name="Strong2001">{{cite book |last=Strong |first=John S. |title=The Buddha: A Short Biography |url=https://archive.org/details/buddha00john |publisher=Oneworld Publications |year=2001 |language=en }}</ref><ref name="Wynne2022">{{cite encyclopedia |last=Wynne |first=Alexander |title=Gotama, the Historical Buddha |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Buddhism |publisher=Oxford University Press |date=26 September 2022 |doi=10.1093/obo/9780195393521-0278 |language=en }}</ref> گوتم ٻڌ جي زندگيءَ جي تاريخن بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهي. روايتي تاريخن ۾ سندس پيدائش 563 ق.م ۽ وفات 483 ق.م ڄاڻائي ويندي آهي، جڏهن ته جديد تاريخدانن مان ڪيترائي سندس زندگيءَ کي پنجين صدي قبل مسيح سان لاڳاپيل سمجهن ٿا. سندس وفات بابت پنجين يا چوٿين صدي قبل مسيح جا اندازا پڻ بحث هيٺ رهيا آهن. قديم ٻڌ متنن ۾ سندس زندگيءَ بابت تاريخي، مذهبي ۽ سوانحي روايتون گڏيل صورت ۾ محفوظ آهن.<ref name="Wright2020">{{cite book |last=Wright |first=Dale S. |title=Buddhism: What Everyone Needs to Know |publisher=Oxford University Press |year=2020 |chapter=Origins and Early History |doi=10.1093/wentk/9780190843670.003.0002 |language=en }}</ref><ref name="OpenUniversityDates">{{cite web |title=The Dates of the Buddha |website=OpenLearn |publisher=The Open University |date=11 February 2020 |url=https://www.open.edu/openlearn/history-the-arts/culture/religious-studies/the-dates-the-buddha |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> ٻڌ روايتن موجب سڌارٿ گوتم جو جنم [[لمبني]] ۾ شاڪيه قبيلي جي خاندان ۾ ٿيو، جيڪو علائقو موجوده [[نيپال]] ۾ واقع آهي. هن جوانيءَ ۾ گهريلو زندگي ڇڏي روحاني سچائيءَ جي ڳولا شروع ڪئي ۽ رياضت، مراقبي ۽ فڪري جستجوءَ کان پوءِ [[بودھ گيا]] ۾ معرفت يا بيداري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ هن [[سارناٿ]] ۾ پهرين تعليم ڏني ۽ گنگا جي هيٺاهين ميداني علائقي ۾ پنهنجي تعليمات جي تبليغ ڪئي. هن راهبن جي جماعت، جنهن کي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]] چيو وڃي ٿو، قائم ڪئي. ٻڌ روايت موجب سندس وفات [[ڪشي نگر]] ۾ ٿي، جتي هن [[پرنروان]] حاصل ڪيو.<ref name="BritannicaBuddha">{{cite encyclopedia |title=Buddha |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Buddha-founder-of-Buddhism |language=en }}</ref><ref name="BuswellLopez2014">{{cite book |last1=Buswell |first1=Robert E. |last2=Lopez |first2=Donald S. |title=The Princeton Dictionary of Buddhism |url=https://archive.org/details/isbn_9780691157863 |publisher=Princeton University Press |year=2014 |isbn=9780691157863 |language=en }}</ref><ref name="Wynne2022"/> گوتم ٻڌ جي تعليمات ۾ انساني ڏک، ان جي سببن، ڏک کان نجات ۽ اخلاقي زندگيءَ جا اصول مرڪزي حيثيت رکن ٿا. سندس بنيادي تعليمات ۾ [[چار عظيم سچ]]، [[اٺن اصولن وارو راهه]]، [[وچولو راهه]]، [[ڪرم]]، [[پرتيتيا سمُتپاد]] ۽ [[نروان]] شامل آهن.<ref name="Laumakis2023">{{cite book |last=Laumakis |first=Stephen J. |title=An Introduction to Buddhist Philosophy |publisher=Cambridge University Press |year=2023 |page=xii |isbn=9781009337083 |url=https://books.google.com/books?id=4PHSEAAAQBAJ&pg=PR12 |language=en }}</ref> گوتم ٻڌ جي تعليمات سندس وفات کان پوءِ زباني روايتن ذريعي محفوظ رهيون ۽ پوءِ ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن ۾ مرتب ڪيون ويون. ٻڌمت اڳتي هلي [[ٿيراواد]]، [[مهايانا]] ۽ [[وجريانا]] جهڙين روايتن ۾ ترقي ڪئي ۽ ڏکڻ، ڏکڻ اوڀر، وچ ۽ اوڀر ايشيا ۾ پکڙجي ويو.<ref name="Gethin1998"/><ref name="Warder2000">{{cite book |last=Warder |first=A. K. |title=Indian Buddhism |publisher=Motilal Banarsidass |year=2000 |edition=3rd |language=en }}</ref> سنڌي ادب جي محقق [[موتي لال جوتواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''A Dictionary of Sindhi Literature'' (1996ع) ۾ گوتم ٻڌ جي تعليمات ۽ [[سنڌ]] ۾ ٻڌمت جي اثرن جو ذڪر ڪيو آهي. جوتواڻيءَ موجب ٻڌ جون تعليمات سنڌ ۾ پکڙيون ۽ سنڌي سماج ۾ ڪرم جي تصور کي اهميت حاصل ٿي.<ref name="Jotwani1996">{{cite book |last=Jotwani |first=Motilal |author-link=موتي لال جوتواڻي |title=A Dictionary of Sindhi Literature |publisher=Sampark Prakashan |location=New Delhi |year=1996 |language=en }}</ref> سنڌ ۾ ٻڌمت جي تاريخي موجودگيءَ جا آثار موجود آهن، پر گوتم ٻڌ جي ذاتي سنڌ آمد جي معتبر قديم ماخذن مان تصديق نه ٿي ٿئي. == نالي جي معنيٰ ۽ لقب == === سڌارٿ گوتم === «سڌارٿ» (Siddhārtha) سنسڪرت ٻوليءَ جو نالو آهي، جنهن جي معنيٰ «پنهنجو مقصد حاصل ڪندڙ» آهي. پالي ٻوليءَ ۾ ان جي صورت «سڌتھ» (Siddhattha) آهي. «گوتم» (Gautama) سندس خانداني نالو هو، جنهن جي پالي صورت «گوتَم» (Gotama) آهي.<ref name="BuswellLopez2014"/> === ٻڌ === لفظ «ٻڌ» (Buddha) سنسڪرت جي ڌاتو «بُڌ» (budh) مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ جاڳڻ، ڄاڻڻ يا شعور حاصل ڪرڻ آهي. ٻڌمت ۾ «ٻڌ» هڪ لقب آهي، جيڪو اهڙي شخص لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جنهن کي روحاني معرفت حاصل ٿي هجي.<ref name="MonierWilliams2002">{{cite book |last=Monier-Williams |first=Monier |title=A Sanskrit-English Dictionary |publisher=Motilal Banarsidass |year=2002 |page=733 |isbn=9788120831056 |url=https://books.google.com/books?id=zUezTfym7CAC |language=en }}</ref> === شاڪيمُني === «شاڪيمُني» (Śākyamuni) جي معنيٰ «شاڪيه قبيلي جو داناءُ يا رشي» آهي. هي لقب گوتم ٻڌ جي شاڪيه قبيلي سان تعلق کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="BuswellLopez2014"/> === تتھاگت === «تتھاگت» (Tathāgata) ٻڌمت جو هڪ اهم لقب آهي، جيڪو گوتم ٻڌ پنهنجي لاءِ پڻ استعمال ڪندو هو. هن لفظ جي معنيٰ بابت مختلف تشريحون موجود آهن، جن ۾ «اهڙيءَ طرح آيل» ۽ «اهڙيءَ طرح ويل» شامل آهن.<ref name="Chalmers1898">{{cite journal |last=Chalmers |first=Robert |title=Tathāgata |journal=Journal of the Royal Asiatic Society |year=1898 |pages=103–115 |url=http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/bert.htm |language=en }}</ref> === ٻيا لقب === ٻڌمت جي مذهبي متنن ۾ گوتم ٻڌ لاءِ ڪيترائي لقب استعمال ٿيا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:9px;" | گوتم ٻڌ جا اهم لقب ! style="background:#245A81;color:white;" | لقب ! style="background:#245A81;color:white;" | معنيٰ |- | ٻڌ (Buddha) | جاڳيل يا معرفت حاصل ڪيل |- | شاڪيمُني (Śākyamuni) | شاڪيه قبيلي جو داناءُ |- | تتھاگت (Tathāgata) | اهڙيءَ طرح آيل يا ويل |- | ڀڳوان (Bhagavān) | برڪت وارو يا محترم |- | سمّا سمٻڌ (Sammāsambuddha) | مڪمل طور پاڻ معرفت حاصل ڪندڙ |- | سُگت (Sugata) | چڱيءَ راهه تي ويل |- | ارهت (Arahant) | روحاني ڪمال حاصل ڪندڙ |- | ڌرم راجا (Dharmarāja) | ڌرم جو راجا |} == تاريخي ماخذ == گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت ڄاڻ جا بنيادي ماخذ ٻڌمت جا قديم مذهبي متن، اشوڪ جا ڪتبا، بعد واريون سوانحون ۽ جديد تاريخي تحقيقون آهن. گوتم ٻڌ جي پنهنجي زندگيءَ مان ڪو به مستند لکيل دستاويز موجود نه آهي. سندس تعليمات ۽ زندگيءَ بابت ابتدائي ڄاڻ زباني روايتن ذريعي محفوظ رهي، جيڪا پوءِ مختلف مذهبي مجموعن ۾ مرتب ڪئي وئي.<ref name="Prebish2010">{{cite book |last=Prebish |first=Charles S. |title=Buddhism: A Modern Perspective |publisher=Penn State Press |year=2010 |page=29 |isbn=9780271038032 |url=https://books.google.com/books?id=cILDj-pXQVYC&pg=PA29 |language=en }}</ref> === پالي سُتن جا ماخذ === {{مک مضمون|ابتدائي ٻڌمت جا متن}} [[پالي ڪينن]] ۾ گوتم ٻڌ جي تعليمات ۽ زندگيءَ بابت ڪيترائي قديم متن موجود آهن. انهن ۾ ''اريه پرييسنا سُت'' (Ariyapariyesanā Sutta)، ''مهاپرنٻاڻ سُت'' (Mahāparinibbāṇa Sutta) ۽ ''مهاسچڪ سُت'' (Mahāsaccaka Sutta) اهم آهن. ''مهاپرنٻاڻ سُت'' ۾ گوتم ٻڌ جي زندگيءَ جي آخري ڏينهن جو تفصيلي احوال ملي ٿو. ٻڌمت جي محقق آسڪر فان هينيوبر موجب ڪجهه پالي متنن ۾ قديم جاگرافيائي نالا ۽ لساني صورتون محفوظ آهن، جيڪي گوتم ٻڌ جي زماني جي تاريخي روايتن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Witzel2009">{{cite journal |last=Witzel |first=Michael |title=Moving Targets? Texts, Language, Archaeology and History in the Late Vedic and Early Buddhist Periods |journal=Indo-Iranian Journal |volume=52 |issue=2–3 |pages=287–310 |year=2009 |doi=10.1163/001972409X12562030836859 |url=http://nrs.harvard.edu/urn-3:HUL.InstRepos:8457940 |language=en }}</ref> === اشوڪ جا ڪتبا === [[اشوڪ اعظم]] جي دور جا ڪتبا گوتم ٻڌ بابت قديم لکيل شاهدين مان اهم آهن. ٽين صدي قبل مسيح ۾ اشوڪ جي فرمانن ۾ ٻڌمت ۽ ٻڌ جي تعليمات جو ذڪر ملي ٿو. [[لمبني]] ۾ اشوڪ جي ٿنڀي تي لکيل ڪتبي ۾ گوتم ٻڌ جي جنم هنڌ جو ذڪر آهي ۽ کيس «شاڪيمُني ٻڌ» چيو ويو آهي.<ref name="Hultzsch1925">{{cite book |last=Hultzsch |first=E. |title=Inscriptions of Asoka |url=https://archive.org/details/dli.csl.8684 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1925 |page=[https://archive.org/details/dli.csl.8684/page/n325 164] |language=en }}</ref> [[ڀارهوت]] جي هڪ قديم نقشي واري ڪتبي ۾ پڻ «شاڪيمُني» جو نالو ملي ٿو، جيڪو لڳ ڀڳ پهرين صدي قبل مسيح سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Sarao2020">{{cite book |last=Sarao |first=K. T. S. |title=The History of Mahabodhi Temple at Bodh Gaya |publisher=Springer |year=2020 |page=80 |isbn=9789811580673 |url=https://books.google.com/books?id=H5n9DwAAQBAJ&pg=PA80 |language=en }}</ref> === سوانحي ماخذ === گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مڪمل سوانحي احوال گهڻو ڪري سندس وفات کان ڪيترين صدين پوءِ مرتب ٿيا. انهن ۾ ''ٻڌچرِت'' (Buddhacarita)، ''للت وستَر سُوتر'' (Lalitavistara Sūtra)، ''مهاوستو'' (Mahāvastu) ۽ ''نِدان ڪٿا'' (Nidānakathā) شامل آهن. ''ٻڌچرِت'' سنسڪرت شاعر [[اشوگھوش]] جي تصنيف آهي، جيڪا پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي.<ref name="Olivelle2008">{{cite book |last=Olivelle |first=Patrick |title=Life of the Buddha by Ashva-ghosha |publisher=New York University Press |location=New York |year=2008 |page=xix |isbn=9780814762165 |language=en }}</ref> انهن سوانحين ۾ تاريخي روايتن سان گڏ مذهبي ۽ معجزاتي واقعا پڻ بيان ٿيل آهن، تنهنڪري جديد تاريخي تحقيق ۾ انهن کي تنقيدي انداز سان پڙهيو وڃي ٿو. == نالو ۽ لقب == ''گوتم'' سندس خانداني يا نسبي نالو هو، جڏهن ته ''ٻڌ'' (سنسڪرت: ''Buddha'') جي معنيٰ بيدار ٿيل يا حقيقت جي ڄاڻ حاصل ڪندڙ آهي. سندس مشهور نالا ۽ لقب هي آهن: * '''سڌارٿ گوتم''' — بعد وارين سوانحي روايتن ۾ استعمال ٿيندڙ نالو؛ * '''گوتم ٻڌ''' — گوتم خاندان سان تعلق رکندڙ بيدار استاد؛ * '''شاڪيه مني''' — شڪيه برادريءَ جو داناءُ؛ * '''تٿاگت''' — ٻڌ متنن ۾ استعمال ٿيندڙ هڪ اهم لقب؛ * '''ڀڳوا''' — احترام جو لقب. == تاريخي پسمنظر == گوتم ٻڌ جي زماني ۾ اتر هندستان جي گنگا واري ميداني علائقي ۾ مختلف بادشاهتون ۽ قبائلي جمهوري تنظيمون موجود هيون. [[مگڌ]]، [[ڪوسل]]، [[وڄي اتحاد]] ۽ ٻيون سياسي قوتون علائقي جي تاريخ ۾ اهم هيون.<ref name="Singh2008">{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |publisher=Pearson Longman |year=2008 |isbn=9788131711200 |language=en }}</ref> ان دور ۾ ويدي مذهبي روايتن سان گڏ [[شرمڻ]] تحريڪون پڻ سرگرم هيون. انهن ۾ تپسيا، مراقبي، ڪرم، ٻيهر جنم ۽ روحاني آزاديءَ بابت مختلف نظريا موجود هئا.<ref name="Bronkhorst2007">{{cite book |last=Bronkhorst |first=Johannes |title=Greater Magadha: Studies in the Culture of Early India |publisher=Brill |year=2007 |isbn=9789004157194 |language=en }}</ref> گوتم ٻڌ جي تعليم انهن وسيع مذهبي ۽ فڪري بحثن جي پسمنظر ۾ اڀري، پر هن پنهنجي تعليم ۾ دک، ان جي خاتمي ۽ عملي اخلاقي رستي کي مرڪزي حيثيت ڏني. == زندگي == === جنم ۽ خاندان === ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جو جنم [[لمبني]] ([[لمبيني]]) ۾ [[شاڪيه]] قبيلي جي خاندان ۾ ٿيو. لمبني موجوده [[نيپال]] جي روپندهي ضلعي ۾ واقع آهي. سندس پيءُ [[شدودن]] (شدودھن) ۽ ماءُ [[مايا ديوي]] هئي. شدودن شڪيه برادريءَ جي اهم شخصيت يا اڳواڻ طور بيان ڪيو وڃي ٿو.<ref name="UNESCOLumbini">{{cite web |title=Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/666 |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> روايتي سوانحين موجب سندس شادي [[يشوڌرا]] سان ٿي ۽ کيس [[راهُل]] نالي پٽ ڄائو.<ref name="BritannicaBuddha"/> گوتم ٻڌ جي جنم ۽ وفات جون صحيح تاريخون تاريخدانن ۾ اختلاف جو موضوع آهن. ڪجهه روايتي تاريخن موجب سندس جنم لڳ ڀڳ 563 ق.م ۽ وفات 483 ق.م ۾ ٿي، جڏهن ته ٻين تاريخي اندازن موجب سندس زندگي پنجين صدي قبل مسيح ۾ هئي.<ref name="Gethin1998"/> ==== لمبني جي تاريخي اهميت ==== لمبني ۾ موريا بادشاهه [[اشوڪ اعظم]] جو ٽين صدي قبل مسيح وارو ڪتبي سان گڏ ٿنڀو موجود آهي، جيڪو هن ماڳ جي قديم مذهبي سڃاڻپ جو اهم تاريخي ثبوت آهي. يونيسڪو لمبني کي 1997ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref name="UNESCOLumbini"/> ==== شڪيه برادري ۽ ڪپل وستو ==== [[شڪيه]] برادريءَ جو سياسي ۽ سماجي مرڪز [[ڪپل وستو]] هو. شڪيه علائقي جي سياسي حيثيت ۽ [[ڪوسل]] سان لاڳاپن بابت تاريخي مطالعي ۾ بحث ملي ٿو. ان ڪري شڪيه برادريءَ کي بغير وضاحت جي هڪ مڪمل آزاد ۽ وڏي سلطنت قرار ڏيڻ مناسب ناهي.<ref name="Singh2008"/> ڪپل وستو جي آثارن جي سڃاڻپ بابت نيپال جي تلوراکوٽ ۽ هندستان جي پپراهوا علائقن سان لاڳاپيل تحقيق موجود آهي. ==== ننڍپڻ ۽ پاليندڙ ماءُ ==== ٻڌ روايت موجب مايا ديوي سندس پيدائش کان ٿوري عرصي پوءِ وفات ڪئي ۽ سندس پرورش [[مهاپجاپتي گوتمي]] ڪئي. بعد وارين ٻڌ روايتن ۾ مهاپجاپتي گوتمي کي عورتن جي ٻڌ سنگهه جي ابتدائي تاريخ سان پڻ ڳنڍيو ويو آهي.<ref name="MoriGotami">{{cite web |title=Life of Mahāpajāpatī Gotamī and the Formation of the Bhikkhunī Saṃgha |website=A Study of the Biography of Sakya-muni |url=https://www.sakya-muni.jp/english/0001/0090monograph-series-no10/1-10article10/ |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> === گهريلو زندگيءَ جو ترڪ === ٻڌ روايتن موجب سڌارٿ گوتم انساني ڏک، پوڙهائپ، بيماري ۽ موت بابت فڪري سوالن کان متاثر ٿيو. بعد وارين سوانحي روايتن ۾ گوتم جي چئن منظرن سان ملاقات بيان ڪئي ويندي آهي: هڪ پوڙهو ماڻهو، هڪ بيمار ماڻهو، هڪ مئل شخص ۽ هڪ سنياسي. انهن منظرن کيس انساني زندگيءَ جي بي ثباتيءَ بابت سوچڻ تي مجبور ڪيو. هن گهريلو زندگي ڇڏي روحاني سچائيءَ جي ڳولا شروع ڪئي. انهيءَ واقعي کي ٻڌمت جي روايت ۾ «عظيم ترڪ» (Great Renunciation) يا '''مهاڀنِشڪرمن'''، يعني وڏي روانگي، چيو وڃي ٿو. روايتي بيان موجب گوتم 29 ورهين جي عمر ۾ گهريلو زندگي ڇڏي روحاني تلاش لاءِ روانو ٿيو.<ref name="Wynne2022"/> هي تفصيل مذهبي سوانح جو حصو آهن؛ انهن جي هر واقعي جي آزاد تاريخي تصديق موجود ناهي. === رياضت ۽ معرفت === گهريلو زندگي ڇڏڻ کان پوءِ گوتم ٻڌ مختلف استادن وٽ تعليم حاصل ڪئي ۽ سخت رياضتون ڪيون. ==== استادن وٽ تعليم ==== ٻڌ روايت موجب گوتم ابتدا ۾ [[آلار ڪالام]] ۽ [[اُدڪ رام پُت]] نالي ٻن روحاني استادن وٽ مراقبي جون تعليمون حاصل ڪيون. انهن کان پوءِ هن وڌيڪ سخت تپسيا اختيار ڪئي. ==== سخت رياضتون ==== گوتم ڪجهه ساٿين سان گڏ انتهائي سخت رياضتون ۽ خوراڪ جي گهٽتائيءَ تي ٻڌل زندگي گذاري. روايت موجب هن تقريباً ڇهه سال اهڙي تپسيا ڪئي. روايت موجب هن محسوس ڪيو ته جسماني آسائشن ۽ انتهائي سخت رياضتن جي وچ ۾ هڪ متوازن رستو اختيار ڪرڻ گهرجي. هن اهو نتيجو ڪڍيو ته سخت جسماني اذيت پاڻ ۾ آخري روحاني آزاديءَ جو رستو نه آهي. هن جسماني آسائشن ۽ انتهائي تپسيا ٻنهي کان پاسو ڪندي وچون رستو اختيار ڪيو.<ref name="Wright2020"/> انهيءَ فڪري نتيجي کي [[وچولو راهه]] چيو وڃي ٿو. ==== ٻوڌ گيا ۾ معرفت ==== ٻڌ روايت موجب گوتم ٻڌ [[ٻوڌ گيا]] ۾ هڪ وڻ هيٺ مراقبي دوران معرفت حاصل ڪئي، جنهن کان پوءِ هو «ٻڌ» جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref name="BritannicaBuddha"/> انهيءَ وڻ کي بعد ۾ [[بودھي وڻ]] چيو ويو. ٻڌ روايت موجب هن اتي دک، خواهش، اڻڄاڻائي ۽ ٻيهر جنم جي چڪر بابت مڪمل بصيرت حاصل ڪئي ۽ ''ٻڌ'' بڻيو. هن واقعي کي '''سمبودھي''' يا مڪمل بيداري چيو وڃي ٿو.<ref name="UNESCOMahabodhi">{{cite web |title=Mahabodhi Temple Complex at Bodh Gaya |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/1056/ |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> ٻوڌ گيا جو [[مھاٻوڌي مندر]] ٻڌ ڌرم جي اهم ترين مذهبي ماڳن مان هڪ آهي. موجوده مندر جو وڏو حصو پنجين–ڇهين صدي عيسويءَ سان تعلق رکي ٿو، جڏهن ته ان ماڳ تي مذهبي يادگارن جي تاريخ اشوڪ جي دور تائين وڃي پهچي ٿي.<ref name="UNESCOMahabodhi"/> === پهريون وعظ === ٻڌ روايت موجب معرفت حاصل ڪرڻ کان پوءِ گوتم ٻڌ [[سارناٿ]] ۾ پنهنجو پهريون وعظ ڏنو. هن وعظ ۾ چار عظيم سچ ۽ اٺن اصولن واري راهه بابت تعليم ڏني وئي. ان واقعي کي ٻڌمت ۾ «ڌرم چڪر جي گردش» (Dharmacakrapravartana) جي نالي سان ياد ڪيو وڃي ٿو. ٻڌ روايت موجب گوتم ٻڌ سارناتھ جي هرڻن واري باغ ۾ پنهنجي اڳوڻن پنجن ساٿين کي تعليم ڏني. اها سندس پهرين رسمي تعليم هئي، جنهن کي '''ڌمچڪپوتن سُت''' يا ڌرم جي ڦيٿي کي هلائڻ واري تعليم چيو وڃي ٿو. هن تعليم ۾ وچون رستو، چار عظيم سچايون ۽ آريه اٺ انگي رستو بيان ٿيل آهن.<ref name="BritannicaTruths">{{cite encyclopedia |title=Four Noble Truths |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |publisher=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Four-Noble-Truths |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> [[File:Dhamek Stupa Sarnath 2025.jpg|thumb|سارناتھ جو ڌميڪ اسٽوپا، ٻڌ جي پهرين تعليم سان لاڳاپيل مذهبي ماڳ.]] === سنگهه جو قيام === گوتم ٻڌ پنهنجي تعليمات جي تبليغ لاءِ راهبن جي جماعت قائم ڪئي، جنهن کي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]] چيو وڃي ٿو. سنگهه ٻڌمت جي مذهبي، اخلاقي ۽ تعليمي روايتن کي محفوظ رکڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. === وفات ۽ پرنروان === ٻڌ روايت موجب گوتم ٻڌ جي وفات [[ڪشي نگر]] ۾ ٿي. سندس وفات کي [[پرنروان]] چيو وڃي ٿو، جنهن جي معنيٰ زندگيءَ جي آخري مرحلي ۾ مڪمل نجات آهي. روايت موجب سندس لاش کي ساڙيو ويو ۽ باقيات مختلف پوئلڳن ۾ ورهايون ويون، جن کي پوءِ اسٽوپائن ۾ محفوظ ڪيو ويو.<ref name="Strong2001"/> == بنيادي تعليمات == === چار عظيم سچايون === گوتم ٻڌ جي تعليمات ۾ '''چار عظيم سچايون''' بنيادي اهميت رکن ٿيون. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b8c9d8;" |+ style="background:#264e70;color:white;padding:10px;" | گوتم ٻڌ جون چار عظيم سچايون ! style="background:#dcecf7;" | سچائي ! style="background:#dcecf7;" | پالي اصطلاح ! style="background:#dcecf7;" | وضاحت |- | style="background:#e8f2ff;" | '''دک''' | Dukkha | زندگيءَ جي غيرمستقل ۽ اڻپوري اطمينان واري حالت |- | style="background:#fff0d8;" | '''سمُدايه''' | Samudaya | دک جي پيدائش، خاص طور خواهش ۽ چنبڙاءُ سان لاڳاپيل |- | style="background:#e7f5e9;" | '''نِرودھ''' | Nirodha | دک ۽ ان جي سببن جي خاتمي جو امڪان |- | style="background:#eee6fa;" | '''مگّ''' | Magga | دک جي خاتمي ڏانهن ويندڙ رستو |} اهي سچايون ٻڌ ڌرم جي مختلف مڪتبن ۾ بنيادي حيثيت رکن ٿيون.<ref name="BritannicaTruths"/> === آريه اٺ انگي رستو === '''آريه اٺ انگي رستو''' دک کان ڇوٽڪاري لاءِ عملي ۽ اخلاقي تربيت جو نظام آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#416b48;color:white;padding:9px;" | آريه اٺ انگي رستو ! style="background:#e0f0df;" | جزو ! style="background:#e0f0df;" | مطلب ! style="background:#e0f0df;" | بنيادي درجو |- | صحيح نظر | حقيقت ۽ چار سچاين جي سمجهه | rowspan="2" style="background:#e8f2ff;" | حڪمت |- | صحيح ارادو | اخلاقي ۽ غيرنقصانڪار نيت |- | صحيح گفتار | ڪوڙ ۽ نقصانڪار ڳالهائڻ کان پاسو | rowspan="3" style="background:#fff0d9;" | اخلاقي عمل |- | صحيح عمل | اخلاقي رويو |- | صحيح روزگار | ٻين کي نقصان نه پهچائيندڙ روزي |- | صحيح ڪوشش | ذهن جي سٺين حالتن جي واڌ | rowspan="3" style="background:#e7f4e9;" | ذهني تربيت |- | صحيح سُرت | هوشياري ۽ شعوري آگاهي |- | صحيح سمادھي | ذهن جي يڪسوئي |} === وچون رستو === '''وچون رستو''' ٻن انتهاپسندن کان پاسو ڪرڻ جي تعليم آهي: هڪ طرف حسي لذتن ۾ حد کان وڌيڪ مشغوليت ۽ ٻي طرف پاڻ کي سخت جسماني اذيت ڏيڻ. ٻڌ جي تعليم ۾ وچون رستو اخلاقي تربيت، مراقبي ۽ حڪمت سان لاڳاپيل آهي. === انِتيا، اناتّا ۽ دک === ٻڌ ڌرم ۾ وجود جون ٽي اهم خصوصيتون بيان ٿين ٿيون: * '''انِتيا''' — مشروط شين جي بي ثباتي؛ * '''دک''' — مشروط وجود جي اڻپوري اطمينان واري نوعيت؛ * '''اناتّا''' — مستقل، اڻبدلندڙ خوديءَ جي تصور تي تنقيد. انهن اصولن جو مقصد وجود جي نوعيت کي سمجهڻ ۽ چنبڙاءُ گهٽائڻ آهي. == جسماني صورت ۽ خاصيتون == {{مک مضمون|گوتم ٻڌ جون جسماني خاصيتون}} [[File:Mahapragya exiled 1926 wk.jpg|thumb|نيپال جا ٻڌمت جا راهب. قديم ٻڌمت جي متنن ۾ گوتم ٻڌ جي ظاهري صورت کي عام راهبن سان ملندڙ جلندڙ بيان ڪيو ويو آهي.]] ٻڌمت جي ابتدائي مذهبي متنن ۾ [[گوتم ٻڌ]] جي جسماني صورت ۽ ظاهري لباس کي ٻين ٻڌ راهبن سان ملندڙ جلندڙ بيان ڪيو ويو آهي. ڪيترن مذهبي وعظن ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته گوتم ٻڌ گهريلو زندگي ڇڏڻ وقت پنهنجا وار ۽ ڏاڙهي ڪوڙائي ڇڏيا هئا. اهڙيءَ طرح هن عام گهريلو زندگيءَ کان الڳ ٿي هڪ مذهبي راهب جي زندگي اختيار ڪئي.<ref name="Olivelle1974">{{cite book |last=Olivelle |first=Patrick |title=The Origin and the Early Development of Buddhist Monachism |year=1974 |page=19 |language=en }}</ref> [[ديگھ نڪايا]] (Dīgha Nikāya) جي ٽئين متن ۾ هڪ برهمڻ گوتم ٻڌ کي ڪوڙيل مٿي يا گنجو شخص (''Muṇḍaka'') قرار ڏئي ٿو. ساڳئي مجموعي جي ٻئي متن ۾ بيان ٿيل آهي ته جڏهن بادشاهه [[اجات شترو]] ٻڌ راهبن جي جماعت وٽ پهتو، تڏهن هو ٻين راهبن مان گوتم ٻڌ کي سڃاڻي نه سگهيو ۽ پنهنجي وزير کان پڇيائين ته انهن مان گوتم ٻڌ ڪهڙو آهي. اهڙيءَ طرح [[مجّھم نڪايا]] (Majjhima Nikāya) جي 140هين سُت ۾ هڪ اهڙي گهمندڙ مذهبي شخص جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو پاڻ کي گوتم ٻڌ جو پوئلڳ سمجهندو هو، پر ساڻس روبرو ملاقات ڪرڻ باوجود کيس سڃاڻي نه سگهيو. انهن بيانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ابتدائي متنن ۾ گوتم ٻڌ جي ظاهري صورت کي لازمي طور ٻين راهبن کان منفرد نه ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="Mazard2010">{{cite web |last=Mazard |first=Eisel |title=The Buddha Was Bald |url=https://www.newmandala.org/the-buddha-was-bald/ |website=New Mandala |year=2010 |language=en }}</ref> === جواني ۽ پوڙهائپ ۾ جسماني صورت === ٻڌمت جي ڪجهه قديم متنن ۾ گوتم ٻڌ کي سهڻي صورت ۽ صاف رنگت وارو شخص بيان ڪيو ويو آهي، خاص طور سندس جوانيءَ جي حوالي سان. اهڙا بيان ''ديگھ نڪايا'' (I:115) ۽ ''انگُتّر نڪايا'' (I:181) ۾ ملن ٿا. ٻئي طرف سندس پوڙهائپ بابت روايتن ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته عمر وڌڻ سان سندس جسم جهڪيل ٿي ويو هو ۽ عضون جي چمڙي ڍري ۽ گهنجيل ٿي وئي هئي.<ref name="DhammikaAppearance">{{cite book |last=Dhammika |first=Shravasti |title=The Buddha and His Disciples |pages=23–24 |language=en }}</ref> اهي بيان گوتم ٻڌ جي انساني زندگيءَ، پوڙهائپ ۽ جسماني تبديليءَ بابت ابتدائي ٻڌمت جي روايتن جو حصو آهن. === عظيم انسان جون ٻٽيهه جسماني نشانيون === {{مک مضمون|گوتم ٻڌ جون جسماني خاصيتون}} ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن ۾ گوتم ٻڌ سان غيرمعمولي جسماني نشانين جو هڪ مجموعو پڻ منسوب ڪيو ويو آهي، جنهن کي «عظيم انسان جون ٻٽيهه نشانيون» (Thirty-two Marks of a Great Man) چيو وڃي ٿو. سنسڪرت ۾ انهن نشانين لاءِ ''مهاپُرُش لڪشڻ'' (Mahāpuruṣa Lakṣaṇa) جو اصطلاح استعمال ٿيندو آهي. ٻڌمت جي روايت موجب اهي نشانيون هڪ غيرمعمولي روحاني شخصيت جون علامتون سمجهيون وينديون آهن. انهن کي تاريخي طور تصديق ٿيل جسماني خصوصيتن بدران ٻڌمت جي مذهبي ۽ علامتي روايتن جي حصي طور سمجهڻ گهرجي. ٻڌمت جي محقق [[ڀڪشو اناليو]] موجب جڏهن اهي جسماني نشانيون ابتدائي مذهبي متنن ۾ ظاهر ٿين ٿيون، تڏهن انهن کي عام ماڻهن لاءِ سڌو سنئون سڃاڻڻ جوڳو نه سمجهيو ويو هو؛ انهن جي سڃاڻپ لاءِ خاص تربيت يا ڄاڻ ضروري سمجهي ويندي هئي. بعد وارين روايتن ۾ انهن نشانين کي عام ماڻهن لاءِ به ظاهر ۽ سڃاڻڻ جوڳو بيان ڪيو ويو، ۽ انهن کي گوتم ٻڌ جي روحاني عظمت تي عقيدت پيدا ڪرڻ جو وسيلو سمجهيو ويو.<ref name="Analayo2017Marks">{{cite book |last=Anālayo |title=Buddhapada and the Bodhisattva Path |publisher=Projekt Verlag |year=2017 |pages=137–138 |language=en }}</ref> انهن ٻٽيهه نشانين جو تفصيلي بيان [[ديگھ نڪايا]] جي ''لڪّھڻ سُت'' (Lakkhaṇa Sutta؛ DN 30) ۾ موجود آهي.<ref name="Walshe1995">{{cite book |last=Walshe |first=Maurice |title=The Long Discourses of the Buddha: A Translation of the Dīgha Nikāya |url=https://archive.org/details/longdiscoursesof0000unse |publisher=Wisdom Publications |year=1995 |pages=[https://archive.org/details/longdiscoursesof0000unse/page/441 441]–460 |isbn=9780861711031 |language=en }}</ref> اهڙيءَ طرح گوتم ٻڌ جي جسماني صورت بابت ابتدائي متنن جا نسبتاً عام انساني بيان ۽ بعد وارين مذهبي روايتن ۾ بيان ڪيل غيرمعمولي نشانيون، ٻن الڳ نوعيتن جا ماخذ آهن. == گوتم ٻڌ جون تعليمات ۽ فلسفياڻا نظريا == {{مک مضمون|ٻڌ فلسفو}} {{پڻ ڏسو|ابتدائي ٻڌمت جا متن|ٻڌمت}} گوتم ٻڌ جي تعليمات ۾ انساني ڏک، ان جي سببن، انساني وجود جي ناپائداري، اخلاقي عمل، ذهني تربيت ۽ نجات جا تصور بنيادي اهميت رکن ٿا. ٻڌمت جي قديم متنن ۾ انهن تعليمات کي مختلف صورتن ۾ بيان ڪيو ويو آهي. روايتي طور [[چار عظيم سچ]]، [[اٺن اصولن وارو راهه]]، [[وچولو راهه]]، [[ڪرم]]، [[سنسار]]، [[پرتيتيا سمُتپاد]] ۽ [[نروان]] ٻڌمت جي بنيادي تعليمات ۾ شمار ڪيا وڃن ٿا.<ref name="Gethin1998"/><ref name="Warder2000"/> بهرحال، جديد محققن ۾ اختلاف آهي ته ٻڌمت جي موجوده مذهبي متنن ۾ محفوظ ڪيل تعليمات مان ڪيترو حصو تاريخي گوتم ٻڌ جي پنهنجي تعليم سان سڌو تعلق رکي ٿو ۽ ڪيترو حصو سندس وفات کان پوءِ مذهبي جماعتن جي تشريح ۽ ترتيب جو نتيجو آهي.<ref name="Vetter1988">{{cite book |last=Vetter |first=Tilmann |title=The Ideas and Meditative Practices of Early Buddhism |url=https://archive.org/details/ideasmeditativep0000vett |publisher=Brill |location=Leiden |year=1988 |isbn=9789004089599 |language=en }}</ref><ref name="Bronkhorst1993">{{cite book |last=Bronkhorst |first=Johannes |title=The Two Traditions of Meditation in Ancient India |publisher=Motilal Banarsidass |year=1993 |language=en }}</ref> === ابتدائي تعليمات جي تاريخي اصليت === {{مک مضمون|ابتدائي ٻڌمت}} گوتم ٻڌ جي اصل تعليمات جي سڃاڻپ ٻڌمت جي تاريخي مطالعي جو هڪ اهم مسئلو آهي. سندس زندگيءَ دوران لکيل ڪو به مستند مذهبي متن موجود نه آهي. قديم تعليمات زباني روايتن ذريعي محفوظ رهيون ۽ پوءِ مختلف ٻڌمت جي جماعتن جي مذهبي مجموعن ۾ مرتب ڪيون ويون. ابتدائي تعليمات جي تحقيق لاءِ ماهر [[پالي ڪينن]] جي نڪايا مجموعن کي سنسڪرت، چيني آگمن ۽ ٻين قديم ٻڌمت جي جماعتن جي متنن سان ڀيٽين ٿا. انهن ۾ [[سروَاستيواد]]، [[مول سروَاستيواد]]، [[ڌرم گپتڪ]] ۽ ٻين ابتدائي روايتن جا متن شامل آهن.<ref name="Vetter1988"/><ref name="Warder2000"/> انهن مختلف متنن ۾ ڪيترن بنيادي تصورن جي هڪجهڙائي ملي ٿي، پر انهن جي تاريخي اصليت ۽ ترتيب بابت علمي اختلاف موجود آهن. ==== محققن جا مختلف موقف ==== ٻڌمت جي ابتدائي تعليمات بابت جديد علمي تحقيق ۾ ٽي اهم موقف ملن ٿا: # '''بنيادي تاريخي اصليت جو موقف:''' ڪجهه محققن موجب قديم ٻڌمت جي متنن ۾ موجود تعليمات جو هڪ وڏو حصو گوتم ٻڌ يا سندس ابتدائي شاگردن سان لاڳاپيل ٿي سگهي ٿو. # '''تاريخي شڪ جو موقف:''' ٻين محققن موجب موجوده متنن مان گوتم ٻڌ جي اصل لفظن ۽ تعليمات جي يقيني سڃاڻپ ڪرڻ ڏکيو آهي. # '''احتياط سان تاريخي بحاليءَ جو موقف:''' ٽئين موقف موجب مختلف قديم متنن جي تقابلي مطالعي ذريعي ابتدائي تعليمات جي ڪجهه حصن کي سڃاڻڻ ممڪن ٿي سگهي ٿو، پر مڪمل يقين حاصل ڪرڻ ممڪن نه آهي.<ref name="Bronkhorst1993"/><ref name="Vetter1988"/> [[رچرڊ گومبرچ]] ۽ [[اي ڪي وارڊر]] جهڙن محققن ابتدائي ٻڌمت جي متنن ۾ تاريخي گوتم ٻڌ جي تعليمات جو اهم حصو محفوظ هجڻ جو امڪان ظاهر ڪيو آهي.<ref name="Gombrich1997">{{cite book |last=Gombrich |first=Richard F. |title=How Buddhism Began: The Conditioned Genesis of the Early Teachings |publisher=Athlone Press |year=1996 |language=en }}</ref><ref name="Warder2000"/> ان جي ابتڙ، ٽلمان ويٽر ۽ جوهانس برونڪهورسٽ جهڙن محققن ابتدائي تعليمات جي ترتيب ۽ تاريخي ارتقا بابت وڌيڪ احتياط اختيار ڪيو آهي. ويٽر موجب مراقبي، خاص طور تي «ڌيان» (Dhyāna)، کي ابتدائي ٻڌمت جي بنيادي عملن مان هڪ سمجهي سگهجي ٿو. سندس خيال ۾ چار عظيم سچ ۽ ٻين تعليمات جون ڪجهه منظم صورتون بعد ۾ ترقي ڪري سگهيون ٿيون.<ref name="Vetter1988"/><ref name="Bronkhorst1993"/> انهن علمي اختلافن جو مطلب اهو نه آهي ته چار عظيم سچ يا اٺن اصولن وارو راهه ٻڌمت ۾ غير اهم آهن؛ اهي ٻڌمت جي محفوظ ٿيل مذهبي روايتن جا مرڪزي اصول آهن. === چار عظيم سچ === {{مک مضمون|چار عظيم سچ}} [[چار عظيم سچ]] (Four Noble Truths) ٻڌمت جي بنيادي مذهبي تعليمات مان آهن. روايتي صورت ۾ اهي هي آهن: # '''ڏک (Dukkha):''' مشروط انساني وجود ۾ ڏک، عدم اطمينان ۽ ناپائداري موجود آهن. # '''ڏک جو سبب (Samudaya):''' خواهش، وابستگي ۽ جهالت ڏک جي پيدا ٿيڻ ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪن ٿا. # '''ڏک جو خاتمو (Nirodha):''' خواهش ۽ جهالت جي خاتمي سان ڏک کان نجات ممڪن آهي. # '''ڏک جي خاتمي جو راهه (Magga):''' اٺن اصولن وارو راهه نجات ڏانهن وٺي وڃي ٿو.<ref name="Gethin1998"/> === اٺن اصولن وارو راهه === {{مک مضمون|اٺن اصولن وارو راهه}} [[اٺن اصولن وارو راهه]] (Noble Eightfold Path) ٻڌمت ۾ اخلاقي زندگي، ذهني تربيت ۽ حڪمت حاصل ڪرڻ جو طريقو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:9px;" | اٺن اصولن وارو راهه ! style="background:#245A81;color:white;" | اصول ! style="background:#245A81;color:white;" | پالي اصطلاح ! style="background:#245A81;color:white;" | بنيادي مفهوم |- | صحيح سمجهه | Sammā-diṭṭhi | حقيقت ۽ ٻڌمت جي تعليمات کي سمجهڻ |- | صحيح ارادو | Sammā-saṅkappa | نيڪ ارادو ۽ نقصانڪار خواهشن کان پاسو |- | صحيح گفتار | Sammā-vācā | ڪوڙ ۽ نقصانڪار ڳالهائڻ کان پرهيز |- | صحيح عمل | Sammā-kammanta | اخلاقي ۽ ذميوار عمل |- | صحيح روزگار | Sammā-ājīva | اهڙي روزي اختيار ڪرڻ جيڪا ٻين کي نقصان نه پهچائي |- | صحيح ڪوشش | Sammā-vāyāma | نقصانڪار ذهني حالتن کان بچڻ ۽ نيڪ حالتن کي وڌائڻ |- | صحيح سجاڳي | Sammā-sati | جسم، احساسن ۽ ذهن بابت شعوري سجاڳي |- | صحيح ڌيان | Sammā-samādhi | ذهني يڪسوئي ۽ مراقبي جي تربيت |} انهن اصولن کي روايتي طور حڪمت، اخلاقي نظم ۽ ذهني تربيت جي ٽن وڏن شعبن ۾ ورهايو ويندو آهي.<ref name="Gethin1998"/> === وچولو راهه === {{مک مضمون|وچولو راهه}} [[وچولو راهه]] (Middle Way) گوتم ٻڌ جي تعليمات جو هڪ اهم تصور آهي. ٻڌ روايت موجب هن جسماني آسائشن ۾ مڪمل غرق ٿيڻ ۽ انتهائي سخت رياضتن جي وچ ۾ هڪ متوازن رستو اختيار ڪرڻ جي تعليم ڏني. ابتدائي ٻڌمت ۾ هي تصور اخلاقي نظم، مراقبي ۽ روحاني نجات سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Vetter1988"/> === سنسار، ڏک ۽ نجات === {{مک مضمون|سنسار|ڏک (ٻڌمت)}} [[سنسار]] (Saṃsāra) ٻڌمت ۾ جنم، موت ۽ ٻيهر جنم جي مسلسل سلسلي کي چيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي روايتي تعليم موجب جهالت، خواهش ۽ وابستگي انسان کي سنسار جي سلسلي سان ٻڌي رکن ٿيون. هن سلسلي کي ڏک يا «دُک» (Dukkha) سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Gethin1998"/> «دُک» جو مطلب رڳو جسماني يا نفسياتي تڪليف نه آهي؛ ان ۾ زندگيءَ جي ناپائداري، عدم اطمينان ۽ اهڙين شين مان مستقل خوشي حاصل ڪرڻ جي ناممڪن هجڻ جو تصور پڻ شامل آهي. ٻڌمت ۾ نجات جو مقصد جهالت، خواهش ۽ وابستگيءَ جو خاتمو آهي. ==== دنيا جون اٺ حالتون ==== پالي متنن ۾ دنيا جي اٺ بدلجندڙ حالتن جو ذڪر ملي ٿو، جن کي «لوڪ ڌرم» (Lokadhamma) چيو وڃي ٿو: # فائدو # نقصان # شهرت # بدنامي # ساراهه # ملامت # خوشي # ڏک انهن حالتن جي ناپائداريءَ کي سمجهڻ ٻڌمت جي اخلاقي ۽ ذهني تربيت جو حصو آهي.<ref name="Bodhi2005">{{cite book |editor-last=Bodhi |editor-first=Bhikkhu |title=In the Buddha's Words: An Anthology of Discourses from the Pali Canon |publisher=Wisdom Publications |year=2005 |isbn=9780861714919 |language=en }}</ref> === ڪرم جو قانون === {{مک مضمون|ڪرم}} [[ڪرم]] ({{lang-pi|Kamma}}؛ {{lang-sa|Karma}}) ٻڌمت جو اهم اخلاقي تصور آهي. ٻڌمت جي ابتدائي متنن موجب ڪرم جو بنيادي تعلق ارادي سان ڪيل عمل سان آهي. ڪنهن عمل جي اخلاقي اهميت ان جي پويان موجود نيت سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي. رچرڊ گومبرچ موجب ٻڌمت ۾ ڪرم جي تشريح جو اهم پاسو ارادي کي اخلاقي عمل جو بنياد قرار ڏيڻ آهي.<ref name="Gombrich2009">{{cite book |last=Gombrich |first=Richard F. |title=What the Buddha Thought |url=https://archive.org/details/whatbuddhathough0000gomb |publisher=Equinox Publishing |year=2009 |isbn=9781845536145 |language=en }}</ref> ٻڌمت ۾ ڪرم کي رڳو قسمت يا اڳواٽ مقرر ٿيل تقدير جي معنيٰ ۾ سمجهڻ درست نه آهي. قديم متنن ۾ جسماني، ماحولياتي ۽ ٻين سببن کي پڻ انساني تجربن تي اثرانداز ٿيندڙ عنصرن طور تسليم ڪيو ويو آهي.<ref name="Gombrich2009"/> === ڇهه حسي بنياد === {{مک مضمون|ڇهه حسي بنياد}} ٻڌمت ۾ ڇهن حسي بنيادن کي «آيتن» (Āyatana) چيو وڃي ٿو. انهن ذريعي انسان ٻاهرين ۽ اندروني تجربن سان رابطو قائم ڪري ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:9px;" | ٻڌمت جا ڇهه حسي بنياد ! style="background:#245A81;color:white;" | حسي بنياد ! style="background:#245A81;color:white;" | لاڳاپيل موضوع |- | اک | ڏسڻ ۾ ايندڙ صورتون |- | ڪن | آواز |- | نڪ | خوشبو ۽ بوءِ |- | زبان | ذائقو |- | جسم | ڇهاءُ ۽ جسماني احساس |- | ذهن | خيال ۽ ذهني موضوع |} ٻڌمت موجب حسي رابطي مان احساس پيدا ٿين ٿا، جيڪي ڪجهه حالتن ۾ خواهش، وابستگي ۽ ڏک جي پيدا ٿيڻ سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا.<ref name="Gethin1998"/> === پنج اسڪنڌ === {{مک مضمون|پنج اسڪنڌ}} [[پنج اسڪنڌ]] (Five Aggregates) ٻڌمت ۾ انساني وجود ۽ تجربي جي تشريح لاءِ استعمال ٿيندڙ تصور آهي. ٻڌمت جي تعليم موجب انساني تجربي کي پنجن لاڳاپيل جسماني ۽ ذهني مجموعن ذريعي بيان ڪري سگهجي ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:9px;" | ٻڌمت جا پنج اسڪنڌ ! style="background:#245A81;color:white;" | اسڪنڌ ! style="background:#245A81;color:white;" | سنسڪرت يا پالي اصطلاح ! style="background:#245A81;color:white;" | مفهوم |- | صورت | Rūpa | جسماني يا مادي صورت |- | احساس | Vedanā | خوشگوار، ناخوشگوار يا غير جانبدار احساس |- | سڃاڻپ | Saṃjñā / Saññā | شين ۽ تجربن جي سڃاڻپ |- | ذهني تشڪيلون | Saṃskāra / Saṅkhāra | ارادا، ذهني رجحان ۽ تشڪيلون |- | شعور | Vijñāna / Viññāṇa | ڄاڻڻ ۽ شعوري تجربي جا عمل |} پنجن اسڪنڌن جو تصور ٻڌمت جي [[انَتّا]] يا مستقل ذات جي عدم موجودگيءَ واري تعليم سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="Emmanuel2015">{{cite book |editor-last=Emmanuel |editor-first=Steven M. |title=A Companion to Buddhist Philosophy |url=https://archive.org/details/companiontobuddh0000unse |publisher=Wiley Blackwell |year=2013 |isbn=9780470658772 |language=en }}</ref> === پرتیتيا سمُتپاد === {{مک مضمون|پرتيتيا سمُتپاد}} [[پرتيتيا سمُتپاد]] (Pratītyasamutpāda)، جنهن کي «سببن تي دارومدار رکندڙ پيدائش» يا «مشروط پيدائش» پڻ چيو وڃي ٿو، ٻڌمت جو بنيادي فلسفياڻو تصور آهي. هن اصول موجب مختلف حالتون ۽ واقعا ٻين سببن ۽ شرطن جي موجودگيءَ سان پيدا ٿين ٿا. جڏهن اهي سبب ۽ شرط ختم ٿين ٿا ته انهن تي دارومدار رکندڙ حالتون پڻ ختم ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Gombrich2009"/> ٻڌمت جي قديم متنن ۾ هن تصور کي ڏک جي پيدا ٿيڻ ۽ ان جي خاتمي جي تشريح لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي. ==== ٻارهن لاڳاپيل مرحلا ==== ٻڌمت جي روايتي تشريح ۾ پرتیتيا سمُتپاد جا ٻارهن لاڳاپيل مرحلا بيان ڪيا ويندا آهن: # جهالت (Avidyā) # ذهني تشڪيلون (Saṃskāra) # شعور (Vijñāna) # نالو ۽ صورت (Nāmarūpa) # ڇهه حسي بنياد (Ṣaḍāyatana) # رابطو (Sparśa) # احساس (Vedanā) # خواهش (Tṛṣṇā) # وابستگي (Upādāna) # وجود يا ٿيڻ (Bhava) # جنم (Jāti) # پوڙهائپ ۽ موت (Jarāmaraṇa) انهن مرحلن جو مقصد ڏک جي مشروط پيدا ٿيڻ جي وضاحت ڪرڻ آهي. مختلف ٻڌمت جي روايتن ۾ هن سلسلي جون تشريحون مختلف ٿي سگهن ٿيون.<ref name="Gethin1998"/><ref name="Gombrich2009"/> === نروان === {{مک مضمون|نروان}} [[نروان]] (Nirvāṇa؛ پالي: Nibbāna) ٻڌمت ۾ خواهش، جهالت ۽ انهن سببن جي خاتمي سان لاڳاپيل نجات جي حالت آهي، جيڪي سنسار جي سلسلي کي برقرار رکن ٿا. ٻڌمت جي روايتن ۾ نروان کي انساني روحاني تربيت جو اعليٰ مقصد سمجهيو وڃي ٿو. نروان ۽ [[پرنروان]] ۾ فرق ڪيو ويندو آهي؛ پرنروان جو اصطلاح خاص طور مڪمل طور آزاد ٿيل شخص جي وفات جي حوالي سان استعمال ٿيندو آهي.<ref name="BuswellLopez2014"/> === ابتدائي متنن ۾ تعليمات جي هڪجهڙائي === ابتدائي ٻڌمت جي مختلف جماعتن جي متنن جي تقابلي مطالعي مان ڪيترن بنيادي تصورن جي هڪجهڙائي ظاهر ٿئي ٿي. ڀڪشو اناليو جي تحقيق موجب ٿيراواد جي ''مجّھم نڪايا'' (Majjhima Nikāya) ۽ سروَاستيواد جي ''مڌيم آگم'' (Madhyama Āgama) ۾ ڪيترين اهم تعليمات جي هڪجهڙائي موجود آهي.<ref name="Analayo2011">{{cite book |last=Anālayo |title=A Comparative Study of the Majjhima-nikāya |publisher=Dharma Drum Publishing Corporation |year=2011 |language=en }}</ref> گنڌارا مان ملندڙ قديم ٻڌمت جي دستاويزن جو مطالعو پڻ ٻڌمت جي ابتدائي تاريخ بابت اهم ڄاڻ فراهم ڪري ٿو. رچرڊ سالومن موجب انهن دستاويزن ۾ موجود تعليمات ابتدائي غير مهايانا ٻڌمت جي روايتن سان لاڳاپيل آهن.<ref name="Salomon2020">{{cite web |last=Salomon |first=Richard |title=How the Gandharan Manuscripts Change Buddhist History |url=https://www.lionsroar.com/how-the-gandharan-manuscripts-change-buddhist-history/ |website=Lion's Roar |date=20 January 2020 |language=en }}</ref> انهن شاهدين مان ابتدائي ٻڌمت جي تعليمات جي تاريخي ارتقا جو مطالعو ڪرڻ ۾ مدد ملي ٿي، پر انهن مان هر تعليم جي سڌي نسبت تاريخي گوتم ٻڌ ڏانهن قطعي طور ثابت نٿي ٿئي. == ٻڌمت جا مقدس متن == گوتم ٻڌ جي تعليمات ابتدا ۾ زباني روايتن ذريعي محفوظ رهيون. بعد ۾ اهي مختلف مذهبي مجموعن ۾ مرتب ڪيون ويون. === وِنايا پِٽڪ === [[ونايا پٽڪ]] ۾ راهبن ۽ راهباڻين لاءِ مذهبي نظم ۽ ضابطن جا اصول بيان ٿيل آهن. === سُت پِٽڪ === [[سُت پٽڪ]] ۾ گوتم ٻڌ ۽ سندس شاگردن سان منسوب وعظ ۽ مذهبي تعليمات شامل آهن. === اڀڌرم === [[اڀڌرم]] ۾ ٻڌمت جي فلسفياڻن ۽ نفسياتي تصورن جي منظم تشريح ڪئي وئي آهي. === جاتڪ ڪهاڻيون === [[جاتڪ ڪهاڻيون]] ٻڌمت جي ادبي روايت جو اهم حصو آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي اڳين جنمن سان منسوب اخلاقي ۽ مذهبي ڪهاڻيون بيان ٿيل آهن.<ref name="Warder2000"/> == ٻڌمت جي واڌ ويجهه == گوتم ٻڌ جي وفات کان پوءِ سندس تعليمات مختلف علائقن ۾ پکڙيون. ٻڌمت جي تاريخ ۾ ٽي وڏيون روايتون نمايان آهن: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:9px;" | ٻڌمت جون اهم روايتون ! style="background:#245A81;color:white;" | روايت ! style="background:#245A81;color:white;" | اهم علائقا |- | [[ٿيراواد]] | سري لنڪا، ٿائيلينڊ، ميانمار، ڪمبوڊيا ۽ لائوس |- | [[مهايانا]] | چين، ڪوريا، جاپان ۽ ويٽنام |- | [[وجريانا]] | تبت، ڀوٽان، منگوليا ۽ هماليائي علائقا |} == مهايانا ٻڌمت ۾ شاڪيمُني ٻڌ == {{مک مضمون|مهايانا ٻڌمت}} {{پڻ ڏسو|شاڪيمُني|ٻڌ فلسفو|تريڪايا}} [[File:Embroidery Sakyamuni.jpg|thumb|جاپان ۾ تيار ڪيل ريشمي ڪڙهائي، جنهن ۾ شاڪيمُني ٻڌ کي وعظ ڪندي ڏيکاريو ويو آهي. هي فن پارو [[نارا قومي عجائب گهر]] ۾ محفوظ آهي ۽ جاپان جي قومي ثقافتي خزانن مان هڪ آهي.]] [[مهايانا ٻڌمت]] ۾ '''شاڪيمُني ٻڌ''' (Śākyamuni Buddha؛ چيني: 釋迦牟尼佛؛ ''Shìjiāmóunífó'') کي قديم هندستان ۾ زندگي گذاريندڙ ۽ تعليم ڏيندڙ تاريخي گوتم ٻڌ طور تسليم ڪيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به مهايانا جي مذهبي ۽ فلسفياڻين روايتن ۾ سندس شخصيت، روحاني حيثيت ۽ سرگرمين بابت ابتدائي ٻڌمت جي متنن کان مختلف تشريحون ملن ٿيون. مهايانا جي ڪيترن مذهبي متنن ۾ شاڪيمُني کي رڳو هڪ انساني مذهبي استاد بدران اهڙي ڪائناتي ۽ ماورائي ٻڌ طور پيش ڪيو ويو آهي، جنهن جي حڪمت، طاقت ۽ همدردي عام انساني حدن کان مٿانهين سمجهي وڃي ٿي.<ref name="TeiserStone2009">{{cite book |last1=Teiser |first1=Stephen F. |last2=Stone |first2=Jacqueline Ilyse |chapter=Interpreting the Lotus Sutra |editor-last1=Teiser |editor-first1=Stephen F. |editor-last2=Stone |editor-first2=Jacqueline Ilyse |title=Readings of the Lotus Sutra |publisher=Columbia University Press |location=New York |year=2009 |pages=1–61 |isbn=9780231142885 |language=en }}</ref><ref name="GuangXing2005">{{cite book |last=Guang Xing |title=The Three Bodies of the Buddha: The Origin and Development of the Trikaya Theory |publisher=RoutledgeCurzon |year=2005 |pages=1, 85 |language=en }}</ref> مهايانا سُوترن ۾ شاڪيمُني کي اڪثر اهڙين وڏين مذهبي مجلسن ۾ تعليم ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي، جن ۾ [[بودھي ستوا]]، ديوتا، ٻيا ٻڌ ۽ مختلف ڪائناتي جهانن جا جاندار شامل هوندا آهن. اهي بيان ابتدائي نڪايا ۽ آگم متنن ۾ موجود نسبتاً انساني پيماني جي مذهبي مجلسن کان مختلف آهن. === ماورائي حڪمت ۽ همدردي === مهايانا جي مذهبي متنن ۾ شاڪيمُني ٻڌ کي بي انتها حڪمت، روحاني طاقت ۽ همدرديءَ جو حامل سمجهيو وڃي ٿو. انهن متنن موجب شاڪيمُني مختلف جاندارن جي ذهني ۽ روحاني صلاحيتن مطابق مختلف تعليمات پيش ڪري ٿو. هن تصور موجب هڪ ئي تعليم هر شخص لاءِ هڪجهڙي انداز ۾ مناسب نه هوندي آهي. مهايانا ۾ ڪجهه ابتدائي ٻڌمت جي تعليمات کي اعليٰ روحاني معرفت ڏانهن وٺي ويندڙ شروعاتي يا عارضي تعليمات طور پڻ سمجهيو ويندو آهي. هيءَ تشريح مهايانا جي مخصوص مذهبي فڪر سان تعلق رکي ٿي ۽ ٻڌمت جي سڀني روايتن جي گڏيل عقيدي جي نمائندگي نٿي ڪري.<ref name="TeiserStone2009"/> === لوٽس سُوتر ۽ هڪ گاڏيءَ جو تصور === {{مک مضمون|لوٽس سُوتر}} {{پڻ ڏسو|اپايا|ايڪايانا}} ''[[لوٽس سُوتر]]'' (Lotus Sūtra؛ Saddharmapuṇḍarīka Sūtra) مهايانا ٻڌمت جي اهم مذهبي متنن مان هڪ آهي. هن متن ۾ شاڪيمُني ٻڌ کي اهڙي عظيم استاد طور پيش ڪيو ويو آهي، جيڪو مختلف جاندارن کي روحاني نجات ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ سندن ضرورتن ۽ صلاحيتن مطابق تعليم ڏيندو آهي. انهيءَ طريقي کي سنسڪرت ۾ ''اپايا'' (Upāya)، يعني «مناسب يا ماهراڻا وسيلا»، چيو وڃي ٿو. لوٽس سُوتر ۾ «هڪ گاڏي» يا ''ايڪايانا'' (Ekayāna) جو تصور پڻ بيان ٿيل آهي، جنهن موجب مختلف مذهبي رستا آخرڪار ٻڌتا يا مڪمل معرفت ڏانهن وٺي وڃن ٿا.<ref name="TeiserStone2009"/> === ڪائناتي ٻڌ ۽ ڪيترائي ٻڌ === {{پڻ ڏسو|ويروچن ٻڌ|ٻڌ جا پاڪ جهان}} مهايانا جي ڪائناتي تصور موجب شاڪيمُني موجوده انساني جهان، جنهن کي «سها جهان» (Sahā World) چيو وڃي ٿو، جو مرڪزي ٻڌ آهي. تنهن هوندي به مهايانا جي مذهبي ڪائنات ۾ بي شمار ٻين ٻڌن ۽ انهن سان لاڳاپيل روحاني جهانن جو تصور پڻ موجود آهي. انهن جهانن کي «ٻڌ جا ميدان» (Buddhafields) يا «پاڪ جهان» (Pure Lands) چيو وڃي ٿو. مهايانا جي ڪيترن متنن ۾ شاڪيمُني کي ٻين بي شمار ٻڌن سان گڏ بيان ڪيو ويو آهي، پر سندس روحاني تعليم ۽ جاندارن جي نجات ۾ ڪردار کي خاص اهميت حاصل آهي.<ref name="Williams2008">{{cite book |last=Williams |first=Paul |title=Mahāyāna Buddhism: The Doctrinal Foundations |url=https://archive.org/details/mahynabuddhismdo0000will |publisher=Routledge |year=2008 |edition=2nd |isbn=9780415356534 |language=en }}</ref> === اوتَمسڪ سُوتر ۽ ويروچن ٻڌ === {{مک مضمون|اوتَمسڪ سُوتر}} ''[[اوتَمسڪ سُوتر]]'' (Avataṃsaka Sūtra)، جنهن کي «گلن جي هار وارو سُوتر» پڻ چيو وڃي ٿو، مهايانا ٻڌمت جو اهم مذهبي متن آهي. هن متن ۾ شاڪيمُني ٻڌ جي ڪائناتي حيثيت کي [[ويروچن ٻڌ]] (Vairocana Buddha) سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويو آهي. اوتَمسڪ سُوتر جي هڪ حصي، ''گنڊويوه سُوتر'' (Gaṇḍavyūha Sūtra)، ۾ ٻڌ جي روحاني سرگرمين کي مختلف جهانن ۽ زمانن ۾ پکڙيل بيان ڪيو ويو آهي. هن مذهبي تصور موجب ٻڌ جاندارن جي رهنمائي لاءِ مختلف صورتن ۾ ظاهر ٿي سگهي ٿو، جن ۾ بودھي ستوا، مذهبي استاد ۽ عام انساني صورتون پڻ شامل آهن.<ref name="Williams2008"/> === شاڪيمُني ٻڌ جو ابدي وجود === [[File:Syaka-Kinkan.jpg|thumb|جاپان جي هيئان دور، يارهين صدي عيسويءَ جو هڪ مذهبي طومار، جنهن ۾ شاڪيمُني ٻڌ جي ماورائي جسم کي سونهري مقبري مان ظاهر ٿيندي ڏيکاريو ويو آهي. هي فن پارو [[ڪيوٽو قومي عجائب گهر]] سان لاڳاپيل آهي.]] ابتدائي ٻڌمت جي روايتن ۾ گوتم ٻڌ جي روحاني جستجو، رياضت ۽ معرفت حاصل ڪرڻ جي عمل کي اهميت ڏني وئي آهي. ان جي ابتڙ، مهايانا جي ڪجهه مذهبي متنن، خاص طور ''لوٽس سُوتر'' ۽ ''اوتَمسڪ سُوتر''، ۾ شاڪيمُني کي اهڙي ٻڌ طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن تمام قديم زمانن ۾ ئي مڪمل معرفت حاصل ڪري ورتي هئي. انهن روايتن موجب [[بودھ گيا]] ۾ ٻڌ جي معرفت حاصل ڪرڻ جو واقعو جاندارن جي تعليم ۽ رهنمائي لاءِ هڪ ظاهري مظاهرو هو، نه ته سندس روحاني معرفت جي پهرين حاصلات. انهيءَ تصور کي ''اپايا''، يعني مناسب تعليمي وسيلن جي استعمال، سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Williams2008"/> مهايانا جي ڪجهه تشريحن موجب شاڪيه خاندان ۾ شاڪيمُني جو جنم، سندس انساني زندگي، معرفت حاصل ڪرڻ ۽ وفات سندس ڪائناتي وجود جون مختلف ظاهري صورتون هيون. انهن مذهبي تصورن کي تاريخي واقعن بابت قطعي دعوائن بدران مهايانا ٻڌمت جي مخصوص عقيدن ۽ فلسفياڻين تشريحن طور سمجهڻ گهرجي. === مهاپرنروان سُوتر ۾ ٻڌ جي حيثيت === {{مک مضمون|مهايانا مهاپرنروان سُوتر}} ''مهايانا مهاپرنروان سُوتر'' (Mahāyāna Mahāparinirvāṇa Sūtra) ۾ ٻڌ جي ابدي وجود بابت هڪ اهم مذهبي تصور پيش ڪيو ويو آهي. هن متن جي ڪجهه تشريحن موجب ٻڌ جي ظاهري وفات سندس حقيقي روحاني وجود جي خاتمي جي معنيٰ نٿي رکي. انهيءَ تصور ۾ ٻڌ جي [[ڌرمڪايا]]، يعني «ڌرم جي جسم»، کي اهڙي روحاني حقيقت سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا عام انساني جنم ۽ موت جي حدن کان مٿانهين آهي. محقق مائيڪل راڊچ مهايانا مهاپرنروان سُوتر جي مطالعي ۾ انهن تصورن کي ٻڌ جي روحاني حيثيت ۽ تتھاگت گرڀ جي عقيدي جي تاريخي ارتقا سان لاڳاپيل بيان ڪيو آهي.<ref name="Radich2015">{{cite book |last=Radich |first=Michael |title=The Mahāparinirvāṇa-mahāsūtra and the Emergence of Tathāgatagarbha Doctrine |series=Hamburg Buddhist Studies |volume=5 |publisher=Hamburg University Press |year=2015 |pages=130–131 |language=en }}</ref> === تريڪايا: ٻڌ جا ٽي جسم === {{مک مضمون|تريڪايا}} [[تريڪايا]] (Trikāya) مهايانا ٻڌمت جو هڪ اهم فلسفياڻو ۽ مذهبي تصور آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «ٽي جسم» آهي. هن نظريي موجب ٻڌ جي وجود کي ٽن مختلف پهلوئن يا جسمن ذريعي بيان ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:10px;" | مهايانا ٻڌمت ۾ ٻڌ جا ٽي جسم ! style="background:#245A81;color:white;" | جسم ! style="background:#245A81;color:white;" | سنسڪرت اصطلاح ! style="background:#245A81;color:white;" | مذهبي ۽ فلسفياڻو مفهوم |- | '''نرماڻ ڪايا''' | Nirmāṇakāya | ظاهري يا تجسمي جسم، جنهن ذريعي ٻڌ دنيا ۾ ظاهر ٿي جاندارن کي تعليم ڏئي ٿو. |- | '''سمڀوگ ڪايا''' | Saṃbhogakāya | روحاني عظمت ۽ برڪت وارو جسم، جيڪو مهايانا جي ماورائي مذهبي تصورن سان لاڳاپيل آهي. |- | '''ڌرم ڪايا''' | Dharmakāya | ڌرم يا آخري حقيقت جو جسم، جيڪو عام جسماني صورت ۽ محدود انساني وجود کان مٿانهون سمجهيو وڃي ٿو. |} تريڪايا جي نظريي موجب تاريخي شاڪيمُني جي انساني صورت کي «نرماڻ ڪايا» طور سمجهي سگهجي ٿو، جڏهن ته ٻڌ جي روحاني ۽ ماورائي حيثيت کي ٻين ٻن جسمن سان لاڳاپيل بيان ڪيو ويندو آهي.<ref name="GuangXing2005"/><ref name="Williams2008"/> هي تصور مهايانا جي مذهبي فلسفي ۾ مختلف مرحلن دوران ترقي ڪندو رهيو، ۽ ان جون تشريحون مختلف مهايانا روايتن ۾ هڪجهڙيون نه آهن. === شاڪيمُني ٻڌ ۽ پاڪ جهان === مهايانا جي ڪجهه روايتن ۾ ٻڌن جي ڪائناتي سرگرمين کي مختلف پاڪ جهانن سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو. هن تصور موجب ٻڌ صرف هڪ تاريخي زماني يا جاگرافيائي هنڌ تائين محدود نه آهن، پر مختلف جهانن ۾ جاندارن جي روحاني رهنمائي لاءِ ظاهر ٿي سگهن ٿا. ڪجهه مهايانا متنن ۾ موجوده جهان کي پڻ شاڪيمُني جي روحاني تعليم ۽ سرگرمين سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ ميدان طور بيان ڪيو ويو آهي. مهايانا جي اهڙين روايتن ۾ ٻڌ جي همدرديءَ کي اهم حيثيت حاصل آهي، جنهن موجب ٻڌ جاندارن جي نجات لاءِ مختلف صورتن ۽ طريقن سان تعليم ڏيندا رهن ٿا.<ref name="Williams2008"/> === ابتدائي ٻڌمت ۽ مهايانا ۾ شاڪيمُني جي تصور جو تقابلي جائزو === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:10px;" | شاڪيمُني ٻڌ بابت مختلف مذهبي متنن ۾ نمايان تصورات ! style="background:#245A81;color:white;" | موضوع ! style="background:#245A81;color:white;" | ابتدائي نڪايا ۽ آگم متنن ۾ نمايان بيان ! style="background:#245A81;color:white;" | مهايانا جي ڪجهه متنن ۾ نمايان بيان |- | ٻڌ جي شخصيت | انساني زندگي گذاريندڙ مذهبي استاد، جنهن معرفت حاصل ڪئي | ڪائناتي ۽ ماورائي حيثيت رکندڙ ٻڌ |- | معرفت | روحاني جستجو ۽ مراقبي کان پوءِ معرفت حاصل ڪرڻ | ڪجهه متنن موجب بي شمار زمانا اڳ ئي مڪمل معرفت حاصل ڪيل |- | انساني زندگي | جنم، رياضت، تعليم ۽ وفات جو روايتي احوال | ڪجهه روايتن ۾ انساني زندگي کي تعليمي ظهور طور سمجهڻ |- | تعليم جو طريقو | اخلاقي نظم، مراقبو ۽ نجات جي تعليم | مختلف جاندارن جي صلاحيت مطابق مناسب وسيلا اختيار ڪرڻ |- | ڪائناتي حيثيت | ٻين جهانن ۽ ٻڌن بابت مختلف روايتي بيان | بي شمار ٻڌ، ٻڌ ميدان ۽ ڪائناتي ظهور جا وسيع تصور |- | جسم جو تصور | ٻڌ جي انساني ۽ روحاني خصوصيتن بابت بيان | تريڪايا يا ٽن جسمن جو منظم فلسفياڻو نظريو |- | پرنروان | مڪمل آزاد ٿيل شخص جي آخري وفات | ڪجهه متنن ۾ ظاهري وفات کي تعليمي ظهور سمجهڻ |} هي تقابلي جدول ٻنهي روايتن جي سڀني متنن ۽ فرقن جي مڪمل نمائندگي نٿو ڪري؛ اهو رڳو ڪجهه نمايان مذهبي ۽ فلسفياڻن تصورن جي وضاحت ڪري ٿو.<ref name="TeiserStone2009"/><ref name="GuangXing2005"/><ref name="Williams2008"/> == ٻين مذهبن ۾ گوتم ٻڌ == {{مک مضمون|دنيا جي مذهبن ۾ گوتم ٻڌ}} گوتم ٻڌ جي شخصيت ۽ تعليمات جو اثر رڳو [[ٻڌمت]] تائين محدود نه رهيو، پر ٻين ڪيترين ئي مذهبي ۽ فلسفياڻين روايتن ۾ پڻ سندس ذڪر ملي ٿو. مختلف مذهبن ۾ کيس ديوتا جي اوتار، روحاني استاد، مذهبي سڌارڪ، خدا جي مظهر يا نبوت سان لاڳاپيل شخصيت طور بيان ڪيو ويو آهي. اهي تشريحون پنهنجي پنهنجي مذهبي روايتن سان تعلق رکن ٿيون ۽ گوتم ٻڌ جي تاريخي زندگيءَ بابت هڪجهڙيون دعوائون ناهن. === هندو ڌرم ۾ گوتم ٻڌ === {{مک مضمون|هندو ڌرم ۾ گوتم ٻڌ}} [[File:Buddha incarnation of Vishnu, from Sunari, Medieval period.jpg|thumb|وچئين دور جو مجسمو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ کي [[وشنو]] جي اوتار طور ڏيکاريو ويو آهي. هي مجسمو [[گجري محل آثار قديمه عجائب گهر]] ۾ محفوظ آهي.]] [[هندو ڌرم]] جي ڪجهه روايتن، خاص طور [[ويشنو مت]] ۾، گوتم ٻڌ کي [[وشنو]] جي ڏهن مشهور اوتارن، يعني [[دشاوتار]]، مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. عام طور هن فهرست ۾ ٻڌ کي نائين اوتار طور شمار ڪيو ويندو آهي، پر سڀئي هندو روايتون هن ترتيب سان متفق ناهن. ڪجهه روايتن ۾ [[بلرام]] کي ٻڌ جي بدران اوتارن ۾ شامل ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Gopal1990">{{cite book |last=Gopal |first=Madan |title=India Through the Ages |url=https://archive.org/details/indiathroughages00mada |publisher=Publication Division, Ministry of Information and Broadcasting, Government of India |year=1990 |page=[https://archive.org/details/indiathroughages00mada/page/73 73] |language=en }}</ref><ref name="BritannicaBalarama">{{cite encyclopedia |title=Balarama |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Balarama |language=en }}</ref> ==== تاريخي پسمنظر ==== گوتم ٻڌ جي زندگيءَ کان پوءِ ڏکڻ ايشيا ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻين روايتن جي وچ ۾ فڪري لاڳاپا ۽ تبديليون جاري رهيون. لڳ ڀڳ پنجين صدي قبل مسيح کان پهرين صدي عيسويءَ جي وچ ۾، ۽ ان کان پوءِ به، انهن عملن مان هندو مذهبي روايتن جي نئين تشڪيل ۽ هم آهنگيءَ جا مختلف روپ پيدا ٿيا. ٻڌمت ۽ [[جين مت]] جي واڌ ويجهه پڻ ان مذهبي ۽ فڪري ماحول جو اهم حصو هئي. ڪجهه محققن موجب گوتم ٻڌ کي وشنو جي اوتارن ۾ شامل ڪرڻ هندو ۽ ٻڌ مذهبي روايتن جي وچ ۾ مقابلي، اثرپذيري ۽ مذهبي تشڪيل جي تاريخي عمل سان لاڳاپيل هو.<ref name="Doniger2010">{{cite book |last=Doniger |first=Wendy |title=The Hindus: An Alternative History |publisher=Oxford University Press |year=2010 |pages=481–484 |isbn=9780199593347 |language=en }}</ref> مذهبي تاريخ جي محقق مارڪ ڊبليو ميوس جي تجزيي موجب گوتم ٻڌ کي وشنو جي اوتار طور قبول ڪرڻ کي ڪجهه حالتن ۾ ٻڌمت جي اثر کي هندو مذهبي فڪر ۾ ضم ڪرڻ جي ڪوشش طور پڻ سمجهي سگهجي ٿو. تنهن هوندي به هن عمل جي مذهبي ۽ تاريخي تشريح بابت محققن ۾ مختلف رايا موجود آهن.<ref name="Muesse2016">{{cite book |last=Muesse |first=Mark W. |chapter=Crossing Boundaries: When Founders of Faith Appear in Other Traditions |editor-last=Gray |editor-first=Patrick |title=Varieties of Religious Invention: Founders and Their Functions in History |url=https://archive.org/details/varietiesofrelig0000unse_q0y1 |publisher=Oxford University Press |location=New York |year=2016 |page=[https://archive.org/details/varietiesofrelig0000unse_q0y1/page/184 184] |isbn=9780199359714 |language=en }}</ref> ==== ٻڌمت ۽ ويدڪ روايتن ۾ فلسفياڻو اختلاف ==== گوتم ٻڌ جي تعليمات ۾ [[ويد]]ن جي مذهبي اختيار کي لازمي طور قبول نه ڪيو ويو. ٻڌمت ۾ مستقل ۽ اڻبدلجندڙ ذات يا آتما جي تصور تي پڻ تنقيدي بحث ملي ٿو. اهڙيءَ طرح ٻڌمت جي [[اناتما]] واري تعليم، ڪيترين برهمڻائي ۽ ويدانتي روايتن جي [[آتما]] ۽ [[برهمڻ (فلسفو)|برهمڻ]] بابت تصورن کان مختلف آهي.<ref name="StanfordBuddha">{{cite encyclopedia |title=Buddha |encyclopedia=Stanford Encyclopedia of Philosophy |url=https://plato.stanford.edu/entries/buddha/ |publisher=Stanford University |language=en }}</ref><ref name="Sharma2013">{{cite book |last=Sharma |first=Chandradhar |title=A Critical Survey of Indian Philosophy |publisher=Motilal Banarsidass |year=2013 |page=66 |isbn=9788120803657 |language=en }}</ref> روايتي هندو فلسفياڻي درجابنديءَ ۾ ٻڌمت کي عام طور «ناستڪ» (Nāstika) مڪتب فڪر ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. هن اصطلاح جو بنيادي تعلق ويدن جي مذهبي اختيار کي قبول ڪرڻ يا رد ڪرڻ سان آهي؛ ان کي جديد معنيٰ ۾ لازمي طور «خدا جو انڪار ڪندڙ» سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Nicholson2013">{{cite book |last=Nicholson |first=Andrew J. |title=Unifying Hinduism: Philosophy and Identity in Indian Intellectual History |publisher=Columbia University Press |year=2013 |isbn=9780231149877 |language=en }}</ref> === عيسائيت ۾ گوتم ٻڌ === {{مک مضمون|ٻڌمت ۽ عيسائيت}} {{پڻ ڏسو|برلام ۽ يوسافات}} [[File:Christ et Buddha by Paul Ranson 1880.JPG|thumb|''مسيح ۽ ٻڌ''، فرانسيسي مصور [[پال رانسون]] جو 1880ع ۾ تيار ڪيل فن پارو.]] [[عيسائيت]] جي مذهبي ادب ۾ گوتم ٻڌ جي زندگيءَ سان لاڳاپيل هڪ اهم مثال «[[برلام ۽ يوسافات]]» (Barlaam and Josaphat) جي ڪهاڻي آهي. هيءَ ڪهاڻي وچئين دور ۾ عيسائي دنيا ۾ مشهور ٿي، پر جديد تاريخي ۽ ادبي تحقيق موجب ان جا بنيادي داستاني عنصر گوتم ٻڌ جي سوانحي روايتن مان نڪتل آهن. «يوسافات» (Josaphat) نالي جي لساني ارتقا کي سنسڪرت لفظ «بودھي ستوا» (Bodhisattva) سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو مختلف ٻولين ۽ ترجمن مان گذرندي عربي، جارجيا ۽ يورپي ٻولين ۾ نون روپن سان ظاهر ٿيو.<ref name="Macdonell1900">{{cite book |last=Macdonell |first=Arthur Anthony |title=A History of Sanskrit Literature |url=https://archive.org/details/historyofsanskri00macduoft |publisher=D. Appleton and Company |year=1900 |language=en }}</ref> برلام ۽ يوسافات جي داستان ۾ هڪ شهزادي جي دنياوي زندگي ڇڏڻ ۽ روحاني سچائيءَ جي ڳولا ڪرڻ جو احوال ملي ٿو، جيڪو گوتم ٻڌ جي روايتي سوانح سان گهڻي مشابهت رکي ٿو. يوسافات کي عيسائيت جي ڪجهه روايتن ۾ بزرگ طور پڻ ياد ڪيو ويو. سندس نالو رومن مارٽيرولوجي جي اڳوڻن نسخن ۾ 27 نومبر سان لاڳاپيل هو، جڏهن ته مشرقي آرتھوڊوڪس مذهبي روايتن ۾ برلام ۽ يوسافات جي يادگيري 26 آگسٽ سان لاڳاپيل رهي آهي. هي مثال ڏيکاري ٿو ته ٻڌمت جي سوانحي روايتن جا ڪجهه داستاني عنصر ترجمن ۽ ثقافتي رابطن ذريعي عيسائي مذهبي ادب تائين پهتا. === اسلام ۾ گوتم ٻڌ === {{پڻ ڏسو|اسلام ۽ ٻڌمت|اسلامي دنيا ۾ ٻڌمت}} [[اسلامي دنيا]] ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت بابت ڄاڻ مختلف تاريخي دورن ۾ وچ ايشيا، ايران، خراسان ۽ هندستان سان ٿيندڙ مذهبي، تجارتي ۽ علمي رابطن ذريعي پهتي. اسلام جي ابتدائي صدين ۾ مسلمان مصنفن کي ٻڌمت بابت ڄاڻ انهن علائقن مان ملي، جتي ٻڌمت جا مذهبي مرڪز ۽ خانقاهون موجود هيون. خاص طور [[ماوراءُ النهر]] ۽ [[خراسان]] ۾ ٻڌمت جي تاريخي موجودگيءَ اسلامي عالمن کي ٻڌمت جي مذهبي ۽ فلسفياڻين روايتن سان واقف ٿيڻ جا موقعا فراهم ڪيا.<ref name="Monnot2012">{{cite encyclopedia |last=Monnot |first=Guy |title=Sumaniyya |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |publisher=Brill |year=2012 |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_7186 |language=en }}</ref> ==== اسلامي ماخذن ۾ ٻڌ جا نالا ==== قديم اسلامي ۽ فارسي ماخذن ۾ گوتم ٻڌ لاءِ «بُدّ» (Budd) ۽ ان سان لاڳاپيل ٻيون صورتون استعمال ٿيل ملن ٿيون. انهن لفظن جو استعمال مختلف مصنفن وٽ هڪجهڙو نه هو. ڪجهه متنن ۾ اهي ٻڌ لاءِ، جڏهن ته ٻين ۾ بت، مذهبي مجسمي يا عبادتگاهه لاءِ استعمال ٿيا آهن. اسلامي تاريخ ۽ مذهبن بابت لکندڙ عالمن، جهڙوڪ [[الجاحظ]]، [[المسعودي]]، [[البيروني]] ۽ [[الشهرستاني]]، جي تحريرن ۾ ٻڌمت بابت مختلف بيان ملن ٿا.<ref name="CarraDeVaux2012">{{cite encyclopedia |last=Carra de Vaux |first=Bernard |title=Budd |encyclopedia=Encyclopaedia of Islam, Second Edition |publisher=Brill |year=2012 |doi=10.1163/1573-3912_islam_SIM_1489 |language=en }}</ref> ڪجهه اسلامي مصنفن ٻڌمت کي بت پرستيءَ سان لاڳاپيل سمجهيو، جڏهن ته ٻين ان جي مذهبي تعليمات، اخلاقي اصولن ۽ روحاني تصورن بابت پڻ بحث ڪيو. قديم اسلامي ادب ۾ ٻڌمت جي پوئلڳن لاءِ «سُمنيه» (Sumaniyya) جو اصطلاح پڻ ملي ٿو.<ref name="Monnot2012"/><ref name="Scott1995">{{cite journal |last=Scott |first=David |title=Buddhism and Islam: Past to Present Encounters and Interfaith Lessons |journal=Numen |volume=42 |issue=2 |year=1995 |page=144 |url=https://www.jstor.org/stable/3270172 |language=en }}</ref> ==== اسلامي عالمن جون تشريحون ==== اسلامي تاريخ ۾ ڪجهه عالمن گوتم ٻڌ جي مذهبي حيثيت بابت مختلف رايا پيش ڪيا. [[ابن النديم]] پنهنجي مشهور ڪتاب ''[[الفهرست]]'' ۾ ٻڌ بابت اڳوڻن عالمن جا مختلف خيال نقل ڪيا. انهن ۾ ٻڌ کي فرشتي، غيرانساني روحاني مخلوق يا نبيءَ سان لاڳاپيل سمجهڻ جا رايا شامل هئا.<ref name="Brack2023">{{cite book |last=Brack |first=Jonathan Z. |title=An Afterlife for the Khan: Muslims, Buddhists, and Sacred Kingship in Mongol Iran and Eurasia |publisher=University of California Press |year=2023 |pages=27–34 |language=en }}</ref> [[الشهرستاني]] جي مذهبي فرقن بابت تحريرن ۾ ٻڌ جي شخصيت کي [[خضر]] سان لاڳاپيل سمجهڻ واري تشريح جو پڻ ذڪر ملي ٿو.<ref name="CarraDeVaux2012"/><ref name="Ramli2018">{{cite journal |last1=Ramli |first1=Ahmad Faizuddin |last2=Awang |first2=Jaffary |last3=Ab Rahman |first3=Zaizul |title=Muslim Scholar's Discourse on Buddhism: A Literature on Buddha's Position |journal=SHS Web of Conferences |volume=53 |pages=04001 |year=2018 |doi=10.1051/shsconf/20185304001 |language=en }}</ref> اهي رايا مخصوص عالمن جون تاريخي ۽ مذهبي تشريحون آهن؛ انهن کي اسلام جي سڀني مڪتبن جي متفقه عقيدي طور پيش ڪرڻ درست نه آهي. ==== رشيد الدين همداني ۽ ٻڌمت ==== [[رشيد الدين فضل الله همداني]] (1247ع–1318ع) پنهنجي تاريخي تصنيف ''[[جامع التواريخ]]'' ۾ ٻڌمت بابت تفصيلي احوال شامل ڪيو. هن گوتم ٻڌ، يعني شاڪيمُني، کي اسلامي مذهبي اصطلاحن ۽ نبوت جي تصور جي روشنيءَ ۾ بيان ڪيو. رشيد الدين جي تحرير ۾ ٻڌ کي توحيد سان لاڳاپيل مذهبي رهنما طور پيش ڪرڻ جي ڪوشش ملي ٿي. هن ٻڌمت جي ڪجهه داستانن کي اسلامي مذهبي فڪر جي اصطلاحن ذريعي ٻيهر بيان ڪيو.<ref name="Millward2013">{{cite book |last=Millward |first=James A. |title=The Silk Road: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/silkroadveryshor0000mill |publisher=Oxford University Press |year=2013 |pages=154–156 |language=en }}</ref> سندس بيان ۾ ٻڌ جي مختلف ظهورن ۽ مذهبي تعليمات کي اسلامي نبوت جي تاريخ سان تشبيهي طور ڳنڍيو ويو، جڏهن ته اسلامي عقيدي موجب حضرت محمد ﷺ جي خاتم النبيين هجڻ جي حيثيت پڻ برقرار رکي وئي.<ref name="Brack2023"/> رشيد الدين ٻڌ جي زندگيءَ بابت ''[[للت وستَر سُوتر]]'' مان ورتل ڪجهه داستانن کي پڻ اسلامي مذهبي پسمنظر ۾ بيان ڪيو. انهن مان هڪ روايت ۾ هندستاني ديوتائن ۽ ٻڌ جي وچ ۾ پيش ايندڙ واقعي کي فرشتن، نبين ۽ عبادت جي اسلامي تصورن سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي. هي بيان ٻڌمت جي اصل مذهبي روايت ۽ اسلامي تاريخ نويسيءَ جي وچ ۾ ٿيندڙ فڪري ترجمي ۽ تشريح جو مثال آهي.<ref name="Millward2013"/><ref name="Brack2023"/> ==== محمد حميدالله جي راءِ ==== اسلامي عالم [[محمد حميدالله]] (1908ع–2002ع) گوتم ٻڌ جي نبوت جي امڪان بابت هڪ تشريح پيش ڪئي. هن [[سورة التين]] جي شروعاتي آيت ۾ انجير جي قسم کي گوتم ٻڌ جي معرفت حاصل ڪرڻ واري وڻ سان لاڳاپيل سمجهڻ جو خيال پيش ڪيو. هن تشريح موجب، جيئن حضرت موسى عليه السلام جو تعلق طور سينا سان آهي، تيئن ٻڌ جي روحاني تجربي کي به هڪ مقدس هنڌ سان لاڳاپيل سمجهي سگهجي ٿو. ڪجهه مسلمان مصنفن گوتم ٻڌ کي [[ذوالڪفل]] سان سڃاڻڻ جو امڪان پڻ پيش ڪيو آهي، پر هن سڃاڻپ بابت ڪو متفقه تاريخي يا اسلامي علمي موقف موجود نه آهي.<ref name="Ramli2018"/> محمد حميدالله ٻڌمت جي «ڏک» واري تصور ۽ قرآن جي ڪجهه آيتن ۾ انساني زندگيءَ جي آزمائشن بابت بيان جي وچ ۾ پڻ تقابلي لاڳاپا بيان ڪيا. اهي تشريحون مذهبي تقابلي مطالعي سان تعلق رکن ٿيون. قرآن مجيد ۾ گوتم ٻڌ جو نالي سان ذڪر موجود نه آهي، تنهنڪري کيس نبي قرار ڏيڻ کي قطعي اسلامي عقيدي طور پيش نٿو ڪري سگهجي. === بهائي عقيدي ۾ گوتم ٻڌ === [[بهائي عقيدو|بهائي عقيدي]] ۾ گوتم ٻڌ کي خدا جي مظهرن (Manifestations of God) مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. بهائي مذهبي فڪر موجب مختلف تاريخي دورن ۾ خدا جي هدايت مختلف مذهبي شخصيتن ذريعي انسانيت تائين پهتي آهي. هن تصور تحت گوتم ٻڌ کي انهن مذهبي شخصيتن ۾ شامل ڪيو ويندو آهي، جن جي تعليمات انساني روحاني ۽ اخلاقي ترقيءَ سان لاڳاپيل سمجهيون وڃن ٿيون.<ref name="Smith2008">{{cite book |last=Smith |first=Peter |title=An Introduction to the Bahá'í Faith |url=https://archive.org/details/introductiontoba0000smit |publisher=Cambridge University Press |year=2008 |page=[https://archive.org/details/introductiontoba0000smit/page/130 130] |isbn=9780521862516 |language=en }}</ref> === تائو مت ۾ گوتم ٻڌ === [[تائو مت]] ۽ ٻڌمت جي وچ ۾ چين ۾ ڪيترين صدين تائين مذهبي ۽ فلسفياڻا رابطا رهيا. چيني مذهبي تاريخ جي ڪجهه ابتدائي روايتن ۾ گوتم ٻڌ کي [[لائوزي]] سان لاڳاپيل شخصيت يا سندس نئين جنم طور بيان ڪيو ويو. اهي تشريحون چيني مذهبي فڪر ۾ تائو مت ۽ ٻڌمت جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ هم آهنگيءَ ۽ مقابلي جي تاريخي عمل سان تعلق رکن ٿيون. بهرحال، اهڙيون روايتون تائو مت جي سڀني مڪتبن جي متفقه تعليم نه آهن. === ماني مت ۾ گوتم ٻڌ === [[ماني مت]] (Manichaeism) قديم دور جو هڪ مذهبي فڪر هو، جنهن جو باني [[ماني]] (Mani) هو. ماني مت جي ڪجهه مذهبي روايتن ۾ گوتم ٻڌ کي انهن اڳوڻن مذهبي پيغام ڏيندڙن مان هڪ سمجهيو ويو، جن ماني کان اڳ انسانيت تائين روحاني تعليم پهچائي. ماني مت ۾ ٻڌ، زرتشت ۽ عيسى مسيح جهڙين مذهبي شخصيتن کي مختلف تاريخي دورن جي روحاني رهنمائن طور بيان ڪرڻ جا مثال ملن ٿا.<ref name="BarnstoneMeyer2009">{{cite book |last1=Barnstone |first1=Willis |last2=Meyer |first2=Marvin |title=The Gnostic Bible: Gnostic Texts of Mystical Wisdom from the Ancient and Medieval Worlds |publisher=Shambhala Publications |year=2009 |language=en }}</ref> === سک مت ۾ گوتم ٻڌ === [[سک مت]] جي مذهبي ادب ۾ پڻ گوتم ٻڌ جو ذڪر ملي ٿو. ''[[دسم گرنٿ]]'' سان لاڳاپيل تصنيف ''چوبيس اوتار'' (Chaubis Avtar) ۾ وشنو جي چوويهن اوتارن جو بيان موجود آهي، جنهن ۾ ٻڌ کي ٽيويهين اوتار طور پيش ڪيو ويو آهي. هيءَ تصنيف روايتي طور [[گرو گوبند سنگهه]] سان منسوب ڪئي ويندي آهي، پر دسم گرنٿ جي مختلف حصن جي مصنفيت ۽ مذهبي حيثيت بابت سک عالمن ۽ روايتن ۾ اختلاف موجود آهن. تنهنڪري «چوبيس اوتار» ۾ ٻڌ جو ذڪر سک مت جي سڀني پوئلڳن جي گڏيل عقيدي جي نمائندگي نٿو ڪري. === تقابلي جائزو === مختلف مذهبي روايتن ۾ گوتم ٻڌ بابت پيش ڪيل اهم تصورن جو مختصر جائزو هيٺ ڏجي ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:10px;" | مختلف مذهبن ۾ گوتم ٻڌ جي حيثيت ! style="background:#245A81;color:white;" | مذهب يا روايت ! style="background:#245A81;color:white;" | گوتم ٻڌ بابت تصور ! style="background:#245A81;color:white;" | اهم وضاحت |- | [[ٻڌمت]] | مڪمل معرفت حاصل ڪندڙ استاد ۽ ٻڌمت جو باني | ٻڌمت جي مختلف روايتن ۾ سندس مذهبي ۽ فلسفياڻي حيثيت جون تشريحون مختلف آهن. |- | [[هندو ڌرم]] | وشنو جو اوتار | ڪجهه ويشنو روايتن ۾ ٻڌ کي نائين اوتار طور شمار ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عيسائيت]] | ٻڌ جي سوانح مان متاثر مذهبي داستان | برلام ۽ يوسافات جي ڪهاڻيءَ ۾ ٻڌ جي سوانحي روايتن جا عنصر شامل آهن. |- | [[اسلام]] | ڪجهه عالمن جي تشريح ۾ نبي يا روحاني رهنما سان لاڳاپيل شخصيت | ٻڌ جي نبوت بابت ڪو متفقه اسلامي عقيدو موجود نه آهي. |- | [[بهائي عقيدو]] | خدا جو مظهر | بهائي مذهبي فڪر ۾ ٻڌ کي اهم خدائي مظهرن مان شمار ڪيو وڃي ٿو. |- | [[تائو مت]] | ڪجهه روايتن ۾ لائوزي سان لاڳاپيل شخصيت | هي تصور مخصوص چيني مذهبي روايتن ۾ ملي ٿو. |- | [[ماني مت]] | ماني کان اڳ جو مذهبي پيغام ڏيندڙ | ٻڌ کي اڳوڻن روحاني استادن ۾ شمار ڪيو ويو. |- | [[سک مت]] | چوبيس اوتار ۾ ٽيويهين اوتار | هي بيان دسم گرنٿ جي هڪ مخصوص تصنيف سان تعلق رکي ٿو. |} مختلف مذهبن ۾ گوتم ٻڌ بابت موجود اهي تصور مذهبي تاريخ، ثقافتي رابطن ۽ فلسفياڻي اثرپذيريءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهن. تنهن هوندي به انهن کي هڪ ٻئي سان مڪمل طور هم معنيٰ يا سڀني مذهبي برادرين جا گڏيل عقيدا سمجهڻ درست نه آهي. == سنڌ ۾ ٻڌمت == {{مک مضمون|سنڌ ۾ ٻڌمت}} [[سنڌ]] قديم ڏکڻ ايشيا جي انهن علائقن مان هڪ آهي، جتي ٻڌمت مختلف تاريخي دورن ۾ موجود رهيو. سنڌ ۾ ٻڌمت جي موجودگيءَ جا ثبوت اسٽوپائن، مجسمن، مذهبي آثارن ۽ آثار قديمه جي کوٽاين مان ملن ٿا. === گوتم ٻڌ جي سنڌ آمد بابت روايت === موتي لال جوتواڻيءَ پنهنجي ادبي لغت ۾ ڄاڻايو آهي ته گوتم ٻڌ پنهنجي ذاتي تعليمات سان سنڌ کي فيضياب ڪيو.<ref name="Jotwani1996"/> بهرحال، گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت معتبر قديم ماخذن مان سندس سنڌ اچڻ يا هتي ذاتي تبليغ ڪرڻ جي تصديق نٿي ٿئي. تنهنڪري سنڌ ۾ ٻڌمت جي تاريخي موجودگيءَ ۽ گوتم ٻڌ جي ذاتي سنڌ آمد کي ٻن جدا معاملن طور ڏسڻ ضروري آهي. === موهن جو دڙو جو ٻڌ اسٽوپا === {{مک مضمون|موهن جو دڙو}} [[موهن جو دڙو]] سنڌ جي قديم سنڌو تهذيب جو مشهور آثار قديمه وارو ماڳ آهي. هن ماڳ جي اولهندي قلعي واري حصي ۾ هڪ ٻڌ اسٽوپا جا آثار موجود آهن. [[يونيسڪو]] موجب هي اسٽوپا قديم موهن جو دڙو جي کنڊرن مٿان ٻئي صدي عيسويءَ ۾ ڪچين سرن سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="UNESCOMohenjo">{{cite web |title=Archaeological Ruins at Moenjodaro |url=https://whc.unesco.org/en/list/138/ |publisher=UNESCO World Heritage Centre |language=en }}</ref> هي اسٽوپا موهن جو دڙو جي اصل سنڌو تهذيب واري دور کان گهڻو پوءِ جو آهي. ان جي موجودگي سنڌ ۾ ٻڌمت جي تاريخي سرگرمين جي هڪ اهم آثار قديمه واري شاهدي آهي. === ڪاهو جو دڙو === {{مک مضمون|ڪاهو جو دڙو}} [[ڪاهو جو دڙو]] [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص ضلعي]] ۾ واقع ٻڌمت سان لاڳاپيل آثار قديمه وارو ماڳ آهي. پاڪستان جي آثار قديمه ۽ عجائب گهرن واري کاتي موجب هن ماڳ جو تعلق پنجين ۽ ڇهين صدي عيسويءَ سان آهي.<ref name="DOAMKahu">{{cite web |title=Buddhist Stupa Kahoujodaro (Kahujodaro) |url=https://doam.gov.pk/public/sites/5248 |publisher=Department of Archaeology and Museums, Government of Pakistan |language=en }}</ref> 1909ع ۾ آثار قديمه جي ماهر هينري ڪزنس جي کوٽاين دوران هتي اسٽوپا جا آثار، سينگاريل سرون ۽ مذهبي مجسما دريافت ٿيا. سرڪاري رڪارڊ موجب هي ماڳ سنڌ جي راءِ گهراڻي واري دور سان پڻ لاڳاپيل آهي.<ref name="DOAMKahu"/> === سنڌ ۾ ٻڌمت جا اهم آثار === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#174A67;color:white;padding:9px;" | سنڌ ۾ ٻڌمت جا اهم آثار ! style="background:#245A81;color:white;" | ماڳ ! style="background:#245A81;color:white;" | هنڌ ! style="background:#245A81;color:white;" | تاريخي اهميت |- | [[موهن جو دڙو]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | قديم شهر جي کنڊرن مٿان بعد واري دور جو ٻڌ اسٽوپا |- | [[ڪاهو جو دڙو]] | [[ميرپورخاص ضلعو]] | پنجين–ڇهين صدي عيسويءَ جو ٻڌمت سان لاڳاپيل ماڳ ۽ اسٽوپا |} === سنڌي ثقافت ۾ ٻڌمت جو اثر === سنڌ جي تاريخ ۾ مختلف مذهبي ۽ فلسفياڻيون روايتون موجود رهيون آهن. ٻڌمت به انهن تاريخي روايتن مان هڪ آهي، جنهن جي موجودگيءَ جا آثار سنڌ جي مختلف ماڳن مان مليا آهن. ٻڌمت ۾ ڪرم، همدردي، عدم تشدد ۽ اخلاقي عمل جي تصورن کي اهميت حاصل آهي. اهي تصور ڏکڻ ايشيا جي ٻين مذهبي ۽ فلسفياڻين روايتن ۾ پڻ مختلف صورتن ۾ موجود آهن. تنهنڪري سنڌي سماج ۾ ڪنهن هڪ تصور جي موجودگيءَ کي لازمي طور ٻڌمت جي سڌي اثر جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي. == تاريخي اهميت == گوتم ٻڌ جي تعليمات ڏکڻ ايشيا جي مذهبي، فلسفياڻي ۽ ثقافتي تاريخ تي گهرا اثر ڇڏيا. سندس تعليمات مان پيدا ٿيل ٻڌمت اڳتي هلي ايشيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ اهم مذهبي روايت بڻيو. سنڌ ۾ موهن جو دڙو جي بعد واري ٻڌ اسٽوپا ۽ ڪاهو جو دڙو جهڙن ماڳن مان معلوم ٿئي ٿو ته سنڌ ۾ ٻڌمت جي مذهبي ۽ فني سرگرمين جا مرڪز موجود هئا. انهن ماڳن جو مطالعو سنڌ جي قديم مذهبي تاريخ، فن تعمير ۽ ثقافتي لاڳاپن کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿو. == پڻ ڏسو == * [[ٻڌمت]] * [[چار عظيم سچ]] * [[اٺن اصولن وارو راهه]] * [[وچولو راهه]] * [[ڪرم]] * [[نروان]] * [[اشوڪ اعظم]] * [[پالي ڪينن]] * [[جاتڪ ڪهاڻيون]] * [[سنڌ ۾ ٻڌمت]] * [[موهن جو دڙو]] * [[ڪاهو جو دڙو]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.britannica.com/biography/Buddha-founder-of-Buddhism گوتم ٻڌ — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا] * [https://whc.unesco.org/en/list/138/ موهن جو دڙو — يونيسڪو عالمي ورثو] * [https://doam.gov.pk/public/sites/5248 ڪاهو جو دڙو — پاڪستان جو آثار قديمه وارو کاتو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Gautama_Buddha گوتم ٻڌ جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Buddha_in_Sarnath_Museum_(Dhammajak_Mutra).jpg گوتم ٻڌ جو سارناٿ وارو مجسمو — وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:گوتم ٻڌ]] [[زمرو:ٻڌمت]] [[زمرو:ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:ٻڌمت جون شخصيتون]] [[زمرو:قديم هندستان جا فلسفي]] [[زمرو:مذهبي اڳواڻ]] [[زمرو:سنڌ جي مذهبي تاريخ]] damo36oqlqq509psl37a77aprl8chtt 0 16201 424308 419822 2026-10-22T11:15:28Z Memon2025 21315 424308 wikitext text/x-wiki {{Infobox mountain|name=مسجد الاقصيٰ|other_name=ٽيمپل آف مائونٽ|photo=Jerusalem-A-Quds-2013(2)-Aerial-Al-Aqsa_Mosque_Compound-(south_exposure).jpg|photo_caption=مسجد اقصيٰ جو ڏاکڻو فضائي منظر|elevation_m=740|elevation_ref=|location=[[يروشلم]]|map=Old Jerusalem|map_alt=|map_caption=|map_size=|coordinates={{coord|31|46|40.7|N|35|14|8.9|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}|range=[[جوڊيئن جبل]]|topo=|type=[[لائيم اسٽون]]<ref>{{cite web|url=http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/March/New-Jerusalem-Finds-Point-to-the-Temple-Mount|title=New Jerusalem Finds Point to the Temple Mount|work=cbn.com|access-date=2020-01-21|archive-date=2016-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20160823113604/http://www.cbn.com/cbnnews/insideisrael/2010/March/New-Jerusalem-Finds-Point-to-the-Temple-Mount/|url-status=dead}}</ref>|first_ascent=|easiest_route=}} '''مسجد اقصيٰ''' (اردو ۾ مسجد اقصٰی) هڪ عربي زبان جو لفظ آهي جنهن جي معني آهي پاڪ مسجد. اھا [[مسجد]] اقصي [[فلسطين]] ۾ پراڻي يروشلم جي اوڀر واري حصي ۾ مقدس مقامن واري علائقي ۾ 70ع ۾ رومين پاران تباھ ڪيل [[ٻيون ٽيمپل (يروشلم) |ٻئين ٽيمپل ]] واري باقيات مٿان واقع آهي جنھن ڪري ان مسجد کي عيسائي ۽ يھودي ٽيمپل مائونٽ جي نالي سان سڏيندا آهن.<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 49, </ref> هن وقت يروشلم تي [[اسرائيل]] جو قبضو آهي. مسجد اقصي دنيا ۾ مسلمانن جي لاءِ ٽيون وڏو مقدس مقام آهي. هن مسجد کي بيت المقدس پڻ چيو ويندو آهي.<ref>[http://corpus.quran.com/concept.jsp?id=masjid-al-aqsa Masjid al-Aqsa - Ontology of Quranic Concepts from the Quranic Arabic Corpus<!-- Bot generated title -->]</ref> == اڏاوت ء عبادت == روايتن مطابق حضرت [[ابراهيم]] عليه السلام جيروسلم ۾ الله جي عبادت لاءِ هڪ گهر ٺاهيو ڪجهه وقت کان پوءِ هن کي الله جو گهر چوڻ لڳا اڃا ڪعبي جي اڏاوت کي چاليهه سال ٺيا هئا حضرت ابراهيم ان جي توسيع ڪئي.حضرت ابراهيم عليه السلام جي ننڌي پٽ هتي عبادت ڪرڻ شروع ڪئي.حضرت[[اسحاق]] جي ٻيئي پٽ حضرت[[ يعقوب]] هن عبادت گاه جي وري توسيع ڪئي.فلسطين جا مسلمان پڻ ان وقت هتي الله جي عبادت ڪرڻ ايندا هئا ان کان پوءِ هن جڳه کي مسجد القصي چوڻ لڳا جنهن جو مطلب آهي ته الله جي عبادت ڪرڻ جو وڏي جاءِ.<ref>http://www.justislam.co.uk/product.php?products_id=139</ref> پر تاريخ جي رڪارڊ مان ۽ قرآن مان پڻ انھن روايتن جي ڪا تصديق ڪانھي. حضرت[[داؤد]] عليه السلام جي پٽ حضرت[[سليمان]] عليه السلام هن مسجد جي توسيع ڪئي<ref>[http://www.visitmasjidalaqsa.com/islamic-history-of-al-masjid-al-aqsa/ Islamic History of Al Masjid Al Aqsa<!-- Bot generated title -->]</ref> قرآن ۾ ھن مسجد جو ذڪر معراج جي نسبت سان ۽ قبلي جي حيثيت ۾ آيو آھي. تاريخي رڪارڊ مطابق ان جاء تي موجودہ مسجد بنو اميہ جي خليفي [[عبدالملڪ بن مروان]] (685-705) شروع ڪرايو ۽ [[وليد بن عبدالملڪ]] (705-715) مڪمل ڪرايو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. مسجد ايتري ته ڪشادي آهي جو اتي چار لک نمازي نماز پڙھي سگھن ٿا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. 1096ع ۾ صليبين جڏهن بيت المقدس تي قبضو ڪيو تہ ان کي شاھي محل ۾ ۽ پوء فوجي جوڌن جي رھائش ۾ تبديل ڪيو ھو جنھن کي مسلمانن مسجد جي بي حرمتي قرار ڏنو. 1187ع ۾ سلطان صلاح الدين بيت المقدس واپس قبضي ۾ آندو ۽ مسجد کي پاڪ ڪيو ۽ اتي ٻيھر نماز جي بحالي ٿي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. 1967 ۾ عرب اسرائيل جنگ دوران اسرائيل يروشلم تي قبضو ڪيو پر مسجد جي انتظاميه مسلمانن جي ھٿ ۾ رھڻ ڏني<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. == مسجد اقصي جي پکيڙ == مسجد اقصي جو گنبد نه صرف سون جو آهي بلڪي هن ۾ ڪارو پٿر پڻ استعمال ڪيو ويو آهي اگر مسجد اقصي جي رقبي جي باري ۾ ڳاله ڪجهي ته هن مسجد جو رقبو 144 دونم آهي هڪ دونم 1000 چورس ميٽرن جي برابر آهي. هتي [[گنبد صخره]] به آهي جنهن کي عربي زبان ۾ "[[الجامع القِبْلی]] "مطلب ته قبلي واري مسجد به چيو ويندو آهي. مسجد جو اهو پورو حصو جتي موجود آهي اهو هڪ واري جي دڙي وانگر آھي جنھن جو نالو "موريا" آهي مسجد جي پيمائش ڪجهن هن طريقي سان ڪئي وئي آهي ڏکڻ طرف 281 ميٽر، اتر طرف 310 ميٽر، اوڀر طرف 462 ميٽر ۽ اولھ طرف 491 ميٽر تائين ڦھليل آهي.<ref>{{Citation |title=eeqaz.com<!-- Bot generated title --> |url=http://www.eeqaz.com/ebooks/015falasteen/015falasteen02.htm |accessdate=2016-01-01 |archive-date=2012-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120519161844/http://www.eeqaz.com/ebooks/015Falasteen/015Falasteen02.htm |dead-url=yes }}</ref> == مسجد اقصي تي قبضو == جولائي 1948 ۾ يهودين بيت المقدس تي 55 ڀم ڪيرايا.1967 ۾ اسرئيل بيت المقدس تي قبضو ڪيو. 1969 ۾ هن مسجد جي داخلي جڳه کي باه ڏني وئي جنهن ڪري مسجد جي ڇت کي نقصان رسيو ء [[منمبر صلاح الدين]] پڻ متاثر ٿيو.21 جولائي 1969 جڏهن اتي نمازي فجر جي نماز پڙهي رهيا هئا تہ مسجدکي باه ڏني جنهن جي ڪري مسجد جا ٽي خاص حصا باھ ۾ سڙي ويا. مسجد اقصي جي آزادي لاءِ مسلمان هر سال [[يوم القدس]] ملھائيندا آهن. == مسجد اقصي ء قرآن مجيد == [[قرآن]] جي سورت اسراع آيت نمبر هڪ ۾ الله فرمائي ٿو. {{quote| '''سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِّنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ البَصِيرُ (الاسراء: 1)''' ترجمو:پاڪ آهي اهو جيڪو رات منجھ وٺي ويو پنهنجي ٻانھي کي مسجد حرام کان مسجد اقصي تائين.<ref>[http://corpus.quran.com/translation.jsp?chapter=17&verse=1 The Quranic Arabic Corpus - Translation<!-- Bot generated title -->]</ref>|}} == مسجد اقصي جي فضيلت == * مسجد اقصي مسلمانن جو پهريون قبلو آهي. * معراج دوران پيغمبر صہ اتي رڪيو ھو. * زمين تي الله جو ٺاھيل ٻيون گھر آھي. * جتي کوڙ اصحابين جو قبرون آهن. * الله جي معجزن واري جاء * جنهن کي الله رحمت وارو ھنڌ سڏيو * ستر دفعا قرآن مجيد ۾ ذڪر آيل * جتي الله جي وحي نازل ٺي. *جتي سڀني نبين حضرت محمد صه جي امامت ۾ نماز پڙهي. <ref>[http://www.islamiclandmarks.com/palestine-masjid-al-aqsa/masjid-al-aqsa Masjid al-Aqsa (Bayt al-Maqdis) | Islamic Landmarks<!-- Bot generated title -->]</ref> ==حوالا== {{حوالا}} {{Authority control}} [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:فلسطين]] [[زمرو:اسلامي جایون]] [[زمرو:مقدس اسلامي ماڳ]] [[زمرو:فلسطين جي رياست]] saom9dlldbnlh58msme9jgh3mxn0urw 0 19314 424109 407376 2026-10-21T14:59:09Z Intisar Ali 8681 /* */ 424109 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> رميش چندر جي ڪتاب:A Brief History of Ancient and Modern India مطابق [[چندرگپت موريا]] لڳ ڀڳ پنجويهه سال حڪومت ڪئي، ۽ سندس پٽ، جيڪو سندس جانشين ٿيو، پڻ وڌيڪ پنجويهه سال حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ چندرگپت جو پوٽو، '''[[اشوڪ اعظم]]'''، لڳ ڀڳ 270 ق.م ۾ تخت تي ويٺو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=24–26 |language=en }}</ref> سندس عظيم سلطنت [[بنگال جي نار]] کان [[پنجاب]] تائين ۽ [[هماليه جبل]] کان [[ونڌيا جبل]] تائين پکڙيل هئي. سندس انتظامي نظام دانشمنداڻو ۽ وسيع اثر رکندڙ هو، پر سندس اصل شهرت مذهبي جوش، عقيدت ۽ سنجيدگيءَ جي ڪري آهي. انهن جذبن کيس [[ٻڌ ڌرم]] اختيار ڪرڻ، ان کي هندستان جي رياستي مذهب طور فروغ ڏيڻ ۽ هندستان جي اندر توڙي ان جي سرحدن کان ٻاهر ڦهلائڻ تي آماده ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> رميش چندر مطابق، جيڪڏهن ڪنهن انسان جي شهرت جو اندازو انهن دلين جي تعداد مان لڳايو وڃي، جيڪي سندس يادگيريءَ جو احترام ڪن ٿيون، ۽ انهن زبانن جي تعداد مان لڳايو وڃي، جن ماضيءَ ۾ سندس نالو عزت سان ورتو ۽ اڄ به وٺن ٿيون، ته اشوڪ جي شهرت [[شارلمان]] يا [[جوليس سيزر]] کان به وڌيڪ آهي. اشوڪ جو نالو [[وولگا ندي]] کان [[جاپان]] تائين ۽ [[سائبيريا]] کان [[سيلون]]، يعني موجوده [[سري لنڪا]] تائين عزت ۽ احترام سان ورتو وڃي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B4%D9%88%DA%AA%D8%A7 |access-date=2020-12-04 |archive-date=2024-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103092632/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B4%D9%88%DA%AA%D8%A7 |url-status=dead }}</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[راڌاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شينھن وارو-ٿنبو]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شينھن]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مڌيه پرديش]]، [[ڀارت]] * [[ڌاميڪ اسٽوپا]]، [[سارناٿ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مھاٻوڌي مندر]]، [[بھار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بھار]]، [[ڀارت]] * [[نالندا مھاويھار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپا)، [[بھار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] ۽ ڪنالا اسٽوپا)، [[تڪششيلا]]، [[پاڪستان]] * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپا]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپا، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپا]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپا |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''مورين پالش'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''مٿا'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون ٿنڀن جون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شينھن File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شينھن File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شينھن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]]، [[سارناٿ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناٿ]] مان مليو. ان ۾ چار شينھن هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_april-june-2010_130_2/page/262 | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ٿنڀا|سندس تعمير ڪرايل ٿنڀو]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪ جو هڪ ٿنڀو]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مھاٻوڌي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> === برهمي لِپي === [[File:Ashokan Brahmi script (consonants).png|thumb|left|اشوڪ دور جي برهمي لِپي]] [[برهمي لِپي]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. <ref name="PO">{{cite book |last1=Olivelle |first1=Patrick |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King |date=9 January 2024 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27000-6 |page=61-62 |url=https://www.google.com/books/edition/Ashoka/TE3gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ashoka+invented+Brahmi&pg=PA61&printsec=frontcover |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="PO"/> ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ [[خروشٺي لِپي]] غالباً [[ارامي لِپي]] مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.{{Sfn|Salomon|1998|pp=18–24}} ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.{{sfn|Salomon|1998|pp=19–21 with footnotes}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=194 with footnote 421}} ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. <ref name="PO"/> === ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان === [[File:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ همعصر يوناني شهر [[آئي-خانوم]] جو مقام.<ref>Reference: ''India: The Ancient Past'' p. 113, Burjor Avari, [[Routledge]], {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref>]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = AsokaKandahar.jpg | image2 = Kandahar Bilingual Rock Inscription (transcription).png | footer = [[اشوڪ جو قنڌار ڪتبو]]، جيڪو يوناني ۽ [[ارامي لِپي]] ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، [[قنڌار]] مان دريافت ٿيو ({{small|[[افغانستان قومي عجائب گهر]]}}) | footer_align = center }} اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي [[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪي ٿنبو]]، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.<ref name="Irwin 1973 706–720"/> اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري [[ھخامنشي سلطنت]] کان مليو هجي.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (امپيريل وژن) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.{{sfn|Singh|2012|p=132}} بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف [[پراڪرت]] ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ [[برهمي لِپي]] استعمال ڪئي وئي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=126}} اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ان بابت مختلف نظرين موجب: * اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا. * يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون. * يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=23}}{{sfn|Lahiri|2015|pp=143–157}} دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ [[پاٽلي پتر]]، [[وديشا]]، [[اجييني]] ۽ [[تڪششيلا]] مان نه مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوانزانگ]] اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} مثال طور [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1]] مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=133}} [[ڪرناٽڪ]] جي پاڙيسري هنڌن [[برهمگري]]، [[سدّاپور]] ۽ [[جاٽنگا-راميشور]] مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ [[سورنگري]] مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ ''آريه-پتر'' (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ ''مها ماتر'' (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} === سِڪا === [[ڪيڊيوسيس]] (Caduceus) جو نشان ٽئين ۽ ٻي صدي ق م دوران [[موريا سلطنت]] جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪن]] تي ظاهر ٿئي ٿو. سڪن جي مطالعي (Numismatics) مان معلوم ٿئي ٿو ته هي نشان شهنشاهه اشوڪ جي ذاتي مُهر يا "[[مدرا]]" طور استعمال ٿيندو هو.<ref>Indian Numismatics, Damodar Dharmanand Kosambi, Orient Blackswan, 1981, p.73 [https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215201423/https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73|date=15 December 2019}}</ref> هي نشان موريا دور کان اڳ وارن پنچ-مارڪ ٿيل سڪن تي نظر نٿو اچي، پر رڳو موريا دور جي سڪن تي استعمال ٿيو. ان سان گڏ هيٺيان نشان به ڏسڻ ۾ اچن ٿا: * [[ٽن محرابن واري ٽڪريءَ جو نشان]] * "ٽڪريءَ تي مور" وارو نشان * [[ٽرِسڪيليس]] * [[تڪششيلا]] جو نشان<ref>Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D, Kailash Chand Jain, Motilal Banarsidass Publ., 1972, p.134 [https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224053358/https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134|date=24 December 2019}}</ref> <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Caduceus on Mauryan coin.jpg|موريا دور جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪي]] تي ڪيڊيوسيس جو نشان File:India Mauryan emperor Ashoka Punch-marked Coin.jpg|اشوڪ سان منسوب هڪ پنچ-مارڪ ٿيل سڪو<ref>{{cite book |last=Mitchiner |first=Michael |date=1978 |title=Oriental Coins & Their Values: The Ancient and Classical World 600 B.C. - A.D. 650 |publisher=Hawkins Publications |page=544 |isbn=978-0-9041731-6-1}}</ref> File:I15 1karshapana Maurya Ashoka MACW4229 1ar (8486624862).jpg|موريا دور جو هڪ چانديءَ جو [[ڪرشاپڻ]] سڪو، جيڪو شايد اشوڪ جي زماني جو هجي، [[مٿرا]] جي ٽڪسالي مان. '''سامهون وارو پاسو:''' سج ۽ جانور سميت مختلف نشان. '''پٺيون پاسو:''' هڪ علامتي نشان. '''ماپ:''' 13.92 × 11.75 ملي ميٽر. '''وزن:''' 3.4 گرام. </gallery> === شاھي نشان=== [[File:Ashoka_Chakra.svg|thumb|upright=0.5|[[اشوڪ چڪر]]، يعني "ڌرم جو ڦيٿو"، جيڪو جديد [[ڀارت جو قومي جهنڊو|ڀارت جي قومي جهنڊي]] ۾ شامل ڪيو ويو آهي.]] اشوڪي ٿنڀن جا مٿيان حصا انتهائي حقيقت پسندانه انداز ۾ تراشيل هئا ۽ انهن تي مخصوص [[موريا پالش]] ڪئي ويندي هئي، جنهن سبب پٿر جي سطح تي چمڪدار ۽ هموار ڏيک پيدا ٿيندو هو.<ref name="Irwin 1973 706–720">{{Cite journal |last=Irwin |first=John |date=1973 |title='Aśokan' Pillars: A Reassessment of the Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/877526 |journal=The Burlington Magazine |volume=115 |issue=848 |pages=706–720 |jstor=877526 }}</ref> [[اشوڪ جو چئن شينھن وارو ٿنڀي جو مٿو]] (Lion Capital of Ashoka)، جيڪو اشوڪ جي قائم ڪيل هڪ ٿنڀي جي چوٽيءَ تي نصب هو، ان ۾ ڦيٿي جهڙي هڪ علامت تراشيل آهي، جنهن کي [[اشوڪ چڪر]] چيو وڃي ٿو. هي ڦيٿو ان "ڌرم چڪر" جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] هلندڙ بڻايو هو. اڄ اهو ئي اشوڪ چڪر جديد ڀارت جي قومي جهنڊي جو اهم حصو آهي. ان ٿنڀي جي مٿي واري حصي تي چڪري سميت چئن شينھن جا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي اڄ جي [[ڀارت جي سرڪاري مُهر]] (State Emblem of India) ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} == جديد علمي تحقيق == === ٻيهر دريافت === اشوڪ تقريباً مڪمل طور وساريو ويو هو، جيستائين اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] تاريخي ماخذن کي ظاهر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا نه ڪيو. [[برهمي لِپي]] کي پڙهڻ ۽ سمجهڻ کان پوءِ، پرنسپ شروعاتي طور تي ڪتبن ۾ ذڪر ڪيل "[[پريادسي]]" کي [[انوراداپورا بادشاهت]] جي بادشاهه [[ديوانمپيه تِسا]] سان منسوب ڪيو. پر 1837ع ۾ [[جارج ٽرنور]] هڪ اهم سري لنڪائي مخطوطو ([[ديپاونسا]]، يعني "ٻيٽ جو تواريخ") دريافت ڪيو، جنهن ۾ پريادسي کي اشوڪ سان سڌي طرح ڳنڍيو ويو: {{blockquote|ٻڌ جي نروان کان ٻه سئو ارڙهن سال پوءِ پريادسي جي تاجپوشي ٿي... جيڪو چندرگپت جو پوٽو، بندوسار جو پٽ، ۽ ان وقت [[اجييني|اجيائني]] جو نائب حڪمران هو.|[[ديپاونسا]]{{sfn|Allen|2012|p=168}}}} [[File:Rock_edict-_closer_look.JPG|thumb|[[ماسڪي]] جو [[ننڍو پٿريلو فرمان]]، جنهن ۾ ليکڪ جو نالو "ديوانمپريه اشوڪ" ڏنل آهي. هي ڪتبو ٻنهي نالن کي هڪ شخص سان ڳنڍي ٿو ۽ ثابت ڪري ٿو ته مشهور [[اشوڪ جا فرمان]] اشوڪ طرفان جاري ڪيا ويا هئا.]] ان کان پوءِ "ديوانمپريه پريادرسن" ۽ اشوڪ جي هڪ ئي شخص هجڻ جي تصديق مختلف ڪتبن ذريعي ٿي. خاص طور تي [[ماسڪي]] مان مليل [[ننڍو پٿريلو فرمان]] هن سڃاڻپ کي قطعي طور ثابت ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اشوڪ جو نالو سندس شاهي لقب "ديوانمپريه" (يعني "ديوتائن جو پيارو") سان گڏ لکيل آهي.<ref name=CSH>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=42 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA42 |language=en |access-date=13 July 2018 |archive-date=25 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225190721/https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Gupta |first1=Subhadra Sen |title=Ashoka |date=2009 |publisher=Penguin UK |isbn=9788184758078 |page=13 |url=https://books.google.com/books?id=L5ru08et_ZAC&pg=PT13 |language=en |access-date=13 July 2018 |archive-date=31 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231152002/https://books.google.com/books?id=L5ru08et_ZAC&pg=PT13 |url-status=live }}</ref> {{poemquote| [هي اعلان] ديوانمپريه اشوڪ جو آهي. مون کي ٻڌ جي [[شاکيه]] پيروڪار بڻجندي اڍائي سال کان وڌيڪ وقت گذري چڪو آهي. هڪ سال کان وڌيڪ عرصو ٿيو آهي جو مون [[سنگهه]] جو دورو ڪيو ۽ وڏي جوش سان ان سان وابستگي اختيار ڪئي. اهي ديوتا، جيڪي اڳ [[جمبوديپ]] ۾ انسانن سان نه مليا هئا، هاڻي انهن سان ملي ويا آهن. اهو مقصد هڪ معمولي شخص به حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪڏهن هو اخلاقي اصولن جو پابند هجي. ڪنهن کي به ائين نه سوچڻ گهرجي ته صرف وڏو يا اعليٰ شخص ئي اهو مقصد حاصل ڪري سگهي ٿو. بلڪه معمولي ۽ اعليٰ ٻنهي ماڻهن کي ٻڌايو وڃي ته: "جيڪڏهن اوهين اهڙيءَ طرح عمل ڪندا ته هي ڪم ڊگهي عرصي تائين ڪامياب رهندو ۽ وڌيڪ ترقي ڪندو."{{sfn|Hultzsch|1925|p=[https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353 174–175]}} |[[ماسڪي]] جو [[ننڍو پٿريلو فرمان]] }} اشوڪ جي مطالعي ۾ هڪ ٻيو اهم نالو برطانوي [[آثار قديمه]] جي ماهر [[جان هيوبرٽ مارشل]] جو آهي، جيڪو [[ڀارت جي آثار قديمه سروي]] جو ڊائريڪٽر جنرل رهيو. سندس خاص دلچسپي [[سانچي]]، [[سارناتھ]]، [[هڙپا]] ۽ [[موهن جو دڙو]] سان لاڳاپيل هئي. برطانوي آثار قديمه ماهر ۽ فوجي انجنيئر [[اليگزينڊر ڪننگهم]]، جنهن کي اڪثر "ڀارت جي آثار قديمه سروي جو باني" چيو ويندو آهي، [[ڀارهوت اسٽوپا]]، سارناتھ، سانچي ۽ [[مهابودهي مندر]] جهڙن تاريخي ماڳن کي عالمي سطح تي متعارف ڪرايو.{{full cn|date=April 2026}} برطانوي آثار قديمه ماهر [[مارٽيمر ويلر]] پڻ اشوڪ سان لاڳاپيل تاريخي ماخذن، خاص طور [[تڪششيلا]] بابت اهم کوجنا ڪئي.{{citation needed|date=June 2016}} === تصور ۽ تاريخ نويسي === اشوڪ جي زندگيءَ جي تعمير نو ۾ ٻڌ ڌرمي ماخذن جي استعمال، اشوڪ بابت جديد تصور تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. روايتي روايتن تي ڀاڙيندڙ ابتدائي عالمن اشوڪ کي بنيادي طور هڪ ٻڌ ڌرمي بادشاهه طور پيش ڪيو، جيڪو ويدڪ مذهب مان ٻڌ ڌرم ڏانهن تبديل ٿيو ۽ ٻڌ خانقاهن جو سرگرم سرپرست رهيو. تنهن هوندي به، ڪيترن جديد عالمن هن روايتي تصوير تي سوال اٿاريا آهن. [[روميلا ٿاپر]] لکي ٿي: {{blockquote|اسان کي اشوڪ کي هڪ اهڙي حڪمران طور به ڏسڻ گهرجي، جيڪو هڪ مخصوص تاريخي دور ۾ سلطنت کي ورثي طور حاصل ڪري ان کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو، ۽ ساڳئي وقت هڪ اهڙو شخص پڻ، جيڪو سماج کي اخلاقي اصولن جي تبليغ ذريعي تبديل ڪرڻ لاءِ پرعزم هو.}} اشوڪ بابت اهڙو واحد سڌو ماخذ، جيڪو ٻڌ ڌرمي روايتن مان نه آيو آهي، سندس فرمان آهن. اهي فرمان واضح لفظن ۾ ڪٿي به نٿا چون ته اشوڪ ٻڌ ڌرمي هو. انهن فرمانن ۾ اشوڪ پنهنجي دور جي اهم مذهبن، يعني: [[ٻڌ ڌرم]]، [[برهمڻ ڌرم]]، [[جين ڌرم]] ۽ [[آجيواڪ مذهب]] سان رواداري ۽ احترام جو اظهار ڪري ٿو. سندس گهڻا فرمان عام رعيت لاءِ آهن ۽ اهڙن اخلاقي اصولن تي زور ڏين ٿا، جن کي مختلف مذهبن جا ماڻهو قبول ڪري سگهن. اقتصادي مفڪر [[امرتيه سين]] لکي ٿو: {{blockquote|ٽئين صدي ق م ۾ ڀارتي شهنشاهه اشوڪ ڪيترائي سياسي فرمان جاري ڪيا، جن ۾ رواداري ۽ فردي آزاديءَ جي حمايت ڪئي وئي، نه رڳو رياستي پاليسي طور پر ماڻهن جي پاڻ ۾ لاڳاپن جي حوالي سان پڻ.}}<ref>{{cite journal|last1=Sen|first1=Amartya|title=Universal Truths and the Westernizing Illusion|journal=Harvard International Review|date=Summer 1998|volume=20|issue=3|pages=40–43}}</ref> بهرحال، فرمانن مان مضبوط اشارا ملن ٿا ته اشوڪ ٻڌ ڌرم سان گهري وابستگي رکندڙ هو. هڪ فرمان ۾ هو رسمن جي اهميت گهٽائي ڏيکاري ٿو، جڏهن ته ويدڪ جانورن جي قربانين تي پابندي لڳائي ٿو. هي حقيقت ظاهر ڪري ٿي ته هو اخلاقي هدايت لاءِ ويدڪ روايت تي ڀاڙڻ نٿو چاهي. ان کان علاوه: هڪ فرمان ۾ پاڻ کي [[اپاسڪ]] (ٻڌ ڌرم جو غير راهب پيروڪار) سڏي ٿو؛ ڪيترن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرمي متنن سان گهري واقفيت ظاهر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي مقدس ماڳن تي پٿريلا ستون نصب ڪرايا؛ ۽ ٻين مذهبن جي مقدس ماڳن بابت اهڙو عمل نظر نٿو اچي. هو لفظ "ڌمّه" (Dhamma) به استعمال ڪري ٿو، جيڪو اخلاقي عملن جي بنيادي روحاني قدرن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيتوڻيڪ هن اهو لفظ سخت مذهبي ضابطي جي معنيٰ ۾ استعمال نه ڪيو، پر اخلاقي زندگيءَ جي روح طور استعمال ڪيو. روميلا ٿاپر مطابق: {{blockquote|اشوڪ جو ڌمّه ڪنهن خدائي وحي مان پيدا نه ٿيو هو، جيتوڻيڪ ان تي عمل ڪرڻ سان جنت جي اميد ڏياري ويندي هئي. اهو وڌيڪ اهڙي اخلاقي نظام سان لاڳاپيل هو، جيڪو مختلف حالتن جي منطقي ضرورتن موجب ترتيب ڏنل هو.}} هو انهن اخلاقي قدرن جي به تبليغ ڪري ٿو، جيڪي ٻڌ جي تدريجي تعليم جي پهرين ٽن مرحلن سان مشابهت رکن ٿا.<ref>Richard Robinson, Willard Johnson, and Thanissaro Bhikkhu, ''Buddhist Religions'', fifth ed., Wadsworth 2005, page 59.</ref> اشوڪ بابت اسان جي گهڻي ڄاڻ انهن ڪتبن مان ملي ٿي، جيڪي هن پنهنجي سلطنت جي مختلف علائقن ۾ پٿرن ۽ ستنن تي اُڪرايا. انهن سڀني ڪتبن ۾ هو پاڻ کي رحم دل، شفقت ڪندڙ ۽ عوام جي خيرخواهه حڪمران طور پيش ڪري ٿو. ڪلنگا وارن فرمانن ۾ هو پنهنجي رعيت کي "پنهنجا ٻار" سڏي ٿو ۽ لکي ٿو ته جيئن هڪ پيءُ پنهنجي اولاد جي ڀلائي چاهي ٿو، تيئن هو به پنهنجي رعيت جي خوشحالي چاهي ٿو.<ref name="VenSDhammika_1993">[https://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html The Edicts of King Ashoka] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328144411/http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html |date=28 March 2014 }}, English translation (1993) by Ven. S. Dhammika. {{ISBN|955-24-0104-6}}. Retrieved 21 February 2009</ref> ==== ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح ==== {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 450 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | header = فرمان ۽ انهن جا بيان ڪيل مصنف | image1 = Major Rock Edicts and Major Pillar Edicts by Devanampiya Piyadasi.jpg | caption1 = [[پريادسي]] يا ''[[ديوانمپريه]]'' پريادسي ("ديوتائن جو پيارو ۽ مهربان") جي نالي سان فرمان:<br />[[File:Brown pog.svg|8px]]: وڏا پٿريلا فرمان<br />[[File:Brown 5C3317.svg|3px]]: وڏا ستوني فرمان | image2 = Minor Rock Edicts and Minor Pillar Edicts of Ashoka.jpg | caption2 = اشوڪ يا فقط ''[[ديوانمپريه]]'' جي نالي سان فرمان:<br />[[File:Orange ff8040 pog.svg|8px]]: ننڍا پٿريلا فرمان<br />[[File:Orange F79A18.svg|3px]]: ننڍا ستوني فرمان | footer = ٻنهي قسمن جي ڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ ٻڌ ڌرم بابت مختلف مواد، ڪجهه عالمن مطابق، شايد مختلف حڪمرانن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref name="CIB226"/> | footer_align = center }} [[ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ]] هڪ اهڙو نظريو پيش ڪيو آهي، جنهن کي مکيه علمي حلقن قبول نه ڪيو آهي. هن جي مطابق "اشوڪ"، جنهن جو نالو صرف [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍن پٿريلن فرمانن]] ۾ اچي ٿو، اهو ساڳيو شخص نه هو جنهن کي "[[پريادسي]]" يا "[[ديوانمپريه]] پريادسي" چيو ويو آهي، جيڪو وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن جو مصنف آهي.<ref name="CIB226">{{cite book |last1=Beckwith |first1=Christopher I. |title=Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia |date=2017 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-17632-1 |pages=226–250 |url=https://books.google.com/books?id=53GYDwAAQBAJ&pg=PA234 |language=en |access-date=31 January 2020 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514211528/https://books.google.com/books?id=53GYDwAAQBAJ&pg=PA234 |url-status=live }}</ref> ==== ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح (جاري) ==== [[ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ]] جي نظرئي مطابق، پريادسي ٽئين صدي ق م جو هڪ حڪمران هو، جيڪو شايد [[چندرگپت موريا]] جو پٽ هو ۽ يوناني ماخذن ۾ [[اميٽروڪيٽس]] (Amitrochates) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ جي خيال موجب: پريادسي پنهنجي وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن ۾ صرف تقويٰ ۽ ''ڌرم'' جي تبليغ ڪري ٿو؛ هو ڪٿي به [[ٻڌ ڌرم]]، [[ٻڌ]] يا [[سنگهه]] جو واضح ذڪر نٿو ڪري؛ ۽ صرف وڏي ستوني فرمان نمبر 7 ۾ سنگهه جو ذڪر ملي ٿو، پر بيڪوِٿ ان کي بعد ۾ شامل ڪيل جعلي متن سمجهي ٿو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ اهو به دليل ڏئي ٿو ته پريادسي جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ڏيکاري ٿي ته سندس سلطنت اولهه ۾ [[سيلوڪي سلطنت]] تائين پکڙيل هئي ۽ هڪ وڏي متحد سلطنت تي مشتمل هئي.<ref name="CIB226"/> ان جي ابتڙ، بيڪوِٿ جي مطابق اشوڪ هڪ گهڻو پوءِ جو حڪمران هو، جيڪو شايد پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ حڪومت ڪندو هو. سندس نالو صرف: [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍن پٿريلن فرمانن]]؛ ۽ اشارتي طور [[ننڍا ستوني فرمان|ننڍن ستوني فرمانن]] ۾ ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ مطابق: هي بعد وارو اشوڪ ٻڌ ۽ سنگهه جو واضح ذڪر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي سڌي تبليغ ڪري ٿو؛ ۽ سندس فرمانن جو دائرو گهڻو محدود آهي ۽ بنيادي طور وچ ڀارت تائين محدود رهي ٿو.<ref name="CIB226"/> هو اهو به چوي ٿو ته [[گجررا]] ۽ [[بيراٽ]] وارن ننڍن فرمانن ۾ "پريادرسي" جو نالو ملي ٿو، پر اهي به سندس خيال ۾ بعد ۾ تيار ڪيل جعلسازي آهن.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ جي راءِ موجب: ننڍا فرمان اهڙي "معياري ٻڌ ڌرم" (Normative Buddhism) جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو پهرين هزارين جي موڙ واري دور ۾ مشهور هو؛ اهڙي ٻڌ ڌرم جا ثبوت [[گنڌاري]] مخطوطن ۽ ٻين ڪتبن مان پڻ ملن ٿا؛ انهن فرمانن جي لکت ۽ فني معيار به اڳوڻن پريادسي فرمانن جي ڀيٽ ۾ گهٽ درجي جا آهن.<ref name="CIB226"/>؛ بهرحال، بيڪوِٿ جي هن نظرئي کي ڪيترن مشهور عالمن سخت تنقيد جو نشانو بڻايو آهي. مثال طور: [[يوهانس برونڪهورسٽ]] ۽ [[اوسمُنڊ بوپئراچي]]. هن جي طريقه ڪار، آثار قديمه جي تشريح ۽ ابتدائي ٻڌ ڌرم بابت نتيجن کي ناقابلِ قبول قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite journal|last=Bopearachchi|first=Osmund|title=Review of C.I. Beckwith, ''Greek Buddha''|year=2016|url=https://www.academia.edu/30812686|journal=Ancient West & East|volume=15|page=341-342|access-date=4 September 2019|archive-date=26 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031701/https://www.academia.edu/30812686|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Bronkhorst|first=Johannes|title=How the Brahmins Won|year=2016|publisher=Brill|pages=483–489|doi=10.1163/9789004315518_016 |url=https://www.academia.edu/25308643|access-date=4 September 2019|archive-date=24 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220424162155/https://www.academia.edu/25308643|url-status=live}}</ref> [[پيٽرڪ اوليويل]] جي لفظن ۾: {{blockquote|بيڪوِٿ جو نظريو هڪ غير معمولي (Outlier) نظريو آهي ۽ اشوڪ بابت مکيه ڌارا جو ڪو به عالم هن راءِ سان اتفاق نٿو ڪري.}}<ref>{{cite book | last=Olivelle | first=Patrick | title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King | publisher=Yale University Press | date=2024 | page=xxviii | isbn=978-0-300-27000-6 | url = https://books.google.com/books?id=TE3gEAAAQBAJ}}</ref> === امن پسنديءَ جو اثر === اشوڪ جي وفات کان پوءِ [[موريا خاندان]] تيزيءَ سان زوال پذير ٿيڻ لڳو. مختلف [[پراڻا]] اشوڪ جي جانشينن بابت مختلف تفصيل ڏين ٿا، پر سڀئي ان ڳالهه تي متفق آهن ته: اشوڪ کان پوءِ حڪمرانن جون حڪومتون مختصر رهيون؛ سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿي وئي؛ سياسي اتحاد ٽٽي پيو؛ مختلف علائقا الڳ ٿيڻ لڳا؛ آخرڪار سلطنت کي [[باختري يوناني بادشاهت]] جي حملي کي به منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Singh|2008|p=333}} ڪجهه مورخ، جهڙوڪ [[ايڇ. سي. رائچوڌري]]، دليل ڏين ٿا ته اشوڪ جي امن پسندي (Pacifism) موريا سلطنت جي فوجي طاقت کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. انهن جي مطابق: اشوڪ جنگين کان پاسو ڪرڻ لڳو؛ فوجي توسيع بند ٿي وئي؛ فوجي روايتن کي گهٽ اهميت ڏني وئي؛ ۽ نتيجي ۾ سلطنت جو دفاعي ڍانچو ڪمزور ٿي ويو. پر ٻين عالمن، خاص طور [[روميلا ٿاپر]]، هن راءِ سان اختلاف ڪيو آهي. ٿاپر جو چوڻ آهي ته اشوڪ جي امن پسنديءَ جي اثر کي گهڻو وڌائي پيش ڪيو ويو آهي. هن جي مطابق: اشوڪ مڪمل طور فوج ختم نه ڪئي هئي؛ سلطنت جو انتظامي نظام برقرار رهيو؛ سرحدي علائقن ۾ حڪومتي ڪنٽرول قائم رهيو؛ موريا سلطنت جي زوال جا سبب گهڻ رخا هئا ۽ انهن کي صرف اشوڪ جي امن پسندي سان منسوب نٿو ڪري سگهجي. تنهن ڪري ڪيترن جديد عالمن جي نظر ۾ موريا سلطنت جي زوال کي اشوڪ جي عدم تشدد واري پاليسي جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي حقيقتن جي حد کان وڌيڪ سادگي پسند تشريح آهي.{{sfn|Singh|2012|p=131, 143}} == فن، فلمن ۽ ادب ۾ == [[File:Asoka's Queen.jpg|thumb|تقريباً {{Circa|1910}}ع جي هڪ تصوير، جيڪا [[ابنندرناٿ ٽئگور]] (1871–1951ع) ٺاهي هئي، جنهن ۾ اشوڪ جي راڻي کي [[سانچي]] ([[رائيسن ضلعو]]، [[مدهيه پرديش]]) ۾ ٻڌ يادگار جي ريلنگن سامهون بيٺل ڏيکاريو ويو آهي.]] * ''[[اشوڪ اعظم (ڪتاب)|اشوڪ دي گريٽ]]'' شهنشاهه اشوڪ جي هڪ افسانوي سوانح عمري آهي، جيڪا اصل ۾ [[وائٽزي ڪيوننگ]] طرفان 1937ع کان 1947ع جي وچ ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ٽن جلدن جي صورت ۾ لکي وئي. * [[جي شنڪر پرساد]] نظم ''اشوڪ ڪي چنتا'' (''اشوڪ جي پريشاني'') تصنيف ڪئي، جنهن ۾ ڪلنگ جنگ دوران اشوڪ جي نفسياتي ۽ جذباتي ڪيفيتن کي پيش ڪيو ويو آهي. * ''اشوڪ''، 1922ع جي هڪ ڀارتي خاموش تاريخي فلم، جيڪا شهنشاهه اشوڪ بابت هئي ۽ [[مدن ٿيئٽرز]] طرفان تيار ڪئي وئي هئي.<ref name="silent">{{cite book|author=R. K. Verma|title=Filmography: Silent Cinema, 1913-1934|url=https://books.google.com/books?id=suFkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=M. Verma|isbn=978-81-7525-224-0|page=150|access-date=5 February 2021|archive-date=2 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211002175530/https://books.google.com/books?id=suFkAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> * ''[[نائين ان نون (افسانو)|نائين ان نون]]''، 1923ع جو ناول، [[ٽالبوٽ منڊي]] جو لکيل آهي، جنهن ۾ اشوڪ طرفان قائم ڪيل خفيه تنظيم "نون نامعلوم ماڻھو" بابت افسانوي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي. * ''سمراٽ اشوڪ''، 1928ع جي هڪ ڀارتي خاموش فلم، جنهن جي هدايت [[ڀگوتي پرساد مشرا]] ڪئي.<ref name="silent"/> * ''[[اشوڪ ڪمار (تامل فلم)|اشوڪ ڪمار]]'' (1941ع) هڪ ڀارتي تامل ٻوليءَ جي فلم آهي، جنهن جي هدايت [[راجا چندرشيڪر]] ڪئي. هن فلم ۾ [[وي. ناگيا]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * ''سمراٽ اشوڪ'' 1947ع جي هڪ هندي ٻوليءَ جي فلم آهي، جيڪا [[ڪي. بي. لال]] ٺاهي هئي.<ref name="encyc">{{cite book|author1=Ashish Rajadhyaksha|author2=Paul Willemen|title=Encyclopedia of Indian Cinema|url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=RA43-PA1993|date=10 July 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-94325-7|page=43|access-date=10 February 2021|archive-date=10 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310215628/https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=RA43-PA1993|url-status=live}}</ref> * ''اتر پريادرشي'' (''آخري سعادت'') شاعر [[اگييه]] جو لکيل منظوم ڊرامو آهي، جنهن ۾ اشوڪ جي نجات ۽ تبديليءَ جي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي. هن کي 1996ع ۾ مشهور ڊراما هدايتڪار [[رتن ٿيام]] اسٽيج تي پيش ڪيو ۽ پوءِ دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Jefferson |first=Margo |date=27 October 2000 |title=Next Wave Festival Review; In Stirring Ritual Steps, Past and Present Unfold |url=https://www.nytimes.com/2000/10/27/movies/next-wave-festival-review-in-stirring-ritual-steps-past-and-present-unfold.html |newspaper=The New York Times |access-date=16 November 2018 |archive-date=31 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731043128/https://www.nytimes.com/section/theater?res=990ce6dc1131f934a15753c1a9669c8b63 |url-status=live }}</ref><ref name=ba>{{cite magazine |last=Renouf |first=Renee |date=December 2000 |title=Review: Uttarpriyadarshi |url=http://www.ballet.co.uk/magazines/yr_00/dec00/rr_rev_crt_1000.htm |magazine=Balletco |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205221756/http://www.ballet.co.uk/magazines/yr_00/dec00/rr_rev_crt_1000.htm |archive-date=5 February 2012 |url-status=dead}}</ref> * 1973ع ۾ [[امر چتر ڪٿا]] اشوڪ جي زندگيءَ تي ٻڌل هڪ تصويري ناول (گرافڪ ناول) شايع ڪيو. * [[پيئرس اينٿني]] جي خلائي رزميه ناولن جي سلسلي ۾ مرڪزي ڪردار اشوڪ جو ذڪر اهڙي منتظم جي نموني طور ڪري ٿو، جنهن جي پيروي حڪمرانن کي ڪرڻ گهرجي. * ''[[سمراٽ اشوڪا (تيلگو فلم)|سمراٽ اشوڪ]]'' 1992ع جي هڪ تيلگو ٻوليءَ جي فلم آهي، جيڪا [[اين. ٽي. راما رائو]] ٺاهي ۽ جنهن ۾ هن پاڻ اشوڪ جو مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="encyc"/> * ''[[اشوڪا (2001 فلم)|اشوڪا]]'' 2001ع جي هڪ وڏي پيماني واري ڀارتي تاريخي ڊراما فلم آهي، جنهن جي هدايت ۽ گڏيل تحرير [[سنتوش سيون]] ڪئي. فلم ۾ [[شاهه رخ خان]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * 2002ع ۾ [[ميسن جيننگز]] پنهنجي [[لوِنگ اِن دي مومينٽ (ميسن جيننگز)|لوِنگ اِن دي مومينٽ]] اي پي ۾ "ايمپرر اشوڪا" نالي گيت جاري ڪيو، جيڪو اشوڪ جي زندگيءَ کان متاثر هو. * 2013ع ۾ [[ڪرسٽوفر سي. ڊائل]] پنهنجو پهريون ناول ''[[مھاڀارتا سيڪريٽ (ناول)|دي مهاڀارتا سيڪريٽ]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ اشوڪ کي هندستان جي ڀلائي خاطر هڪ خطرناڪ راز لڪائيندڙ شخص طور پيش ڪيو ويو. * 2014ع ۾ [[ستيارٿ نايڪ]] جو افسانوي اسراري ۽ سنسني خيز ناول ''[[شھنشاھ جون ڳجهارتون (انگريزي ناول)|دي ايمپررز رڊلز]]'' شايع ٿيو، جيڪو اشوڪ ۽ "نون نامعلوم ماڻهو" واري ڏند ڪٿا جي ارتقا کي بيان ڪري ٿو. * 2015ع ۾ [[اشوڪ بينڪر]] جي تخليق ڪيل ٽيليويزن سلسلو ''[[چڪرورتن اشوڪ سمراٽ]]'' [[ڪلرس ٽي وي]] تي نشر ٿيڻ شروع ٿيو، جنهن ۾ [[سڌارٿ نگم]] ۽ [[موهت رائنا]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * [[ڀارت ورش (ٽي وي سيريز)|''ڀارت ورش'']] هڪ ڀارتي تاريخي دستاويزي ٽيليويزن سلسلو آهي، جنهن جي ميزباني اداڪار ۽ هدايتڪار [[انوپم کير]] ڪئي. هن سلسلي ۾ [[اهم شرما]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news | date=19 August 2016 | title='Bharatvarsh' – ABP News brings a captivating saga of legendary Indians with Anupam Kher | url=https://news.abplive.com/news/india/bharatvarsh-abp-news-brings-a-captivating-saga-of-legendary-indians-with-anupam-kher-401258 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20160826010058/http://www.abplive.in/india-news/bharatvarsh-abp-news-brings-a-captivating-saga-of-legendary-indians-with-anupam-kher-401258 | archive-date=26 August 2016 | df=dmy-all }}</ref> * 2024ع ۾ [[ايڪتا ڪپور]] جو تيار ڪيل ٽيليويزن سلسلو ''[[پرچنڊ اشوڪ]]'' نشر ٿيڻ شروع ٿيو، جيڪو اشوڪ جي عشقيه زندگيءَ تي ٻڌل آهي. هن ۾ [[عدنان خان]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ashok">[https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/adnan-khan-and-mallika-singh-starrer-new-historical-show-pracchand-ashok-is-all-set-to-launch-soon-watch-promo/articleshow/106484016.cms Adnan Khan and Mallika Singh to play Samrat Ashok & Kaurawkee in Ekta Kapoor's new historical drama series 'Pracchand Ashok']</ref> * ''[[سِوِلائيزيشن (سيريز)|سِوِلائيزيشن]]'' وڊيو راندين جي سلسلي ۾ اشوڪ هندستان جي قابلِ چونڊ اڳواڻ طور شامل آهي، جڏهن ته بعد وارن نسخن ۾ سندس جاءِ [[گانڌي]] والاري.<ref>{{cite web|url=https://www.polygon.com/gamescom/443918/civilization-7-hands-on-preview|title=Civilization 7 is making bold changes to a familiar formula|date=August 26, 2024|access-date=August 27, 2024|last=Oloman|first=Jordan|publisher=Polygon}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[عظيم سڏجندڙ ماڻهن جي فهرست]] == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Bentley |first=Jerry |author-link=Jerry H. Bentley |title=Old World Encounters: Cross-Cultural Contacts and Exchanges in Pre-Modern Times |url=https://archive.org/details/oldworldencounte00jerr |url-access=registration |location=New York |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1993 |isbn=978-0-19-507640-0 |ref=none}} * {{cite book |first=Harry |last=Falk |title=Aśokan Sites and Artefacts: A Source-book with Bibliography |year=2006 |publisher=Von Zabern |isbn=978-3-8053-3712-0 |ref=none}} * {{cite book |first=James Merry |last=MacPhail |title=Asoka |url=https://archive.org/details/asokaheritage00macpiala |url-access=registration |year=1918 |publisher=Oxford University Press |location=London |ref=none}} * {{cite book |last1=Nikam |first1=N. A. |first2=Richard |last2=McKeon |title=The Edicts of Aśoka |year=1959 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |url=https://archive.org/details/TheEdictsOfAsokaNikamMcKeon |url-access=registration |ref=none}} * {{Cite book |last=Olivelle |first=Patrick |date=2024 |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King. |location=New Haven |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27490-5 |ref=none}} * {{cite book |first1=Patrick |last1=Olivelle |first2=Janice |last2=Leoshko |first3=Himanshu Prabha |last3=Ray |title=Reimagining Asoka: Memory and History |url=https://archive.org/details/reimaginingasoka0000unse |year=2012 |publisher=Oxford University Press India |isbn=978-0-19-807800-5 |ref=none}} * {{Cite book |last=Sen |first=Colleen Taylor |date=2022 |title=Ashoka and the Mauraya Dynasty: the history and legacy of ancient India's greatest empire |location=London |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-596-0 |series=Dynasties |ref=none}} * {{cite book |last=Rongxi |first=Li |title=The Biographical Scripture of King Aśoka: Translated from the Chinese of Saṃghapāla |url=https://archive.org/details/biographicalscri0000trip |year=1993 |publisher=Numata Center for Buddhist Translation and Research |isbn=978-0-9625618-4-9 |ref=none}} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |author-link=Romila Thapar |year=2015 |orig-date=1961 |title=Aśoka and the Decline of the Mauryas |edition=3rd |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-807724-4 |oclc=964509329 |ref=none}} {{refend}} == نوٽس ۽ حوالا == {{Reflist|group=note}} {{Reflist|23em}} <references group="note"/> === استعمال ڪيل ماخذ === {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Allen |first=Charles |author-link=Charles Allen (writer) |title=Ashoka: The Search for India's Lost Emperor |url=https://archive.org/details/ashokasearchfori0000alle/page/1/mode/1up |url-access=registration |publisher=[[The Overlook Press]] |year=2012 |isbn=978-1-4683-0071-0}} * {{cite book|author1=Annette Wilke|author2=Oliver Moebus|title=Sound and Communication: An Aesthetic Cultural History of Sanskrit Hinduism|date=2011|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-024003-0}} * {{cite book |editor-last=Fitzgerald |editor-first=James L. |editor-link=James L. Fitzgerald |title=The Mahabharata |url=https://books.google.com/books?id=p9SzCuLIlQ0C |publisher=[[The University of Chicago Press]] |year=2004 |volume=7 |isbn=0-226-25250-7}} * {{cite book |last=Gombrich |first=Richard |author-link=Richard Gombrich |chapter=Aśoka – The Great Upāsaka |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995}} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |author-link=Ananda W. P. Guruge |title=Aśoka, the Righteous: A Definitive Biography |url=https://books.google.com/books?id=dwjjAAAAMAAJ |year=1993 |publisher=Central Cultural Fund |isbn=978-955-9226-00-0}} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |chapter=Emperor Aśoka and Buddhism: Unresolved Discrepancies between Buddhist Tradition & Aśokan Inscriptions |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995 }} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |chapter=Emperor Aśoka's Place in History: A Review of Prevalent Opinions |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995b }} * {{Cite book |last=Hultzsch |first=E. |title=Inscriptions of Asoka: New Edition |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch |publisher=Government of India |year=1925}} * {{cite book |last=Kosmin |first=Paul J. |author-link=Paul J. Kosmin |title=The Land of the Elephant Kings: Space, Territory, and Ideology in Seleucid Empire |url=https://books.google.com/books?id=9UWdAwAAQBAJ |publisher=[[Harvard University Press]] |year=2014 |isbn=978-0-674-72882-0}} * {{cite book |last=Lahiri |first=Nayanjot |author-link=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |year=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674057777 |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ}} * {{cite book |last=Mookerji |first=Radhakumud |author-link=Radha Kumud Mukherjee |title=Aśoka |edition=3rd revised |url=https://books.google.com/books?id=uXyftdtE1ygC |year=1995 |orig-year=First published 1928; 3rd revised edition published in 1962 |publisher=Motilal Banarsidass |location=Delhi |isbn=978-81-208-0582-8}} * {{cite book|last=Salomon|first=Richard|title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages|url=https://books.google.com/books?id=XYrG07qQDxkC|date=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-535666-3}} * {{cite book |last=Singh |first=Upinder |author-link=Upinder Singh |title=A history of ancient and early medieval India : from the Stone Age to the 12th century |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=New Delhi |isbn=978-81-317-1120-0 |url=https://books.google.com/books?id=GW5Gx0HSXKUC}} * {{cite journal |last=Singh |first=Upinder |title=Governing the State and the Self: Political Philosophy and Practice in the Edicts of Aśoka |journal=South Asian Studies |year=2012 |publisher=University of Delhi |volume=28 |issue=2 |pages=131–145 |doi=10.1080/02666030.2012.725581|s2cid=143362618 }} * {{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=Political Violence in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=t6A4DwAAQBAJ&pg=PA162 |year=2017 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-97527-9 }} * {{cite book |last=Strong |first=John S. |author-link=John S. Strong |title=The Legend of King Aśoka: A Study and Translation of the Aśokāvadāna |url=https://books.google.com/books?id=Kp9uaQTQ8h8C&pg=PA232 |year=1989 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0616-0}} * {{cite book |last=Strong |first=John S. |chapter=Images of Aśoka: Some Indian and Sri Lankan Legends and their Development |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995}} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |author-link=Romila Thapar |title=Aśoka and the Decline of the Mauryas |year=1961 |publisher=Oxford University Press |url=https://books.google.com/books?id=pwJuAAAAMAAJ |oclc=736554 }} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |chapter=Aśoka and Buddhism as Reflected in the Aśokan Edicts |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995 }} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{wikiquote}} * {{Commons category-inline|Ashoka}} * بي بي سي ريڊيو 4: سنيل کِلناڻي، ''[https://www.bbc.co.uk/programmes/b05tpy82 Incarnations: Ashoka.]'' * بي بي سي ريڊيو 4: ميلون براگ، رچرڊ گومبرچ ۽ ٻين سان، ''[https://www.bbc.co.uk/programmes/b0511tm1 In Our Time, Ashoka the Great]''. {{Clear}} {{Portal bar|India|Buddhism|History}} {{Buddhism topics}} {| class="wikitable" style="margin:0 auto; font-size:88%; text-align:center;" |- ! colspan=6 style="background:#ccf; font-size:130%;"| [[اشوڪ جا فرمان]]<br /><small>{{nobold|(حڪومت 269–232 ق.م)}}</small> |- ! style="background-color:#cdcdcd;" | اشوڪ جي حڪومتي سال ! colspan=4 style="background-color:#cdcdcd;" | فرمان جو قسم<br />(۽ ڪتبن جو هنڌ) ! style="background-color:#cdcdcd;" | جاگرافيائي هنڌ |- | سال 8 | colspan=4 | ''[[ڪلنگ جنگ]] جو خاتمو ۽ "[[ڌرم]]" ڏانهن رخ'' | rowspan=10 | {{Map of the Edicts of Ashoka}} |- | rowspan=3 | سال 10 | align=left style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[ننڍا پٿريلا فرمان]]''' | colspan=3 rowspan=4 | '''لاڳاپيل واقعا:'''<br />[[بودهي وڻ]] جي [[بودھ گيا]] ۾ زيارت<br />[[مهابودهي مندر]] ۽ [[هيرن وارو تخت]] جي تعمير، بودھ گيا ۾<br />سڄي ڀارت ۾ تبليغ<br />[[سنگهه]] ۾ اختلاف<br />[[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]]<br />ڀارتي ٻوليءَ ۾: [[سوهاگورا ٽامي جي تختي وارو ڪتبو|سوهاگورا ڪتبو]]<br />[[اشوڪ جا ستون]] قائم ڪرڻ |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[قنڌار ٻه-لساني پٿريلو ڪتبو]]<br /><small>([[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾، [[قنڌار]])</small> |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾ ننڍا پٿريلا فرمان:<br />[[لغمان جو ارامي ڪتبو]]، [[ٽيڪسلا جو ارامي ڪتبو]] |- | سال 11 ۽ پوءِ | style="background-color:#dcdcdc;" | [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍا پٿريلا فرمان (نمبر 1، نمبر 2 ۽ نمبر 3)]]<br /><small>([[سارو مارو|پنگوراريا]]، [[:Commons:Category:Ashoka Rock Edict, Maski|ماسڪي]]، [[پالڪيگنڊو ۽ گاويمٿ، ڪوپل|پالڪيگنڊو ۽ گاويمٿ]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Bahapur, Delhi|بهاپور/سرينواسپوري]]، [[بيراٽ مندر|بيراٽ]]، [[اهرورا]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Gujarra|گجررا]]، [[ساسارام]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edicts, Rajula Mandagiri|راجولا منڊگيري]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Yerragudi|ييراگڊي]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Udegolam|اوديگولم]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Nittur|نتتور]]، [[Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Brahmagiri|برهمگري]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Siddapur|سداپور]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Jatinga Rameshwara|جاٽنگا-راميشورا]])</small> |- | rowspan=3 | سال 12 ۽ پوءِ | style="background-color:#dcdcdc;" | '''[[بارابر غارون|بارابر غارن جا ڪتبا]]''' | colspan=3 style="background-color:#cdcdcd;" width="40%" | '''[[اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان|وڏا پٿريلا فرمان]]''' |- | style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[ننڍا ستوني فرمان]]''' | colspan=3 rowspan=2 style="background-color:#dcdcdc;" | يوناني ٻوليءَ ۾ وڏا پٿريلا فرمان: [[اشوڪ جو قنڌار يوناني فرمان|فرمان نمبر 12–13]] ([[قنڌار]])<br /><br />ڀارتي ٻوليءَ ۾ وڏا پٿريلا فرمان:<br />[[وڏا پٿريلا فرمان|فرمان نمبر 1 کان نمبر 14]]<br /><small>([[خروشٺي لِپي]] ۾: [[شاهباز ڳڙهي]]، [[مانسهره پٿريلا فرمان|مانسهره فرمان]])</small><br /><small>([[برهمي لِپي]] ۾: [[ڪالسي ڪتبو|ڪالسي]]، [[گرنار]]، [[سوپارا]]، [[سنّتي]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Yerragudi|ييراگڊي]]، [[دهلي ۾ اشوڪي فرمان|دهلي فرمان]])</small><br />وڏا پٿريلا فرمان 1–10، 14، [[وڏا پٿريلا فرمان|جدا فرمان 1 ۽ 2]]:<br /><small>([[ڌولي]]، [[جوگڙا]])</small> |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[:Commons:Category:Schism Edict of Ashoka|فرقيواريت بابت فرمان]]، [[:File:Ashoka Inscriptions Queen's edict.jpg|راڻيءَ جو فرمان]]<br /><small>([[سارناتھ]]، [[سانچي]]، [[الله آباد ستون]])</small><br />[[لمبني ستون ڪتبو|لمبني ڪتبو]]، [[نگالي ساگر|نگالي ساگر ڪتبو]] |- | rowspan=2 | سال 26، 27<br />۽ پوءِ | colspan=2 style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[وڏا ستوني فرمان]]''' |- | colspan=2 style="background-color:#dcdcdc;" | ڀارتي ٻوليءَ ۾:<br />[[وڏا ستوني فرمان|وڏا ستوني فرمان نمبر 1 کان نمبر 7]]<br /><small>([[الله آباد ستون]]، [[دهلي ۾ اشوڪي فرمان|دهلي-ميرٺ]]، [[دهلي-ٽوپرا ستون]]، [[رامپوروا]]، [[لوريا نندنگڙهه]]، [[لوريا ارراج]]، [[:File:Amaravati Major Pillar Edict inscription.jpg|امراوتي]])</small><br /> [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾ نڪتل ڪتبا، پٿر تي:<br /> [[قنڌار ارامي ڪتبو|قنڌار، فرمان نمبر 7]] ۽ [[پل درونته ارامي ڪتبو|پل درونته، فرمان نمبر 5 يا نمبر 7]] |- | colspan=6 | |} {{Authority control}} [[Category:اشوڪ| ]] [[Category:مگڌ جا شهنشاهه]] [[Category:موريا خاندان]] [[Category:ٽين صدي ق.م جون وفاتون]] [[Category:ٽين صدي ق.م جا هندستاني بادشاهه]] [[Category:ٽين صدي ق.م جو ٻڌ ڌرم]] [[Category:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[Category:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[Category:ٻڌ ڌرمي امن پسند]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي بادشاهه]] [[Category:هندستاني امن پسند]] [[Category:پاٽنا جا ماڻهو]] [[Category:قديم ڀارت]] [[Category:هندستاني بادشاهه]] [[Category:هندستاني سورما]] [[Category:ڀارت ۾ ٻڌ ڌرم جي تاريخ]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي مبلغ]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي]] [[Category:ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ]] [[Category:ٽين صدي ق.م جا ٻڌ ڌرمي]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] n12pb8uy0226p4y73iy6zho7c3v2cfn 424113 424109 2026-10-21T15:04:43Z Intisar Ali 8681 /* ٻيهر دريافت */ 424113 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> رميش چندر جي ڪتاب:A Brief History of Ancient and Modern India مطابق [[چندرگپت موريا]] لڳ ڀڳ پنجويهه سال حڪومت ڪئي، ۽ سندس پٽ، جيڪو سندس جانشين ٿيو، پڻ وڌيڪ پنجويهه سال حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ چندرگپت جو پوٽو، '''[[اشوڪ اعظم]]'''، لڳ ڀڳ 270 ق.م ۾ تخت تي ويٺو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=24–26 |language=en }}</ref> سندس عظيم سلطنت [[بنگال جي نار]] کان [[پنجاب]] تائين ۽ [[هماليه جبل]] کان [[ونڌيا جبل]] تائين پکڙيل هئي. سندس انتظامي نظام دانشمنداڻو ۽ وسيع اثر رکندڙ هو، پر سندس اصل شهرت مذهبي جوش، عقيدت ۽ سنجيدگيءَ جي ڪري آهي. انهن جذبن کيس [[ٻڌ ڌرم]] اختيار ڪرڻ، ان کي هندستان جي رياستي مذهب طور فروغ ڏيڻ ۽ هندستان جي اندر توڙي ان جي سرحدن کان ٻاهر ڦهلائڻ تي آماده ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> رميش چندر مطابق، جيڪڏهن ڪنهن انسان جي شهرت جو اندازو انهن دلين جي تعداد مان لڳايو وڃي، جيڪي سندس يادگيريءَ جو احترام ڪن ٿيون، ۽ انهن زبانن جي تعداد مان لڳايو وڃي، جن ماضيءَ ۾ سندس نالو عزت سان ورتو ۽ اڄ به وٺن ٿيون، ته اشوڪ جي شهرت [[شارلمان]] يا [[جوليس سيزر]] کان به وڌيڪ آهي. اشوڪ جو نالو [[وولگا ندي]] کان [[جاپان]] تائين ۽ [[سائبيريا]] کان [[سيلون]]، يعني موجوده [[سري لنڪا]] تائين عزت ۽ احترام سان ورتو وڃي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B4%D9%88%DA%AA%D8%A7 |access-date=2020-12-04 |archive-date=2024-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103092632/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B4%D9%88%DA%AA%D8%A7 |url-status=dead }}</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[راڌاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شينھن وارو-ٿنبو]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شينھن]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مڌيه پرديش]]، [[ڀارت]] * [[ڌاميڪ اسٽوپا]]، [[سارناٿ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مھاٻوڌي مندر]]، [[بھار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بھار]]، [[ڀارت]] * [[نالندا مھاويھار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپا)، [[بھار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] ۽ ڪنالا اسٽوپا)، [[تڪششيلا]]، [[پاڪستان]] * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپا]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپا، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپا]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپا |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''مورين پالش'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''مٿا'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون ٿنڀن جون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شينھن File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شينھن File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شينھن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]]، [[سارناٿ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناٿ]] مان مليو. ان ۾ چار شينھن هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_april-june-2010_130_2/page/262 | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ٿنڀا|سندس تعمير ڪرايل ٿنڀو]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪ جو هڪ ٿنڀو]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مھاٻوڌي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> === برهمي لِپي === [[File:Ashokan Brahmi script (consonants).png|thumb|left|اشوڪ دور جي برهمي لِپي]] [[برهمي لِپي]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. <ref name="PO">{{cite book |last1=Olivelle |first1=Patrick |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King |date=9 January 2024 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27000-6 |page=61-62 |url=https://www.google.com/books/edition/Ashoka/TE3gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ashoka+invented+Brahmi&pg=PA61&printsec=frontcover |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="PO"/> ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ [[خروشٺي لِپي]] غالباً [[ارامي لِپي]] مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.{{Sfn|Salomon|1998|pp=18–24}} ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.{{sfn|Salomon|1998|pp=19–21 with footnotes}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=194 with footnote 421}} ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. <ref name="PO"/> === ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان === [[File:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ همعصر يوناني شهر [[آئي-خانوم]] جو مقام.<ref>Reference: ''India: The Ancient Past'' p. 113, Burjor Avari, [[Routledge]], {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref>]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = AsokaKandahar.jpg | image2 = Kandahar Bilingual Rock Inscription (transcription).png | footer = [[اشوڪ جو قنڌار ڪتبو]]، جيڪو يوناني ۽ [[ارامي لِپي]] ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، [[قنڌار]] مان دريافت ٿيو ({{small|[[افغانستان قومي عجائب گهر]]}}) | footer_align = center }} اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي [[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪي ٿنبو]]، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.<ref name="Irwin 1973 706–720"/> اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري [[ھخامنشي سلطنت]] کان مليو هجي.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (امپيريل وژن) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.{{sfn|Singh|2012|p=132}} بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف [[پراڪرت]] ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ [[برهمي لِپي]] استعمال ڪئي وئي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=126}} اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ان بابت مختلف نظرين موجب: * اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا. * يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون. * يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=23}}{{sfn|Lahiri|2015|pp=143–157}} دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ [[پاٽلي پتر]]، [[وديشا]]، [[اجييني]] ۽ [[تڪششيلا]] مان نه مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوانزانگ]] اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} مثال طور [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1]] مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=133}} [[ڪرناٽڪ]] جي پاڙيسري هنڌن [[برهمگري]]، [[سدّاپور]] ۽ [[جاٽنگا-راميشور]] مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ [[سورنگري]] مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ ''آريه-پتر'' (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ ''مها ماتر'' (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} === سِڪا === [[ڪيڊيوسيس]] (Caduceus) جو نشان ٽئين ۽ ٻي صدي ق م دوران [[موريا سلطنت]] جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪن]] تي ظاهر ٿئي ٿو. سڪن جي مطالعي (Numismatics) مان معلوم ٿئي ٿو ته هي نشان شهنشاهه اشوڪ جي ذاتي مُهر يا "[[مدرا]]" طور استعمال ٿيندو هو.<ref>Indian Numismatics, Damodar Dharmanand Kosambi, Orient Blackswan, 1981, p.73 [https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215201423/https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73|date=15 December 2019}}</ref> هي نشان موريا دور کان اڳ وارن پنچ-مارڪ ٿيل سڪن تي نظر نٿو اچي، پر رڳو موريا دور جي سڪن تي استعمال ٿيو. ان سان گڏ هيٺيان نشان به ڏسڻ ۾ اچن ٿا: * [[ٽن محرابن واري ٽڪريءَ جو نشان]] * "ٽڪريءَ تي مور" وارو نشان * [[ٽرِسڪيليس]] * [[تڪششيلا]] جو نشان<ref>Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D, Kailash Chand Jain, Motilal Banarsidass Publ., 1972, p.134 [https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224053358/https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134|date=24 December 2019}}</ref> <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Caduceus on Mauryan coin.jpg|موريا دور جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪي]] تي ڪيڊيوسيس جو نشان File:India Mauryan emperor Ashoka Punch-marked Coin.jpg|اشوڪ سان منسوب هڪ پنچ-مارڪ ٿيل سڪو<ref>{{cite book |last=Mitchiner |first=Michael |date=1978 |title=Oriental Coins & Their Values: The Ancient and Classical World 600 B.C. - A.D. 650 |publisher=Hawkins Publications |page=544 |isbn=978-0-9041731-6-1}}</ref> File:I15 1karshapana Maurya Ashoka MACW4229 1ar (8486624862).jpg|موريا دور جو هڪ چانديءَ جو [[ڪرشاپڻ]] سڪو، جيڪو شايد اشوڪ جي زماني جو هجي، [[مٿرا]] جي ٽڪسالي مان. '''سامهون وارو پاسو:''' سج ۽ جانور سميت مختلف نشان. '''پٺيون پاسو:''' هڪ علامتي نشان. '''ماپ:''' 13.92 × 11.75 ملي ميٽر. '''وزن:''' 3.4 گرام. </gallery> === شاھي نشان=== [[File:Ashoka_Chakra.svg|thumb|upright=0.5|[[اشوڪ چڪر]]، يعني "ڌرم جو ڦيٿو"، جيڪو جديد [[ڀارت جو قومي جهنڊو|ڀارت جي قومي جهنڊي]] ۾ شامل ڪيو ويو آهي.]] اشوڪي ٿنڀن جا مٿيان حصا انتهائي حقيقت پسندانه انداز ۾ تراشيل هئا ۽ انهن تي مخصوص [[موريا پالش]] ڪئي ويندي هئي، جنهن سبب پٿر جي سطح تي چمڪدار ۽ هموار ڏيک پيدا ٿيندو هو.<ref name="Irwin 1973 706–720">{{Cite journal |last=Irwin |first=John |date=1973 |title='Aśokan' Pillars: A Reassessment of the Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/877526 |journal=The Burlington Magazine |volume=115 |issue=848 |pages=706–720 |jstor=877526 }}</ref> [[اشوڪ جو چئن شينھن وارو ٿنڀي جو مٿو]] (Lion Capital of Ashoka)، جيڪو اشوڪ جي قائم ڪيل هڪ ٿنڀي جي چوٽيءَ تي نصب هو، ان ۾ ڦيٿي جهڙي هڪ علامت تراشيل آهي، جنهن کي [[اشوڪ چڪر]] چيو وڃي ٿو. هي ڦيٿو ان "ڌرم چڪر" جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] هلندڙ بڻايو هو. اڄ اهو ئي اشوڪ چڪر جديد ڀارت جي قومي جهنڊي جو اهم حصو آهي. ان ٿنڀي جي مٿي واري حصي تي چڪري سميت چئن شينھن جا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي اڄ جي [[ڀارت جي سرڪاري مُهر]] (State Emblem of India) ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} == جديد علمي تحقيق == === ٻيهر دريافت === اشوڪ تقريباً مڪمل طور وساريو ويو هو، جيستائين اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] تاريخي ماخذن کي ظاهر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا نه ڪيو. [[برهمي لِپي]] کي پڙهڻ ۽ سمجهڻ کان پوءِ، پرنسپ شروعاتي طور تي ڪتبن ۾ ذڪر ڪيل "[[پريادسي]]" کي [[انوراداپورا بادشاهت]] جي بادشاهه [[ديوانمپيه تِسا]] سان منسوب ڪيو. پر 1837ع ۾ [[جارج ٽرنور]] هڪ اهم سري لنڪائي مخطوطو ([[ديپاونسا]]، يعني "ٻيٽ جو تواريخ") دريافت ڪيو، جنهن ۾ پريادسي کي اشوڪ سان سڌي طرح ڳنڍيو ويو: {{blockquote|ٻڌ جي نروان کان ٻه سئو ارڙهن سال پوءِ پريادسي جي تاجپوشي ٿي... جيڪو چندرگپت جو پوٽو، بندوسار جو پٽ، ۽ ان وقت [[اجييني|اجيائني]] جو نائب حڪمران هو.|[[ديپاونسا]]{{sfn|Allen|2012|p=168}}}} [[File:Rock_edict-_closer_look.JPG|thumb|[[ماسڪي]] جو [[ننڍو پٿريلو فرمان]]، جنهن ۾ ليکڪ جو نالو "ديوانمپريه اشوڪ" ڏنل آهي. هي ڪتبو ٻنهي نالن کي هڪ شخص سان ڳنڍي ٿو ۽ ثابت ڪري ٿو ته مشهور [[اشوڪ جا فرمان]] اشوڪ طرفان جاري ڪيا ويا هئا.]] ان کان پوءِ "ديوانمپريه پريادرسن" ۽ اشوڪ جي هڪ ئي شخص هجڻ جي تصديق مختلف ڪتبن ذريعي ٿي. خاص طور تي [[ماسڪي]] مان مليل [[ننڍو پٿريلو فرمان]] هن سڃاڻپ کي قطعي طور ثابت ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اشوڪ جو نالو سندس شاهي لقب "ديوانمپريه" (يعني "ديوتائن جو پيارو") سان گڏ لکيل آهي.<ref name=CSH>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=42 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA42 |language=en |access-date=13 July 2018 |archive-date=25 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225190721/https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Gupta |first1=Subhadra Sen |title=Ashoka |date=2009 |publisher=Penguin UK |isbn=9788184758078 |page=13 |url=https://books.google.com/books?id=L5ru08et_ZAC&pg=PT13 |language=en |access-date=13 July 2018 |archive-date=31 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231152002/https://books.google.com/books?id=L5ru08et_ZAC&pg=PT13 |url-status=live }}</ref> {{اقتباس| [هي اعلان] ديوانمپريه اشوڪ جو آهي. مون کي ٻڌ جي [[شاکيه]] پيروڪار بڻجندي اڍائي سال کان وڌيڪ وقت گذري چڪو آهي. هڪ سال کان وڌيڪ عرصو ٿيو آهي جو مون [[سنگهه]] جو دورو ڪيو ۽ وڏي جوش سان ان سان وابستگي اختيار ڪئي. اهي ديوتا، جيڪي اڳ [[جمبوديپ]] ۾ انسانن سان نه مليا هئا، هاڻي انهن سان ملي ويا آهن. اهو مقصد هڪ معمولي شخص به حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪڏهن هو اخلاقي اصولن جو پابند هجي. ڪنهن کي به ائين نه سوچڻ گهرجي ته صرف وڏو يا اعليٰ شخص ئي اهو مقصد حاصل ڪري سگهي ٿو. بلڪه معمولي ۽ اعليٰ ٻنهي ماڻهن کي ٻڌايو وڃي ته: "جيڪڏهن اوهين اهڙيءَ طرح عمل ڪندا ته هي ڪم ڊگهي عرصي تائين ڪامياب رهندو ۽ وڌيڪ ترقي ڪندو."{{sfn|Hultzsch|1925|p=[https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353 174–175]}} |[[ماسڪي]] جو [[ننڍو پٿريلو فرمان]] }} اشوڪ جي مطالعي ۾ هڪ ٻيو اهم نالو برطانوي [[آثار قديمه]] جي ماهر [[جان هيوبرٽ مارشل]] جو آهي، جيڪو [[ڀارت جي آثار قديمه سروي]] جو ڊائريڪٽر جنرل رهيو. سندس خاص دلچسپي [[سانچي]]، [[سارناتھ]]، [[هڙپا]] ۽ [[موهن جو دڙو]] سان لاڳاپيل هئي. برطانوي آثار قديمه ماهر ۽ فوجي انجنيئر [[اليگزينڊر ڪننگهم]]، جنهن کي اڪثر "ڀارت جي آثار قديمه سروي جو باني" چيو ويندو آهي، [[ڀارهوت اسٽوپا]]، سارناتھ، سانچي ۽ [[مهابودهي مندر]] جهڙن تاريخي ماڳن کي عالمي سطح تي متعارف ڪرايو.{{full cn|date=April 2026}} برطانوي آثار قديمه ماهر [[مارٽيمر ويلر]] پڻ اشوڪ سان لاڳاپيل تاريخي ماخذن، خاص طور [[تڪششيلا]] بابت اهم کوجنا ڪئي.{{citation needed|date=June 2016}} === تصور ۽ تاريخ نويسي === اشوڪ جي زندگيءَ جي تعمير نو ۾ ٻڌ ڌرمي ماخذن جي استعمال، اشوڪ بابت جديد تصور تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. روايتي روايتن تي ڀاڙيندڙ ابتدائي عالمن اشوڪ کي بنيادي طور هڪ ٻڌ ڌرمي بادشاهه طور پيش ڪيو، جيڪو ويدڪ مذهب مان ٻڌ ڌرم ڏانهن تبديل ٿيو ۽ ٻڌ خانقاهن جو سرگرم سرپرست رهيو. تنهن هوندي به، ڪيترن جديد عالمن هن روايتي تصوير تي سوال اٿاريا آهن. [[روميلا ٿاپر]] لکي ٿي: {{blockquote|اسان کي اشوڪ کي هڪ اهڙي حڪمران طور به ڏسڻ گهرجي، جيڪو هڪ مخصوص تاريخي دور ۾ سلطنت کي ورثي طور حاصل ڪري ان کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو، ۽ ساڳئي وقت هڪ اهڙو شخص پڻ، جيڪو سماج کي اخلاقي اصولن جي تبليغ ذريعي تبديل ڪرڻ لاءِ پرعزم هو.}} اشوڪ بابت اهڙو واحد سڌو ماخذ، جيڪو ٻڌ ڌرمي روايتن مان نه آيو آهي، سندس فرمان آهن. اهي فرمان واضح لفظن ۾ ڪٿي به نٿا چون ته اشوڪ ٻڌ ڌرمي هو. انهن فرمانن ۾ اشوڪ پنهنجي دور جي اهم مذهبن، يعني: [[ٻڌ ڌرم]]، [[برهمڻ ڌرم]]، [[جين ڌرم]] ۽ [[آجيواڪ مذهب]] سان رواداري ۽ احترام جو اظهار ڪري ٿو. سندس گهڻا فرمان عام رعيت لاءِ آهن ۽ اهڙن اخلاقي اصولن تي زور ڏين ٿا، جن کي مختلف مذهبن جا ماڻهو قبول ڪري سگهن. اقتصادي مفڪر [[امرتيه سين]] لکي ٿو: {{blockquote|ٽئين صدي ق م ۾ ڀارتي شهنشاهه اشوڪ ڪيترائي سياسي فرمان جاري ڪيا، جن ۾ رواداري ۽ فردي آزاديءَ جي حمايت ڪئي وئي، نه رڳو رياستي پاليسي طور پر ماڻهن جي پاڻ ۾ لاڳاپن جي حوالي سان پڻ.}}<ref>{{cite journal|last1=Sen|first1=Amartya|title=Universal Truths and the Westernizing Illusion|journal=Harvard International Review|date=Summer 1998|volume=20|issue=3|pages=40–43}}</ref> بهرحال، فرمانن مان مضبوط اشارا ملن ٿا ته اشوڪ ٻڌ ڌرم سان گهري وابستگي رکندڙ هو. هڪ فرمان ۾ هو رسمن جي اهميت گهٽائي ڏيکاري ٿو، جڏهن ته ويدڪ جانورن جي قربانين تي پابندي لڳائي ٿو. هي حقيقت ظاهر ڪري ٿي ته هو اخلاقي هدايت لاءِ ويدڪ روايت تي ڀاڙڻ نٿو چاهي. ان کان علاوه: هڪ فرمان ۾ پاڻ کي [[اپاسڪ]] (ٻڌ ڌرم جو غير راهب پيروڪار) سڏي ٿو؛ ڪيترن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرمي متنن سان گهري واقفيت ظاهر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي مقدس ماڳن تي پٿريلا ستون نصب ڪرايا؛ ۽ ٻين مذهبن جي مقدس ماڳن بابت اهڙو عمل نظر نٿو اچي. هو لفظ "ڌمّه" (Dhamma) به استعمال ڪري ٿو، جيڪو اخلاقي عملن جي بنيادي روحاني قدرن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيتوڻيڪ هن اهو لفظ سخت مذهبي ضابطي جي معنيٰ ۾ استعمال نه ڪيو، پر اخلاقي زندگيءَ جي روح طور استعمال ڪيو. روميلا ٿاپر مطابق: {{blockquote|اشوڪ جو ڌمّه ڪنهن خدائي وحي مان پيدا نه ٿيو هو، جيتوڻيڪ ان تي عمل ڪرڻ سان جنت جي اميد ڏياري ويندي هئي. اهو وڌيڪ اهڙي اخلاقي نظام سان لاڳاپيل هو، جيڪو مختلف حالتن جي منطقي ضرورتن موجب ترتيب ڏنل هو.}} هو انهن اخلاقي قدرن جي به تبليغ ڪري ٿو، جيڪي ٻڌ جي تدريجي تعليم جي پهرين ٽن مرحلن سان مشابهت رکن ٿا.<ref>Richard Robinson, Willard Johnson, and Thanissaro Bhikkhu, ''Buddhist Religions'', fifth ed., Wadsworth 2005, page 59.</ref> اشوڪ بابت اسان جي گهڻي ڄاڻ انهن ڪتبن مان ملي ٿي، جيڪي هن پنهنجي سلطنت جي مختلف علائقن ۾ پٿرن ۽ ستنن تي اُڪرايا. انهن سڀني ڪتبن ۾ هو پاڻ کي رحم دل، شفقت ڪندڙ ۽ عوام جي خيرخواهه حڪمران طور پيش ڪري ٿو. ڪلنگا وارن فرمانن ۾ هو پنهنجي رعيت کي "پنهنجا ٻار" سڏي ٿو ۽ لکي ٿو ته جيئن هڪ پيءُ پنهنجي اولاد جي ڀلائي چاهي ٿو، تيئن هو به پنهنجي رعيت جي خوشحالي چاهي ٿو.<ref name="VenSDhammika_1993">[https://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html The Edicts of King Ashoka] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328144411/http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html |date=28 March 2014 }}, English translation (1993) by Ven. S. Dhammika. {{ISBN|955-24-0104-6}}. Retrieved 21 February 2009</ref> ==== ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح ==== {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 450 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | header = فرمان ۽ انهن جا بيان ڪيل مصنف | image1 = Major Rock Edicts and Major Pillar Edicts by Devanampiya Piyadasi.jpg | caption1 = [[پريادسي]] يا ''[[ديوانمپريه]]'' پريادسي ("ديوتائن جو پيارو ۽ مهربان") جي نالي سان فرمان:<br />[[File:Brown pog.svg|8px]]: وڏا پٿريلا فرمان<br />[[File:Brown 5C3317.svg|3px]]: وڏا ستوني فرمان | image2 = Minor Rock Edicts and Minor Pillar Edicts of Ashoka.jpg | caption2 = اشوڪ يا فقط ''[[ديوانمپريه]]'' جي نالي سان فرمان:<br />[[File:Orange ff8040 pog.svg|8px]]: ننڍا پٿريلا فرمان<br />[[File:Orange F79A18.svg|3px]]: ننڍا ستوني فرمان | footer = ٻنهي قسمن جي ڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ ٻڌ ڌرم بابت مختلف مواد، ڪجهه عالمن مطابق، شايد مختلف حڪمرانن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref name="CIB226"/> | footer_align = center }} [[ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ]] هڪ اهڙو نظريو پيش ڪيو آهي، جنهن کي مکيه علمي حلقن قبول نه ڪيو آهي. هن جي مطابق "اشوڪ"، جنهن جو نالو صرف [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍن پٿريلن فرمانن]] ۾ اچي ٿو، اهو ساڳيو شخص نه هو جنهن کي "[[پريادسي]]" يا "[[ديوانمپريه]] پريادسي" چيو ويو آهي، جيڪو وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن جو مصنف آهي.<ref name="CIB226">{{cite book |last1=Beckwith |first1=Christopher I. |title=Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia |date=2017 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-17632-1 |pages=226–250 |url=https://books.google.com/books?id=53GYDwAAQBAJ&pg=PA234 |language=en |access-date=31 January 2020 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514211528/https://books.google.com/books?id=53GYDwAAQBAJ&pg=PA234 |url-status=live }}</ref> ==== ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح (جاري) ==== [[ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ]] جي نظرئي مطابق، پريادسي ٽئين صدي ق م جو هڪ حڪمران هو، جيڪو شايد [[چندرگپت موريا]] جو پٽ هو ۽ يوناني ماخذن ۾ [[اميٽروڪيٽس]] (Amitrochates) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ جي خيال موجب: پريادسي پنهنجي وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن ۾ صرف تقويٰ ۽ ''ڌرم'' جي تبليغ ڪري ٿو؛ هو ڪٿي به [[ٻڌ ڌرم]]، [[ٻڌ]] يا [[سنگهه]] جو واضح ذڪر نٿو ڪري؛ ۽ صرف وڏي ستوني فرمان نمبر 7 ۾ سنگهه جو ذڪر ملي ٿو، پر بيڪوِٿ ان کي بعد ۾ شامل ڪيل جعلي متن سمجهي ٿو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ اهو به دليل ڏئي ٿو ته پريادسي جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ڏيکاري ٿي ته سندس سلطنت اولهه ۾ [[سيلوڪي سلطنت]] تائين پکڙيل هئي ۽ هڪ وڏي متحد سلطنت تي مشتمل هئي.<ref name="CIB226"/> ان جي ابتڙ، بيڪوِٿ جي مطابق اشوڪ هڪ گهڻو پوءِ جو حڪمران هو، جيڪو شايد پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ حڪومت ڪندو هو. سندس نالو صرف: [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍن پٿريلن فرمانن]]؛ ۽ اشارتي طور [[ننڍا ستوني فرمان|ننڍن ستوني فرمانن]] ۾ ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ مطابق: هي بعد وارو اشوڪ ٻڌ ۽ سنگهه جو واضح ذڪر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي سڌي تبليغ ڪري ٿو؛ ۽ سندس فرمانن جو دائرو گهڻو محدود آهي ۽ بنيادي طور وچ ڀارت تائين محدود رهي ٿو.<ref name="CIB226"/> هو اهو به چوي ٿو ته [[گجررا]] ۽ [[بيراٽ]] وارن ننڍن فرمانن ۾ "پريادرسي" جو نالو ملي ٿو، پر اهي به سندس خيال ۾ بعد ۾ تيار ڪيل جعلسازي آهن.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ جي راءِ موجب: ننڍا فرمان اهڙي "معياري ٻڌ ڌرم" (Normative Buddhism) جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو پهرين هزارين جي موڙ واري دور ۾ مشهور هو؛ اهڙي ٻڌ ڌرم جا ثبوت [[گنڌاري]] مخطوطن ۽ ٻين ڪتبن مان پڻ ملن ٿا؛ انهن فرمانن جي لکت ۽ فني معيار به اڳوڻن پريادسي فرمانن جي ڀيٽ ۾ گهٽ درجي جا آهن.<ref name="CIB226"/>؛ بهرحال، بيڪوِٿ جي هن نظرئي کي ڪيترن مشهور عالمن سخت تنقيد جو نشانو بڻايو آهي. مثال طور: [[يوهانس برونڪهورسٽ]] ۽ [[اوسمُنڊ بوپئراچي]]. هن جي طريقه ڪار، آثار قديمه جي تشريح ۽ ابتدائي ٻڌ ڌرم بابت نتيجن کي ناقابلِ قبول قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite journal|last=Bopearachchi|first=Osmund|title=Review of C.I. Beckwith, ''Greek Buddha''|year=2016|url=https://www.academia.edu/30812686|journal=Ancient West & East|volume=15|page=341-342|access-date=4 September 2019|archive-date=26 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031701/https://www.academia.edu/30812686|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Bronkhorst|first=Johannes|title=How the Brahmins Won|year=2016|publisher=Brill|pages=483–489|doi=10.1163/9789004315518_016 |url=https://www.academia.edu/25308643|access-date=4 September 2019|archive-date=24 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220424162155/https://www.academia.edu/25308643|url-status=live}}</ref> [[پيٽرڪ اوليويل]] جي لفظن ۾: {{blockquote|بيڪوِٿ جو نظريو هڪ غير معمولي (Outlier) نظريو آهي ۽ اشوڪ بابت مکيه ڌارا جو ڪو به عالم هن راءِ سان اتفاق نٿو ڪري.}}<ref>{{cite book | last=Olivelle | first=Patrick | title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King | publisher=Yale University Press | date=2024 | page=xxviii | isbn=978-0-300-27000-6 | url = https://books.google.com/books?id=TE3gEAAAQBAJ}}</ref> === امن پسنديءَ جو اثر === اشوڪ جي وفات کان پوءِ [[موريا خاندان]] تيزيءَ سان زوال پذير ٿيڻ لڳو. مختلف [[پراڻا]] اشوڪ جي جانشينن بابت مختلف تفصيل ڏين ٿا، پر سڀئي ان ڳالهه تي متفق آهن ته: اشوڪ کان پوءِ حڪمرانن جون حڪومتون مختصر رهيون؛ سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿي وئي؛ سياسي اتحاد ٽٽي پيو؛ مختلف علائقا الڳ ٿيڻ لڳا؛ آخرڪار سلطنت کي [[باختري يوناني بادشاهت]] جي حملي کي به منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Singh|2008|p=333}} ڪجهه مورخ، جهڙوڪ [[ايڇ. سي. رائچوڌري]]، دليل ڏين ٿا ته اشوڪ جي امن پسندي (Pacifism) موريا سلطنت جي فوجي طاقت کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. انهن جي مطابق: اشوڪ جنگين کان پاسو ڪرڻ لڳو؛ فوجي توسيع بند ٿي وئي؛ فوجي روايتن کي گهٽ اهميت ڏني وئي؛ ۽ نتيجي ۾ سلطنت جو دفاعي ڍانچو ڪمزور ٿي ويو. پر ٻين عالمن، خاص طور [[روميلا ٿاپر]]، هن راءِ سان اختلاف ڪيو آهي. ٿاپر جو چوڻ آهي ته اشوڪ جي امن پسنديءَ جي اثر کي گهڻو وڌائي پيش ڪيو ويو آهي. هن جي مطابق: اشوڪ مڪمل طور فوج ختم نه ڪئي هئي؛ سلطنت جو انتظامي نظام برقرار رهيو؛ سرحدي علائقن ۾ حڪومتي ڪنٽرول قائم رهيو؛ موريا سلطنت جي زوال جا سبب گهڻ رخا هئا ۽ انهن کي صرف اشوڪ جي امن پسندي سان منسوب نٿو ڪري سگهجي. تنهن ڪري ڪيترن جديد عالمن جي نظر ۾ موريا سلطنت جي زوال کي اشوڪ جي عدم تشدد واري پاليسي جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي حقيقتن جي حد کان وڌيڪ سادگي پسند تشريح آهي.{{sfn|Singh|2012|p=131, 143}} == فن، فلمن ۽ ادب ۾ == [[File:Asoka's Queen.jpg|thumb|تقريباً {{Circa|1910}}ع جي هڪ تصوير، جيڪا [[ابنندرناٿ ٽئگور]] (1871–1951ع) ٺاهي هئي، جنهن ۾ اشوڪ جي راڻي کي [[سانچي]] ([[رائيسن ضلعو]]، [[مدهيه پرديش]]) ۾ ٻڌ يادگار جي ريلنگن سامهون بيٺل ڏيکاريو ويو آهي.]] * ''[[اشوڪ اعظم (ڪتاب)|اشوڪ دي گريٽ]]'' شهنشاهه اشوڪ جي هڪ افسانوي سوانح عمري آهي، جيڪا اصل ۾ [[وائٽزي ڪيوننگ]] طرفان 1937ع کان 1947ع جي وچ ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ٽن جلدن جي صورت ۾ لکي وئي. * [[جي شنڪر پرساد]] نظم ''اشوڪ ڪي چنتا'' (''اشوڪ جي پريشاني'') تصنيف ڪئي، جنهن ۾ ڪلنگ جنگ دوران اشوڪ جي نفسياتي ۽ جذباتي ڪيفيتن کي پيش ڪيو ويو آهي. * ''اشوڪ''، 1922ع جي هڪ ڀارتي خاموش تاريخي فلم، جيڪا شهنشاهه اشوڪ بابت هئي ۽ [[مدن ٿيئٽرز]] طرفان تيار ڪئي وئي هئي.<ref name="silent">{{cite book|author=R. K. Verma|title=Filmography: Silent Cinema, 1913-1934|url=https://books.google.com/books?id=suFkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=M. Verma|isbn=978-81-7525-224-0|page=150|access-date=5 February 2021|archive-date=2 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211002175530/https://books.google.com/books?id=suFkAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> * ''[[نائين ان نون (افسانو)|نائين ان نون]]''، 1923ع جو ناول، [[ٽالبوٽ منڊي]] جو لکيل آهي، جنهن ۾ اشوڪ طرفان قائم ڪيل خفيه تنظيم "نون نامعلوم ماڻھو" بابت افسانوي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي. * ''سمراٽ اشوڪ''، 1928ع جي هڪ ڀارتي خاموش فلم، جنهن جي هدايت [[ڀگوتي پرساد مشرا]] ڪئي.<ref name="silent"/> * ''[[اشوڪ ڪمار (تامل فلم)|اشوڪ ڪمار]]'' (1941ع) هڪ ڀارتي تامل ٻوليءَ جي فلم آهي، جنهن جي هدايت [[راجا چندرشيڪر]] ڪئي. هن فلم ۾ [[وي. ناگيا]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * ''سمراٽ اشوڪ'' 1947ع جي هڪ هندي ٻوليءَ جي فلم آهي، جيڪا [[ڪي. بي. لال]] ٺاهي هئي.<ref name="encyc">{{cite book|author1=Ashish Rajadhyaksha|author2=Paul Willemen|title=Encyclopedia of Indian Cinema|url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=RA43-PA1993|date=10 July 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-94325-7|page=43|access-date=10 February 2021|archive-date=10 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310215628/https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=RA43-PA1993|url-status=live}}</ref> * ''اتر پريادرشي'' (''آخري سعادت'') شاعر [[اگييه]] جو لکيل منظوم ڊرامو آهي، جنهن ۾ اشوڪ جي نجات ۽ تبديليءَ جي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي. هن کي 1996ع ۾ مشهور ڊراما هدايتڪار [[رتن ٿيام]] اسٽيج تي پيش ڪيو ۽ پوءِ دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Jefferson |first=Margo |date=27 October 2000 |title=Next Wave Festival Review; In Stirring Ritual Steps, Past and Present Unfold |url=https://www.nytimes.com/2000/10/27/movies/next-wave-festival-review-in-stirring-ritual-steps-past-and-present-unfold.html |newspaper=The New York Times |access-date=16 November 2018 |archive-date=31 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731043128/https://www.nytimes.com/section/theater?res=990ce6dc1131f934a15753c1a9669c8b63 |url-status=live }}</ref><ref name=ba>{{cite magazine |last=Renouf |first=Renee |date=December 2000 |title=Review: Uttarpriyadarshi |url=http://www.ballet.co.uk/magazines/yr_00/dec00/rr_rev_crt_1000.htm |magazine=Balletco |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205221756/http://www.ballet.co.uk/magazines/yr_00/dec00/rr_rev_crt_1000.htm |archive-date=5 February 2012 |url-status=dead}}</ref> * 1973ع ۾ [[امر چتر ڪٿا]] اشوڪ جي زندگيءَ تي ٻڌل هڪ تصويري ناول (گرافڪ ناول) شايع ڪيو. * [[پيئرس اينٿني]] جي خلائي رزميه ناولن جي سلسلي ۾ مرڪزي ڪردار اشوڪ جو ذڪر اهڙي منتظم جي نموني طور ڪري ٿو، جنهن جي پيروي حڪمرانن کي ڪرڻ گهرجي. * ''[[سمراٽ اشوڪا (تيلگو فلم)|سمراٽ اشوڪ]]'' 1992ع جي هڪ تيلگو ٻوليءَ جي فلم آهي، جيڪا [[اين. ٽي. راما رائو]] ٺاهي ۽ جنهن ۾ هن پاڻ اشوڪ جو مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="encyc"/> * ''[[اشوڪا (2001 فلم)|اشوڪا]]'' 2001ع جي هڪ وڏي پيماني واري ڀارتي تاريخي ڊراما فلم آهي، جنهن جي هدايت ۽ گڏيل تحرير [[سنتوش سيون]] ڪئي. فلم ۾ [[شاهه رخ خان]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * 2002ع ۾ [[ميسن جيننگز]] پنهنجي [[لوِنگ اِن دي مومينٽ (ميسن جيننگز)|لوِنگ اِن دي مومينٽ]] اي پي ۾ "ايمپرر اشوڪا" نالي گيت جاري ڪيو، جيڪو اشوڪ جي زندگيءَ کان متاثر هو. * 2013ع ۾ [[ڪرسٽوفر سي. ڊائل]] پنهنجو پهريون ناول ''[[مھاڀارتا سيڪريٽ (ناول)|دي مهاڀارتا سيڪريٽ]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ اشوڪ کي هندستان جي ڀلائي خاطر هڪ خطرناڪ راز لڪائيندڙ شخص طور پيش ڪيو ويو. * 2014ع ۾ [[ستيارٿ نايڪ]] جو افسانوي اسراري ۽ سنسني خيز ناول ''[[شھنشاھ جون ڳجهارتون (انگريزي ناول)|دي ايمپررز رڊلز]]'' شايع ٿيو، جيڪو اشوڪ ۽ "نون نامعلوم ماڻهو" واري ڏند ڪٿا جي ارتقا کي بيان ڪري ٿو. * 2015ع ۾ [[اشوڪ بينڪر]] جي تخليق ڪيل ٽيليويزن سلسلو ''[[چڪرورتن اشوڪ سمراٽ]]'' [[ڪلرس ٽي وي]] تي نشر ٿيڻ شروع ٿيو، جنهن ۾ [[سڌارٿ نگم]] ۽ [[موهت رائنا]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * [[ڀارت ورش (ٽي وي سيريز)|''ڀارت ورش'']] هڪ ڀارتي تاريخي دستاويزي ٽيليويزن سلسلو آهي، جنهن جي ميزباني اداڪار ۽ هدايتڪار [[انوپم کير]] ڪئي. هن سلسلي ۾ [[اهم شرما]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news | date=19 August 2016 | title='Bharatvarsh' – ABP News brings a captivating saga of legendary Indians with Anupam Kher | url=https://news.abplive.com/news/india/bharatvarsh-abp-news-brings-a-captivating-saga-of-legendary-indians-with-anupam-kher-401258 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20160826010058/http://www.abplive.in/india-news/bharatvarsh-abp-news-brings-a-captivating-saga-of-legendary-indians-with-anupam-kher-401258 | archive-date=26 August 2016 | df=dmy-all }}</ref> * 2024ع ۾ [[ايڪتا ڪپور]] جو تيار ڪيل ٽيليويزن سلسلو ''[[پرچنڊ اشوڪ]]'' نشر ٿيڻ شروع ٿيو، جيڪو اشوڪ جي عشقيه زندگيءَ تي ٻڌل آهي. هن ۾ [[عدنان خان]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ashok">[https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/adnan-khan-and-mallika-singh-starrer-new-historical-show-pracchand-ashok-is-all-set-to-launch-soon-watch-promo/articleshow/106484016.cms Adnan Khan and Mallika Singh to play Samrat Ashok & Kaurawkee in Ekta Kapoor's new historical drama series 'Pracchand Ashok']</ref> * ''[[سِوِلائيزيشن (سيريز)|سِوِلائيزيشن]]'' وڊيو راندين جي سلسلي ۾ اشوڪ هندستان جي قابلِ چونڊ اڳواڻ طور شامل آهي، جڏهن ته بعد وارن نسخن ۾ سندس جاءِ [[گانڌي]] والاري.<ref>{{cite web|url=https://www.polygon.com/gamescom/443918/civilization-7-hands-on-preview|title=Civilization 7 is making bold changes to a familiar formula|date=August 26, 2024|access-date=August 27, 2024|last=Oloman|first=Jordan|publisher=Polygon}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[عظيم سڏجندڙ ماڻهن جي فهرست]] == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Bentley |first=Jerry |author-link=Jerry H. Bentley |title=Old World Encounters: Cross-Cultural Contacts and Exchanges in Pre-Modern Times |url=https://archive.org/details/oldworldencounte00jerr |url-access=registration |location=New York |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1993 |isbn=978-0-19-507640-0 |ref=none}} * {{cite book |first=Harry |last=Falk |title=Aśokan Sites and Artefacts: A Source-book with Bibliography |year=2006 |publisher=Von Zabern |isbn=978-3-8053-3712-0 |ref=none}} * {{cite book |first=James Merry |last=MacPhail |title=Asoka |url=https://archive.org/details/asokaheritage00macpiala |url-access=registration |year=1918 |publisher=Oxford University Press |location=London |ref=none}} * {{cite book |last1=Nikam |first1=N. A. |first2=Richard |last2=McKeon |title=The Edicts of Aśoka |year=1959 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |url=https://archive.org/details/TheEdictsOfAsokaNikamMcKeon |url-access=registration |ref=none}} * {{Cite book |last=Olivelle |first=Patrick |date=2024 |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King. |location=New Haven |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27490-5 |ref=none}} * {{cite book |first1=Patrick |last1=Olivelle |first2=Janice |last2=Leoshko |first3=Himanshu Prabha |last3=Ray |title=Reimagining Asoka: Memory and History |url=https://archive.org/details/reimaginingasoka0000unse |year=2012 |publisher=Oxford University Press India |isbn=978-0-19-807800-5 |ref=none}} * {{Cite book |last=Sen |first=Colleen Taylor |date=2022 |title=Ashoka and the Mauraya Dynasty: the history and legacy of ancient India's greatest empire |location=London |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-596-0 |series=Dynasties |ref=none}} * {{cite book |last=Rongxi |first=Li |title=The Biographical Scripture of King Aśoka: Translated from the Chinese of Saṃghapāla |url=https://archive.org/details/biographicalscri0000trip |year=1993 |publisher=Numata Center for Buddhist Translation and Research |isbn=978-0-9625618-4-9 |ref=none}} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |author-link=Romila Thapar |year=2015 |orig-date=1961 |title=Aśoka and the Decline of the Mauryas |edition=3rd |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-807724-4 |oclc=964509329 |ref=none}} {{refend}} == نوٽس ۽ حوالا == {{Reflist|group=note}} {{Reflist|23em}} <references group="note"/> === استعمال ڪيل ماخذ === {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Allen |first=Charles |author-link=Charles Allen (writer) |title=Ashoka: The Search for India's Lost Emperor |url=https://archive.org/details/ashokasearchfori0000alle/page/1/mode/1up |url-access=registration |publisher=[[The Overlook Press]] |year=2012 |isbn=978-1-4683-0071-0}} * {{cite book|author1=Annette Wilke|author2=Oliver Moebus|title=Sound and Communication: An Aesthetic Cultural History of Sanskrit Hinduism|date=2011|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-024003-0}} * {{cite book |editor-last=Fitzgerald |editor-first=James L. |editor-link=James L. Fitzgerald |title=The Mahabharata |url=https://books.google.com/books?id=p9SzCuLIlQ0C |publisher=[[The University of Chicago Press]] |year=2004 |volume=7 |isbn=0-226-25250-7}} * {{cite book |last=Gombrich |first=Richard |author-link=Richard Gombrich |chapter=Aśoka – The Great Upāsaka |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995}} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |author-link=Ananda W. P. Guruge |title=Aśoka, the Righteous: A Definitive Biography |url=https://books.google.com/books?id=dwjjAAAAMAAJ |year=1993 |publisher=Central Cultural Fund |isbn=978-955-9226-00-0}} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |chapter=Emperor Aśoka and Buddhism: Unresolved Discrepancies between Buddhist Tradition & Aśokan Inscriptions |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995 }} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |chapter=Emperor Aśoka's Place in History: A Review of Prevalent Opinions |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995b }} * {{Cite book |last=Hultzsch |first=E. |title=Inscriptions of Asoka: New Edition |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch |publisher=Government of India |year=1925}} * {{cite book |last=Kosmin |first=Paul J. |author-link=Paul J. Kosmin |title=The Land of the Elephant Kings: Space, Territory, and Ideology in Seleucid Empire |url=https://books.google.com/books?id=9UWdAwAAQBAJ |publisher=[[Harvard University Press]] |year=2014 |isbn=978-0-674-72882-0}} * {{cite book |last=Lahiri |first=Nayanjot |author-link=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |year=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674057777 |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ}} * {{cite book |last=Mookerji |first=Radhakumud |author-link=Radha Kumud Mukherjee |title=Aśoka |edition=3rd revised |url=https://books.google.com/books?id=uXyftdtE1ygC |year=1995 |orig-year=First published 1928; 3rd revised edition published in 1962 |publisher=Motilal Banarsidass |location=Delhi |isbn=978-81-208-0582-8}} * {{cite book|last=Salomon|first=Richard|title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages|url=https://books.google.com/books?id=XYrG07qQDxkC|date=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-535666-3}} * {{cite book |last=Singh |first=Upinder |author-link=Upinder Singh |title=A history of ancient and early medieval India : from the Stone Age to the 12th century |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=New Delhi |isbn=978-81-317-1120-0 |url=https://books.google.com/books?id=GW5Gx0HSXKUC}} * {{cite journal |last=Singh |first=Upinder |title=Governing the State and the Self: Political Philosophy and Practice in the Edicts of Aśoka |journal=South Asian Studies |year=2012 |publisher=University of Delhi |volume=28 |issue=2 |pages=131–145 |doi=10.1080/02666030.2012.725581|s2cid=143362618 }} * {{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=Political Violence in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=t6A4DwAAQBAJ&pg=PA162 |year=2017 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-97527-9 }} * {{cite book |last=Strong |first=John S. |author-link=John S. Strong |title=The Legend of King Aśoka: A Study and Translation of the Aśokāvadāna |url=https://books.google.com/books?id=Kp9uaQTQ8h8C&pg=PA232 |year=1989 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0616-0}} * {{cite book |last=Strong |first=John S. |chapter=Images of Aśoka: Some Indian and Sri Lankan Legends and their Development |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995}} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |author-link=Romila Thapar |title=Aśoka and the Decline of the Mauryas |year=1961 |publisher=Oxford University Press |url=https://books.google.com/books?id=pwJuAAAAMAAJ |oclc=736554 }} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |chapter=Aśoka and Buddhism as Reflected in the Aśokan Edicts |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995 }} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{wikiquote}} * {{Commons category-inline|Ashoka}} * بي بي سي ريڊيو 4: سنيل کِلناڻي، ''[https://www.bbc.co.uk/programmes/b05tpy82 Incarnations: Ashoka.]'' * بي بي سي ريڊيو 4: ميلون براگ، رچرڊ گومبرچ ۽ ٻين سان، ''[https://www.bbc.co.uk/programmes/b0511tm1 In Our Time, Ashoka the Great]''. {{Clear}} {{Portal bar|India|Buddhism|History}} {{Buddhism topics}} {| class="wikitable" style="margin:0 auto; font-size:88%; text-align:center;" |- ! colspan=6 style="background:#ccf; font-size:130%;"| [[اشوڪ جا فرمان]]<br /><small>{{nobold|(حڪومت 269–232 ق.م)}}</small> |- ! style="background-color:#cdcdcd;" | اشوڪ جي حڪومتي سال ! colspan=4 style="background-color:#cdcdcd;" | فرمان جو قسم<br />(۽ ڪتبن جو هنڌ) ! style="background-color:#cdcdcd;" | جاگرافيائي هنڌ |- | سال 8 | colspan=4 | ''[[ڪلنگ جنگ]] جو خاتمو ۽ "[[ڌرم]]" ڏانهن رخ'' | rowspan=10 | {{Map of the Edicts of Ashoka}} |- | rowspan=3 | سال 10 | align=left style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[ننڍا پٿريلا فرمان]]''' | colspan=3 rowspan=4 | '''لاڳاپيل واقعا:'''<br />[[بودهي وڻ]] جي [[بودھ گيا]] ۾ زيارت<br />[[مهابودهي مندر]] ۽ [[هيرن وارو تخت]] جي تعمير، بودھ گيا ۾<br />سڄي ڀارت ۾ تبليغ<br />[[سنگهه]] ۾ اختلاف<br />[[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]]<br />ڀارتي ٻوليءَ ۾: [[سوهاگورا ٽامي جي تختي وارو ڪتبو|سوهاگورا ڪتبو]]<br />[[اشوڪ جا ستون]] قائم ڪرڻ |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[قنڌار ٻه-لساني پٿريلو ڪتبو]]<br /><small>([[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾، [[قنڌار]])</small> |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾ ننڍا پٿريلا فرمان:<br />[[لغمان جو ارامي ڪتبو]]، [[ٽيڪسلا جو ارامي ڪتبو]] |- | سال 11 ۽ پوءِ | style="background-color:#dcdcdc;" | [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍا پٿريلا فرمان (نمبر 1، نمبر 2 ۽ نمبر 3)]]<br /><small>([[سارو مارو|پنگوراريا]]، [[:Commons:Category:Ashoka Rock Edict, Maski|ماسڪي]]، [[پالڪيگنڊو ۽ گاويمٿ، ڪوپل|پالڪيگنڊو ۽ گاويمٿ]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Bahapur, Delhi|بهاپور/سرينواسپوري]]، [[بيراٽ مندر|بيراٽ]]، [[اهرورا]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Gujarra|گجررا]]، [[ساسارام]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edicts, Rajula Mandagiri|راجولا منڊگيري]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Yerragudi|ييراگڊي]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Udegolam|اوديگولم]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Nittur|نتتور]]، [[Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Brahmagiri|برهمگري]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Siddapur|سداپور]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Jatinga Rameshwara|جاٽنگا-راميشورا]])</small> |- | rowspan=3 | سال 12 ۽ پوءِ | style="background-color:#dcdcdc;" | '''[[بارابر غارون|بارابر غارن جا ڪتبا]]''' | colspan=3 style="background-color:#cdcdcd;" width="40%" | '''[[اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان|وڏا پٿريلا فرمان]]''' |- | style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[ننڍا ستوني فرمان]]''' | colspan=3 rowspan=2 style="background-color:#dcdcdc;" | يوناني ٻوليءَ ۾ وڏا پٿريلا فرمان: [[اشوڪ جو قنڌار يوناني فرمان|فرمان نمبر 12–13]] ([[قنڌار]])<br /><br />ڀارتي ٻوليءَ ۾ وڏا پٿريلا فرمان:<br />[[وڏا پٿريلا فرمان|فرمان نمبر 1 کان نمبر 14]]<br /><small>([[خروشٺي لِپي]] ۾: [[شاهباز ڳڙهي]]، [[مانسهره پٿريلا فرمان|مانسهره فرمان]])</small><br /><small>([[برهمي لِپي]] ۾: [[ڪالسي ڪتبو|ڪالسي]]، [[گرنار]]، [[سوپارا]]، [[سنّتي]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Yerragudi|ييراگڊي]]، [[دهلي ۾ اشوڪي فرمان|دهلي فرمان]])</small><br />وڏا پٿريلا فرمان 1–10، 14، [[وڏا پٿريلا فرمان|جدا فرمان 1 ۽ 2]]:<br /><small>([[ڌولي]]، [[جوگڙا]])</small> |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[:Commons:Category:Schism Edict of Ashoka|فرقيواريت بابت فرمان]]، [[:File:Ashoka Inscriptions Queen's edict.jpg|راڻيءَ جو فرمان]]<br /><small>([[سارناتھ]]، [[سانچي]]، [[الله آباد ستون]])</small><br />[[لمبني ستون ڪتبو|لمبني ڪتبو]]، [[نگالي ساگر|نگالي ساگر ڪتبو]] |- | rowspan=2 | سال 26، 27<br />۽ پوءِ | colspan=2 style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[وڏا ستوني فرمان]]''' |- | colspan=2 style="background-color:#dcdcdc;" | ڀارتي ٻوليءَ ۾:<br />[[وڏا ستوني فرمان|وڏا ستوني فرمان نمبر 1 کان نمبر 7]]<br /><small>([[الله آباد ستون]]، [[دهلي ۾ اشوڪي فرمان|دهلي-ميرٺ]]، [[دهلي-ٽوپرا ستون]]، [[رامپوروا]]، [[لوريا نندنگڙهه]]، [[لوريا ارراج]]، [[:File:Amaravati Major Pillar Edict inscription.jpg|امراوتي]])</small><br /> [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾ نڪتل ڪتبا، پٿر تي:<br /> [[قنڌار ارامي ڪتبو|قنڌار، فرمان نمبر 7]] ۽ [[پل درونته ارامي ڪتبو|پل درونته، فرمان نمبر 5 يا نمبر 7]] |- | colspan=6 | |} {{Authority control}} [[Category:اشوڪ| ]] [[Category:مگڌ جا شهنشاهه]] [[Category:موريا خاندان]] [[Category:ٽين صدي ق.م جون وفاتون]] [[Category:ٽين صدي ق.م جا هندستاني بادشاهه]] [[Category:ٽين صدي ق.م جو ٻڌ ڌرم]] [[Category:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[Category:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[Category:ٻڌ ڌرمي امن پسند]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي بادشاهه]] [[Category:هندستاني امن پسند]] [[Category:پاٽنا جا ماڻهو]] [[Category:قديم ڀارت]] [[Category:هندستاني بادشاهه]] [[Category:هندستاني سورما]] [[Category:ڀارت ۾ ٻڌ ڌرم جي تاريخ]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي مبلغ]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي]] [[Category:ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ]] [[Category:ٽين صدي ق.م جا ٻڌ ڌرمي]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 84u2puvznph9pqgswc90k13lxw0gqwj 424117 424113 2026-10-21T15:06:50Z Intisar Ali 8681 424117 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> رميش چندر جي ڪتاب:A Brief History of Ancient and Modern India مطابق [[چندرگپت موريا]] لڳ ڀڳ پنجويهه سال حڪومت ڪئي، ۽ سندس پٽ، جيڪو سندس جانشين ٿيو، پڻ وڌيڪ پنجويهه سال حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ چندرگپت جو پوٽو، '''[[اشوڪ اعظم]]'''، لڳ ڀڳ 270 ق.م ۾ تخت تي ويٺو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=24–26 |language=en }}</ref> سندس عظيم سلطنت [[بنگال جي نار]] کان [[پنجاب]] تائين ۽ [[هماليه جبل]] کان [[ونڌيا جبل]] تائين پکڙيل هئي. سندس انتظامي نظام دانشمنداڻو ۽ وسيع اثر رکندڙ هو، پر سندس اصل شهرت مذهبي جوش، عقيدت ۽ سنجيدگيءَ جي ڪري آهي. انهن جذبن کيس [[ٻڌ ڌرم]] اختيار ڪرڻ، ان کي هندستان جي رياستي مذهب طور فروغ ڏيڻ ۽ هندستان جي اندر توڙي ان جي سرحدن کان ٻاهر ڦهلائڻ تي آماده ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> رميش چندر مطابق، جيڪڏهن ڪنهن انسان جي شهرت جو اندازو انهن دلين جي تعداد مان لڳايو وڃي، جيڪي سندس يادگيريءَ جو احترام ڪن ٿيون، ۽ انهن زبانن جي تعداد مان لڳايو وڃي، جن ماضيءَ ۾ سندس نالو عزت سان ورتو ۽ اڄ به وٺن ٿيون، ته اشوڪ جي شهرت [[شارلمان]] يا [[جوليس سيزر]] کان به وڌيڪ آهي. اشوڪ جو نالو [[وولگا ندي]] کان [[جاپان]] تائين ۽ [[سائبيريا]] کان [[سيلون]]، يعني موجوده [[سري لنڪا]] تائين عزت ۽ احترام سان ورتو وڃي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B4%D9%88%DA%AA%D8%A7 |access-date=2020-12-04 |archive-date=2024-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103092632/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B4%D9%88%DA%AA%D8%A7 |url-status=dead }}</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[راڌاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شينھن وارو-ٿنبو]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شينھن]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، بودھ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهابودھي مندر]]، [[بودھ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهابودھي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مڌيه پرديش]]، [[ڀارت]] * [[ڌاميڪ اسٽوپا]]، [[سارناٿ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مھاٻوڌي مندر]]، [[بھار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بھار]]، [[ڀارت]] * [[نالندا مھاويھار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپا)، [[بھار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] ۽ ڪنالا اسٽوپا)، [[تڪششيلا]]، [[پاڪستان]] * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپا]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپا، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپا]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپا |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''مورين پالش'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''مٿا'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون ٿنڀن جون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شينھن File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شينھن File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شينھن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]]، [[سارناٿ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناٿ]] مان مليو. ان ۾ چار شينھن هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === اشوڪ جا ڪتبا ۽ تاريخي دستاويز === مؤرخ رميش چندر دت مطابق، خوشقسمتيءَ سان اشوڪ پنهنجي ڪارنامن جو احوال پنهنجي وسيع سلطنت ۾ پٿرن، ٿنڀن ۽ غارن تي اُڪرايل لکتن جي صورت ۾ ڇڏي ويو آهي. اهي لکتون سندس حڪومتي دور بابت اهم تاريخي شاهديون مهيا ڪن ٿيون.<ref name="Dutt1908"/> اهي ڪتبا ملڪ جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن. اهي [[سنڌو ندي]] ۽ [[جمنا ندي]] جي ڪنارن، [[گجرات]]، [[ميسور]]، [[مدراس]]، [[اوڙيسا]] ۽ [[نيپال]] جي ترائي واري علائقي ۾ مليا آهن. اهي نه رڳو سندس سلطنت جي وسيع حدن جي شاهدي ڏين ٿا، پر سندس انتظامي نظام بابت پڻ قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿا.<ref name="Dutt1908"/> === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_april-june-2010_130_2/page/262 | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ٿنڀا|سندس تعمير ڪرايل ٿنڀو]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪ جو هڪ ٿنڀو]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مھاٻوڌي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> === برهمي لِپي === [[File:Ashokan Brahmi script (consonants).png|thumb|left|اشوڪ دور جي برهمي لِپي]] [[برهمي لِپي]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. <ref name="PO">{{cite book |last1=Olivelle |first1=Patrick |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King |date=9 January 2024 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27000-6 |page=61-62 |url=https://www.google.com/books/edition/Ashoka/TE3gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ashoka+invented+Brahmi&pg=PA61&printsec=frontcover |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="PO"/> ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ [[خروشٺي لِپي]] غالباً [[ارامي لِپي]] مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.{{Sfn|Salomon|1998|pp=18–24}} ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.{{sfn|Salomon|1998|pp=19–21 with footnotes}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=194 with footnote 421}} ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. <ref name="PO"/> === ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان === [[File:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ همعصر يوناني شهر [[آئي-خانوم]] جو مقام.<ref>Reference: ''India: The Ancient Past'' p. 113, Burjor Avari, [[Routledge]], {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref>]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = AsokaKandahar.jpg | image2 = Kandahar Bilingual Rock Inscription (transcription).png | footer = [[اشوڪ جو قنڌار ڪتبو]]، جيڪو يوناني ۽ [[ارامي لِپي]] ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، [[قنڌار]] مان دريافت ٿيو ({{small|[[افغانستان قومي عجائب گهر]]}}) | footer_align = center }} اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي [[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪي ٿنبو]]، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.<ref name="Irwin 1973 706–720"/> اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري [[ھخامنشي سلطنت]] کان مليو هجي.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (امپيريل وژن) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.{{sfn|Singh|2012|p=132}} بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف [[پراڪرت]] ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ [[برهمي لِپي]] استعمال ڪئي وئي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=126}} اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ان بابت مختلف نظرين موجب: * اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا. * يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون. * يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=23}}{{sfn|Lahiri|2015|pp=143–157}} دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ [[پاٽلي پتر]]، [[وديشا]]، [[اجييني]] ۽ [[تڪششيلا]] مان نه مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوانزانگ]] اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} مثال طور [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1]] مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=133}} [[ڪرناٽڪ]] جي پاڙيسري هنڌن [[برهمگري]]، [[سدّاپور]] ۽ [[جاٽنگا-راميشور]] مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ [[سورنگري]] مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ ''آريه-پتر'' (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ ''مها ماتر'' (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} === سِڪا === [[ڪيڊيوسيس]] (Caduceus) جو نشان ٽئين ۽ ٻي صدي ق م دوران [[موريا سلطنت]] جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪن]] تي ظاهر ٿئي ٿو. سڪن جي مطالعي (Numismatics) مان معلوم ٿئي ٿو ته هي نشان شهنشاهه اشوڪ جي ذاتي مُهر يا "[[مدرا]]" طور استعمال ٿيندو هو.<ref>Indian Numismatics, Damodar Dharmanand Kosambi, Orient Blackswan, 1981, p.73 [https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215201423/https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73|date=15 December 2019}}</ref> هي نشان موريا دور کان اڳ وارن پنچ-مارڪ ٿيل سڪن تي نظر نٿو اچي، پر رڳو موريا دور جي سڪن تي استعمال ٿيو. ان سان گڏ هيٺيان نشان به ڏسڻ ۾ اچن ٿا: * [[ٽن محرابن واري ٽڪريءَ جو نشان]] * "ٽڪريءَ تي مور" وارو نشان * [[ٽرِسڪيليس]] * [[تڪششيلا]] جو نشان<ref>Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D, Kailash Chand Jain, Motilal Banarsidass Publ., 1972, p.134 [https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224053358/https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134|date=24 December 2019}}</ref> <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Caduceus on Mauryan coin.jpg|موريا دور جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪي]] تي ڪيڊيوسيس جو نشان File:India Mauryan emperor Ashoka Punch-marked Coin.jpg|اشوڪ سان منسوب هڪ پنچ-مارڪ ٿيل سڪو<ref>{{cite book |last=Mitchiner |first=Michael |date=1978 |title=Oriental Coins & Their Values: The Ancient and Classical World 600 B.C. - A.D. 650 |publisher=Hawkins Publications |page=544 |isbn=978-0-9041731-6-1}}</ref> File:I15 1karshapana Maurya Ashoka MACW4229 1ar (8486624862).jpg|موريا دور جو هڪ چانديءَ جو [[ڪرشاپڻ]] سڪو، جيڪو شايد اشوڪ جي زماني جو هجي، [[مٿرا]] جي ٽڪسالي مان. '''سامهون وارو پاسو:''' سج ۽ جانور سميت مختلف نشان. '''پٺيون پاسو:''' هڪ علامتي نشان. '''ماپ:''' 13.92 × 11.75 ملي ميٽر. '''وزن:''' 3.4 گرام. </gallery> === شاھي نشان=== [[File:Ashoka_Chakra.svg|thumb|upright=0.5|[[اشوڪ چڪر]]، يعني "ڌرم جو ڦيٿو"، جيڪو جديد [[ڀارت جو قومي جهنڊو|ڀارت جي قومي جهنڊي]] ۾ شامل ڪيو ويو آهي.]] اشوڪي ٿنڀن جا مٿيان حصا انتهائي حقيقت پسندانه انداز ۾ تراشيل هئا ۽ انهن تي مخصوص [[موريا پالش]] ڪئي ويندي هئي، جنهن سبب پٿر جي سطح تي چمڪدار ۽ هموار ڏيک پيدا ٿيندو هو.<ref name="Irwin 1973 706–720">{{Cite journal |last=Irwin |first=John |date=1973 |title='Aśokan' Pillars: A Reassessment of the Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/877526 |journal=The Burlington Magazine |volume=115 |issue=848 |pages=706–720 |jstor=877526 }}</ref> [[اشوڪ جو چئن شينھن وارو ٿنڀي جو مٿو]] (Lion Capital of Ashoka)، جيڪو اشوڪ جي قائم ڪيل هڪ ٿنڀي جي چوٽيءَ تي نصب هو، ان ۾ ڦيٿي جهڙي هڪ علامت تراشيل آهي، جنهن کي [[اشوڪ چڪر]] چيو وڃي ٿو. هي ڦيٿو ان "ڌرم چڪر" جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] هلندڙ بڻايو هو. اڄ اهو ئي اشوڪ چڪر جديد ڀارت جي قومي جهنڊي جو اهم حصو آهي. ان ٿنڀي جي مٿي واري حصي تي چڪري سميت چئن شينھن جا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي اڄ جي [[ڀارت جي سرڪاري مُهر]] (State Emblem of India) ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} == جديد علمي تحقيق == === ٻيهر دريافت === اشوڪ تقريباً مڪمل طور وساريو ويو هو، جيستائين اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] تاريخي ماخذن کي ظاهر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا نه ڪيو. [[برهمي لِپي]] کي پڙهڻ ۽ سمجهڻ کان پوءِ، پرنسپ شروعاتي طور تي ڪتبن ۾ ذڪر ڪيل "[[پريادسي]]" کي [[انوراداپورا بادشاهت]] جي بادشاهه [[ديوانمپيه تِسا]] سان منسوب ڪيو. پر 1837ع ۾ [[جارج ٽرنور]] هڪ اهم سري لنڪائي مخطوطو ([[ديپاونسا]]، يعني "ٻيٽ جو تواريخ") دريافت ڪيو، جنهن ۾ پريادسي کي اشوڪ سان سڌي طرح ڳنڍيو ويو: {{blockquote|ٻڌ جي نروان کان ٻه سئو ارڙهن سال پوءِ پريادسي جي تاجپوشي ٿي... جيڪو چندرگپت جو پوٽو، بندوسار جو پٽ، ۽ ان وقت [[اجييني|اجيائني]] جو نائب حڪمران هو.|[[ديپاونسا]]{{sfn|Allen|2012|p=168}}}} [[File:Rock_edict-_closer_look.JPG|thumb|[[ماسڪي]] جو [[ننڍو پٿريلو فرمان]]، جنهن ۾ ليکڪ جو نالو "ديوانمپريه اشوڪ" ڏنل آهي. هي ڪتبو ٻنهي نالن کي هڪ شخص سان ڳنڍي ٿو ۽ ثابت ڪري ٿو ته مشهور [[اشوڪ جا فرمان]] اشوڪ طرفان جاري ڪيا ويا هئا.]] ان کان پوءِ "ديوانمپريه پريادرسن" ۽ اشوڪ جي هڪ ئي شخص هجڻ جي تصديق مختلف ڪتبن ذريعي ٿي. خاص طور تي [[ماسڪي]] مان مليل [[ننڍو پٿريلو فرمان]] هن سڃاڻپ کي قطعي طور ثابت ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اشوڪ جو نالو سندس شاهي لقب "ديوانمپريه" (يعني "ديوتائن جو پيارو") سان گڏ لکيل آهي.<ref name=CSH>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=42 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA42 |language=en |access-date=13 July 2018 |archive-date=25 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225190721/https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Gupta |first1=Subhadra Sen |title=Ashoka |date=2009 |publisher=Penguin UK |isbn=9788184758078 |page=13 |url=https://books.google.com/books?id=L5ru08et_ZAC&pg=PT13 |language=en |access-date=13 July 2018 |archive-date=31 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231152002/https://books.google.com/books?id=L5ru08et_ZAC&pg=PT13 |url-status=live }}</ref> {{اقتباس| [هي اعلان] ديوانمپريه اشوڪ جو آهي. مون کي ٻڌ جي [[شاکيه]] پيروڪار بڻجندي اڍائي سال کان وڌيڪ وقت گذري چڪو آهي. هڪ سال کان وڌيڪ عرصو ٿيو آهي جو مون [[سنگهه]] جو دورو ڪيو ۽ وڏي جوش سان ان سان وابستگي اختيار ڪئي. اهي ديوتا، جيڪي اڳ [[جمبوديپ]] ۾ انسانن سان نه مليا هئا، هاڻي انهن سان ملي ويا آهن. اهو مقصد هڪ معمولي شخص به حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪڏهن هو اخلاقي اصولن جو پابند هجي. ڪنهن کي به ائين نه سوچڻ گهرجي ته صرف وڏو يا اعليٰ شخص ئي اهو مقصد حاصل ڪري سگهي ٿو. بلڪه معمولي ۽ اعليٰ ٻنهي ماڻهن کي ٻڌايو وڃي ته: "جيڪڏهن اوهين اهڙيءَ طرح عمل ڪندا ته هي ڪم ڊگهي عرصي تائين ڪامياب رهندو ۽ وڌيڪ ترقي ڪندو."{{sfn|Hultzsch|1925|p=[https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353 174–175]}} |[[ماسڪي]] جو [[ننڍو پٿريلو فرمان]] }} اشوڪ جي مطالعي ۾ هڪ ٻيو اهم نالو برطانوي [[آثار قديمه]] جي ماهر [[جان هيوبرٽ مارشل]] جو آهي، جيڪو [[ڀارت جي آثار قديمه سروي]] جو ڊائريڪٽر جنرل رهيو. سندس خاص دلچسپي [[سانچي]]، [[سارناتھ]]، [[هڙپا]] ۽ [[موهن جو دڙو]] سان لاڳاپيل هئي. برطانوي آثار قديمه ماهر ۽ فوجي انجنيئر [[اليگزينڊر ڪننگهم]]، جنهن کي اڪثر "ڀارت جي آثار قديمه سروي جو باني" چيو ويندو آهي، [[ڀارهوت اسٽوپا]]، سارناتھ، سانچي ۽ [[مهابودهي مندر]] جهڙن تاريخي ماڳن کي عالمي سطح تي متعارف ڪرايو.{{full cn|date=April 2026}} برطانوي آثار قديمه ماهر [[مارٽيمر ويلر]] پڻ اشوڪ سان لاڳاپيل تاريخي ماخذن، خاص طور [[تڪششيلا]] بابت اهم کوجنا ڪئي.{{citation needed|date=June 2016}} === تصور ۽ تاريخ نويسي === اشوڪ جي زندگيءَ جي تعمير نو ۾ ٻڌ ڌرمي ماخذن جي استعمال، اشوڪ بابت جديد تصور تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. روايتي روايتن تي ڀاڙيندڙ ابتدائي عالمن اشوڪ کي بنيادي طور هڪ ٻڌ ڌرمي بادشاهه طور پيش ڪيو، جيڪو ويدڪ مذهب مان ٻڌ ڌرم ڏانهن تبديل ٿيو ۽ ٻڌ خانقاهن جو سرگرم سرپرست رهيو. تنهن هوندي به، ڪيترن جديد عالمن هن روايتي تصوير تي سوال اٿاريا آهن. [[روميلا ٿاپر]] لکي ٿي: {{blockquote|اسان کي اشوڪ کي هڪ اهڙي حڪمران طور به ڏسڻ گهرجي، جيڪو هڪ مخصوص تاريخي دور ۾ سلطنت کي ورثي طور حاصل ڪري ان کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو، ۽ ساڳئي وقت هڪ اهڙو شخص پڻ، جيڪو سماج کي اخلاقي اصولن جي تبليغ ذريعي تبديل ڪرڻ لاءِ پرعزم هو.}} اشوڪ بابت اهڙو واحد سڌو ماخذ، جيڪو ٻڌ ڌرمي روايتن مان نه آيو آهي، سندس فرمان آهن. اهي فرمان واضح لفظن ۾ ڪٿي به نٿا چون ته اشوڪ ٻڌ ڌرمي هو. انهن فرمانن ۾ اشوڪ پنهنجي دور جي اهم مذهبن، يعني: [[ٻڌ ڌرم]]، [[برهمڻ ڌرم]]، [[جين ڌرم]] ۽ [[آجيواڪ مذهب]] سان رواداري ۽ احترام جو اظهار ڪري ٿو. سندس گهڻا فرمان عام رعيت لاءِ آهن ۽ اهڙن اخلاقي اصولن تي زور ڏين ٿا، جن کي مختلف مذهبن جا ماڻهو قبول ڪري سگهن. اقتصادي مفڪر [[امرتيه سين]] لکي ٿو: {{blockquote|ٽئين صدي ق م ۾ ڀارتي شهنشاهه اشوڪ ڪيترائي سياسي فرمان جاري ڪيا، جن ۾ رواداري ۽ فردي آزاديءَ جي حمايت ڪئي وئي، نه رڳو رياستي پاليسي طور پر ماڻهن جي پاڻ ۾ لاڳاپن جي حوالي سان پڻ.}}<ref>{{cite journal|last1=Sen|first1=Amartya|title=Universal Truths and the Westernizing Illusion|journal=Harvard International Review|date=Summer 1998|volume=20|issue=3|pages=40–43}}</ref> بهرحال، فرمانن مان مضبوط اشارا ملن ٿا ته اشوڪ ٻڌ ڌرم سان گهري وابستگي رکندڙ هو. هڪ فرمان ۾ هو رسمن جي اهميت گهٽائي ڏيکاري ٿو، جڏهن ته ويدڪ جانورن جي قربانين تي پابندي لڳائي ٿو. هي حقيقت ظاهر ڪري ٿي ته هو اخلاقي هدايت لاءِ ويدڪ روايت تي ڀاڙڻ نٿو چاهي. ان کان علاوه: هڪ فرمان ۾ پاڻ کي [[اپاسڪ]] (ٻڌ ڌرم جو غير راهب پيروڪار) سڏي ٿو؛ ڪيترن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرمي متنن سان گهري واقفيت ظاهر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي مقدس ماڳن تي پٿريلا ستون نصب ڪرايا؛ ۽ ٻين مذهبن جي مقدس ماڳن بابت اهڙو عمل نظر نٿو اچي. هو لفظ "ڌمّه" (Dhamma) به استعمال ڪري ٿو، جيڪو اخلاقي عملن جي بنيادي روحاني قدرن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيتوڻيڪ هن اهو لفظ سخت مذهبي ضابطي جي معنيٰ ۾ استعمال نه ڪيو، پر اخلاقي زندگيءَ جي روح طور استعمال ڪيو. روميلا ٿاپر مطابق: {{blockquote|اشوڪ جو ڌمّه ڪنهن خدائي وحي مان پيدا نه ٿيو هو، جيتوڻيڪ ان تي عمل ڪرڻ سان جنت جي اميد ڏياري ويندي هئي. اهو وڌيڪ اهڙي اخلاقي نظام سان لاڳاپيل هو، جيڪو مختلف حالتن جي منطقي ضرورتن موجب ترتيب ڏنل هو.}} هو انهن اخلاقي قدرن جي به تبليغ ڪري ٿو، جيڪي ٻڌ جي تدريجي تعليم جي پهرين ٽن مرحلن سان مشابهت رکن ٿا.<ref>Richard Robinson, Willard Johnson, and Thanissaro Bhikkhu, ''Buddhist Religions'', fifth ed., Wadsworth 2005, page 59.</ref> اشوڪ بابت اسان جي گهڻي ڄاڻ انهن ڪتبن مان ملي ٿي، جيڪي هن پنهنجي سلطنت جي مختلف علائقن ۾ پٿرن ۽ ستنن تي اُڪرايا. انهن سڀني ڪتبن ۾ هو پاڻ کي رحم دل، شفقت ڪندڙ ۽ عوام جي خيرخواهه حڪمران طور پيش ڪري ٿو. ڪلنگا وارن فرمانن ۾ هو پنهنجي رعيت کي "پنهنجا ٻار" سڏي ٿو ۽ لکي ٿو ته جيئن هڪ پيءُ پنهنجي اولاد جي ڀلائي چاهي ٿو، تيئن هو به پنهنجي رعيت جي خوشحالي چاهي ٿو.<ref name="VenSDhammika_1993">[https://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html The Edicts of King Ashoka] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328144411/http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html |date=28 March 2014 }}, English translation (1993) by Ven. S. Dhammika. {{ISBN|955-24-0104-6}}. Retrieved 21 February 2009</ref> ==== ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح ==== {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 450 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | header = فرمان ۽ انهن جا بيان ڪيل مصنف | image1 = Major Rock Edicts and Major Pillar Edicts by Devanampiya Piyadasi.jpg | caption1 = [[پريادسي]] يا ''[[ديوانمپريه]]'' پريادسي ("ديوتائن جو پيارو ۽ مهربان") جي نالي سان فرمان:<br />[[File:Brown pog.svg|8px]]: وڏا پٿريلا فرمان<br />[[File:Brown 5C3317.svg|3px]]: وڏا ستوني فرمان | image2 = Minor Rock Edicts and Minor Pillar Edicts of Ashoka.jpg | caption2 = اشوڪ يا فقط ''[[ديوانمپريه]]'' جي نالي سان فرمان:<br />[[File:Orange ff8040 pog.svg|8px]]: ننڍا پٿريلا فرمان<br />[[File:Orange F79A18.svg|3px]]: ننڍا ستوني فرمان | footer = ٻنهي قسمن جي ڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ ٻڌ ڌرم بابت مختلف مواد، ڪجهه عالمن مطابق، شايد مختلف حڪمرانن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref name="CIB226"/> | footer_align = center }} [[ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ]] هڪ اهڙو نظريو پيش ڪيو آهي، جنهن کي مکيه علمي حلقن قبول نه ڪيو آهي. هن جي مطابق "اشوڪ"، جنهن جو نالو صرف [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍن پٿريلن فرمانن]] ۾ اچي ٿو، اهو ساڳيو شخص نه هو جنهن کي "[[پريادسي]]" يا "[[ديوانمپريه]] پريادسي" چيو ويو آهي، جيڪو وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن جو مصنف آهي.<ref name="CIB226">{{cite book |last1=Beckwith |first1=Christopher I. |title=Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia |date=2017 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-17632-1 |pages=226–250 |url=https://books.google.com/books?id=53GYDwAAQBAJ&pg=PA234 |language=en |access-date=31 January 2020 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514211528/https://books.google.com/books?id=53GYDwAAQBAJ&pg=PA234 |url-status=live }}</ref> ==== ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح (جاري) ==== [[ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ]] جي نظرئي مطابق، پريادسي ٽئين صدي ق م جو هڪ حڪمران هو، جيڪو شايد [[چندرگپت موريا]] جو پٽ هو ۽ يوناني ماخذن ۾ [[اميٽروڪيٽس]] (Amitrochates) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ جي خيال موجب: پريادسي پنهنجي وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن ۾ صرف تقويٰ ۽ ''ڌرم'' جي تبليغ ڪري ٿو؛ هو ڪٿي به [[ٻڌ ڌرم]]، [[ٻڌ]] يا [[سنگهه]] جو واضح ذڪر نٿو ڪري؛ ۽ صرف وڏي ستوني فرمان نمبر 7 ۾ سنگهه جو ذڪر ملي ٿو، پر بيڪوِٿ ان کي بعد ۾ شامل ڪيل جعلي متن سمجهي ٿو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ اهو به دليل ڏئي ٿو ته پريادسي جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ڏيکاري ٿي ته سندس سلطنت اولهه ۾ [[سيلوڪي سلطنت]] تائين پکڙيل هئي ۽ هڪ وڏي متحد سلطنت تي مشتمل هئي.<ref name="CIB226"/> ان جي ابتڙ، بيڪوِٿ جي مطابق اشوڪ هڪ گهڻو پوءِ جو حڪمران هو، جيڪو شايد پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ حڪومت ڪندو هو. سندس نالو صرف: [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍن پٿريلن فرمانن]]؛ ۽ اشارتي طور [[ننڍا ستوني فرمان|ننڍن ستوني فرمانن]] ۾ ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ مطابق: هي بعد وارو اشوڪ ٻڌ ۽ سنگهه جو واضح ذڪر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي سڌي تبليغ ڪري ٿو؛ ۽ سندس فرمانن جو دائرو گهڻو محدود آهي ۽ بنيادي طور وچ ڀارت تائين محدود رهي ٿو.<ref name="CIB226"/> هو اهو به چوي ٿو ته [[گجررا]] ۽ [[بيراٽ]] وارن ننڍن فرمانن ۾ "پريادرسي" جو نالو ملي ٿو، پر اهي به سندس خيال ۾ بعد ۾ تيار ڪيل جعلسازي آهن.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ جي راءِ موجب: ننڍا فرمان اهڙي "معياري ٻڌ ڌرم" (Normative Buddhism) جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو پهرين هزارين جي موڙ واري دور ۾ مشهور هو؛ اهڙي ٻڌ ڌرم جا ثبوت [[گنڌاري]] مخطوطن ۽ ٻين ڪتبن مان پڻ ملن ٿا؛ انهن فرمانن جي لکت ۽ فني معيار به اڳوڻن پريادسي فرمانن جي ڀيٽ ۾ گهٽ درجي جا آهن.<ref name="CIB226"/>؛ بهرحال، بيڪوِٿ جي هن نظرئي کي ڪيترن مشهور عالمن سخت تنقيد جو نشانو بڻايو آهي. مثال طور: [[يوهانس برونڪهورسٽ]] ۽ [[اوسمُنڊ بوپئراچي]]. هن جي طريقه ڪار، آثار قديمه جي تشريح ۽ ابتدائي ٻڌ ڌرم بابت نتيجن کي ناقابلِ قبول قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite journal|last=Bopearachchi|first=Osmund|title=Review of C.I. Beckwith, ''Greek Buddha''|year=2016|url=https://www.academia.edu/30812686|journal=Ancient West & East|volume=15|page=341-342|access-date=4 September 2019|archive-date=26 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031701/https://www.academia.edu/30812686|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Bronkhorst|first=Johannes|title=How the Brahmins Won|year=2016|publisher=Brill|pages=483–489|doi=10.1163/9789004315518_016 |url=https://www.academia.edu/25308643|access-date=4 September 2019|archive-date=24 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220424162155/https://www.academia.edu/25308643|url-status=live}}</ref> [[پيٽرڪ اوليويل]] جي لفظن ۾: {{blockquote|بيڪوِٿ جو نظريو هڪ غير معمولي (Outlier) نظريو آهي ۽ اشوڪ بابت مکيه ڌارا جو ڪو به عالم هن راءِ سان اتفاق نٿو ڪري.}}<ref>{{cite book | last=Olivelle | first=Patrick | title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King | publisher=Yale University Press | date=2024 | page=xxviii | isbn=978-0-300-27000-6 | url = https://books.google.com/books?id=TE3gEAAAQBAJ}}</ref> === امن پسنديءَ جو اثر === اشوڪ جي وفات کان پوءِ [[موريا خاندان]] تيزيءَ سان زوال پذير ٿيڻ لڳو. مختلف [[پراڻا]] اشوڪ جي جانشينن بابت مختلف تفصيل ڏين ٿا، پر سڀئي ان ڳالهه تي متفق آهن ته: اشوڪ کان پوءِ حڪمرانن جون حڪومتون مختصر رهيون؛ سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿي وئي؛ سياسي اتحاد ٽٽي پيو؛ مختلف علائقا الڳ ٿيڻ لڳا؛ آخرڪار سلطنت کي [[باختري يوناني بادشاهت]] جي حملي کي به منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Singh|2008|p=333}} ڪجهه مورخ، جهڙوڪ [[ايڇ. سي. رائچوڌري]]، دليل ڏين ٿا ته اشوڪ جي امن پسندي (Pacifism) موريا سلطنت جي فوجي طاقت کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. انهن جي مطابق: اشوڪ جنگين کان پاسو ڪرڻ لڳو؛ فوجي توسيع بند ٿي وئي؛ فوجي روايتن کي گهٽ اهميت ڏني وئي؛ ۽ نتيجي ۾ سلطنت جو دفاعي ڍانچو ڪمزور ٿي ويو. پر ٻين عالمن، خاص طور [[روميلا ٿاپر]]، هن راءِ سان اختلاف ڪيو آهي. ٿاپر جو چوڻ آهي ته اشوڪ جي امن پسنديءَ جي اثر کي گهڻو وڌائي پيش ڪيو ويو آهي. هن جي مطابق: اشوڪ مڪمل طور فوج ختم نه ڪئي هئي؛ سلطنت جو انتظامي نظام برقرار رهيو؛ سرحدي علائقن ۾ حڪومتي ڪنٽرول قائم رهيو؛ موريا سلطنت جي زوال جا سبب گهڻ رخا هئا ۽ انهن کي صرف اشوڪ جي امن پسندي سان منسوب نٿو ڪري سگهجي. تنهن ڪري ڪيترن جديد عالمن جي نظر ۾ موريا سلطنت جي زوال کي اشوڪ جي عدم تشدد واري پاليسي جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي حقيقتن جي حد کان وڌيڪ سادگي پسند تشريح آهي.{{sfn|Singh|2012|p=131, 143}} == فن، فلمن ۽ ادب ۾ == [[File:Asoka's Queen.jpg|thumb|تقريباً {{Circa|1910}}ع جي هڪ تصوير، جيڪا [[ابنندرناٿ ٽئگور]] (1871–1951ع) ٺاهي هئي، جنهن ۾ اشوڪ جي راڻي کي [[سانچي]] ([[رائيسن ضلعو]]، [[مدهيه پرديش]]) ۾ ٻڌ يادگار جي ريلنگن سامهون بيٺل ڏيکاريو ويو آهي.]] * ''[[اشوڪ اعظم (ڪتاب)|اشوڪ دي گريٽ]]'' شهنشاهه اشوڪ جي هڪ افسانوي سوانح عمري آهي، جيڪا اصل ۾ [[وائٽزي ڪيوننگ]] طرفان 1937ع کان 1947ع جي وچ ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ٽن جلدن جي صورت ۾ لکي وئي. * [[جي شنڪر پرساد]] نظم ''اشوڪ ڪي چنتا'' (''اشوڪ جي پريشاني'') تصنيف ڪئي، جنهن ۾ ڪلنگ جنگ دوران اشوڪ جي نفسياتي ۽ جذباتي ڪيفيتن کي پيش ڪيو ويو آهي. * ''اشوڪ''، 1922ع جي هڪ ڀارتي خاموش تاريخي فلم، جيڪا شهنشاهه اشوڪ بابت هئي ۽ [[مدن ٿيئٽرز]] طرفان تيار ڪئي وئي هئي.<ref name="silent">{{cite book|author=R. K. Verma|title=Filmography: Silent Cinema, 1913-1934|url=https://books.google.com/books?id=suFkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=M. Verma|isbn=978-81-7525-224-0|page=150|access-date=5 February 2021|archive-date=2 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211002175530/https://books.google.com/books?id=suFkAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> * ''[[نائين ان نون (افسانو)|نائين ان نون]]''، 1923ع جو ناول، [[ٽالبوٽ منڊي]] جو لکيل آهي، جنهن ۾ اشوڪ طرفان قائم ڪيل خفيه تنظيم "نون نامعلوم ماڻھو" بابت افسانوي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي. * ''سمراٽ اشوڪ''، 1928ع جي هڪ ڀارتي خاموش فلم، جنهن جي هدايت [[ڀگوتي پرساد مشرا]] ڪئي.<ref name="silent"/> * ''[[اشوڪ ڪمار (تامل فلم)|اشوڪ ڪمار]]'' (1941ع) هڪ ڀارتي تامل ٻوليءَ جي فلم آهي، جنهن جي هدايت [[راجا چندرشيڪر]] ڪئي. هن فلم ۾ [[وي. ناگيا]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * ''سمراٽ اشوڪ'' 1947ع جي هڪ هندي ٻوليءَ جي فلم آهي، جيڪا [[ڪي. بي. لال]] ٺاهي هئي.<ref name="encyc">{{cite book|author1=Ashish Rajadhyaksha|author2=Paul Willemen|title=Encyclopedia of Indian Cinema|url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=RA43-PA1993|date=10 July 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-94325-7|page=43|access-date=10 February 2021|archive-date=10 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310215628/https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=RA43-PA1993|url-status=live}}</ref> * ''اتر پريادرشي'' (''آخري سعادت'') شاعر [[اگييه]] جو لکيل منظوم ڊرامو آهي، جنهن ۾ اشوڪ جي نجات ۽ تبديليءَ جي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي. هن کي 1996ع ۾ مشهور ڊراما هدايتڪار [[رتن ٿيام]] اسٽيج تي پيش ڪيو ۽ پوءِ دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Jefferson |first=Margo |date=27 October 2000 |title=Next Wave Festival Review; In Stirring Ritual Steps, Past and Present Unfold |url=https://www.nytimes.com/2000/10/27/movies/next-wave-festival-review-in-stirring-ritual-steps-past-and-present-unfold.html |newspaper=The New York Times |access-date=16 November 2018 |archive-date=31 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731043128/https://www.nytimes.com/section/theater?res=990ce6dc1131f934a15753c1a9669c8b63 |url-status=live }}</ref><ref name=ba>{{cite magazine |last=Renouf |first=Renee |date=December 2000 |title=Review: Uttarpriyadarshi |url=http://www.ballet.co.uk/magazines/yr_00/dec00/rr_rev_crt_1000.htm |magazine=Balletco |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205221756/http://www.ballet.co.uk/magazines/yr_00/dec00/rr_rev_crt_1000.htm |archive-date=5 February 2012 |url-status=dead}}</ref> * 1973ع ۾ [[امر چتر ڪٿا]] اشوڪ جي زندگيءَ تي ٻڌل هڪ تصويري ناول (گرافڪ ناول) شايع ڪيو. * [[پيئرس اينٿني]] جي خلائي رزميه ناولن جي سلسلي ۾ مرڪزي ڪردار اشوڪ جو ذڪر اهڙي منتظم جي نموني طور ڪري ٿو، جنهن جي پيروي حڪمرانن کي ڪرڻ گهرجي. * ''[[سمراٽ اشوڪا (تيلگو فلم)|سمراٽ اشوڪ]]'' 1992ع جي هڪ تيلگو ٻوليءَ جي فلم آهي، جيڪا [[اين. ٽي. راما رائو]] ٺاهي ۽ جنهن ۾ هن پاڻ اشوڪ جو مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="encyc"/> * ''[[اشوڪا (2001 فلم)|اشوڪا]]'' 2001ع جي هڪ وڏي پيماني واري ڀارتي تاريخي ڊراما فلم آهي، جنهن جي هدايت ۽ گڏيل تحرير [[سنتوش سيون]] ڪئي. فلم ۾ [[شاهه رخ خان]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * 2002ع ۾ [[ميسن جيننگز]] پنهنجي [[لوِنگ اِن دي مومينٽ (ميسن جيننگز)|لوِنگ اِن دي مومينٽ]] اي پي ۾ "ايمپرر اشوڪا" نالي گيت جاري ڪيو، جيڪو اشوڪ جي زندگيءَ کان متاثر هو. * 2013ع ۾ [[ڪرسٽوفر سي. ڊائل]] پنهنجو پهريون ناول ''[[مھاڀارتا سيڪريٽ (ناول)|دي مهاڀارتا سيڪريٽ]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ اشوڪ کي هندستان جي ڀلائي خاطر هڪ خطرناڪ راز لڪائيندڙ شخص طور پيش ڪيو ويو. * 2014ع ۾ [[ستيارٿ نايڪ]] جو افسانوي اسراري ۽ سنسني خيز ناول ''[[شھنشاھ جون ڳجهارتون (انگريزي ناول)|دي ايمپررز رڊلز]]'' شايع ٿيو، جيڪو اشوڪ ۽ "نون نامعلوم ماڻهو" واري ڏند ڪٿا جي ارتقا کي بيان ڪري ٿو. * 2015ع ۾ [[اشوڪ بينڪر]] جي تخليق ڪيل ٽيليويزن سلسلو ''[[چڪرورتن اشوڪ سمراٽ]]'' [[ڪلرس ٽي وي]] تي نشر ٿيڻ شروع ٿيو، جنهن ۾ [[سڌارٿ نگم]] ۽ [[موهت رائنا]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * [[ڀارت ورش (ٽي وي سيريز)|''ڀارت ورش'']] هڪ ڀارتي تاريخي دستاويزي ٽيليويزن سلسلو آهي، جنهن جي ميزباني اداڪار ۽ هدايتڪار [[انوپم کير]] ڪئي. هن سلسلي ۾ [[اهم شرما]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news | date=19 August 2016 | title='Bharatvarsh' – ABP News brings a captivating saga of legendary Indians with Anupam Kher | url=https://news.abplive.com/news/india/bharatvarsh-abp-news-brings-a-captivating-saga-of-legendary-indians-with-anupam-kher-401258 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20160826010058/http://www.abplive.in/india-news/bharatvarsh-abp-news-brings-a-captivating-saga-of-legendary-indians-with-anupam-kher-401258 | archive-date=26 August 2016 | df=dmy-all }}</ref> * 2024ع ۾ [[ايڪتا ڪپور]] جو تيار ڪيل ٽيليويزن سلسلو ''[[پرچنڊ اشوڪ]]'' نشر ٿيڻ شروع ٿيو، جيڪو اشوڪ جي عشقيه زندگيءَ تي ٻڌل آهي. هن ۾ [[عدنان خان]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ashok">[https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/adnan-khan-and-mallika-singh-starrer-new-historical-show-pracchand-ashok-is-all-set-to-launch-soon-watch-promo/articleshow/106484016.cms Adnan Khan and Mallika Singh to play Samrat Ashok & Kaurawkee in Ekta Kapoor's new historical drama series 'Pracchand Ashok']</ref> * ''[[سِوِلائيزيشن (سيريز)|سِوِلائيزيشن]]'' وڊيو راندين جي سلسلي ۾ اشوڪ هندستان جي قابلِ چونڊ اڳواڻ طور شامل آهي، جڏهن ته بعد وارن نسخن ۾ سندس جاءِ [[گانڌي]] والاري.<ref>{{cite web|url=https://www.polygon.com/gamescom/443918/civilization-7-hands-on-preview|title=Civilization 7 is making bold changes to a familiar formula|date=August 26, 2024|access-date=August 27, 2024|last=Oloman|first=Jordan|publisher=Polygon}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[عظيم سڏجندڙ ماڻهن جي فهرست]] == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Bentley |first=Jerry |author-link=Jerry H. Bentley |title=Old World Encounters: Cross-Cultural Contacts and Exchanges in Pre-Modern Times |url=https://archive.org/details/oldworldencounte00jerr |url-access=registration |location=New York |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1993 |isbn=978-0-19-507640-0 |ref=none}} * {{cite book |first=Harry |last=Falk |title=Aśokan Sites and Artefacts: A Source-book with Bibliography |year=2006 |publisher=Von Zabern |isbn=978-3-8053-3712-0 |ref=none}} * {{cite book |first=James Merry |last=MacPhail |title=Asoka |url=https://archive.org/details/asokaheritage00macpiala |url-access=registration |year=1918 |publisher=Oxford University Press |location=London |ref=none}} * {{cite book |last1=Nikam |first1=N. A. |first2=Richard |last2=McKeon |title=The Edicts of Aśoka |year=1959 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |url=https://archive.org/details/TheEdictsOfAsokaNikamMcKeon |url-access=registration |ref=none}} * {{Cite book |last=Olivelle |first=Patrick |date=2024 |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King. |location=New Haven |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27490-5 |ref=none}} * {{cite book |first1=Patrick |last1=Olivelle |first2=Janice |last2=Leoshko |first3=Himanshu Prabha |last3=Ray |title=Reimagining Asoka: Memory and History |url=https://archive.org/details/reimaginingasoka0000unse |year=2012 |publisher=Oxford University Press India |isbn=978-0-19-807800-5 |ref=none}} * {{Cite book |last=Sen |first=Colleen Taylor |date=2022 |title=Ashoka and the Mauraya Dynasty: the history and legacy of ancient India's greatest empire |location=London |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-596-0 |series=Dynasties |ref=none}} * {{cite book |last=Rongxi |first=Li |title=The Biographical Scripture of King Aśoka: Translated from the Chinese of Saṃghapāla |url=https://archive.org/details/biographicalscri0000trip |year=1993 |publisher=Numata Center for Buddhist Translation and Research |isbn=978-0-9625618-4-9 |ref=none}} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |author-link=Romila Thapar |year=2015 |orig-date=1961 |title=Aśoka and the Decline of the Mauryas |edition=3rd |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-807724-4 |oclc=964509329 |ref=none}} {{refend}} == نوٽس ۽ حوالا == {{Reflist|group=note}} {{Reflist|23em}} <references group="note"/> === استعمال ڪيل ماخذ === {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Allen |first=Charles |author-link=Charles Allen (writer) |title=Ashoka: The Search for India's Lost Emperor |url=https://archive.org/details/ashokasearchfori0000alle/page/1/mode/1up |url-access=registration |publisher=[[The Overlook Press]] |year=2012 |isbn=978-1-4683-0071-0}} * {{cite book|author1=Annette Wilke|author2=Oliver Moebus|title=Sound and Communication: An Aesthetic Cultural History of Sanskrit Hinduism|date=2011|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-024003-0}} * {{cite book |editor-last=Fitzgerald |editor-first=James L. |editor-link=James L. Fitzgerald |title=The Mahabharata |url=https://books.google.com/books?id=p9SzCuLIlQ0C |publisher=[[The University of Chicago Press]] |year=2004 |volume=7 |isbn=0-226-25250-7}} * {{cite book |last=Gombrich |first=Richard |author-link=Richard Gombrich |chapter=Aśoka – The Great Upāsaka |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995}} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |author-link=Ananda W. P. Guruge |title=Aśoka, the Righteous: A Definitive Biography |url=https://books.google.com/books?id=dwjjAAAAMAAJ |year=1993 |publisher=Central Cultural Fund |isbn=978-955-9226-00-0}} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |chapter=Emperor Aśoka and Buddhism: Unresolved Discrepancies between Buddhist Tradition & Aśokan Inscriptions |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995 }} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |chapter=Emperor Aśoka's Place in History: A Review of Prevalent Opinions |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995b }} * {{Cite book |last=Hultzsch |first=E. |title=Inscriptions of Asoka: New Edition |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch |publisher=Government of India |year=1925}} * {{cite book |last=Kosmin |first=Paul J. |author-link=Paul J. Kosmin |title=The Land of the Elephant Kings: Space, Territory, and Ideology in Seleucid Empire |url=https://books.google.com/books?id=9UWdAwAAQBAJ |publisher=[[Harvard University Press]] |year=2014 |isbn=978-0-674-72882-0}} * {{cite book |last=Lahiri |first=Nayanjot |author-link=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |year=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674057777 |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ}} * {{cite book |last=Mookerji |first=Radhakumud |author-link=Radha Kumud Mukherjee |title=Aśoka |edition=3rd revised |url=https://books.google.com/books?id=uXyftdtE1ygC |year=1995 |orig-year=First published 1928; 3rd revised edition published in 1962 |publisher=Motilal Banarsidass |location=Delhi |isbn=978-81-208-0582-8}} * {{cite book|last=Salomon|first=Richard|title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages|url=https://books.google.com/books?id=XYrG07qQDxkC|date=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-535666-3}} * {{cite book |last=Singh |first=Upinder |author-link=Upinder Singh |title=A history of ancient and early medieval India : from the Stone Age to the 12th century |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=New Delhi |isbn=978-81-317-1120-0 |url=https://books.google.com/books?id=GW5Gx0HSXKUC}} * {{cite journal |last=Singh |first=Upinder |title=Governing the State and the Self: Political Philosophy and Practice in the Edicts of Aśoka |journal=South Asian Studies |year=2012 |publisher=University of Delhi |volume=28 |issue=2 |pages=131–145 |doi=10.1080/02666030.2012.725581|s2cid=143362618 }} * {{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=Political Violence in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=t6A4DwAAQBAJ&pg=PA162 |year=2017 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-97527-9 }} * {{cite book |last=Strong |first=John S. |author-link=John S. Strong |title=The Legend of King Aśoka: A Study and Translation of the Aśokāvadāna |url=https://books.google.com/books?id=Kp9uaQTQ8h8C&pg=PA232 |year=1989 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0616-0}} * {{cite book |last=Strong |first=John S. |chapter=Images of Aśoka: Some Indian and Sri Lankan Legends and their Development |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995}} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |author-link=Romila Thapar |title=Aśoka and the Decline of the Mauryas |year=1961 |publisher=Oxford University Press |url=https://books.google.com/books?id=pwJuAAAAMAAJ |oclc=736554 }} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |chapter=Aśoka and Buddhism as Reflected in the Aśokan Edicts |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995 }} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{wikiquote}} * {{Commons category-inline|Ashoka}} * بي بي سي ريڊيو 4: سنيل کِلناڻي، ''[https://www.bbc.co.uk/programmes/b05tpy82 Incarnations: Ashoka.]'' * بي بي سي ريڊيو 4: ميلون براگ، رچرڊ گومبرچ ۽ ٻين سان، ''[https://www.bbc.co.uk/programmes/b0511tm1 In Our Time, Ashoka the Great]''. {{Clear}} {{Portal bar|India|Buddhism|History}} {{Buddhism topics}} {| class="wikitable" style="margin:0 auto; font-size:88%; text-align:center;" |- ! colspan=6 style="background:#ccf; font-size:130%;"| [[اشوڪ جا فرمان]]<br /><small>{{nobold|(حڪومت 269–232 ق.م)}}</small> |- ! style="background-color:#cdcdcd;" | اشوڪ جي حڪومتي سال ! colspan=4 style="background-color:#cdcdcd;" | فرمان جو قسم<br />(۽ ڪتبن جو هنڌ) ! style="background-color:#cdcdcd;" | جاگرافيائي هنڌ |- | سال 8 | colspan=4 | ''[[ڪلنگ جنگ]] جو خاتمو ۽ "[[ڌرم]]" ڏانهن رخ'' | rowspan=10 | {{Map of the Edicts of Ashoka}} |- | rowspan=3 | سال 10 | align=left style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[ننڍا پٿريلا فرمان]]''' | colspan=3 rowspan=4 | '''لاڳاپيل واقعا:'''<br />[[بودهي وڻ]] جي [[بودھ گيا]] ۾ زيارت<br />[[مهابودهي مندر]] ۽ [[هيرن وارو تخت]] جي تعمير، بودھ گيا ۾<br />سڄي ڀارت ۾ تبليغ<br />[[سنگهه]] ۾ اختلاف<br />[[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]]<br />ڀارتي ٻوليءَ ۾: [[سوهاگورا ٽامي جي تختي وارو ڪتبو|سوهاگورا ڪتبو]]<br />[[اشوڪ جا ستون]] قائم ڪرڻ |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[قنڌار ٻه-لساني پٿريلو ڪتبو]]<br /><small>([[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾، [[قنڌار]])</small> |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾ ننڍا پٿريلا فرمان:<br />[[لغمان جو ارامي ڪتبو]]، [[ٽيڪسلا جو ارامي ڪتبو]] |- | سال 11 ۽ پوءِ | style="background-color:#dcdcdc;" | [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍا پٿريلا فرمان (نمبر 1، نمبر 2 ۽ نمبر 3)]]<br /><small>([[سارو مارو|پنگوراريا]]، [[:Commons:Category:Ashoka Rock Edict, Maski|ماسڪي]]، [[پالڪيگنڊو ۽ گاويمٿ، ڪوپل|پالڪيگنڊو ۽ گاويمٿ]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Bahapur, Delhi|بهاپور/سرينواسپوري]]، [[بيراٽ مندر|بيراٽ]]، [[اهرورا]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Gujarra|گجررا]]، [[ساسارام]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edicts, Rajula Mandagiri|راجولا منڊگيري]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Yerragudi|ييراگڊي]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Udegolam|اوديگولم]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Nittur|نتتور]]، [[Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Brahmagiri|برهمگري]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Siddapur|سداپور]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Jatinga Rameshwara|جاٽنگا-راميشورا]])</small> |- | rowspan=3 | سال 12 ۽ پوءِ | style="background-color:#dcdcdc;" | '''[[بارابر غارون|بارابر غارن جا ڪتبا]]''' | colspan=3 style="background-color:#cdcdcd;" width="40%" | '''[[اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان|وڏا پٿريلا فرمان]]''' |- | style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[ننڍا ستوني فرمان]]''' | colspan=3 rowspan=2 style="background-color:#dcdcdc;" | يوناني ٻوليءَ ۾ وڏا پٿريلا فرمان: [[اشوڪ جو قنڌار يوناني فرمان|فرمان نمبر 12–13]] ([[قنڌار]])<br /><br />ڀارتي ٻوليءَ ۾ وڏا پٿريلا فرمان:<br />[[وڏا پٿريلا فرمان|فرمان نمبر 1 کان نمبر 14]]<br /><small>([[خروشٺي لِپي]] ۾: [[شاهباز ڳڙهي]]، [[مانسهره پٿريلا فرمان|مانسهره فرمان]])</small><br /><small>([[برهمي لِپي]] ۾: [[ڪالسي ڪتبو|ڪالسي]]، [[گرنار]]، [[سوپارا]]، [[سنّتي]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Yerragudi|ييراگڊي]]، [[دهلي ۾ اشوڪي فرمان|دهلي فرمان]])</small><br />وڏا پٿريلا فرمان 1–10، 14، [[وڏا پٿريلا فرمان|جدا فرمان 1 ۽ 2]]:<br /><small>([[ڌولي]]، [[جوگڙا]])</small> |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[:Commons:Category:Schism Edict of Ashoka|فرقيواريت بابت فرمان]]، [[:File:Ashoka Inscriptions Queen's edict.jpg|راڻيءَ جو فرمان]]<br /><small>([[سارناتھ]]، [[سانچي]]، [[الله آباد ستون]])</small><br />[[لمبني ستون ڪتبو|لمبني ڪتبو]]، [[نگالي ساگر|نگالي ساگر ڪتبو]] |- | rowspan=2 | سال 26، 27<br />۽ پوءِ | colspan=2 style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[وڏا ستوني فرمان]]''' |- | colspan=2 style="background-color:#dcdcdc;" | ڀارتي ٻوليءَ ۾:<br />[[وڏا ستوني فرمان|وڏا ستوني فرمان نمبر 1 کان نمبر 7]]<br /><small>([[الله آباد ستون]]، [[دهلي ۾ اشوڪي فرمان|دهلي-ميرٺ]]، [[دهلي-ٽوپرا ستون]]، [[رامپوروا]]، [[لوريا نندنگڙهه]]، [[لوريا ارراج]]، [[:File:Amaravati Major Pillar Edict inscription.jpg|امراوتي]])</small><br /> [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾ نڪتل ڪتبا، پٿر تي:<br /> [[قنڌار ارامي ڪتبو|قنڌار، فرمان نمبر 7]] ۽ [[پل درونته ارامي ڪتبو|پل درونته، فرمان نمبر 5 يا نمبر 7]] |- | colspan=6 | |} {{Authority control}} [[Category:اشوڪ| ]] [[Category:مگڌ جا شهنشاهه]] [[Category:موريا خاندان]] [[Category:ٽين صدي ق.م جون وفاتون]] [[Category:ٽين صدي ق.م جا هندستاني بادشاهه]] [[Category:ٽين صدي ق.م جو ٻڌ ڌرم]] [[Category:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[Category:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[Category:ٻڌ ڌرمي امن پسند]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي بادشاهه]] [[Category:هندستاني امن پسند]] [[Category:پاٽنا جا ماڻهو]] [[Category:قديم ڀارت]] [[Category:هندستاني بادشاهه]] [[Category:هندستاني سورما]] [[Category:ڀارت ۾ ٻڌ ڌرم جي تاريخ]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي مبلغ]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي]] [[Category:ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ]] [[Category:ٽين صدي ق.م جا ٻڌ ڌرمي]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 6ed1ydq0ys20b7tzxnawpjdbxp0ohi7 424121 424117 2026-10-21T15:11:03Z Intisar Ali 8681 /* ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو */ 424121 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> رميش چندر جي ڪتاب:A Brief History of Ancient and Modern India مطابق [[چندرگپت موريا]] لڳ ڀڳ پنجويهه سال حڪومت ڪئي، ۽ سندس پٽ، جيڪو سندس جانشين ٿيو، پڻ وڌيڪ پنجويهه سال حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ چندرگپت جو پوٽو، '''[[اشوڪ اعظم]]'''، لڳ ڀڳ 270 ق.م ۾ تخت تي ويٺو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=24–26 |language=en }}</ref> سندس عظيم سلطنت [[بنگال جي نار]] کان [[پنجاب]] تائين ۽ [[هماليه جبل]] کان [[ونڌيا جبل]] تائين پکڙيل هئي. سندس انتظامي نظام دانشمنداڻو ۽ وسيع اثر رکندڙ هو، پر سندس اصل شهرت مذهبي جوش، عقيدت ۽ سنجيدگيءَ جي ڪري آهي. انهن جذبن کيس [[ٻڌ ڌرم]] اختيار ڪرڻ، ان کي هندستان جي رياستي مذهب طور فروغ ڏيڻ ۽ هندستان جي اندر توڙي ان جي سرحدن کان ٻاهر ڦهلائڻ تي آماده ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> رميش چندر مطابق، جيڪڏهن ڪنهن انسان جي شهرت جو اندازو انهن دلين جي تعداد مان لڳايو وڃي، جيڪي سندس يادگيريءَ جو احترام ڪن ٿيون، ۽ انهن زبانن جي تعداد مان لڳايو وڃي، جن ماضيءَ ۾ سندس نالو عزت سان ورتو ۽ اڄ به وٺن ٿيون، ته اشوڪ جي شهرت [[شارلمان]] يا [[جوليس سيزر]] کان به وڌيڪ آهي. اشوڪ جو نالو [[وولگا ندي]] کان [[جاپان]] تائين ۽ [[سائبيريا]] کان [[سيلون]]، يعني موجوده [[سري لنڪا]] تائين عزت ۽ احترام سان ورتو وڃي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B4%D9%88%DA%AA%D8%A7 |access-date=2020-12-04 |archive-date=2024-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103092632/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B4%D9%88%DA%AA%D8%A7 |url-status=dead }}</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[راڌاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شينھن وارو-ٿنبو]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شينھن]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، ٻوڌ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهاٻوڌي مندر]]، [[ٻوڌ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهاٻوڌي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بوڌي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مڌيه پرديش]]، [[ڀارت]] * [[ڌاميڪ اسٽوپا]]، [[سارناٿ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مھاٻوڌي مندر]]، [[بھار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بھار]]، [[ڀارت]] * [[نالندا مھاويھار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپا)، [[بھار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] ۽ ڪنالا اسٽوپا)، [[تڪششيلا]]، [[پاڪستان]] * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپا]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپا، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپا]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپا |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''مورين پالش'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''مٿا'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون ٿنڀن جون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شينھن File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شينھن File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شينھن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]]، [[سارناٿ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناٿ]] مان مليو. ان ۾ چار شينھن هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === اشوڪ جا ڪتبا ۽ تاريخي دستاويز === مؤرخ رميش چندر دت مطابق، خوشقسمتيءَ سان اشوڪ پنهنجي ڪارنامن جو احوال پنهنجي وسيع سلطنت ۾ پٿرن، ٿنڀن ۽ غارن تي اُڪرايل لکتن جي صورت ۾ ڇڏي ويو آهي. اهي لکتون سندس حڪومتي دور بابت اهم تاريخي شاهديون مهيا ڪن ٿيون.<ref name="Dutt1908"/> اهي ڪتبا ملڪ جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن. اهي [[سنڌو ندي]] ۽ [[جمنا ندي]] جي ڪنارن، [[گجرات]]، [[ميسور]]، [[مدراس]]، [[اوڙيسا]] ۽ [[نيپال]] جي ترائي واري علائقي ۾ مليا آهن. اهي نه رڳو سندس سلطنت جي وسيع حدن جي شاهدي ڏين ٿا، پر سندس انتظامي نظام بابت پڻ قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿا.<ref name="Dutt1908"/> === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_april-june-2010_130_2/page/262 | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ٿنڀا|سندس تعمير ڪرايل ٿنڀو]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪ جو هڪ ٿنڀو]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مھاٻوڌي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> === برهمي لِپي === [[File:Ashokan Brahmi script (consonants).png|thumb|left|اشوڪ دور جي برهمي لِپي]] [[برهمي لِپي]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. <ref name="PO">{{cite book |last1=Olivelle |first1=Patrick |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King |date=9 January 2024 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27000-6 |page=61-62 |url=https://www.google.com/books/edition/Ashoka/TE3gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ashoka+invented+Brahmi&pg=PA61&printsec=frontcover |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="PO"/> ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ [[خروشٺي لِپي]] غالباً [[ارامي لِپي]] مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.{{Sfn|Salomon|1998|pp=18–24}} ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.{{sfn|Salomon|1998|pp=19–21 with footnotes}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=194 with footnote 421}} ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. <ref name="PO"/> === ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان === [[File:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ همعصر يوناني شهر [[آئي-خانوم]] جو مقام.<ref>Reference: ''India: The Ancient Past'' p. 113, Burjor Avari, [[Routledge]], {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref>]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = AsokaKandahar.jpg | image2 = Kandahar Bilingual Rock Inscription (transcription).png | footer = [[اشوڪ جو قنڌار ڪتبو]]، جيڪو يوناني ۽ [[ارامي لِپي]] ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، [[قنڌار]] مان دريافت ٿيو ({{small|[[افغانستان قومي عجائب گهر]]}}) | footer_align = center }} اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي [[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪي ٿنبو]]، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.<ref name="Irwin 1973 706–720"/> اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري [[ھخامنشي سلطنت]] کان مليو هجي.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (امپيريل وژن) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.{{sfn|Singh|2012|p=132}} بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف [[پراڪرت]] ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ [[برهمي لِپي]] استعمال ڪئي وئي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=126}} اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ان بابت مختلف نظرين موجب: * اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا. * يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون. * يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=23}}{{sfn|Lahiri|2015|pp=143–157}} دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ [[پاٽلي پتر]]، [[وديشا]]، [[اجييني]] ۽ [[تڪششيلا]] مان نه مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوانزانگ]] اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} مثال طور [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1]] مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=133}} [[ڪرناٽڪ]] جي پاڙيسري هنڌن [[برهمگري]]، [[سدّاپور]] ۽ [[جاٽنگا-راميشور]] مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ [[سورنگري]] مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ ''آريه-پتر'' (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ ''مها ماتر'' (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} === سِڪا === [[ڪيڊيوسيس]] (Caduceus) جو نشان ٽئين ۽ ٻي صدي ق م دوران [[موريا سلطنت]] جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪن]] تي ظاهر ٿئي ٿو. سڪن جي مطالعي (Numismatics) مان معلوم ٿئي ٿو ته هي نشان شهنشاهه اشوڪ جي ذاتي مُهر يا "[[مدرا]]" طور استعمال ٿيندو هو.<ref>Indian Numismatics, Damodar Dharmanand Kosambi, Orient Blackswan, 1981, p.73 [https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215201423/https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73|date=15 December 2019}}</ref> هي نشان موريا دور کان اڳ وارن پنچ-مارڪ ٿيل سڪن تي نظر نٿو اچي، پر رڳو موريا دور جي سڪن تي استعمال ٿيو. ان سان گڏ هيٺيان نشان به ڏسڻ ۾ اچن ٿا: * [[ٽن محرابن واري ٽڪريءَ جو نشان]] * "ٽڪريءَ تي مور" وارو نشان * [[ٽرِسڪيليس]] * [[تڪششيلا]] جو نشان<ref>Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D, Kailash Chand Jain, Motilal Banarsidass Publ., 1972, p.134 [https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224053358/https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134|date=24 December 2019}}</ref> <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Caduceus on Mauryan coin.jpg|موريا دور جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪي]] تي ڪيڊيوسيس جو نشان File:India Mauryan emperor Ashoka Punch-marked Coin.jpg|اشوڪ سان منسوب هڪ پنچ-مارڪ ٿيل سڪو<ref>{{cite book |last=Mitchiner |first=Michael |date=1978 |title=Oriental Coins & Their Values: The Ancient and Classical World 600 B.C. - A.D. 650 |publisher=Hawkins Publications |page=544 |isbn=978-0-9041731-6-1}}</ref> File:I15 1karshapana Maurya Ashoka MACW4229 1ar (8486624862).jpg|موريا دور جو هڪ چانديءَ جو [[ڪرشاپڻ]] سڪو، جيڪو شايد اشوڪ جي زماني جو هجي، [[مٿرا]] جي ٽڪسالي مان. '''سامهون وارو پاسو:''' سج ۽ جانور سميت مختلف نشان. '''پٺيون پاسو:''' هڪ علامتي نشان. '''ماپ:''' 13.92 × 11.75 ملي ميٽر. '''وزن:''' 3.4 گرام. </gallery> === شاھي نشان=== [[File:Ashoka_Chakra.svg|thumb|upright=0.5|[[اشوڪ چڪر]]، يعني "ڌرم جو ڦيٿو"، جيڪو جديد [[ڀارت جو قومي جهنڊو|ڀارت جي قومي جهنڊي]] ۾ شامل ڪيو ويو آهي.]] اشوڪي ٿنڀن جا مٿيان حصا انتهائي حقيقت پسندانه انداز ۾ تراشيل هئا ۽ انهن تي مخصوص [[موريا پالش]] ڪئي ويندي هئي، جنهن سبب پٿر جي سطح تي چمڪدار ۽ هموار ڏيک پيدا ٿيندو هو.<ref name="Irwin 1973 706–720">{{Cite journal |last=Irwin |first=John |date=1973 |title='Aśokan' Pillars: A Reassessment of the Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/877526 |journal=The Burlington Magazine |volume=115 |issue=848 |pages=706–720 |jstor=877526 }}</ref> [[اشوڪ جو چئن شينھن وارو ٿنڀي جو مٿو]] (Lion Capital of Ashoka)، جيڪو اشوڪ جي قائم ڪيل هڪ ٿنڀي جي چوٽيءَ تي نصب هو، ان ۾ ڦيٿي جهڙي هڪ علامت تراشيل آهي، جنهن کي [[اشوڪ چڪر]] چيو وڃي ٿو. هي ڦيٿو ان "ڌرم چڪر" جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] هلندڙ بڻايو هو. اڄ اهو ئي اشوڪ چڪر جديد ڀارت جي قومي جهنڊي جو اهم حصو آهي. ان ٿنڀي جي مٿي واري حصي تي چڪري سميت چئن شينھن جا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي اڄ جي [[ڀارت جي سرڪاري مُهر]] (State Emblem of India) ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} == جديد علمي تحقيق == === ٻيهر دريافت === اشوڪ تقريباً مڪمل طور وساريو ويو هو، جيستائين اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] تاريخي ماخذن کي ظاهر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا نه ڪيو. [[برهمي لِپي]] کي پڙهڻ ۽ سمجهڻ کان پوءِ، پرنسپ شروعاتي طور تي ڪتبن ۾ ذڪر ڪيل "[[پريادسي]]" کي [[انوراداپورا بادشاهت]] جي بادشاهه [[ديوانمپيه تِسا]] سان منسوب ڪيو. پر 1837ع ۾ [[جارج ٽرنور]] هڪ اهم سري لنڪائي مخطوطو ([[ديپاونسا]]، يعني "ٻيٽ جو تواريخ") دريافت ڪيو، جنهن ۾ پريادسي کي اشوڪ سان سڌي طرح ڳنڍيو ويو: {{blockquote|ٻڌ جي نروان کان ٻه سئو ارڙهن سال پوءِ پريادسي جي تاجپوشي ٿي... جيڪو چندرگپت جو پوٽو، بندوسار جو پٽ، ۽ ان وقت [[اجييني|اجيائني]] جو نائب حڪمران هو.|[[ديپاونسا]]{{sfn|Allen|2012|p=168}}}} [[File:Rock_edict-_closer_look.JPG|thumb|[[ماسڪي]] جو [[ننڍو پٿريلو فرمان]]، جنهن ۾ ليکڪ جو نالو "ديوانمپريه اشوڪ" ڏنل آهي. هي ڪتبو ٻنهي نالن کي هڪ شخص سان ڳنڍي ٿو ۽ ثابت ڪري ٿو ته مشهور [[اشوڪ جا فرمان]] اشوڪ طرفان جاري ڪيا ويا هئا.]] ان کان پوءِ "ديوانمپريه پريادرسن" ۽ اشوڪ جي هڪ ئي شخص هجڻ جي تصديق مختلف ڪتبن ذريعي ٿي. خاص طور تي [[ماسڪي]] مان مليل [[ننڍو پٿريلو فرمان]] هن سڃاڻپ کي قطعي طور ثابت ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اشوڪ جو نالو سندس شاهي لقب "ديوانمپريه" (يعني "ديوتائن جو پيارو") سان گڏ لکيل آهي.<ref name=CSH>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=42 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA42 |language=en |access-date=13 July 2018 |archive-date=25 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225190721/https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Gupta |first1=Subhadra Sen |title=Ashoka |date=2009 |publisher=Penguin UK |isbn=9788184758078 |page=13 |url=https://books.google.com/books?id=L5ru08et_ZAC&pg=PT13 |language=en |access-date=13 July 2018 |archive-date=31 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231152002/https://books.google.com/books?id=L5ru08et_ZAC&pg=PT13 |url-status=live }}</ref> {{اقتباس| [هي اعلان] ديوانمپريه اشوڪ جو آهي. مون کي ٻڌ جي [[شاکيه]] پيروڪار بڻجندي اڍائي سال کان وڌيڪ وقت گذري چڪو آهي. هڪ سال کان وڌيڪ عرصو ٿيو آهي جو مون [[سنگهه]] جو دورو ڪيو ۽ وڏي جوش سان ان سان وابستگي اختيار ڪئي. اهي ديوتا، جيڪي اڳ [[جمبوديپ]] ۾ انسانن سان نه مليا هئا، هاڻي انهن سان ملي ويا آهن. اهو مقصد هڪ معمولي شخص به حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪڏهن هو اخلاقي اصولن جو پابند هجي. ڪنهن کي به ائين نه سوچڻ گهرجي ته صرف وڏو يا اعليٰ شخص ئي اهو مقصد حاصل ڪري سگهي ٿو. بلڪه معمولي ۽ اعليٰ ٻنهي ماڻهن کي ٻڌايو وڃي ته: "جيڪڏهن اوهين اهڙيءَ طرح عمل ڪندا ته هي ڪم ڊگهي عرصي تائين ڪامياب رهندو ۽ وڌيڪ ترقي ڪندو."{{sfn|Hultzsch|1925|p=[https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353 174–175]}} |[[ماسڪي]] جو [[ننڍو پٿريلو فرمان]] }} اشوڪ جي مطالعي ۾ هڪ ٻيو اهم نالو برطانوي [[آثار قديمه]] جي ماهر [[جان هيوبرٽ مارشل]] جو آهي، جيڪو [[ڀارت جي آثار قديمه سروي]] جو ڊائريڪٽر جنرل رهيو. سندس خاص دلچسپي [[سانچي]]، [[سارناتھ]]، [[هڙپا]] ۽ [[موهن جو دڙو]] سان لاڳاپيل هئي. برطانوي آثار قديمه ماهر ۽ فوجي انجنيئر [[اليگزينڊر ڪننگهم]]، جنهن کي اڪثر "ڀارت جي آثار قديمه سروي جو باني" چيو ويندو آهي، [[ڀارهوت اسٽوپا]]، سارناتھ، سانچي ۽ [[مهابودهي مندر]] جهڙن تاريخي ماڳن کي عالمي سطح تي متعارف ڪرايو.{{full cn|date=April 2026}} برطانوي آثار قديمه ماهر [[مارٽيمر ويلر]] پڻ اشوڪ سان لاڳاپيل تاريخي ماخذن، خاص طور [[تڪششيلا]] بابت اهم کوجنا ڪئي.{{citation needed|date=June 2016}} === تصور ۽ تاريخ نويسي === اشوڪ جي زندگيءَ جي تعمير نو ۾ ٻڌ ڌرمي ماخذن جي استعمال، اشوڪ بابت جديد تصور تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. روايتي روايتن تي ڀاڙيندڙ ابتدائي عالمن اشوڪ کي بنيادي طور هڪ ٻڌ ڌرمي بادشاهه طور پيش ڪيو، جيڪو ويدڪ مذهب مان ٻڌ ڌرم ڏانهن تبديل ٿيو ۽ ٻڌ خانقاهن جو سرگرم سرپرست رهيو. تنهن هوندي به، ڪيترن جديد عالمن هن روايتي تصوير تي سوال اٿاريا آهن. [[روميلا ٿاپر]] لکي ٿي: {{blockquote|اسان کي اشوڪ کي هڪ اهڙي حڪمران طور به ڏسڻ گهرجي، جيڪو هڪ مخصوص تاريخي دور ۾ سلطنت کي ورثي طور حاصل ڪري ان کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو، ۽ ساڳئي وقت هڪ اهڙو شخص پڻ، جيڪو سماج کي اخلاقي اصولن جي تبليغ ذريعي تبديل ڪرڻ لاءِ پرعزم هو.}} اشوڪ بابت اهڙو واحد سڌو ماخذ، جيڪو ٻڌ ڌرمي روايتن مان نه آيو آهي، سندس فرمان آهن. اهي فرمان واضح لفظن ۾ ڪٿي به نٿا چون ته اشوڪ ٻڌ ڌرمي هو. انهن فرمانن ۾ اشوڪ پنهنجي دور جي اهم مذهبن، يعني: [[ٻڌ ڌرم]]، [[برهمڻ ڌرم]]، [[جين ڌرم]] ۽ [[آجيواڪ مذهب]] سان رواداري ۽ احترام جو اظهار ڪري ٿو. سندس گهڻا فرمان عام رعيت لاءِ آهن ۽ اهڙن اخلاقي اصولن تي زور ڏين ٿا، جن کي مختلف مذهبن جا ماڻهو قبول ڪري سگهن. اقتصادي مفڪر [[امرتيه سين]] لکي ٿو: {{blockquote|ٽئين صدي ق م ۾ ڀارتي شهنشاهه اشوڪ ڪيترائي سياسي فرمان جاري ڪيا، جن ۾ رواداري ۽ فردي آزاديءَ جي حمايت ڪئي وئي، نه رڳو رياستي پاليسي طور پر ماڻهن جي پاڻ ۾ لاڳاپن جي حوالي سان پڻ.}}<ref>{{cite journal|last1=Sen|first1=Amartya|title=Universal Truths and the Westernizing Illusion|journal=Harvard International Review|date=Summer 1998|volume=20|issue=3|pages=40–43}}</ref> بهرحال، فرمانن مان مضبوط اشارا ملن ٿا ته اشوڪ ٻڌ ڌرم سان گهري وابستگي رکندڙ هو. هڪ فرمان ۾ هو رسمن جي اهميت گهٽائي ڏيکاري ٿو، جڏهن ته ويدڪ جانورن جي قربانين تي پابندي لڳائي ٿو. هي حقيقت ظاهر ڪري ٿي ته هو اخلاقي هدايت لاءِ ويدڪ روايت تي ڀاڙڻ نٿو چاهي. ان کان علاوه: هڪ فرمان ۾ پاڻ کي [[اپاسڪ]] (ٻڌ ڌرم جو غير راهب پيروڪار) سڏي ٿو؛ ڪيترن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرمي متنن سان گهري واقفيت ظاهر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي مقدس ماڳن تي پٿريلا ستون نصب ڪرايا؛ ۽ ٻين مذهبن جي مقدس ماڳن بابت اهڙو عمل نظر نٿو اچي. هو لفظ "ڌمّه" (Dhamma) به استعمال ڪري ٿو، جيڪو اخلاقي عملن جي بنيادي روحاني قدرن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيتوڻيڪ هن اهو لفظ سخت مذهبي ضابطي جي معنيٰ ۾ استعمال نه ڪيو، پر اخلاقي زندگيءَ جي روح طور استعمال ڪيو. روميلا ٿاپر مطابق: {{blockquote|اشوڪ جو ڌمّه ڪنهن خدائي وحي مان پيدا نه ٿيو هو، جيتوڻيڪ ان تي عمل ڪرڻ سان جنت جي اميد ڏياري ويندي هئي. اهو وڌيڪ اهڙي اخلاقي نظام سان لاڳاپيل هو، جيڪو مختلف حالتن جي منطقي ضرورتن موجب ترتيب ڏنل هو.}} هو انهن اخلاقي قدرن جي به تبليغ ڪري ٿو، جيڪي ٻڌ جي تدريجي تعليم جي پهرين ٽن مرحلن سان مشابهت رکن ٿا.<ref>Richard Robinson, Willard Johnson, and Thanissaro Bhikkhu, ''Buddhist Religions'', fifth ed., Wadsworth 2005, page 59.</ref> اشوڪ بابت اسان جي گهڻي ڄاڻ انهن ڪتبن مان ملي ٿي، جيڪي هن پنهنجي سلطنت جي مختلف علائقن ۾ پٿرن ۽ ستنن تي اُڪرايا. انهن سڀني ڪتبن ۾ هو پاڻ کي رحم دل، شفقت ڪندڙ ۽ عوام جي خيرخواهه حڪمران طور پيش ڪري ٿو. ڪلنگا وارن فرمانن ۾ هو پنهنجي رعيت کي "پنهنجا ٻار" سڏي ٿو ۽ لکي ٿو ته جيئن هڪ پيءُ پنهنجي اولاد جي ڀلائي چاهي ٿو، تيئن هو به پنهنجي رعيت جي خوشحالي چاهي ٿو.<ref name="VenSDhammika_1993">[https://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html The Edicts of King Ashoka] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328144411/http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html |date=28 March 2014 }}, English translation (1993) by Ven. S. Dhammika. {{ISBN|955-24-0104-6}}. Retrieved 21 February 2009</ref> ==== ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح ==== {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 450 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | header = فرمان ۽ انهن جا بيان ڪيل مصنف | image1 = Major Rock Edicts and Major Pillar Edicts by Devanampiya Piyadasi.jpg | caption1 = [[پريادسي]] يا ''[[ديوانمپريه]]'' پريادسي ("ديوتائن جو پيارو ۽ مهربان") جي نالي سان فرمان:<br />[[File:Brown pog.svg|8px]]: وڏا پٿريلا فرمان<br />[[File:Brown 5C3317.svg|3px]]: وڏا ستوني فرمان | image2 = Minor Rock Edicts and Minor Pillar Edicts of Ashoka.jpg | caption2 = اشوڪ يا فقط ''[[ديوانمپريه]]'' جي نالي سان فرمان:<br />[[File:Orange ff8040 pog.svg|8px]]: ننڍا پٿريلا فرمان<br />[[File:Orange F79A18.svg|3px]]: ننڍا ستوني فرمان | footer = ٻنهي قسمن جي ڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ ٻڌ ڌرم بابت مختلف مواد، ڪجهه عالمن مطابق، شايد مختلف حڪمرانن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref name="CIB226"/> | footer_align = center }} [[ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ]] هڪ اهڙو نظريو پيش ڪيو آهي، جنهن کي مکيه علمي حلقن قبول نه ڪيو آهي. هن جي مطابق "اشوڪ"، جنهن جو نالو صرف [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍن پٿريلن فرمانن]] ۾ اچي ٿو، اهو ساڳيو شخص نه هو جنهن کي "[[پريادسي]]" يا "[[ديوانمپريه]] پريادسي" چيو ويو آهي، جيڪو وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن جو مصنف آهي.<ref name="CIB226">{{cite book |last1=Beckwith |first1=Christopher I. |title=Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia |date=2017 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-17632-1 |pages=226–250 |url=https://books.google.com/books?id=53GYDwAAQBAJ&pg=PA234 |language=en |access-date=31 January 2020 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514211528/https://books.google.com/books?id=53GYDwAAQBAJ&pg=PA234 |url-status=live }}</ref> ==== ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح (جاري) ==== [[ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ]] جي نظرئي مطابق، پريادسي ٽئين صدي ق م جو هڪ حڪمران هو، جيڪو شايد [[چندرگپت موريا]] جو پٽ هو ۽ يوناني ماخذن ۾ [[اميٽروڪيٽس]] (Amitrochates) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ جي خيال موجب: پريادسي پنهنجي وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن ۾ صرف تقويٰ ۽ ''ڌرم'' جي تبليغ ڪري ٿو؛ هو ڪٿي به [[ٻڌ ڌرم]]، [[ٻڌ]] يا [[سنگهه]] جو واضح ذڪر نٿو ڪري؛ ۽ صرف وڏي ستوني فرمان نمبر 7 ۾ سنگهه جو ذڪر ملي ٿو، پر بيڪوِٿ ان کي بعد ۾ شامل ڪيل جعلي متن سمجهي ٿو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ اهو به دليل ڏئي ٿو ته پريادسي جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ڏيکاري ٿي ته سندس سلطنت اولهه ۾ [[سيلوڪي سلطنت]] تائين پکڙيل هئي ۽ هڪ وڏي متحد سلطنت تي مشتمل هئي.<ref name="CIB226"/> ان جي ابتڙ، بيڪوِٿ جي مطابق اشوڪ هڪ گهڻو پوءِ جو حڪمران هو، جيڪو شايد پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ حڪومت ڪندو هو. سندس نالو صرف: [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍن پٿريلن فرمانن]]؛ ۽ اشارتي طور [[ننڍا ستوني فرمان|ننڍن ستوني فرمانن]] ۾ ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ مطابق: هي بعد وارو اشوڪ ٻڌ ۽ سنگهه جو واضح ذڪر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي سڌي تبليغ ڪري ٿو؛ ۽ سندس فرمانن جو دائرو گهڻو محدود آهي ۽ بنيادي طور وچ ڀارت تائين محدود رهي ٿو.<ref name="CIB226"/> هو اهو به چوي ٿو ته [[گجررا]] ۽ [[بيراٽ]] وارن ننڍن فرمانن ۾ "پريادرسي" جو نالو ملي ٿو، پر اهي به سندس خيال ۾ بعد ۾ تيار ڪيل جعلسازي آهن.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ جي راءِ موجب: ننڍا فرمان اهڙي "معياري ٻڌ ڌرم" (Normative Buddhism) جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو پهرين هزارين جي موڙ واري دور ۾ مشهور هو؛ اهڙي ٻڌ ڌرم جا ثبوت [[گنڌاري]] مخطوطن ۽ ٻين ڪتبن مان پڻ ملن ٿا؛ انهن فرمانن جي لکت ۽ فني معيار به اڳوڻن پريادسي فرمانن جي ڀيٽ ۾ گهٽ درجي جا آهن.<ref name="CIB226"/>؛ بهرحال، بيڪوِٿ جي هن نظرئي کي ڪيترن مشهور عالمن سخت تنقيد جو نشانو بڻايو آهي. مثال طور: [[يوهانس برونڪهورسٽ]] ۽ [[اوسمُنڊ بوپئراچي]]. هن جي طريقه ڪار، آثار قديمه جي تشريح ۽ ابتدائي ٻڌ ڌرم بابت نتيجن کي ناقابلِ قبول قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite journal|last=Bopearachchi|first=Osmund|title=Review of C.I. Beckwith, ''Greek Buddha''|year=2016|url=https://www.academia.edu/30812686|journal=Ancient West & East|volume=15|page=341-342|access-date=4 September 2019|archive-date=26 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031701/https://www.academia.edu/30812686|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Bronkhorst|first=Johannes|title=How the Brahmins Won|year=2016|publisher=Brill|pages=483–489|doi=10.1163/9789004315518_016 |url=https://www.academia.edu/25308643|access-date=4 September 2019|archive-date=24 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220424162155/https://www.academia.edu/25308643|url-status=live}}</ref> [[پيٽرڪ اوليويل]] جي لفظن ۾: {{blockquote|بيڪوِٿ جو نظريو هڪ غير معمولي (Outlier) نظريو آهي ۽ اشوڪ بابت مکيه ڌارا جو ڪو به عالم هن راءِ سان اتفاق نٿو ڪري.}}<ref>{{cite book | last=Olivelle | first=Patrick | title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King | publisher=Yale University Press | date=2024 | page=xxviii | isbn=978-0-300-27000-6 | url = https://books.google.com/books?id=TE3gEAAAQBAJ}}</ref> === امن پسنديءَ جو اثر === اشوڪ جي وفات کان پوءِ [[موريا خاندان]] تيزيءَ سان زوال پذير ٿيڻ لڳو. مختلف [[پراڻا]] اشوڪ جي جانشينن بابت مختلف تفصيل ڏين ٿا، پر سڀئي ان ڳالهه تي متفق آهن ته: اشوڪ کان پوءِ حڪمرانن جون حڪومتون مختصر رهيون؛ سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿي وئي؛ سياسي اتحاد ٽٽي پيو؛ مختلف علائقا الڳ ٿيڻ لڳا؛ آخرڪار سلطنت کي [[باختري يوناني بادشاهت]] جي حملي کي به منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Singh|2008|p=333}} ڪجهه مورخ، جهڙوڪ [[ايڇ. سي. رائچوڌري]]، دليل ڏين ٿا ته اشوڪ جي امن پسندي (Pacifism) موريا سلطنت جي فوجي طاقت کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. انهن جي مطابق: اشوڪ جنگين کان پاسو ڪرڻ لڳو؛ فوجي توسيع بند ٿي وئي؛ فوجي روايتن کي گهٽ اهميت ڏني وئي؛ ۽ نتيجي ۾ سلطنت جو دفاعي ڍانچو ڪمزور ٿي ويو. پر ٻين عالمن، خاص طور [[روميلا ٿاپر]]، هن راءِ سان اختلاف ڪيو آهي. ٿاپر جو چوڻ آهي ته اشوڪ جي امن پسنديءَ جي اثر کي گهڻو وڌائي پيش ڪيو ويو آهي. هن جي مطابق: اشوڪ مڪمل طور فوج ختم نه ڪئي هئي؛ سلطنت جو انتظامي نظام برقرار رهيو؛ سرحدي علائقن ۾ حڪومتي ڪنٽرول قائم رهيو؛ موريا سلطنت جي زوال جا سبب گهڻ رخا هئا ۽ انهن کي صرف اشوڪ جي امن پسندي سان منسوب نٿو ڪري سگهجي. تنهن ڪري ڪيترن جديد عالمن جي نظر ۾ موريا سلطنت جي زوال کي اشوڪ جي عدم تشدد واري پاليسي جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي حقيقتن جي حد کان وڌيڪ سادگي پسند تشريح آهي.{{sfn|Singh|2012|p=131, 143}} == فن، فلمن ۽ ادب ۾ == [[File:Asoka's Queen.jpg|thumb|تقريباً {{Circa|1910}}ع جي هڪ تصوير، جيڪا [[ابنندرناٿ ٽئگور]] (1871–1951ع) ٺاهي هئي، جنهن ۾ اشوڪ جي راڻي کي [[سانچي]] ([[رائيسن ضلعو]]، [[مدهيه پرديش]]) ۾ ٻڌ يادگار جي ريلنگن سامهون بيٺل ڏيکاريو ويو آهي.]] * ''[[اشوڪ اعظم (ڪتاب)|اشوڪ دي گريٽ]]'' شهنشاهه اشوڪ جي هڪ افسانوي سوانح عمري آهي، جيڪا اصل ۾ [[وائٽزي ڪيوننگ]] طرفان 1937ع کان 1947ع جي وچ ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ٽن جلدن جي صورت ۾ لکي وئي. * [[جي شنڪر پرساد]] نظم ''اشوڪ ڪي چنتا'' (''اشوڪ جي پريشاني'') تصنيف ڪئي، جنهن ۾ ڪلنگ جنگ دوران اشوڪ جي نفسياتي ۽ جذباتي ڪيفيتن کي پيش ڪيو ويو آهي. * ''اشوڪ''، 1922ع جي هڪ ڀارتي خاموش تاريخي فلم، جيڪا شهنشاهه اشوڪ بابت هئي ۽ [[مدن ٿيئٽرز]] طرفان تيار ڪئي وئي هئي.<ref name="silent">{{cite book|author=R. K. Verma|title=Filmography: Silent Cinema, 1913-1934|url=https://books.google.com/books?id=suFkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=M. Verma|isbn=978-81-7525-224-0|page=150|access-date=5 February 2021|archive-date=2 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211002175530/https://books.google.com/books?id=suFkAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> * ''[[نائين ان نون (افسانو)|نائين ان نون]]''، 1923ع جو ناول، [[ٽالبوٽ منڊي]] جو لکيل آهي، جنهن ۾ اشوڪ طرفان قائم ڪيل خفيه تنظيم "نون نامعلوم ماڻھو" بابت افسانوي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي. * ''سمراٽ اشوڪ''، 1928ع جي هڪ ڀارتي خاموش فلم، جنهن جي هدايت [[ڀگوتي پرساد مشرا]] ڪئي.<ref name="silent"/> * ''[[اشوڪ ڪمار (تامل فلم)|اشوڪ ڪمار]]'' (1941ع) هڪ ڀارتي تامل ٻوليءَ جي فلم آهي، جنهن جي هدايت [[راجا چندرشيڪر]] ڪئي. هن فلم ۾ [[وي. ناگيا]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * ''سمراٽ اشوڪ'' 1947ع جي هڪ هندي ٻوليءَ جي فلم آهي، جيڪا [[ڪي. بي. لال]] ٺاهي هئي.<ref name="encyc">{{cite book|author1=Ashish Rajadhyaksha|author2=Paul Willemen|title=Encyclopedia of Indian Cinema|url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=RA43-PA1993|date=10 July 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-94325-7|page=43|access-date=10 February 2021|archive-date=10 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310215628/https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=RA43-PA1993|url-status=live}}</ref> * ''اتر پريادرشي'' (''آخري سعادت'') شاعر [[اگييه]] جو لکيل منظوم ڊرامو آهي، جنهن ۾ اشوڪ جي نجات ۽ تبديليءَ جي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي. هن کي 1996ع ۾ مشهور ڊراما هدايتڪار [[رتن ٿيام]] اسٽيج تي پيش ڪيو ۽ پوءِ دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Jefferson |first=Margo |date=27 October 2000 |title=Next Wave Festival Review; In Stirring Ritual Steps, Past and Present Unfold |url=https://www.nytimes.com/2000/10/27/movies/next-wave-festival-review-in-stirring-ritual-steps-past-and-present-unfold.html |newspaper=The New York Times |access-date=16 November 2018 |archive-date=31 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731043128/https://www.nytimes.com/section/theater?res=990ce6dc1131f934a15753c1a9669c8b63 |url-status=live }}</ref><ref name=ba>{{cite magazine |last=Renouf |first=Renee |date=December 2000 |title=Review: Uttarpriyadarshi |url=http://www.ballet.co.uk/magazines/yr_00/dec00/rr_rev_crt_1000.htm |magazine=Balletco |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205221756/http://www.ballet.co.uk/magazines/yr_00/dec00/rr_rev_crt_1000.htm |archive-date=5 February 2012 |url-status=dead}}</ref> * 1973ع ۾ [[امر چتر ڪٿا]] اشوڪ جي زندگيءَ تي ٻڌل هڪ تصويري ناول (گرافڪ ناول) شايع ڪيو. * [[پيئرس اينٿني]] جي خلائي رزميه ناولن جي سلسلي ۾ مرڪزي ڪردار اشوڪ جو ذڪر اهڙي منتظم جي نموني طور ڪري ٿو، جنهن جي پيروي حڪمرانن کي ڪرڻ گهرجي. * ''[[سمراٽ اشوڪا (تيلگو فلم)|سمراٽ اشوڪ]]'' 1992ع جي هڪ تيلگو ٻوليءَ جي فلم آهي، جيڪا [[اين. ٽي. راما رائو]] ٺاهي ۽ جنهن ۾ هن پاڻ اشوڪ جو مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="encyc"/> * ''[[اشوڪا (2001 فلم)|اشوڪا]]'' 2001ع جي هڪ وڏي پيماني واري ڀارتي تاريخي ڊراما فلم آهي، جنهن جي هدايت ۽ گڏيل تحرير [[سنتوش سيون]] ڪئي. فلم ۾ [[شاهه رخ خان]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * 2002ع ۾ [[ميسن جيننگز]] پنهنجي [[لوِنگ اِن دي مومينٽ (ميسن جيننگز)|لوِنگ اِن دي مومينٽ]] اي پي ۾ "ايمپرر اشوڪا" نالي گيت جاري ڪيو، جيڪو اشوڪ جي زندگيءَ کان متاثر هو. * 2013ع ۾ [[ڪرسٽوفر سي. ڊائل]] پنهنجو پهريون ناول ''[[مھاڀارتا سيڪريٽ (ناول)|دي مهاڀارتا سيڪريٽ]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ اشوڪ کي هندستان جي ڀلائي خاطر هڪ خطرناڪ راز لڪائيندڙ شخص طور پيش ڪيو ويو. * 2014ع ۾ [[ستيارٿ نايڪ]] جو افسانوي اسراري ۽ سنسني خيز ناول ''[[شھنشاھ جون ڳجهارتون (انگريزي ناول)|دي ايمپررز رڊلز]]'' شايع ٿيو، جيڪو اشوڪ ۽ "نون نامعلوم ماڻهو" واري ڏند ڪٿا جي ارتقا کي بيان ڪري ٿو. * 2015ع ۾ [[اشوڪ بينڪر]] جي تخليق ڪيل ٽيليويزن سلسلو ''[[چڪرورتن اشوڪ سمراٽ]]'' [[ڪلرس ٽي وي]] تي نشر ٿيڻ شروع ٿيو، جنهن ۾ [[سڌارٿ نگم]] ۽ [[موهت رائنا]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * [[ڀارت ورش (ٽي وي سيريز)|''ڀارت ورش'']] هڪ ڀارتي تاريخي دستاويزي ٽيليويزن سلسلو آهي، جنهن جي ميزباني اداڪار ۽ هدايتڪار [[انوپم کير]] ڪئي. هن سلسلي ۾ [[اهم شرما]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news | date=19 August 2016 | title='Bharatvarsh' – ABP News brings a captivating saga of legendary Indians with Anupam Kher | url=https://news.abplive.com/news/india/bharatvarsh-abp-news-brings-a-captivating-saga-of-legendary-indians-with-anupam-kher-401258 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20160826010058/http://www.abplive.in/india-news/bharatvarsh-abp-news-brings-a-captivating-saga-of-legendary-indians-with-anupam-kher-401258 | archive-date=26 August 2016 | df=dmy-all }}</ref> * 2024ع ۾ [[ايڪتا ڪپور]] جو تيار ڪيل ٽيليويزن سلسلو ''[[پرچنڊ اشوڪ]]'' نشر ٿيڻ شروع ٿيو، جيڪو اشوڪ جي عشقيه زندگيءَ تي ٻڌل آهي. هن ۾ [[عدنان خان]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ashok">[https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/adnan-khan-and-mallika-singh-starrer-new-historical-show-pracchand-ashok-is-all-set-to-launch-soon-watch-promo/articleshow/106484016.cms Adnan Khan and Mallika Singh to play Samrat Ashok & Kaurawkee in Ekta Kapoor's new historical drama series 'Pracchand Ashok']</ref> * ''[[سِوِلائيزيشن (سيريز)|سِوِلائيزيشن]]'' وڊيو راندين جي سلسلي ۾ اشوڪ هندستان جي قابلِ چونڊ اڳواڻ طور شامل آهي، جڏهن ته بعد وارن نسخن ۾ سندس جاءِ [[گانڌي]] والاري.<ref>{{cite web|url=https://www.polygon.com/gamescom/443918/civilization-7-hands-on-preview|title=Civilization 7 is making bold changes to a familiar formula|date=August 26, 2024|access-date=August 27, 2024|last=Oloman|first=Jordan|publisher=Polygon}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[عظيم سڏجندڙ ماڻهن جي فهرست]] == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Bentley |first=Jerry |author-link=Jerry H. Bentley |title=Old World Encounters: Cross-Cultural Contacts and Exchanges in Pre-Modern Times |url=https://archive.org/details/oldworldencounte00jerr |url-access=registration |location=New York |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1993 |isbn=978-0-19-507640-0 |ref=none}} * {{cite book |first=Harry |last=Falk |title=Aśokan Sites and Artefacts: A Source-book with Bibliography |year=2006 |publisher=Von Zabern |isbn=978-3-8053-3712-0 |ref=none}} * {{cite book |first=James Merry |last=MacPhail |title=Asoka |url=https://archive.org/details/asokaheritage00macpiala |url-access=registration |year=1918 |publisher=Oxford University Press |location=London |ref=none}} * {{cite book |last1=Nikam |first1=N. A. |first2=Richard |last2=McKeon |title=The Edicts of Aśoka |year=1959 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |url=https://archive.org/details/TheEdictsOfAsokaNikamMcKeon |url-access=registration |ref=none}} * {{Cite book |last=Olivelle |first=Patrick |date=2024 |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King. |location=New Haven |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27490-5 |ref=none}} * {{cite book |first1=Patrick |last1=Olivelle |first2=Janice |last2=Leoshko |first3=Himanshu Prabha |last3=Ray |title=Reimagining Asoka: Memory and History |url=https://archive.org/details/reimaginingasoka0000unse |year=2012 |publisher=Oxford University Press India |isbn=978-0-19-807800-5 |ref=none}} * {{Cite book |last=Sen |first=Colleen Taylor |date=2022 |title=Ashoka and the Mauraya Dynasty: the history and legacy of ancient India's greatest empire |location=London |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-596-0 |series=Dynasties |ref=none}} * {{cite book |last=Rongxi |first=Li |title=The Biographical Scripture of King Aśoka: Translated from the Chinese of Saṃghapāla |url=https://archive.org/details/biographicalscri0000trip |year=1993 |publisher=Numata Center for Buddhist Translation and Research |isbn=978-0-9625618-4-9 |ref=none}} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |author-link=Romila Thapar |year=2015 |orig-date=1961 |title=Aśoka and the Decline of the Mauryas |edition=3rd |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-807724-4 |oclc=964509329 |ref=none}} {{refend}} == نوٽس ۽ حوالا == {{Reflist|group=note}} {{Reflist|23em}} <references group="note"/> === استعمال ڪيل ماخذ === {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Allen |first=Charles |author-link=Charles Allen (writer) |title=Ashoka: The Search for India's Lost Emperor |url=https://archive.org/details/ashokasearchfori0000alle/page/1/mode/1up |url-access=registration |publisher=[[The Overlook Press]] |year=2012 |isbn=978-1-4683-0071-0}} * {{cite book|author1=Annette Wilke|author2=Oliver Moebus|title=Sound and Communication: An Aesthetic Cultural History of Sanskrit Hinduism|date=2011|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-024003-0}} * {{cite book |editor-last=Fitzgerald |editor-first=James L. |editor-link=James L. Fitzgerald |title=The Mahabharata |url=https://books.google.com/books?id=p9SzCuLIlQ0C |publisher=[[The University of Chicago Press]] |year=2004 |volume=7 |isbn=0-226-25250-7}} * {{cite book |last=Gombrich |first=Richard |author-link=Richard Gombrich |chapter=Aśoka – The Great Upāsaka |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995}} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |author-link=Ananda W. P. Guruge |title=Aśoka, the Righteous: A Definitive Biography |url=https://books.google.com/books?id=dwjjAAAAMAAJ |year=1993 |publisher=Central Cultural Fund |isbn=978-955-9226-00-0}} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |chapter=Emperor Aśoka and Buddhism: Unresolved Discrepancies between Buddhist Tradition & Aśokan Inscriptions |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995 }} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |chapter=Emperor Aśoka's Place in History: A Review of Prevalent Opinions |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995b }} * {{Cite book |last=Hultzsch |first=E. |title=Inscriptions of Asoka: New Edition |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch |publisher=Government of India |year=1925}} * {{cite book |last=Kosmin |first=Paul J. |author-link=Paul J. Kosmin |title=The Land of the Elephant Kings: Space, Territory, and Ideology in Seleucid Empire |url=https://books.google.com/books?id=9UWdAwAAQBAJ |publisher=[[Harvard University Press]] |year=2014 |isbn=978-0-674-72882-0}} * {{cite book |last=Lahiri |first=Nayanjot |author-link=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |year=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674057777 |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ}} * {{cite book |last=Mookerji |first=Radhakumud |author-link=Radha Kumud Mukherjee |title=Aśoka |edition=3rd revised |url=https://books.google.com/books?id=uXyftdtE1ygC |year=1995 |orig-year=First published 1928; 3rd revised edition published in 1962 |publisher=Motilal Banarsidass |location=Delhi |isbn=978-81-208-0582-8}} * {{cite book|last=Salomon|first=Richard|title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages|url=https://books.google.com/books?id=XYrG07qQDxkC|date=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-535666-3}} * {{cite book |last=Singh |first=Upinder |author-link=Upinder Singh |title=A history of ancient and early medieval India : from the Stone Age to the 12th century |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=New Delhi |isbn=978-81-317-1120-0 |url=https://books.google.com/books?id=GW5Gx0HSXKUC}} * {{cite journal |last=Singh |first=Upinder |title=Governing the State and the Self: Political Philosophy and Practice in the Edicts of Aśoka |journal=South Asian Studies |year=2012 |publisher=University of Delhi |volume=28 |issue=2 |pages=131–145 |doi=10.1080/02666030.2012.725581|s2cid=143362618 }} * {{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=Political Violence in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=t6A4DwAAQBAJ&pg=PA162 |year=2017 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-97527-9 }} * {{cite book |last=Strong |first=John S. |author-link=John S. Strong |title=The Legend of King Aśoka: A Study and Translation of the Aśokāvadāna |url=https://books.google.com/books?id=Kp9uaQTQ8h8C&pg=PA232 |year=1989 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0616-0}} * {{cite book |last=Strong |first=John S. |chapter=Images of Aśoka: Some Indian and Sri Lankan Legends and their Development |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995}} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |author-link=Romila Thapar |title=Aśoka and the Decline of the Mauryas |year=1961 |publisher=Oxford University Press |url=https://books.google.com/books?id=pwJuAAAAMAAJ |oclc=736554 }} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |chapter=Aśoka and Buddhism as Reflected in the Aśokan Edicts |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995 }} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{wikiquote}} * {{Commons category-inline|Ashoka}} * بي بي سي ريڊيو 4: سنيل کِلناڻي، ''[https://www.bbc.co.uk/programmes/b05tpy82 Incarnations: Ashoka.]'' * بي بي سي ريڊيو 4: ميلون براگ، رچرڊ گومبرچ ۽ ٻين سان، ''[https://www.bbc.co.uk/programmes/b0511tm1 In Our Time, Ashoka the Great]''. {{Clear}} {{Portal bar|India|Buddhism|History}} {{Buddhism topics}} {| class="wikitable" style="margin:0 auto; font-size:88%; text-align:center;" |- ! colspan=6 style="background:#ccf; font-size:130%;"| [[اشوڪ جا فرمان]]<br /><small>{{nobold|(حڪومت 269–232 ق.م)}}</small> |- ! style="background-color:#cdcdcd;" | اشوڪ جي حڪومتي سال ! colspan=4 style="background-color:#cdcdcd;" | فرمان جو قسم<br />(۽ ڪتبن جو هنڌ) ! style="background-color:#cdcdcd;" | جاگرافيائي هنڌ |- | سال 8 | colspan=4 | ''[[ڪلنگ جنگ]] جو خاتمو ۽ "[[ڌرم]]" ڏانهن رخ'' | rowspan=10 | {{Map of the Edicts of Ashoka}} |- | rowspan=3 | سال 10 | align=left style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[ننڍا پٿريلا فرمان]]''' | colspan=3 rowspan=4 | '''لاڳاپيل واقعا:'''<br />[[بودهي وڻ]] جي [[بودھ گيا]] ۾ زيارت<br />[[مهابودهي مندر]] ۽ [[هيرن وارو تخت]] جي تعمير، بودھ گيا ۾<br />سڄي ڀارت ۾ تبليغ<br />[[سنگهه]] ۾ اختلاف<br />[[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]]<br />ڀارتي ٻوليءَ ۾: [[سوهاگورا ٽامي جي تختي وارو ڪتبو|سوهاگورا ڪتبو]]<br />[[اشوڪ جا ستون]] قائم ڪرڻ |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[قنڌار ٻه-لساني پٿريلو ڪتبو]]<br /><small>([[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾، [[قنڌار]])</small> |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾ ننڍا پٿريلا فرمان:<br />[[لغمان جو ارامي ڪتبو]]، [[ٽيڪسلا جو ارامي ڪتبو]] |- | سال 11 ۽ پوءِ | style="background-color:#dcdcdc;" | [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍا پٿريلا فرمان (نمبر 1، نمبر 2 ۽ نمبر 3)]]<br /><small>([[سارو مارو|پنگوراريا]]، [[:Commons:Category:Ashoka Rock Edict, Maski|ماسڪي]]، [[پالڪيگنڊو ۽ گاويمٿ، ڪوپل|پالڪيگنڊو ۽ گاويمٿ]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Bahapur, Delhi|بهاپور/سرينواسپوري]]، [[بيراٽ مندر|بيراٽ]]، [[اهرورا]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Gujarra|گجررا]]، [[ساسارام]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edicts, Rajula Mandagiri|راجولا منڊگيري]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Yerragudi|ييراگڊي]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Udegolam|اوديگولم]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Nittur|نتتور]]، [[Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Brahmagiri|برهمگري]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Siddapur|سداپور]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Jatinga Rameshwara|جاٽنگا-راميشورا]])</small> |- | rowspan=3 | سال 12 ۽ پوءِ | style="background-color:#dcdcdc;" | '''[[بارابر غارون|بارابر غارن جا ڪتبا]]''' | colspan=3 style="background-color:#cdcdcd;" width="40%" | '''[[اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان|وڏا پٿريلا فرمان]]''' |- | style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[ننڍا ستوني فرمان]]''' | colspan=3 rowspan=2 style="background-color:#dcdcdc;" | يوناني ٻوليءَ ۾ وڏا پٿريلا فرمان: [[اشوڪ جو قنڌار يوناني فرمان|فرمان نمبر 12–13]] ([[قنڌار]])<br /><br />ڀارتي ٻوليءَ ۾ وڏا پٿريلا فرمان:<br />[[وڏا پٿريلا فرمان|فرمان نمبر 1 کان نمبر 14]]<br /><small>([[خروشٺي لِپي]] ۾: [[شاهباز ڳڙهي]]، [[مانسهره پٿريلا فرمان|مانسهره فرمان]])</small><br /><small>([[برهمي لِپي]] ۾: [[ڪالسي ڪتبو|ڪالسي]]، [[گرنار]]، [[سوپارا]]، [[سنّتي]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Yerragudi|ييراگڊي]]، [[دهلي ۾ اشوڪي فرمان|دهلي فرمان]])</small><br />وڏا پٿريلا فرمان 1–10، 14، [[وڏا پٿريلا فرمان|جدا فرمان 1 ۽ 2]]:<br /><small>([[ڌولي]]، [[جوگڙا]])</small> |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[:Commons:Category:Schism Edict of Ashoka|فرقيواريت بابت فرمان]]، [[:File:Ashoka Inscriptions Queen's edict.jpg|راڻيءَ جو فرمان]]<br /><small>([[سارناتھ]]، [[سانچي]]، [[الله آباد ستون]])</small><br />[[لمبني ستون ڪتبو|لمبني ڪتبو]]، [[نگالي ساگر|نگالي ساگر ڪتبو]] |- | rowspan=2 | سال 26، 27<br />۽ پوءِ | colspan=2 style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[وڏا ستوني فرمان]]''' |- | colspan=2 style="background-color:#dcdcdc;" | ڀارتي ٻوليءَ ۾:<br />[[وڏا ستوني فرمان|وڏا ستوني فرمان نمبر 1 کان نمبر 7]]<br /><small>([[الله آباد ستون]]، [[دهلي ۾ اشوڪي فرمان|دهلي-ميرٺ]]، [[دهلي-ٽوپرا ستون]]، [[رامپوروا]]، [[لوريا نندنگڙهه]]، [[لوريا ارراج]]، [[:File:Amaravati Major Pillar Edict inscription.jpg|امراوتي]])</small><br /> [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾ نڪتل ڪتبا، پٿر تي:<br /> [[قنڌار ارامي ڪتبو|قنڌار، فرمان نمبر 7]] ۽ [[پل درونته ارامي ڪتبو|پل درونته، فرمان نمبر 5 يا نمبر 7]] |- | colspan=6 | |} {{Authority control}} [[Category:اشوڪ| ]] [[Category:مگڌ جا شهنشاهه]] [[Category:موريا خاندان]] [[Category:ٽين صدي ق.م جون وفاتون]] [[Category:ٽين صدي ق.م جا هندستاني بادشاهه]] [[Category:ٽين صدي ق.م جو ٻڌ ڌرم]] [[Category:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[Category:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[Category:ٻڌ ڌرمي امن پسند]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي بادشاهه]] [[Category:هندستاني امن پسند]] [[Category:پاٽنا جا ماڻهو]] [[Category:قديم ڀارت]] [[Category:هندستاني بادشاهه]] [[Category:هندستاني سورما]] [[Category:ڀارت ۾ ٻڌ ڌرم جي تاريخ]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي مبلغ]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي]] [[Category:ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ]] [[Category:ٽين صدي ق.م جا ٻڌ ڌرمي]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] dht2opvghg6cn58o05tv0nh3c8a1e90 424122 424121 2026-10-21T15:11:46Z Intisar Ali 8681 424122 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> رميش چندر جي ڪتاب:A Brief History of Ancient and Modern India مطابق [[چندرگپت موريا]] لڳ ڀڳ پنجويهه سال حڪومت ڪئي، ۽ سندس پٽ، جيڪو سندس جانشين ٿيو، پڻ وڌيڪ پنجويهه سال حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ چندرگپت جو پوٽو، '''[[اشوڪ اعظم]]'''، لڳ ڀڳ 270 ق.م ۾ تخت تي ويٺو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=24–26 |language=en }}</ref> سندس عظيم سلطنت [[بنگال جي نار]] کان [[پنجاب]] تائين ۽ [[هماليه جبل]] کان [[ونڌيا جبل]] تائين پکڙيل هئي. سندس انتظامي نظام دانشمنداڻو ۽ وسيع اثر رکندڙ هو، پر سندس اصل شهرت مذهبي جوش، عقيدت ۽ سنجيدگيءَ جي ڪري آهي. انهن جذبن کيس [[ٻڌ ڌرم]] اختيار ڪرڻ، ان کي هندستان جي رياستي مذهب طور فروغ ڏيڻ ۽ هندستان جي اندر توڙي ان جي سرحدن کان ٻاهر ڦهلائڻ تي آماده ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> رميش چندر مطابق، جيڪڏهن ڪنهن انسان جي شهرت جو اندازو انهن دلين جي تعداد مان لڳايو وڃي، جيڪي سندس يادگيريءَ جو احترام ڪن ٿيون، ۽ انهن زبانن جي تعداد مان لڳايو وڃي، جن ماضيءَ ۾ سندس نالو عزت سان ورتو ۽ اڄ به وٺن ٿيون، ته اشوڪ جي شهرت [[شارلمان]] يا [[جوليس سيزر]] کان به وڌيڪ آهي. اشوڪ جو نالو [[وولگا ندي]] کان [[جاپان]] تائين ۽ [[سائبيريا]] کان [[سيلون]]، يعني موجوده [[سري لنڪا]] تائين عزت ۽ احترام سان ورتو وڃي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B4%D9%88%DA%AA%D8%A7 |access-date=2020-12-04 |archive-date=2024-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103092632/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B4%D9%88%DA%AA%D8%A7 |url-status=dead }}</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[راڌاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شينھن وارو-ٿنبو]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شينھن]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} مؤرخ رميش چندر دت مطابق, جيتوڻيڪ اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت سندس سلطنت اڳ ئي تمام وسيع هئي، تنهن هوندي به هو وڌيڪ علائقا فتح ڪرڻ جو خواهشمند هو. پنهنجي حڪومت جي نائين سال ۾ اشوڪ [[ڪلنگا]] تي حملو ڪري ان کي فتح ڪيو. انهيءَ فتح جي نتيجي ۾ [[بنگال]] ۽ [[اوڙيسا]] جا علائقا [[مگڌ]] ۽ اتر هندستان سان وڌيڪ ويجهي سياسي لاڳاپي ۾ اچي ويا.<ref name="Dutt1908"/> هن الحاق واري جنگ جا منظر ۽ ان دوران ٿيندڙ خونريزيءَ اشوڪ جي دل ۽ ذهن تي گهرو ۽ دائمي اثر ڇڏيو. انهيءَ جنگ جي تباهيءَ ۽ انساني جانين جي نقصان کيس ٻڌ ڌرم اختيار ڪرڻ ڏانهن مائل ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، ٻوڌ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهاٻوڌي مندر]]، [[ٻوڌ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهاٻوڌي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بوڌي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مڌيه پرديش]]، [[ڀارت]] * [[ڌاميڪ اسٽوپا]]، [[سارناٿ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مھاٻوڌي مندر]]، [[بھار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بھار]]، [[ڀارت]] * [[نالندا مھاويھار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپا)، [[بھار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] ۽ ڪنالا اسٽوپا)، [[تڪششيلا]]، [[پاڪستان]] * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپا]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپا، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپا]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپا |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''مورين پالش'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''مٿا'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون ٿنڀن جون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شينھن File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شينھن File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شينھن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]]، [[سارناٿ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناٿ]] مان مليو. ان ۾ چار شينھن هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === اشوڪ جا ڪتبا ۽ تاريخي دستاويز === مؤرخ رميش چندر دت مطابق، خوشقسمتيءَ سان اشوڪ پنهنجي ڪارنامن جو احوال پنهنجي وسيع سلطنت ۾ پٿرن، ٿنڀن ۽ غارن تي اُڪرايل لکتن جي صورت ۾ ڇڏي ويو آهي. اهي لکتون سندس حڪومتي دور بابت اهم تاريخي شاهديون مهيا ڪن ٿيون.<ref name="Dutt1908"/> اهي ڪتبا ملڪ جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن. اهي [[سنڌو ندي]] ۽ [[جمنا ندي]] جي ڪنارن، [[گجرات]]، [[ميسور]]، [[مدراس]]، [[اوڙيسا]] ۽ [[نيپال]] جي ترائي واري علائقي ۾ مليا آهن. اهي نه رڳو سندس سلطنت جي وسيع حدن جي شاهدي ڏين ٿا، پر سندس انتظامي نظام بابت پڻ قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿا.<ref name="Dutt1908"/> === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_april-june-2010_130_2/page/262 | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ٿنڀا|سندس تعمير ڪرايل ٿنڀو]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪ جو هڪ ٿنڀو]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مھاٻوڌي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> === برهمي لِپي === [[File:Ashokan Brahmi script (consonants).png|thumb|left|اشوڪ دور جي برهمي لِپي]] [[برهمي لِپي]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. <ref name="PO">{{cite book |last1=Olivelle |first1=Patrick |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King |date=9 January 2024 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27000-6 |page=61-62 |url=https://www.google.com/books/edition/Ashoka/TE3gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ashoka+invented+Brahmi&pg=PA61&printsec=frontcover |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="PO"/> ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ [[خروشٺي لِپي]] غالباً [[ارامي لِپي]] مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.{{Sfn|Salomon|1998|pp=18–24}} ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.{{sfn|Salomon|1998|pp=19–21 with footnotes}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=194 with footnote 421}} ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. <ref name="PO"/> === ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان === [[File:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ همعصر يوناني شهر [[آئي-خانوم]] جو مقام.<ref>Reference: ''India: The Ancient Past'' p. 113, Burjor Avari, [[Routledge]], {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref>]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = AsokaKandahar.jpg | image2 = Kandahar Bilingual Rock Inscription (transcription).png | footer = [[اشوڪ جو قنڌار ڪتبو]]، جيڪو يوناني ۽ [[ارامي لِپي]] ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، [[قنڌار]] مان دريافت ٿيو ({{small|[[افغانستان قومي عجائب گهر]]}}) | footer_align = center }} اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي [[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪي ٿنبو]]، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.<ref name="Irwin 1973 706–720"/> اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري [[ھخامنشي سلطنت]] کان مليو هجي.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (امپيريل وژن) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.{{sfn|Singh|2012|p=132}} بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف [[پراڪرت]] ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ [[برهمي لِپي]] استعمال ڪئي وئي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=126}} اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ان بابت مختلف نظرين موجب: * اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا. * يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون. * يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=23}}{{sfn|Lahiri|2015|pp=143–157}} دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ [[پاٽلي پتر]]، [[وديشا]]، [[اجييني]] ۽ [[تڪششيلا]] مان نه مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوانزانگ]] اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} مثال طور [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1]] مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=133}} [[ڪرناٽڪ]] جي پاڙيسري هنڌن [[برهمگري]]، [[سدّاپور]] ۽ [[جاٽنگا-راميشور]] مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ [[سورنگري]] مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ ''آريه-پتر'' (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ ''مها ماتر'' (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} === سِڪا === [[ڪيڊيوسيس]] (Caduceus) جو نشان ٽئين ۽ ٻي صدي ق م دوران [[موريا سلطنت]] جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪن]] تي ظاهر ٿئي ٿو. سڪن جي مطالعي (Numismatics) مان معلوم ٿئي ٿو ته هي نشان شهنشاهه اشوڪ جي ذاتي مُهر يا "[[مدرا]]" طور استعمال ٿيندو هو.<ref>Indian Numismatics, Damodar Dharmanand Kosambi, Orient Blackswan, 1981, p.73 [https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215201423/https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73|date=15 December 2019}}</ref> هي نشان موريا دور کان اڳ وارن پنچ-مارڪ ٿيل سڪن تي نظر نٿو اچي، پر رڳو موريا دور جي سڪن تي استعمال ٿيو. ان سان گڏ هيٺيان نشان به ڏسڻ ۾ اچن ٿا: * [[ٽن محرابن واري ٽڪريءَ جو نشان]] * "ٽڪريءَ تي مور" وارو نشان * [[ٽرِسڪيليس]] * [[تڪششيلا]] جو نشان<ref>Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D, Kailash Chand Jain, Motilal Banarsidass Publ., 1972, p.134 [https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224053358/https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134|date=24 December 2019}}</ref> <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Caduceus on Mauryan coin.jpg|موريا دور جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪي]] تي ڪيڊيوسيس جو نشان File:India Mauryan emperor Ashoka Punch-marked Coin.jpg|اشوڪ سان منسوب هڪ پنچ-مارڪ ٿيل سڪو<ref>{{cite book |last=Mitchiner |first=Michael |date=1978 |title=Oriental Coins & Their Values: The Ancient and Classical World 600 B.C. - A.D. 650 |publisher=Hawkins Publications |page=544 |isbn=978-0-9041731-6-1}}</ref> File:I15 1karshapana Maurya Ashoka MACW4229 1ar (8486624862).jpg|موريا دور جو هڪ چانديءَ جو [[ڪرشاپڻ]] سڪو، جيڪو شايد اشوڪ جي زماني جو هجي، [[مٿرا]] جي ٽڪسالي مان. '''سامهون وارو پاسو:''' سج ۽ جانور سميت مختلف نشان. '''پٺيون پاسو:''' هڪ علامتي نشان. '''ماپ:''' 13.92 × 11.75 ملي ميٽر. '''وزن:''' 3.4 گرام. </gallery> === شاھي نشان=== [[File:Ashoka_Chakra.svg|thumb|upright=0.5|[[اشوڪ چڪر]]، يعني "ڌرم جو ڦيٿو"، جيڪو جديد [[ڀارت جو قومي جهنڊو|ڀارت جي قومي جهنڊي]] ۾ شامل ڪيو ويو آهي.]] اشوڪي ٿنڀن جا مٿيان حصا انتهائي حقيقت پسندانه انداز ۾ تراشيل هئا ۽ انهن تي مخصوص [[موريا پالش]] ڪئي ويندي هئي، جنهن سبب پٿر جي سطح تي چمڪدار ۽ هموار ڏيک پيدا ٿيندو هو.<ref name="Irwin 1973 706–720">{{Cite journal |last=Irwin |first=John |date=1973 |title='Aśokan' Pillars: A Reassessment of the Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/877526 |journal=The Burlington Magazine |volume=115 |issue=848 |pages=706–720 |jstor=877526 }}</ref> [[اشوڪ جو چئن شينھن وارو ٿنڀي جو مٿو]] (Lion Capital of Ashoka)، جيڪو اشوڪ جي قائم ڪيل هڪ ٿنڀي جي چوٽيءَ تي نصب هو، ان ۾ ڦيٿي جهڙي هڪ علامت تراشيل آهي، جنهن کي [[اشوڪ چڪر]] چيو وڃي ٿو. هي ڦيٿو ان "ڌرم چڪر" جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] هلندڙ بڻايو هو. اڄ اهو ئي اشوڪ چڪر جديد ڀارت جي قومي جهنڊي جو اهم حصو آهي. ان ٿنڀي جي مٿي واري حصي تي چڪري سميت چئن شينھن جا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي اڄ جي [[ڀارت جي سرڪاري مُهر]] (State Emblem of India) ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} == جديد علمي تحقيق == === ٻيهر دريافت === اشوڪ تقريباً مڪمل طور وساريو ويو هو، جيستائين اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] تاريخي ماخذن کي ظاهر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا نه ڪيو. [[برهمي لِپي]] کي پڙهڻ ۽ سمجهڻ کان پوءِ، پرنسپ شروعاتي طور تي ڪتبن ۾ ذڪر ڪيل "[[پريادسي]]" کي [[انوراداپورا بادشاهت]] جي بادشاهه [[ديوانمپيه تِسا]] سان منسوب ڪيو. پر 1837ع ۾ [[جارج ٽرنور]] هڪ اهم سري لنڪائي مخطوطو ([[ديپاونسا]]، يعني "ٻيٽ جو تواريخ") دريافت ڪيو، جنهن ۾ پريادسي کي اشوڪ سان سڌي طرح ڳنڍيو ويو: {{blockquote|ٻڌ جي نروان کان ٻه سئو ارڙهن سال پوءِ پريادسي جي تاجپوشي ٿي... جيڪو چندرگپت جو پوٽو، بندوسار جو پٽ، ۽ ان وقت [[اجييني|اجيائني]] جو نائب حڪمران هو.|[[ديپاونسا]]{{sfn|Allen|2012|p=168}}}} [[File:Rock_edict-_closer_look.JPG|thumb|[[ماسڪي]] جو [[ننڍو پٿريلو فرمان]]، جنهن ۾ ليکڪ جو نالو "ديوانمپريه اشوڪ" ڏنل آهي. هي ڪتبو ٻنهي نالن کي هڪ شخص سان ڳنڍي ٿو ۽ ثابت ڪري ٿو ته مشهور [[اشوڪ جا فرمان]] اشوڪ طرفان جاري ڪيا ويا هئا.]] ان کان پوءِ "ديوانمپريه پريادرسن" ۽ اشوڪ جي هڪ ئي شخص هجڻ جي تصديق مختلف ڪتبن ذريعي ٿي. خاص طور تي [[ماسڪي]] مان مليل [[ننڍو پٿريلو فرمان]] هن سڃاڻپ کي قطعي طور ثابت ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اشوڪ جو نالو سندس شاهي لقب "ديوانمپريه" (يعني "ديوتائن جو پيارو") سان گڏ لکيل آهي.<ref name=CSH>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=42 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA42 |language=en |access-date=13 July 2018 |archive-date=25 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225190721/https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Gupta |first1=Subhadra Sen |title=Ashoka |date=2009 |publisher=Penguin UK |isbn=9788184758078 |page=13 |url=https://books.google.com/books?id=L5ru08et_ZAC&pg=PT13 |language=en |access-date=13 July 2018 |archive-date=31 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231152002/https://books.google.com/books?id=L5ru08et_ZAC&pg=PT13 |url-status=live }}</ref> {{اقتباس| [هي اعلان] ديوانمپريه اشوڪ جو آهي. مون کي ٻڌ جي [[شاکيه]] پيروڪار بڻجندي اڍائي سال کان وڌيڪ وقت گذري چڪو آهي. هڪ سال کان وڌيڪ عرصو ٿيو آهي جو مون [[سنگهه]] جو دورو ڪيو ۽ وڏي جوش سان ان سان وابستگي اختيار ڪئي. اهي ديوتا، جيڪي اڳ [[جمبوديپ]] ۾ انسانن سان نه مليا هئا، هاڻي انهن سان ملي ويا آهن. اهو مقصد هڪ معمولي شخص به حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪڏهن هو اخلاقي اصولن جو پابند هجي. ڪنهن کي به ائين نه سوچڻ گهرجي ته صرف وڏو يا اعليٰ شخص ئي اهو مقصد حاصل ڪري سگهي ٿو. بلڪه معمولي ۽ اعليٰ ٻنهي ماڻهن کي ٻڌايو وڃي ته: "جيڪڏهن اوهين اهڙيءَ طرح عمل ڪندا ته هي ڪم ڊگهي عرصي تائين ڪامياب رهندو ۽ وڌيڪ ترقي ڪندو."{{sfn|Hultzsch|1925|p=[https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353 174–175]}} |[[ماسڪي]] جو [[ننڍو پٿريلو فرمان]] }} اشوڪ جي مطالعي ۾ هڪ ٻيو اهم نالو برطانوي [[آثار قديمه]] جي ماهر [[جان هيوبرٽ مارشل]] جو آهي، جيڪو [[ڀارت جي آثار قديمه سروي]] جو ڊائريڪٽر جنرل رهيو. سندس خاص دلچسپي [[سانچي]]، [[سارناتھ]]، [[هڙپا]] ۽ [[موهن جو دڙو]] سان لاڳاپيل هئي. برطانوي آثار قديمه ماهر ۽ فوجي انجنيئر [[اليگزينڊر ڪننگهم]]، جنهن کي اڪثر "ڀارت جي آثار قديمه سروي جو باني" چيو ويندو آهي، [[ڀارهوت اسٽوپا]]، سارناتھ، سانچي ۽ [[مهابودهي مندر]] جهڙن تاريخي ماڳن کي عالمي سطح تي متعارف ڪرايو.{{full cn|date=April 2026}} برطانوي آثار قديمه ماهر [[مارٽيمر ويلر]] پڻ اشوڪ سان لاڳاپيل تاريخي ماخذن، خاص طور [[تڪششيلا]] بابت اهم کوجنا ڪئي.{{citation needed|date=June 2016}} === تصور ۽ تاريخ نويسي === اشوڪ جي زندگيءَ جي تعمير نو ۾ ٻڌ ڌرمي ماخذن جي استعمال، اشوڪ بابت جديد تصور تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. روايتي روايتن تي ڀاڙيندڙ ابتدائي عالمن اشوڪ کي بنيادي طور هڪ ٻڌ ڌرمي بادشاهه طور پيش ڪيو، جيڪو ويدڪ مذهب مان ٻڌ ڌرم ڏانهن تبديل ٿيو ۽ ٻڌ خانقاهن جو سرگرم سرپرست رهيو. تنهن هوندي به، ڪيترن جديد عالمن هن روايتي تصوير تي سوال اٿاريا آهن. [[روميلا ٿاپر]] لکي ٿي: {{blockquote|اسان کي اشوڪ کي هڪ اهڙي حڪمران طور به ڏسڻ گهرجي، جيڪو هڪ مخصوص تاريخي دور ۾ سلطنت کي ورثي طور حاصل ڪري ان کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو، ۽ ساڳئي وقت هڪ اهڙو شخص پڻ، جيڪو سماج کي اخلاقي اصولن جي تبليغ ذريعي تبديل ڪرڻ لاءِ پرعزم هو.}} اشوڪ بابت اهڙو واحد سڌو ماخذ، جيڪو ٻڌ ڌرمي روايتن مان نه آيو آهي، سندس فرمان آهن. اهي فرمان واضح لفظن ۾ ڪٿي به نٿا چون ته اشوڪ ٻڌ ڌرمي هو. انهن فرمانن ۾ اشوڪ پنهنجي دور جي اهم مذهبن، يعني: [[ٻڌ ڌرم]]، [[برهمڻ ڌرم]]، [[جين ڌرم]] ۽ [[آجيواڪ مذهب]] سان رواداري ۽ احترام جو اظهار ڪري ٿو. سندس گهڻا فرمان عام رعيت لاءِ آهن ۽ اهڙن اخلاقي اصولن تي زور ڏين ٿا، جن کي مختلف مذهبن جا ماڻهو قبول ڪري سگهن. اقتصادي مفڪر [[امرتيه سين]] لکي ٿو: {{blockquote|ٽئين صدي ق م ۾ ڀارتي شهنشاهه اشوڪ ڪيترائي سياسي فرمان جاري ڪيا، جن ۾ رواداري ۽ فردي آزاديءَ جي حمايت ڪئي وئي، نه رڳو رياستي پاليسي طور پر ماڻهن جي پاڻ ۾ لاڳاپن جي حوالي سان پڻ.}}<ref>{{cite journal|last1=Sen|first1=Amartya|title=Universal Truths and the Westernizing Illusion|journal=Harvard International Review|date=Summer 1998|volume=20|issue=3|pages=40–43}}</ref> بهرحال، فرمانن مان مضبوط اشارا ملن ٿا ته اشوڪ ٻڌ ڌرم سان گهري وابستگي رکندڙ هو. هڪ فرمان ۾ هو رسمن جي اهميت گهٽائي ڏيکاري ٿو، جڏهن ته ويدڪ جانورن جي قربانين تي پابندي لڳائي ٿو. هي حقيقت ظاهر ڪري ٿي ته هو اخلاقي هدايت لاءِ ويدڪ روايت تي ڀاڙڻ نٿو چاهي. ان کان علاوه: هڪ فرمان ۾ پاڻ کي [[اپاسڪ]] (ٻڌ ڌرم جو غير راهب پيروڪار) سڏي ٿو؛ ڪيترن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرمي متنن سان گهري واقفيت ظاهر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي مقدس ماڳن تي پٿريلا ستون نصب ڪرايا؛ ۽ ٻين مذهبن جي مقدس ماڳن بابت اهڙو عمل نظر نٿو اچي. هو لفظ "ڌمّه" (Dhamma) به استعمال ڪري ٿو، جيڪو اخلاقي عملن جي بنيادي روحاني قدرن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيتوڻيڪ هن اهو لفظ سخت مذهبي ضابطي جي معنيٰ ۾ استعمال نه ڪيو، پر اخلاقي زندگيءَ جي روح طور استعمال ڪيو. روميلا ٿاپر مطابق: {{blockquote|اشوڪ جو ڌمّه ڪنهن خدائي وحي مان پيدا نه ٿيو هو، جيتوڻيڪ ان تي عمل ڪرڻ سان جنت جي اميد ڏياري ويندي هئي. اهو وڌيڪ اهڙي اخلاقي نظام سان لاڳاپيل هو، جيڪو مختلف حالتن جي منطقي ضرورتن موجب ترتيب ڏنل هو.}} هو انهن اخلاقي قدرن جي به تبليغ ڪري ٿو، جيڪي ٻڌ جي تدريجي تعليم جي پهرين ٽن مرحلن سان مشابهت رکن ٿا.<ref>Richard Robinson, Willard Johnson, and Thanissaro Bhikkhu, ''Buddhist Religions'', fifth ed., Wadsworth 2005, page 59.</ref> اشوڪ بابت اسان جي گهڻي ڄاڻ انهن ڪتبن مان ملي ٿي، جيڪي هن پنهنجي سلطنت جي مختلف علائقن ۾ پٿرن ۽ ستنن تي اُڪرايا. انهن سڀني ڪتبن ۾ هو پاڻ کي رحم دل، شفقت ڪندڙ ۽ عوام جي خيرخواهه حڪمران طور پيش ڪري ٿو. ڪلنگا وارن فرمانن ۾ هو پنهنجي رعيت کي "پنهنجا ٻار" سڏي ٿو ۽ لکي ٿو ته جيئن هڪ پيءُ پنهنجي اولاد جي ڀلائي چاهي ٿو، تيئن هو به پنهنجي رعيت جي خوشحالي چاهي ٿو.<ref name="VenSDhammika_1993">[https://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html The Edicts of King Ashoka] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328144411/http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html |date=28 March 2014 }}, English translation (1993) by Ven. S. Dhammika. {{ISBN|955-24-0104-6}}. Retrieved 21 February 2009</ref> ==== ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح ==== {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 450 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | header = فرمان ۽ انهن جا بيان ڪيل مصنف | image1 = Major Rock Edicts and Major Pillar Edicts by Devanampiya Piyadasi.jpg | caption1 = [[پريادسي]] يا ''[[ديوانمپريه]]'' پريادسي ("ديوتائن جو پيارو ۽ مهربان") جي نالي سان فرمان:<br />[[File:Brown pog.svg|8px]]: وڏا پٿريلا فرمان<br />[[File:Brown 5C3317.svg|3px]]: وڏا ستوني فرمان | image2 = Minor Rock Edicts and Minor Pillar Edicts of Ashoka.jpg | caption2 = اشوڪ يا فقط ''[[ديوانمپريه]]'' جي نالي سان فرمان:<br />[[File:Orange ff8040 pog.svg|8px]]: ننڍا پٿريلا فرمان<br />[[File:Orange F79A18.svg|3px]]: ننڍا ستوني فرمان | footer = ٻنهي قسمن جي ڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ ٻڌ ڌرم بابت مختلف مواد، ڪجهه عالمن مطابق، شايد مختلف حڪمرانن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref name="CIB226"/> | footer_align = center }} [[ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ]] هڪ اهڙو نظريو پيش ڪيو آهي، جنهن کي مکيه علمي حلقن قبول نه ڪيو آهي. هن جي مطابق "اشوڪ"، جنهن جو نالو صرف [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍن پٿريلن فرمانن]] ۾ اچي ٿو، اهو ساڳيو شخص نه هو جنهن کي "[[پريادسي]]" يا "[[ديوانمپريه]] پريادسي" چيو ويو آهي، جيڪو وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن جو مصنف آهي.<ref name="CIB226">{{cite book |last1=Beckwith |first1=Christopher I. |title=Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia |date=2017 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-17632-1 |pages=226–250 |url=https://books.google.com/books?id=53GYDwAAQBAJ&pg=PA234 |language=en |access-date=31 January 2020 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514211528/https://books.google.com/books?id=53GYDwAAQBAJ&pg=PA234 |url-status=live }}</ref> ==== ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح (جاري) ==== [[ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ]] جي نظرئي مطابق، پريادسي ٽئين صدي ق م جو هڪ حڪمران هو، جيڪو شايد [[چندرگپت موريا]] جو پٽ هو ۽ يوناني ماخذن ۾ [[اميٽروڪيٽس]] (Amitrochates) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ جي خيال موجب: پريادسي پنهنجي وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن ۾ صرف تقويٰ ۽ ''ڌرم'' جي تبليغ ڪري ٿو؛ هو ڪٿي به [[ٻڌ ڌرم]]، [[ٻڌ]] يا [[سنگهه]] جو واضح ذڪر نٿو ڪري؛ ۽ صرف وڏي ستوني فرمان نمبر 7 ۾ سنگهه جو ذڪر ملي ٿو، پر بيڪوِٿ ان کي بعد ۾ شامل ڪيل جعلي متن سمجهي ٿو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ اهو به دليل ڏئي ٿو ته پريادسي جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ڏيکاري ٿي ته سندس سلطنت اولهه ۾ [[سيلوڪي سلطنت]] تائين پکڙيل هئي ۽ هڪ وڏي متحد سلطنت تي مشتمل هئي.<ref name="CIB226"/> ان جي ابتڙ، بيڪوِٿ جي مطابق اشوڪ هڪ گهڻو پوءِ جو حڪمران هو، جيڪو شايد پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ حڪومت ڪندو هو. سندس نالو صرف: [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍن پٿريلن فرمانن]]؛ ۽ اشارتي طور [[ننڍا ستوني فرمان|ننڍن ستوني فرمانن]] ۾ ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ مطابق: هي بعد وارو اشوڪ ٻڌ ۽ سنگهه جو واضح ذڪر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي سڌي تبليغ ڪري ٿو؛ ۽ سندس فرمانن جو دائرو گهڻو محدود آهي ۽ بنيادي طور وچ ڀارت تائين محدود رهي ٿو.<ref name="CIB226"/> هو اهو به چوي ٿو ته [[گجررا]] ۽ [[بيراٽ]] وارن ننڍن فرمانن ۾ "پريادرسي" جو نالو ملي ٿو، پر اهي به سندس خيال ۾ بعد ۾ تيار ڪيل جعلسازي آهن.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ جي راءِ موجب: ننڍا فرمان اهڙي "معياري ٻڌ ڌرم" (Normative Buddhism) جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو پهرين هزارين جي موڙ واري دور ۾ مشهور هو؛ اهڙي ٻڌ ڌرم جا ثبوت [[گنڌاري]] مخطوطن ۽ ٻين ڪتبن مان پڻ ملن ٿا؛ انهن فرمانن جي لکت ۽ فني معيار به اڳوڻن پريادسي فرمانن جي ڀيٽ ۾ گهٽ درجي جا آهن.<ref name="CIB226"/>؛ بهرحال، بيڪوِٿ جي هن نظرئي کي ڪيترن مشهور عالمن سخت تنقيد جو نشانو بڻايو آهي. مثال طور: [[يوهانس برونڪهورسٽ]] ۽ [[اوسمُنڊ بوپئراچي]]. هن جي طريقه ڪار، آثار قديمه جي تشريح ۽ ابتدائي ٻڌ ڌرم بابت نتيجن کي ناقابلِ قبول قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite journal|last=Bopearachchi|first=Osmund|title=Review of C.I. Beckwith, ''Greek Buddha''|year=2016|url=https://www.academia.edu/30812686|journal=Ancient West & East|volume=15|page=341-342|access-date=4 September 2019|archive-date=26 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031701/https://www.academia.edu/30812686|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Bronkhorst|first=Johannes|title=How the Brahmins Won|year=2016|publisher=Brill|pages=483–489|doi=10.1163/9789004315518_016 |url=https://www.academia.edu/25308643|access-date=4 September 2019|archive-date=24 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220424162155/https://www.academia.edu/25308643|url-status=live}}</ref> [[پيٽرڪ اوليويل]] جي لفظن ۾: {{blockquote|بيڪوِٿ جو نظريو هڪ غير معمولي (Outlier) نظريو آهي ۽ اشوڪ بابت مکيه ڌارا جو ڪو به عالم هن راءِ سان اتفاق نٿو ڪري.}}<ref>{{cite book | last=Olivelle | first=Patrick | title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King | publisher=Yale University Press | date=2024 | page=xxviii | isbn=978-0-300-27000-6 | url = https://books.google.com/books?id=TE3gEAAAQBAJ}}</ref> === امن پسنديءَ جو اثر === اشوڪ جي وفات کان پوءِ [[موريا خاندان]] تيزيءَ سان زوال پذير ٿيڻ لڳو. مختلف [[پراڻا]] اشوڪ جي جانشينن بابت مختلف تفصيل ڏين ٿا، پر سڀئي ان ڳالهه تي متفق آهن ته: اشوڪ کان پوءِ حڪمرانن جون حڪومتون مختصر رهيون؛ سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿي وئي؛ سياسي اتحاد ٽٽي پيو؛ مختلف علائقا الڳ ٿيڻ لڳا؛ آخرڪار سلطنت کي [[باختري يوناني بادشاهت]] جي حملي کي به منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Singh|2008|p=333}} ڪجهه مورخ، جهڙوڪ [[ايڇ. سي. رائچوڌري]]، دليل ڏين ٿا ته اشوڪ جي امن پسندي (Pacifism) موريا سلطنت جي فوجي طاقت کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. انهن جي مطابق: اشوڪ جنگين کان پاسو ڪرڻ لڳو؛ فوجي توسيع بند ٿي وئي؛ فوجي روايتن کي گهٽ اهميت ڏني وئي؛ ۽ نتيجي ۾ سلطنت جو دفاعي ڍانچو ڪمزور ٿي ويو. پر ٻين عالمن، خاص طور [[روميلا ٿاپر]]، هن راءِ سان اختلاف ڪيو آهي. ٿاپر جو چوڻ آهي ته اشوڪ جي امن پسنديءَ جي اثر کي گهڻو وڌائي پيش ڪيو ويو آهي. هن جي مطابق: اشوڪ مڪمل طور فوج ختم نه ڪئي هئي؛ سلطنت جو انتظامي نظام برقرار رهيو؛ سرحدي علائقن ۾ حڪومتي ڪنٽرول قائم رهيو؛ موريا سلطنت جي زوال جا سبب گهڻ رخا هئا ۽ انهن کي صرف اشوڪ جي امن پسندي سان منسوب نٿو ڪري سگهجي. تنهن ڪري ڪيترن جديد عالمن جي نظر ۾ موريا سلطنت جي زوال کي اشوڪ جي عدم تشدد واري پاليسي جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي حقيقتن جي حد کان وڌيڪ سادگي پسند تشريح آهي.{{sfn|Singh|2012|p=131, 143}} == فن، فلمن ۽ ادب ۾ == [[File:Asoka's Queen.jpg|thumb|تقريباً {{Circa|1910}}ع جي هڪ تصوير، جيڪا [[ابنندرناٿ ٽئگور]] (1871–1951ع) ٺاهي هئي، جنهن ۾ اشوڪ جي راڻي کي [[سانچي]] ([[رائيسن ضلعو]]، [[مدهيه پرديش]]) ۾ ٻڌ يادگار جي ريلنگن سامهون بيٺل ڏيکاريو ويو آهي.]] * ''[[اشوڪ اعظم (ڪتاب)|اشوڪ دي گريٽ]]'' شهنشاهه اشوڪ جي هڪ افسانوي سوانح عمري آهي، جيڪا اصل ۾ [[وائٽزي ڪيوننگ]] طرفان 1937ع کان 1947ع جي وچ ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ٽن جلدن جي صورت ۾ لکي وئي. * [[جي شنڪر پرساد]] نظم ''اشوڪ ڪي چنتا'' (''اشوڪ جي پريشاني'') تصنيف ڪئي، جنهن ۾ ڪلنگ جنگ دوران اشوڪ جي نفسياتي ۽ جذباتي ڪيفيتن کي پيش ڪيو ويو آهي. * ''اشوڪ''، 1922ع جي هڪ ڀارتي خاموش تاريخي فلم، جيڪا شهنشاهه اشوڪ بابت هئي ۽ [[مدن ٿيئٽرز]] طرفان تيار ڪئي وئي هئي.<ref name="silent">{{cite book|author=R. K. Verma|title=Filmography: Silent Cinema, 1913-1934|url=https://books.google.com/books?id=suFkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=M. Verma|isbn=978-81-7525-224-0|page=150|access-date=5 February 2021|archive-date=2 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211002175530/https://books.google.com/books?id=suFkAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> * ''[[نائين ان نون (افسانو)|نائين ان نون]]''، 1923ع جو ناول، [[ٽالبوٽ منڊي]] جو لکيل آهي، جنهن ۾ اشوڪ طرفان قائم ڪيل خفيه تنظيم "نون نامعلوم ماڻھو" بابت افسانوي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي. * ''سمراٽ اشوڪ''، 1928ع جي هڪ ڀارتي خاموش فلم، جنهن جي هدايت [[ڀگوتي پرساد مشرا]] ڪئي.<ref name="silent"/> * ''[[اشوڪ ڪمار (تامل فلم)|اشوڪ ڪمار]]'' (1941ع) هڪ ڀارتي تامل ٻوليءَ جي فلم آهي، جنهن جي هدايت [[راجا چندرشيڪر]] ڪئي. هن فلم ۾ [[وي. ناگيا]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * ''سمراٽ اشوڪ'' 1947ع جي هڪ هندي ٻوليءَ جي فلم آهي، جيڪا [[ڪي. بي. لال]] ٺاهي هئي.<ref name="encyc">{{cite book|author1=Ashish Rajadhyaksha|author2=Paul Willemen|title=Encyclopedia of Indian Cinema|url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=RA43-PA1993|date=10 July 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-94325-7|page=43|access-date=10 February 2021|archive-date=10 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310215628/https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=RA43-PA1993|url-status=live}}</ref> * ''اتر پريادرشي'' (''آخري سعادت'') شاعر [[اگييه]] جو لکيل منظوم ڊرامو آهي، جنهن ۾ اشوڪ جي نجات ۽ تبديليءَ جي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي. هن کي 1996ع ۾ مشهور ڊراما هدايتڪار [[رتن ٿيام]] اسٽيج تي پيش ڪيو ۽ پوءِ دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Jefferson |first=Margo |date=27 October 2000 |title=Next Wave Festival Review; In Stirring Ritual Steps, Past and Present Unfold |url=https://www.nytimes.com/2000/10/27/movies/next-wave-festival-review-in-stirring-ritual-steps-past-and-present-unfold.html |newspaper=The New York Times |access-date=16 November 2018 |archive-date=31 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731043128/https://www.nytimes.com/section/theater?res=990ce6dc1131f934a15753c1a9669c8b63 |url-status=live }}</ref><ref name=ba>{{cite magazine |last=Renouf |first=Renee |date=December 2000 |title=Review: Uttarpriyadarshi |url=http://www.ballet.co.uk/magazines/yr_00/dec00/rr_rev_crt_1000.htm |magazine=Balletco |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205221756/http://www.ballet.co.uk/magazines/yr_00/dec00/rr_rev_crt_1000.htm |archive-date=5 February 2012 |url-status=dead}}</ref> * 1973ع ۾ [[امر چتر ڪٿا]] اشوڪ جي زندگيءَ تي ٻڌل هڪ تصويري ناول (گرافڪ ناول) شايع ڪيو. * [[پيئرس اينٿني]] جي خلائي رزميه ناولن جي سلسلي ۾ مرڪزي ڪردار اشوڪ جو ذڪر اهڙي منتظم جي نموني طور ڪري ٿو، جنهن جي پيروي حڪمرانن کي ڪرڻ گهرجي. * ''[[سمراٽ اشوڪا (تيلگو فلم)|سمراٽ اشوڪ]]'' 1992ع جي هڪ تيلگو ٻوليءَ جي فلم آهي، جيڪا [[اين. ٽي. راما رائو]] ٺاهي ۽ جنهن ۾ هن پاڻ اشوڪ جو مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="encyc"/> * ''[[اشوڪا (2001 فلم)|اشوڪا]]'' 2001ع جي هڪ وڏي پيماني واري ڀارتي تاريخي ڊراما فلم آهي، جنهن جي هدايت ۽ گڏيل تحرير [[سنتوش سيون]] ڪئي. فلم ۾ [[شاهه رخ خان]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * 2002ع ۾ [[ميسن جيننگز]] پنهنجي [[لوِنگ اِن دي مومينٽ (ميسن جيننگز)|لوِنگ اِن دي مومينٽ]] اي پي ۾ "ايمپرر اشوڪا" نالي گيت جاري ڪيو، جيڪو اشوڪ جي زندگيءَ کان متاثر هو. * 2013ع ۾ [[ڪرسٽوفر سي. ڊائل]] پنهنجو پهريون ناول ''[[مھاڀارتا سيڪريٽ (ناول)|دي مهاڀارتا سيڪريٽ]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ اشوڪ کي هندستان جي ڀلائي خاطر هڪ خطرناڪ راز لڪائيندڙ شخص طور پيش ڪيو ويو. * 2014ع ۾ [[ستيارٿ نايڪ]] جو افسانوي اسراري ۽ سنسني خيز ناول ''[[شھنشاھ جون ڳجهارتون (انگريزي ناول)|دي ايمپررز رڊلز]]'' شايع ٿيو، جيڪو اشوڪ ۽ "نون نامعلوم ماڻهو" واري ڏند ڪٿا جي ارتقا کي بيان ڪري ٿو. * 2015ع ۾ [[اشوڪ بينڪر]] جي تخليق ڪيل ٽيليويزن سلسلو ''[[چڪرورتن اشوڪ سمراٽ]]'' [[ڪلرس ٽي وي]] تي نشر ٿيڻ شروع ٿيو، جنهن ۾ [[سڌارٿ نگم]] ۽ [[موهت رائنا]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * [[ڀارت ورش (ٽي وي سيريز)|''ڀارت ورش'']] هڪ ڀارتي تاريخي دستاويزي ٽيليويزن سلسلو آهي، جنهن جي ميزباني اداڪار ۽ هدايتڪار [[انوپم کير]] ڪئي. هن سلسلي ۾ [[اهم شرما]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news | date=19 August 2016 | title='Bharatvarsh' – ABP News brings a captivating saga of legendary Indians with Anupam Kher | url=https://news.abplive.com/news/india/bharatvarsh-abp-news-brings-a-captivating-saga-of-legendary-indians-with-anupam-kher-401258 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20160826010058/http://www.abplive.in/india-news/bharatvarsh-abp-news-brings-a-captivating-saga-of-legendary-indians-with-anupam-kher-401258 | archive-date=26 August 2016 | df=dmy-all }}</ref> * 2024ع ۾ [[ايڪتا ڪپور]] جو تيار ڪيل ٽيليويزن سلسلو ''[[پرچنڊ اشوڪ]]'' نشر ٿيڻ شروع ٿيو، جيڪو اشوڪ جي عشقيه زندگيءَ تي ٻڌل آهي. هن ۾ [[عدنان خان]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ashok">[https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/adnan-khan-and-mallika-singh-starrer-new-historical-show-pracchand-ashok-is-all-set-to-launch-soon-watch-promo/articleshow/106484016.cms Adnan Khan and Mallika Singh to play Samrat Ashok & Kaurawkee in Ekta Kapoor's new historical drama series 'Pracchand Ashok']</ref> * ''[[سِوِلائيزيشن (سيريز)|سِوِلائيزيشن]]'' وڊيو راندين جي سلسلي ۾ اشوڪ هندستان جي قابلِ چونڊ اڳواڻ طور شامل آهي، جڏهن ته بعد وارن نسخن ۾ سندس جاءِ [[گانڌي]] والاري.<ref>{{cite web|url=https://www.polygon.com/gamescom/443918/civilization-7-hands-on-preview|title=Civilization 7 is making bold changes to a familiar formula|date=August 26, 2024|access-date=August 27, 2024|last=Oloman|first=Jordan|publisher=Polygon}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[عظيم سڏجندڙ ماڻهن جي فهرست]] == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Bentley |first=Jerry |author-link=Jerry H. Bentley |title=Old World Encounters: Cross-Cultural Contacts and Exchanges in Pre-Modern Times |url=https://archive.org/details/oldworldencounte00jerr |url-access=registration |location=New York |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1993 |isbn=978-0-19-507640-0 |ref=none}} * {{cite book |first=Harry |last=Falk |title=Aśokan Sites and Artefacts: A Source-book with Bibliography |year=2006 |publisher=Von Zabern |isbn=978-3-8053-3712-0 |ref=none}} * {{cite book |first=James Merry |last=MacPhail |title=Asoka |url=https://archive.org/details/asokaheritage00macpiala |url-access=registration |year=1918 |publisher=Oxford University Press |location=London |ref=none}} * {{cite book |last1=Nikam |first1=N. A. |first2=Richard |last2=McKeon |title=The Edicts of Aśoka |year=1959 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |url=https://archive.org/details/TheEdictsOfAsokaNikamMcKeon |url-access=registration |ref=none}} * {{Cite book |last=Olivelle |first=Patrick |date=2024 |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King. |location=New Haven |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27490-5 |ref=none}} * {{cite book |first1=Patrick |last1=Olivelle |first2=Janice |last2=Leoshko |first3=Himanshu Prabha |last3=Ray |title=Reimagining Asoka: Memory and History |url=https://archive.org/details/reimaginingasoka0000unse |year=2012 |publisher=Oxford University Press India |isbn=978-0-19-807800-5 |ref=none}} * {{Cite book |last=Sen |first=Colleen Taylor |date=2022 |title=Ashoka and the Mauraya Dynasty: the history and legacy of ancient India's greatest empire |location=London |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-596-0 |series=Dynasties |ref=none}} * {{cite book |last=Rongxi |first=Li |title=The Biographical Scripture of King Aśoka: Translated from the Chinese of Saṃghapāla |url=https://archive.org/details/biographicalscri0000trip |year=1993 |publisher=Numata Center for Buddhist Translation and Research |isbn=978-0-9625618-4-9 |ref=none}} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |author-link=Romila Thapar |year=2015 |orig-date=1961 |title=Aśoka and the Decline of the Mauryas |edition=3rd |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-807724-4 |oclc=964509329 |ref=none}} {{refend}} == نوٽس ۽ حوالا == {{Reflist|group=note}} {{Reflist|23em}} <references group="note"/> === استعمال ڪيل ماخذ === {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Allen |first=Charles |author-link=Charles Allen (writer) |title=Ashoka: The Search for India's Lost Emperor |url=https://archive.org/details/ashokasearchfori0000alle/page/1/mode/1up |url-access=registration |publisher=[[The Overlook Press]] |year=2012 |isbn=978-1-4683-0071-0}} * {{cite book|author1=Annette Wilke|author2=Oliver Moebus|title=Sound and Communication: An Aesthetic Cultural History of Sanskrit Hinduism|date=2011|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-024003-0}} * {{cite book |editor-last=Fitzgerald |editor-first=James L. |editor-link=James L. Fitzgerald |title=The Mahabharata |url=https://books.google.com/books?id=p9SzCuLIlQ0C |publisher=[[The University of Chicago Press]] |year=2004 |volume=7 |isbn=0-226-25250-7}} * {{cite book |last=Gombrich |first=Richard |author-link=Richard Gombrich |chapter=Aśoka – The Great Upāsaka |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995}} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |author-link=Ananda W. P. Guruge |title=Aśoka, the Righteous: A Definitive Biography |url=https://books.google.com/books?id=dwjjAAAAMAAJ |year=1993 |publisher=Central Cultural Fund |isbn=978-955-9226-00-0}} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |chapter=Emperor Aśoka and Buddhism: Unresolved Discrepancies between Buddhist Tradition & Aśokan Inscriptions |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995 }} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |chapter=Emperor Aśoka's Place in History: A Review of Prevalent Opinions |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995b }} * {{Cite book |last=Hultzsch |first=E. |title=Inscriptions of Asoka: New Edition |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch |publisher=Government of India |year=1925}} * {{cite book |last=Kosmin |first=Paul J. |author-link=Paul J. Kosmin |title=The Land of the Elephant Kings: Space, Territory, and Ideology in Seleucid Empire |url=https://books.google.com/books?id=9UWdAwAAQBAJ |publisher=[[Harvard University Press]] |year=2014 |isbn=978-0-674-72882-0}} * {{cite book |last=Lahiri |first=Nayanjot |author-link=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |year=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674057777 |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ}} * {{cite book |last=Mookerji |first=Radhakumud |author-link=Radha Kumud Mukherjee |title=Aśoka |edition=3rd revised |url=https://books.google.com/books?id=uXyftdtE1ygC |year=1995 |orig-year=First published 1928; 3rd revised edition published in 1962 |publisher=Motilal Banarsidass |location=Delhi |isbn=978-81-208-0582-8}} * {{cite book|last=Salomon|first=Richard|title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages|url=https://books.google.com/books?id=XYrG07qQDxkC|date=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-535666-3}} * {{cite book |last=Singh |first=Upinder |author-link=Upinder Singh |title=A history of ancient and early medieval India : from the Stone Age to the 12th century |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=New Delhi |isbn=978-81-317-1120-0 |url=https://books.google.com/books?id=GW5Gx0HSXKUC}} * {{cite journal |last=Singh |first=Upinder |title=Governing the State and the Self: Political Philosophy and Practice in the Edicts of Aśoka |journal=South Asian Studies |year=2012 |publisher=University of Delhi |volume=28 |issue=2 |pages=131–145 |doi=10.1080/02666030.2012.725581|s2cid=143362618 }} * {{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=Political Violence in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=t6A4DwAAQBAJ&pg=PA162 |year=2017 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-97527-9 }} * {{cite book |last=Strong |first=John S. |author-link=John S. Strong |title=The Legend of King Aśoka: A Study and Translation of the Aśokāvadāna |url=https://books.google.com/books?id=Kp9uaQTQ8h8C&pg=PA232 |year=1989 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0616-0}} * {{cite book |last=Strong |first=John S. |chapter=Images of Aśoka: Some Indian and Sri Lankan Legends and their Development |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995}} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |author-link=Romila Thapar |title=Aśoka and the Decline of the Mauryas |year=1961 |publisher=Oxford University Press |url=https://books.google.com/books?id=pwJuAAAAMAAJ |oclc=736554 }} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |chapter=Aśoka and Buddhism as Reflected in the Aśokan Edicts |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995 }} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{wikiquote}} * {{Commons category-inline|Ashoka}} * بي بي سي ريڊيو 4: سنيل کِلناڻي، ''[https://www.bbc.co.uk/programmes/b05tpy82 Incarnations: Ashoka.]'' * بي بي سي ريڊيو 4: ميلون براگ، رچرڊ گومبرچ ۽ ٻين سان، ''[https://www.bbc.co.uk/programmes/b0511tm1 In Our Time, Ashoka the Great]''. {{Clear}} {{Portal bar|India|Buddhism|History}} {{Buddhism topics}} {| class="wikitable" style="margin:0 auto; font-size:88%; text-align:center;" |- ! colspan=6 style="background:#ccf; font-size:130%;"| [[اشوڪ جا فرمان]]<br /><small>{{nobold|(حڪومت 269–232 ق.م)}}</small> |- ! style="background-color:#cdcdcd;" | اشوڪ جي حڪومتي سال ! colspan=4 style="background-color:#cdcdcd;" | فرمان جو قسم<br />(۽ ڪتبن جو هنڌ) ! style="background-color:#cdcdcd;" | جاگرافيائي هنڌ |- | سال 8 | colspan=4 | ''[[ڪلنگ جنگ]] جو خاتمو ۽ "[[ڌرم]]" ڏانهن رخ'' | rowspan=10 | {{Map of the Edicts of Ashoka}} |- | rowspan=3 | سال 10 | align=left style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[ننڍا پٿريلا فرمان]]''' | colspan=3 rowspan=4 | '''لاڳاپيل واقعا:'''<br />[[بودهي وڻ]] جي [[بودھ گيا]] ۾ زيارت<br />[[مهابودهي مندر]] ۽ [[هيرن وارو تخت]] جي تعمير، بودھ گيا ۾<br />سڄي ڀارت ۾ تبليغ<br />[[سنگهه]] ۾ اختلاف<br />[[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]]<br />ڀارتي ٻوليءَ ۾: [[سوهاگورا ٽامي جي تختي وارو ڪتبو|سوهاگورا ڪتبو]]<br />[[اشوڪ جا ستون]] قائم ڪرڻ |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[قنڌار ٻه-لساني پٿريلو ڪتبو]]<br /><small>([[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾، [[قنڌار]])</small> |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾ ننڍا پٿريلا فرمان:<br />[[لغمان جو ارامي ڪتبو]]، [[ٽيڪسلا جو ارامي ڪتبو]] |- | سال 11 ۽ پوءِ | style="background-color:#dcdcdc;" | [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍا پٿريلا فرمان (نمبر 1، نمبر 2 ۽ نمبر 3)]]<br /><small>([[سارو مارو|پنگوراريا]]، [[:Commons:Category:Ashoka Rock Edict, Maski|ماسڪي]]، [[پالڪيگنڊو ۽ گاويمٿ، ڪوپل|پالڪيگنڊو ۽ گاويمٿ]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Bahapur, Delhi|بهاپور/سرينواسپوري]]، [[بيراٽ مندر|بيراٽ]]، [[اهرورا]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Gujarra|گجررا]]، [[ساسارام]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edicts, Rajula Mandagiri|راجولا منڊگيري]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Yerragudi|ييراگڊي]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Udegolam|اوديگولم]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Nittur|نتتور]]، [[Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Brahmagiri|برهمگري]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Siddapur|سداپور]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Jatinga Rameshwara|جاٽنگا-راميشورا]])</small> |- | rowspan=3 | سال 12 ۽ پوءِ | style="background-color:#dcdcdc;" | '''[[بارابر غارون|بارابر غارن جا ڪتبا]]''' | colspan=3 style="background-color:#cdcdcd;" width="40%" | '''[[اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان|وڏا پٿريلا فرمان]]''' |- | style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[ننڍا ستوني فرمان]]''' | colspan=3 rowspan=2 style="background-color:#dcdcdc;" | يوناني ٻوليءَ ۾ وڏا پٿريلا فرمان: [[اشوڪ جو قنڌار يوناني فرمان|فرمان نمبر 12–13]] ([[قنڌار]])<br /><br />ڀارتي ٻوليءَ ۾ وڏا پٿريلا فرمان:<br />[[وڏا پٿريلا فرمان|فرمان نمبر 1 کان نمبر 14]]<br /><small>([[خروشٺي لِپي]] ۾: [[شاهباز ڳڙهي]]، [[مانسهره پٿريلا فرمان|مانسهره فرمان]])</small><br /><small>([[برهمي لِپي]] ۾: [[ڪالسي ڪتبو|ڪالسي]]، [[گرنار]]، [[سوپارا]]، [[سنّتي]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Yerragudi|ييراگڊي]]، [[دهلي ۾ اشوڪي فرمان|دهلي فرمان]])</small><br />وڏا پٿريلا فرمان 1–10، 14، [[وڏا پٿريلا فرمان|جدا فرمان 1 ۽ 2]]:<br /><small>([[ڌولي]]، [[جوگڙا]])</small> |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[:Commons:Category:Schism Edict of Ashoka|فرقيواريت بابت فرمان]]، [[:File:Ashoka Inscriptions Queen's edict.jpg|راڻيءَ جو فرمان]]<br /><small>([[سارناتھ]]، [[سانچي]]، [[الله آباد ستون]])</small><br />[[لمبني ستون ڪتبو|لمبني ڪتبو]]، [[نگالي ساگر|نگالي ساگر ڪتبو]] |- | rowspan=2 | سال 26، 27<br />۽ پوءِ | colspan=2 style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[وڏا ستوني فرمان]]''' |- | colspan=2 style="background-color:#dcdcdc;" | ڀارتي ٻوليءَ ۾:<br />[[وڏا ستوني فرمان|وڏا ستوني فرمان نمبر 1 کان نمبر 7]]<br /><small>([[الله آباد ستون]]، [[دهلي ۾ اشوڪي فرمان|دهلي-ميرٺ]]، [[دهلي-ٽوپرا ستون]]، [[رامپوروا]]، [[لوريا نندنگڙهه]]، [[لوريا ارراج]]، [[:File:Amaravati Major Pillar Edict inscription.jpg|امراوتي]])</small><br /> [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾ نڪتل ڪتبا، پٿر تي:<br /> [[قنڌار ارامي ڪتبو|قنڌار، فرمان نمبر 7]] ۽ [[پل درونته ارامي ڪتبو|پل درونته، فرمان نمبر 5 يا نمبر 7]] |- | colspan=6 | |} {{Authority control}} [[Category:اشوڪ| ]] [[Category:مگڌ جا شهنشاهه]] [[Category:موريا خاندان]] [[Category:ٽين صدي ق.م جون وفاتون]] [[Category:ٽين صدي ق.م جا هندستاني بادشاهه]] [[Category:ٽين صدي ق.م جو ٻڌ ڌرم]] [[Category:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[Category:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[Category:ٻڌ ڌرمي امن پسند]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي بادشاهه]] [[Category:هندستاني امن پسند]] [[Category:پاٽنا جا ماڻهو]] [[Category:قديم ڀارت]] [[Category:هندستاني بادشاهه]] [[Category:هندستاني سورما]] [[Category:ڀارت ۾ ٻڌ ڌرم جي تاريخ]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي مبلغ]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي]] [[Category:ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ]] [[Category:ٽين صدي ق.م جا ٻڌ ڌرمي]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] 47vycazfiug8137s7hw4z2hac1dl4z9 424125 424122 2026-10-21T15:21:22Z Intisar Ali 8681 424125 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |title =پريادرشي ديوانامپريا چڪرورتين Priyadarśin Devanapriya Chakravartin |succession = 3rd [[هندستاني بادشاهن جي فهرست#موريا_سلطنت_(c._322-185_BC)|موريا حڪمران]] |image = Ashoka's visit to the Ramagrama stupa Sanchi Stupa 1 Southern gateway.jpg |image_size = 285px |caption = هڪ لڳ ڀڳ. {{circa|پهرين صدي عام زماني کان اڳ/عام زمانو}} BCE/CE [[سانچي]] کان ڇوٽ، اشوڪ کي پنهنجي رٿ تي، [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]] ۾ [[ناگا]] جي ياترا ڪندي ڏيکاريو ويو آهي [[راماگراما اسٽوپا|راماگرام]].{{sfn|Lahiri|2015|pp=295–296}}{{sfn|Singh|2017|p=162}} |reign = {{circa|268|232 BCE}}{{sfn|Singh|2008|p=331}} |coronation =سن 268 BCE{{sfn|Singh|2008|p=331}} |predecessor = [[بندوسارا]] |successor = [[دشرٿ موريا|دشرٿا]] |spouses = {{Unbulleted list| |[[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (سري لنڪا جي روايت) |[[ڪورواڪي]] (own inscriptions) |[[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]] (اتر هندستاني روايت) | [[اسانڌيمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تشيارڪشا|تِشيارڪشا]] (سري لنڪا ۽ اتر هندستاني روايت)}} |issue = {{unbulleted list |[[مهندا (ٻڌ ٻائو)|مهندرا]] (سري لنڪن روايت) |[[سنگهامتا|سنگهمترا]] (سري لنڪن روايت) |[[تيوالا]] (پنهنجا لکتون) |[[ڪنالا]] (اتر هندستاني روايت) |[[چارومتي|چارومتي موريا]] }} |dynasty = [[موريا سلطنت|موريا]] |father = [[بندوسارا]] |mother = [[سڀادرنگي|سڀدرنگي يا ڌرما (اشوڪ جي ماءُ)]]{{refn|group=note|اتر هندستاني ذريعن اشوڪا جي ماءُ جي نالي سان سڀادرنگيءَ جو ذڪر آهي، جڏهن ته سري لنڪا جا ذريعا هن جو ذڪر ڌرما جي نالي سان ڪن ٿا.}} |religion = [[ٻڌمت]]<ref name="Strong 2003">{{cite journal |author-last=Strong |author-first=John S. |author-link=John S. Strong |date=2002-2003 |title=Aśoka's Wives and the Ambiguities of Buddhist Kingship |url=https://www.persee.fr/doc/asie_0766-1177_2002_num_13_1_1176 |editor-last=Faure |editor-first=Bernard |journal=Cahiers d'Extrême-Asie |location=[[پيرس]] |publisher=[[ڏور اوڀر جو فرانسيسي اسڪول|École française d'Extrême-Orient]] |volume=13 |pages=35–54 |doi=10.3406/asie.2002.1176 |doi-access=free |eissn=2117-6272 |issn=0766-1177 |jstor=44167352}}</ref> |birth_date =سن c. 304 BCE |birth_place = [[پاٽلي پُترا]], [[موريا سلطنت]] (موجوده دور جي [[پٽنا]], [[بِھار]], [[ڀارت]] جي ڀرسان) |death_date = سن 232 BCE (ڄمار c. 71{{snd}}72) |death_place = پاٽلي پترا، اڄ جو پٽنا، بهار، انڊيا }} '''اشوڪا ''' (اسوڪا،<ref>سندس سهيوڳي [[ماسڪي]] [[مائنر راڪ ايڊيڪٽ]] ۾ سندس نالو [[برهمي لکت]] ۾ ''ديوانامپريا اشوڪ'' جي نالي سان لکيل آهي.{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |pages=174–175 |url=https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353/mode/2up |language=sa}}</ref>) جيڪو '''اشوڪ مهان''' جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو، پراچين يونان ۾ پيوڊاسس، موريا شاهي گهراڻي جو هڪ هندستاني سمراٽ هو، جيڪو بندوسارا موريا جو پٽ هو، جنهن لڳ ڀڳ سڄي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ​​تي 268 ق.م کان 232 ق.م تائين حڪومت ڪئي.<ref>{{cite encyclopedia |last=Chandra |first=Amulya |url=http://www.britannica.com/biography/Ashoka |title=Ashoka &#124; biography – emperor of India |encyclopedia=Britannica.com |date=14 May 2015 |access-date=9 August 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150821061910/http://www.britannica.com/biography/Ashoka |archive-date=21 August 2015 }}</ref> اشوڪ قديم [[ايشيا]] ۾ [[ٻڌمت]] جي پکيڙ کي وڌايو. ڪيترن ئي ماڻهن پاران اشوڪ کي هندستان جي مهان سمراٽن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي، اشوڪ چندرگپت جي سلطنت کي، اولهه ۾ موجوده [[افغانستان]] کان اوڀر ۾ [[بنگلاديش]] تائين پکڙيل هڪ دائري تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ وَڌايو. جنهن ۾ هاڻوڪو [[تامل ناڊو]]، [[ڪرناٽڪا|ڪرناٽڪ]] ۽ [[ڪيرالا]] جي ڪجهه ڀاڱن کانسواءِ پورو ننڍي کنڊ شامل هئا. سلطنت جي راڄڌاني پاٽلي پترا (مگڌا ۾، هاڻوڪي [[پٽنا]]) هو، جنهن ۾ صوبائي راڄڌاني جو هنڌ [[ٽيڪسيلا|ٽيڪسلا]] ۽ [[اوجين|اُجين]] هو.اشوڪ، [[ڪلنگا جنگ|ڪلنگا جي يُڌ]] کانپوءِ، رتوڇاڻ کان بيزار ٿيو ۽ وچن ڪيائين ته وري ڪڏھن به يُڌ نه ڪندو. هن ٻڌڌرم کي سويڪار ڪيو ۽ پنهنجي راڄ ۽ حڪومت ۾ ٻڌمت جي سرپرستي ڪئي. اشوڪ رياست ڪلنگا (جديد [[اوڙيسا|اوڙيشا]]) جي خلاف هڪ تباهي واري جنگ وڙهي، جيڪا هن اٽڪل 260 قبل مسيح ۾ فتح ڪئي.<ref>[[Kalinga (historical kingdom)|Kalinga]] had been conquered by the preceding [[Nanda Dynasty]] but subsequently broke free until it was reconquered by Ashoka c. 260 BCE. (Raychaudhuri, H. C.; Mukherjee, B. N. 1996. ''Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty''. Oxford University Press, pp. 204–9, pp. 270–71)</ref> هن جي ترجماني ڪندڙن جي هڪ شاهي فرمان موجب، هن [[ڪلنگا جنگ]]، جنهن کي هن فتح ڪرڻ جي خواهش سان وڙهي ان جنگ ۾ وڏي پيماني تي عام موتن کي ڏسڻ کانپوءِ [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] اختيار ڪيو هو ۽ جنهن جي نتيجي ۾ سڌي ريت 100,000 کان وڌيڪ موت ۽ 150,000 شهر نيڪالي ٿي هئي. هن کي اشوڪا جي ٿنڀن جي اڏاوت ڪرڻ ۽ سندس شاهي فرمانن کي پکيڙڻ<ref name="HR">{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |editor1-last=Copp |editor1-first=Paul |editor2-last=Wedemeyer |editor2-first=Christian K. |editor2-link=Christian K. Wedemeyer |journal=[[History of Religions (journal)|History of Religions]] |publisher=[[University of Chicago Press]] for the [[University of Chicago Divinity School]] |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256 |doi-access=free |issn=0018-2710 |jstor=00182710 |lccn=64001081 |oclc=299661763}}</ref>، [[ٻڌمت|ٻڌڌرم]] جي راهبن کي [[سري لنڪا]] ۽ [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڪلڻ ۽ [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۾ ڪيترن ئي اهم ماڳن جي نشاندهي لاءِ ياد ڪيو ويندو آهي. اشوڪا جي شاهي آديشن کان ٻاهر، سندس باري ۾ سوانح عمري واري معلومات صدين کان پوءِ لکيل ڏند ڪٿا، جهڙوڪ ٻي-صدي عيسوي "اشوڪاوادنا" ("''اشوڪا جو داستان''")، ''دوياوادنا'' جو هڪ ڀاڱو)، ۽ سري لنڪن لکت ''مهاوامسا'' ("''وڏي اِتھاس''" ۾) تي ٻڌل آهي. جديد هندستان جي جمهوريا جو نشان اشوڪ جي شينهن راڄڌاني جو اُتاريل نمونو آهي. هن جو سنسڪرت نالو "اشوڪا" جو مطلب "بنا سور، ڏک جي بغير" (پرائيوٽوم ۽ ''شوڪا''، "پِيڙا، اهنج") آهي. هن جي شاهي آديشن ۾، هن کي ''ديوانامپريا'' (پالي ''ديوانامپيا'' يا "ديوتائن جو پريتم") ۽ ''پريادارشين'' يا پريادرشي (پالي ''پياداسي'' يا "اهو جيڪو سڀني کي سِڪَ سان ڏسندو آهي") جي طور تي لاڳاپو ڏيکاريو ويو آهي. هن جي وڻ لاءِ شوق جي ڪري هن جو نالو "اشوڪا وڻ" يا ''سارڪا اسوڪا'' سان ڳنڍيو ويو آهي، ۽ اهو ''اشوڪ وادنا'' ۾ حوالو ڏنو ويو آهي. ''دي آئوٽ لائن آف هسٽري'' (1920) ۾، ايڇ.جي. ويلز لکيو آهي ته، "بادشاهن جي هزارين نالن جي وچ ۾ جيڪي تاريخ جي ڪالمن تي ڊنبُ ڪن ٿا، انهن جي شان شوڪت ۽ ديالو ۽ سانتي ۽ شاهي مٿڀرائي ۽ انهيءَ طرح جي ٻين گڻن ۾، اشوڪ جو نالو چمڪي ٿو، ۽ چمڪي ٿو، لڳ ڀڳ اڪيلو، هڪ تارو."<ref name="Lahiri2015">{{cite book|author=Nayanjot Lahiri|title=Ashoka in Ancient India|url=https://books.google.com/books?id=JaVRCgAAQBAJ&pg=PT20|date=5 August 2015|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-91525-1|pages=20–}}</ref> رميش چندر جي ڪتاب:A Brief History of Ancient and Modern India مطابق [[چندرگپت موريا]] لڳ ڀڳ پنجويهه سال حڪومت ڪئي، ۽ سندس پٽ، جيڪو سندس جانشين ٿيو، پڻ وڌيڪ پنجويهه سال حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ چندرگپت جو پوٽو، '''[[اشوڪ اعظم]]'''، لڳ ڀڳ 270 ق.م ۾ تخت تي ويٺو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=24–26 |language=en }}</ref> سندس عظيم سلطنت [[بنگال جي نار]] کان [[پنجاب]] تائين ۽ [[هماليه جبل]] کان [[ونڌيا جبل]] تائين پکڙيل هئي. سندس انتظامي نظام دانشمنداڻو ۽ وسيع اثر رکندڙ هو، پر سندس اصل شهرت مذهبي جوش، عقيدت ۽ سنجيدگيءَ جي ڪري آهي. انهن جذبن کيس [[ٻڌ ڌرم]] اختيار ڪرڻ، ان کي هندستان جي رياستي مذهب طور فروغ ڏيڻ ۽ هندستان جي اندر توڙي ان جي سرحدن کان ٻاهر ڦهلائڻ تي آماده ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> رميش چندر مطابق، جيڪڏهن ڪنهن انسان جي شهرت جو اندازو انهن دلين جي تعداد مان لڳايو وڃي، جيڪي سندس يادگيريءَ جو احترام ڪن ٿيون، ۽ انهن زبانن جي تعداد مان لڳايو وڃي، جن ماضيءَ ۾ سندس نالو عزت سان ورتو ۽ اڄ به وٺن ٿيون، ته اشوڪ جي شهرت [[شارلمان]] يا [[جوليس سيزر]] کان به وڌيڪ آهي. اشوڪ جو نالو [[وولگا ندي]] کان [[جاپان]] تائين ۽ [[سائبيريا]] کان [[سيلون]]، يعني موجوده [[سري لنڪا]] تائين عزت ۽ احترام سان ورتو وڃي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> == نالا ۽ لقب == {{multiple image | perrow = 2 | align = right | direction = horizontal | header = اشوڪ جا نالا ۽ لقب | total_width = 300 | caption_align = center | image1 = Devanampiyasa Asoka.jpg | caption1 = "[[ديوانمپيہ|ديوانمپياسا]] اشوڪ"، [[ماسڪي]] واري [[اشوڪ جا فرمان|اشوڪي فرمان]] ۾. | image2 = Ashoka in Brahmi script.jpg | caption2 = نالو "اشوڪ" (𑀅𑀲𑁄𑀓 ''A-so-ka'') [[ماسڪي]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] ۾. | image3 = Devanampiyena Piyadasi in the Lumbini Edict of Ashoka.jpg | caption3 = اشوڪ جو لقب "[[ديوانمپريه|ديوانمپييَن]] [[پيادسي|پِيادسي]]" (𑀤𑁂𑀯𑀸𑀦𑀁𑀧𑀺𑀬𑁂𑀦 𑀧𑀺𑀬𑀤𑀲𑀺) [[لمبني]] جي [[اشوڪ جا فرمان|ننڍي ستوني فرمان]] ۾. | footer = }} نالو '''اشوڪ''' (A-shoka) لفظي طور "غم کان پاڪ" يا "بي غم" جي معنيٰ رکي ٿو. ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ بيان ڪيل هڪ روايت موجب، سندس ماءُ هن کي اهو نالو ان ڪري ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس ڄمڻ سان سندس سڀ غم دور ٿي ويا هئا.{{sfn|Strong|1989|p=205}} نالو [[پيادسي]] ٽين ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي ''[[ديپاونس]]'' ۾ اشوڪ سان لاڳاپيل ملي ٿو.<ref>{{cite book |title=The Dîpavaṃsa: An Ancient Buddhist Historical Record |date=1879 |publisher=Williams and Norgate |pages=[https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog/page/n156 147]–148 |url=https://archive.org/details/dpavasaanancien00oldegoog |language=en}}</ref> هن اصطلاح جي لفظي معنيٰ آهي: "اهو شخص جيڪو مهرباني سان ڏسي" يا "خوشگوار صورت وارو" ([[سنسڪرت]]: ''پريه درشي''). ممڪن آهي ته اهو اشوڪ طرفان اختيار ڪيل هڪ [[شاهي لقب]] هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=226–227}}<ref name="Asokan studies">{{cite book |last1=Sircar |first1=D. C. |title=Asokan studies |date=1979 |page=113 |url=https://archive.org/stream/in.gov.ignca.67068/67068#page/n125/mode/2up}}</ref> هن نالي جي هڪ صورت يوناني ٻوليءَ جي لکتن ۾ اشوڪ لاءِ استعمال ٿي آهي: βασιλεὺς Πιοδασσης ("[[باسيليئس]] پيوڊاسيس").<ref name="Asokan studies"/> اشوڪ جي لکتن ۾ سندس لقب ''[[ديوانمپريه|ديوانمپيه]]'' (سنسڪرت: ''ديوانمپريه'') پڻ ملي ٿو، جنهن جي معنيٰ آهي "ديوتائن جو محبوب". اشوڪ ۽ ديوانمپيه کي هڪ ئي شخص ثابت ڪرڻ لاءِ [[ماسڪي]] ۽ گجررا وارين لکتن کي بنيادي ثبوت طور پيش ڪيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن ۾ بادشاهه لاءِ ٻئي اصطلاح گڏ استعمال ٿيل آهن.{{sfn|Strong|1989|p=11}}{{sfn|Lahiri|2015|p=129}} هي لقب ٻين بادشاهن به اختيار ڪيو، جن ۾ اشوڪ جي همعصر [[ديوانمپيه تِسَّا]] (انورادهاپورا جو بادشاهه) ۽ اشوڪ جو اولاد [[داشرتھ موريا]] پڻ شامل آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=226}} == وڌيڪ تعارف== اشوڪا موريا گهراڻي جو هڪ مشهور راجا هو. هي راجا چندر گپت جو پوٽو ۽ بندوسار جو پت هو. پيءُ جي حياتيءَ ۾ ئي هڪ ٻئي پٺيان ٽئڪسيلا ۽ اُجين جو گورنر رهيو. انتظامي صلاحيتن کي ڏسندي، بندوسار پنهنجن ٻين پٽن جي نسبت -اشوڪا- کي ترجيح ڏني ۽ کيس ولي عهد بڻايو. هيءُ پيءُ جي وفات کان پوءِ 237 ق. م ڌاري ”مگڌ“ جي گاديءَ تي ويٺو. پنهنجي دؤر حڪومت ۾ هن ڪانگڙہ (اڙيسا) تي حملو ڪيو. انهيءَ حملي ۾ جيتوڻيڪ هن کي فتح ته ٿي، پر -جنگ- ۽ خون، حڪومت کان سندس دل کٽي ڪري وڌي ۽ هن -ٻڌ- ڌرم اختيار ڪيو ۽ باقي حڪومت انهيءَ ڌرم جي تعليمات مطابق ئي هلايائين. هن -ٻڌ- ڌرم جي پرچار لاءِ هرهنڌ پنهنجا مبلغ موڪليا. سنڌ ۾ هن جو خاص چيلو ”اپار گپتا“ آيو، جنهن هتي -ٻڌمت- جو تمام گهڻو پرچار ڪيو. اشوڪا، سنڌ، بلوچستان، صوبي سرحد ۾ مانسهره، سوات، [[پاڪستان]] جي اترين علائقن، افغانستان، ڪشمير، نيپال، يونان ۽ مصر تائين -ٻڌمت- جا ڪتبا کڙا ڪرايا، -جن- مان ڪي هن وقت به موجود آهن، -جن- مان سارناٿ جي ڪتبي کي بنيادي اهميت حاصل آهي. هن بيشمار -اسٽوپا- به تعمير ڪرايا. هي اهنسا (عدم تشدد) جو پيروڪار هو ۽ حڪومت جو پويون عرصو ڀڪشو (ٻڌ درويش) بڻجي هلايائين. 186 ق. م ڌاري -اشوڪا- وفات ڪئي. سندس مرڻ کان ستت ئي پوءِ موريا خاندان جي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref>{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B4%D9%88%DA%AA%D8%A7 |access-date=2020-12-04 |archive-date=2024-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241103092632/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B4%D9%88%DA%AA%D8%A7 |url-status=dead }}</ref> ==پيدائش== اشوڪ جي پيدائش جي صحيح تاريخ يقيني طور معلوم ناهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور جي موجود همعصر هندستاني متنن ۾ اهڙيون تفصيلون درج نه ڪيون ويون آهن. البت اهو معلوم آهي ته هو ٽين صدي ق.م ۾ جيئرو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس لکتن ۾ ڪيترن ئي همعصر حڪمرانن جو ذڪر ملي ٿو، جن جون تاريخون وڌيڪ يقين سان معلوم آهن، جهڙوڪ [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيئوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]]، [[اينٽيگونس ٻيون گوناتاس]]، [[مئگاس آف سائرين]]، ۽ سڪندر (يا ته [[ايپائرس جو سڪندر ٻيون|ايپائرس]] وارو يا [[ڪرنتھ جو سڪندر]])۔{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} تنهن ڪري اشوڪ جي پيدائش چوٿين صدي ق.م جي آخري حصي يا ٽين صدي ق.م جي شروعاتي دور ۾ ٿي هوندي ({{circa|304 BCE}})۔{{sfn|Lahiri|2015|p=24}} هن غالباً 269–268 ق.م ڌاري تخت سنڀاليو.{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} == نسب == اشوڪ جون پنهنجون لکتون ڪافي تفصيلي آهن، پر انهن ۾ سندس ابن ڏاڏن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Lahiri|2015|p=26}} ٻين ماخذن، جهڙوڪ [[پراڻ]] ۽ ''[[مهاونس]]'' موجب، سندس پيءُ موريا شهنشاهه [[بندوسار]] هو، جڏهن⁠تہ سندس ڏاڏو [[چندرگپت موريا]] هو، جيڪو موريا سلطنت جو باني هو.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ سندس پيءُ جو نالو بندوسار ٻڌائي ٿو، پر سندس نسب کي ٻڌ جي همعصر بادشاهه [[بمبسار]] سان ڳنڍي ٿو، هيٺين سلسلي ذريعي: [[اجاتشتر]] → [[اُدايين]] → مُندا → ڪاڪاورنين → سهالين → تُلاڪوچي → مها منڊل → [[پرسينجت]] → [[نندا سلطنت|نندا]]۔{{sfn|Strong|1989|p=204}} سورهين صديءَ جي تبتي ڀڪشو [[تاراناٿ]]، جنهن جو بيان اڳين روايتن جو تبديل ٿيل روپ سمجهيو وڃي ٿو،{{sfn|Thapar|1961|p=9}} اشوڪ کي چمپارڻ جي بادشاهه نيمتا ۽ هڪ واپاري جي ڌيءَ جو پٽ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[اشوڪ جي ماءُ]] چمپا جي هڪ برهمڻ جي ڌيءَ هئي، ۽ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته هوءَ ڪنهن بادشاهه سان شادي ڪندي. انهيءَ ڪري سندس پيءُ کيس پاٽلي پتر وٺي ويو، جتي هوءَ بندوسار جي وڏي راڻي بڻجي وئي.{{sfn|Strong|1989|pp=204–205}} ''اشوڪاوادان'' ۾ سندس نالو بيان نه ڪيو ويو آهي،{{sfn|Lahiri|2015|p=323|ps=:"In the Ashokavadana, Ashoka's mother is not named."}} پر ٻين روايتن ۾ سندس مختلف نالا ملن ٿا.{{sfn|Lahiri|2015|p=31}} مثال طور: * ''اشوڪاوادان مالا'' ۾ سندس نالو '''سُڀدرانگي''' ڏنو ويو آهي۔{{sfn|Guruge|1993|p=19}}{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''وامسٿاپڪاسني'' يا ''مهاونس ٽيڪا''، جيڪا ''مهاونس'' تي هڪ شرح آهي، کيس '''ڌرم''' (پالي ۾ ''ڌمّ'') سڏي ٿي، ۽ ٻڌائي ٿي ته هوءَ موريا [[ڪشتريه]] خاندان سان واسطو رکندي هئي۔{{sfn|Mookerji|1995|p=2}} * ''[[ديوياوادان]]'' جي هڪ روايت ۾ کيس '''جنپد ڪلياني''' سڏيو ويو آهي۔{{sfn|Singh|2008|p=332}} عالم [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]] موجب، "جنپد ڪلياني" ڪو ذاتي نالو نه، پر هڪ لقب آهي.{{sfn|Guruge|1993|p=19}} ٻئين صدي عيسويءَ جي مؤرخ [[ايپين]] موجب، [[چندرگپت موريا]] يوناني حڪمران [[سيلوڪس پهريون نيڪاتور]] سان شاديءَ جو اتحاد قائم ڪيو هو. انهيءَ بنياد تي ڪجهه ماڻهن اهو خيال ظاهر ڪيو آهي ته يا ته چندرگپت يا سندس پٽ بندوسار ڪنهن يوناني شهزادي سان شادي ڪئي هئي. بهرحال، ان ڳالهه جو ڪو مضبوط ثبوت موجود ناهي ته اشوڪ جي ماءُ يا ڏاڏي يوناني نسل سان تعلق رکنديون هيون، ۽ اڪثر مؤرخن هن نظريي کي رد ڪري ڇڏيو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=20}} == شهزادي جي حيثيت ۾ == {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 500 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = Mauryan ruins of pillared hall at Kumrahar site of Pataliputra ASIEC 1912-13.jpg | caption1 = [[پاٽلي پتر]] جي ڪمراهار ماڳ تي ستونن واري هال جا آثار | image2 = Pataliputra_capital_(volume).jpg | caption2 = [[پاٽلي پتر]] جو ستون-سِر، چوٿين–ٽين صدي ق.م | footer = امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] شهر ۾ ڄائو هو. ان دور جي شهر جا آثار جديد [[پاٽنا]] جي مرڪزي علائقن ۾ کوٽائين ذريعي مليا آهن. | footer_align = center }} اشوڪ جون پنهنجون لکتون سندس ابتدائي زندگي بابت ڪا معلومات فراهم نٿيون ڪن، ۽ هن موضوع بابت گهڻي ڄاڻ انهن روايتن مان ملي ٿي جيڪي سندس وفات کان سوين سال پوءِ لکيون ويون.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}} جيتوڻيڪ انهن روايتن ۾ اشوڪ جي اڳين جنمن جهڙيون ظاهر طور افسانوي ڳالهيون شامل آهن، پر انهن ۾ اشوڪ جي دور بابت ڪجهه اهڙي معلومات پڻ موجود آهي جيڪا تاريخي طور ممڪن نظر اچي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=27}}{{sfn|Singh|2008|p=332}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، جڏهن اشوڪ نوجوان هو ته سندس پيءُ بندوسار سندس کُردري ۽ غير دلڪش صورت سبب کيس پسند نه ڪندو هو. هڪ ڏينهن بندوسار تپسوي پنگل واتساجيو کي چيو ته هو طئي ڪري ته سندس پٽن مان ڪير سندس جانشين ٿيڻ جي لائق آهي. تپسوي جي صلاح تي سڀني شهزادن کي "سونهري محل جي باغ" ۾ گڏ ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو. اشوڪ وڃڻ لاءِ تيار نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس خبر هئي ته سندس پيءُ کيس پسند نٿو ڪري، پر سندس ماءُ کيس وڃڻ تي آماده ڪيو. جڏهن وزير [[رادھاگپت]] ڏٺو ته اشوڪ گاديءَ واري شهر مان باغ ڏانهن روانو ٿي رهيو آهي، تڏهن هن شهزادي کي سفر لاءِ شاهي هاٿي مهيا ڪرڻ جي آڇ ڪئي.{{sfn|Strong|1989|p=206}} باغ ۾ پنگل واتساجيو شهزادن جو جائزو ورتو ۽ سمجهي ويو ته ايندڙ شهنشاهه اشوڪ هوندو. پر بندوسار کي ناراض ڪرڻ کان بچڻ لاءِ هن جانشين جو نالو ظاهر نه ڪيو. ان جي بدران هن چيو ته جنهن وٽ بهترين سواري، بهترين ويهڻ جي جاءِ، بهترين پيئڻ، بهترين ٿانوَ ۽ بهترين کاڌو هوندو، اهو ئي ايندڙ بادشاهه ٿيندو. هر ڀيري اشوڪ دعويٰ ڪئي ته اهي شرطون هن وٽ موجود آهن. بعد ۾ تپسوي اشوڪ جي ماءُ کي ٻڌايو ته سندس پٽ ايندڙ شهنشاهه ٿيندو، ۽ سندس صلاح تي بندوسار جي غضب کان بچڻ لاءِ سلطنت ڇڏي هليو ويو.{{sfn|Strong|1989|p=207}} جيتوڻيڪ روايتون ٻڌائين ٿيون ته بندوسار اشوڪ جي ظاهر سبب کيس پسند نه ڪندو هو، پر اهي ساڳيون روايتون اهو به ٻڌائين ٿيون ته هن اشوڪ کي اهم ذميواريون ڏنيون، جهڙوڪ [[تڪششيلا]] جي بغاوت کي ختم ڪرڻ (اتر هندستاني روايت موجب) ۽ [[اجين]] جي حڪومت هلائڻ (سري لنڪائي روايت موجب).{{sfn|Thapar|1961|p=21}} اهو ظاهر ڪري ٿو ته بندوسار شهزادي جي ٻين صلاحيتن کان متاثر هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته هن اشوڪ کي گاديءَ واري شهر کان پري علائقن ۾ ان ڪري موڪليو ته جيئن هو شاهي درٻار کان پري رهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=65}} === تڪششيلا ۾ بغاوت === [[File:Aramaic_inscription_at_Taxila_Museum.jpg|thumb|upright=0.6|[[ٽيڪسلا جي آرامي لکت]]، جنهن ۾ ممڪن طور اشوڪ جو ذڪر موجود آهي.]] ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار شهزادي اشوڪ کي [[تڪششيلا]] شهر ۾ بغاوت کي دٻائڻ لاءِ موڪليو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} (موجوده [[پاڪستان]] ۾ [[ڀير ماڙو]]).{{sfn|Lahiri|2015|p=66}} هي واقعو سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهي؛ ان جي بدران اتي بيان آهي ته بندوسار اشوڪ کي [[اجين]] جو گورنر مقرر ڪيو. ٻن ٻين ٻڌ ڌرمي متنن، ''اشوڪ سوتر'' ۽ ''ڪنال سوتر''، مطابق بندوسار اشوڪ کي [[گنڌارا]] جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو هو، جتي تڪششيلا واقع هئي، نه اجين.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} ''اشوڪاوادان'' موجب بندوسار اشوڪ کي چار حصن تي مشتمل لشڪر (گهوڙيسوار، [[جنگي هاٿي]]، [[رتھ]] ۽ پيادل فوج) ڏنو، پر هٿيار مهيا ڪرڻ کان انڪار ڪيو. اشوڪ چيو ته جيڪڏهن هو واقعي شهنشاهه ٿيڻ جي لائق آهي ته هٿيار پاڻ ظاهر ٿي ويندا. پوءِ ديوتائون زمين مان نڪري آيون ۽ فوج کي هٿيار فراهم ڪيا.{{sfn|Strong|1989|p=208}} جڏهن اشوڪ تڪششيلا پهتو ته شهرين سندس آجيان ڪئي ۽ ٻڌايو ته سندن بغاوت فقط ظالم وزيرن خلاف هئي، بادشاهه خلاف نه. ڪجهه عرصي بعد [[خاصا]] علائقي ۾ به سندس آجيان ڪئي وئي، ۽ ديوتائن اعلان ڪيو ته هو سڄي ڌرتيءَ تي حڪومت ڪندو.{{sfn|Strong|1989|p=208}} تڪششيلا هڪ مالدار ۽ سياسي لحاظ کان اهم شهر هو. تاريخي ثبوت ڏيکارين ٿا ته اشوڪ جي دور تائين اهو ''[[اترپٿ]]'' واپاري رستي وسيلي [[پاٽلي پتر]] سان ڳنڍيل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=70}} بهرحال، موجود همعصر ماخذن مان ڪو به تڪششيلا جي بغاوت جو ذڪر نٿو ڪري، ۽ اشوڪ جي ڪنهن به لکت مان اهو ظاهر نٿو ٿئي ته هن ڪڏهن شهر جو دورو ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=66-67}} تنهن هوندي به، اشوڪ جي تڪششيلا سان لاڳاپي جي روايت کي [[سرڪپ]] مان مليل هڪ آرامي لکت جزوي طور تقويت ڏئي ٿي. ان لکت ۾ هڪ نالو "prydr" اکرن سان شروع ٿئي ٿو، جنهن کي گهڻا عالم "پريادرشي" طور بحال ڪن ٿا، جيڪو اشوڪ جو لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} تڪششيلا ڀرسان موجود [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] جو نالو به اشوڪ سان لاڳاپي جو هڪ ممڪن ثبوت سمجهيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ "ڌرماراجا" مان مراد اشوڪ ٿي سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=68}} ديوتائن طرفان هٿيار مهيا ڪرڻ وارو قصو شايد اشوڪ کي نيم الاهي حيثيت ڏيڻ لاءِ بيان ڪيو ويو هجي، يا اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ ته بندوسار، جيڪو اشوڪ کي پسند نه ڪندو هو، سندس ناڪامي چاهيندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=67}} === اجين جو نائب بادشاهه === ''[[مهاونس]]'' موجب، بندوسار اشوڪ کي [[اونتيراستر]] (موجوده [[اجين ضلعو]]) جو [[اوپراجا|نائب بادشاهه]] مقرر ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=21}} هي علائقو مرڪزي هندستان جو هڪ اهم انتظامي ۽ واپاري صوبو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=89–90}} هي روايت مرڪزي هندستان مان دريافت ٿيل [[سارو مارو]] لکت سان پڻ تقويت حاصل ڪري ٿي، جنهن ۾ بيان آهي ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ انهيءَ هنڌ جو دورو ڪيو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=350–351}} اشوڪ جي پنهنجي [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان#پهريون جدا اهم پٿريلو فرمان|پٿريلي فرمان]] مان پڻ معلوم ٿئي ٿو ته سندس دور ۾ اجين ۾ هڪ شهزادو نائب بادشاهه موجود هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} اهو به هن روايت جي حمايت ڪري ٿو ته اشوڪ پاڻ اجين جو نائب بادشاهه رهيو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=98}} {{multiple image | perrow=2 | total_width=400 | caption_align=center | align=right | direction=horizontal | image1=Saru_Maru_stupa.jpg | image2=Panguraria Top View Closeup detail.jpg | footer=[[سارو مارو]] يادگاري لکت مان لڳي ٿو ته اشوڪ شهزادي جي حيثيت ۾ اجين واري علائقي ۾ موجود هو: "''پريادسي'' خوشگوار سير لاءِ هن هنڌ آيو جڏهن هو اڃا شهزادو هو..." }} اشوڪ جي دور ۾ [[پاٽلي پتر]] ۽ [[اجين]] ڪيترن ئي رستن ذريعي ڳنڍيل هئا، ۽ ممڪن آهي ته اجين ڏانهن ويندي سندس قافلو روپناٿ ۾ ترسيو هجي، جتي بعد ۾ سندس لکت ملي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|pp=94–95}} سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ اجين ويندي [[وديشا]] پهتو، جتي هو هڪ خوبصورت عورت جي عشق ۾ مبتلا ٿيو. ''ديپاونس'' ۽ ''مهاونس'' موجب اها عورت [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] هئي، جيڪا هڪ واپاري جي ڌيءَ هئي. ''مهابودهي ونس'' مطابق هوءَ "وديشا مها ديوي" هئي ۽ [[شاڪيه]] خاندان سان تعلق رکندي هئي، جنهن مان [[گوتم ٻڌ]] پڻ هو. ممڪن آهي ته ٻڌ ڌرمي تاريخ نويسن اشوڪ جي خاندان کي ٻڌ سان ڳنڍڻ لاءِ هي شاڪيه تعلق بيان ڪيو هجي.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} ٻڌ ڌرمي متنن مان ظاهر ٿئي ٿو ته ديوي بعد ۾ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو، پر انهن ۾ سندس قبولِ اسلام... (يعني قبولِ ٻڌ ڌرم) جو ڪو تفصيلي بيان موجود ناهي. انهيءَ ڪري ممڪن آهي ته جڏهن هن اشوڪ سان ملاقات ڪئي، تڏهن به هوءَ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هئي.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ''مهاونس'' موجب، اجين ۾ ديوي اشوڪ جي پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] کي جنم ڏنو، ۽ ٻن سالن بعد هڪ ڌيءَ [[سنگهمتا]] پيدا ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=97}} ''مهاونس'' موجب مهندا کي اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، ڀڪشو بڻايو ويو. انهيءَ حساب سان مهندا اشوڪ جي تخت نشيني وقت چوڏهن ورهين جو هو. جيڪڏهن مهندا ان وقت ڄائو جڏهن اشوڪ فقط ويهن ورهين جو هو، ته پوءِ اشوڪ تقريباً 34 ورهين جي عمر ۾ تخت تي ويٺو هوندو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن ڪيترائي سال نائب بادشاهه طور خدمتون سرانجام ڏنيون.{{sfn|Thapar|1961|pp=24–25}} == تخت نشيني == روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ [[يووراج|ولي عهد]] نه هو، ۽ سندس تخت نشيني تڪراري هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=25}} ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، بندوسار جي وڏي پٽ [[سوسيما]] هڪ ڏينهن مذاق ۾ هڪ گنجي وزير جي مٿي تي چماٽ هنئي. وزير کي خوف ٿيو ته جيڪڏهن سوسيما بادشاهه بڻيو ته شايد هڪ ڏينهن تلوار سان به ساڻس اهڙي ئي مذاق ڪري. تنهن ڪري هن پنج سئو وزيرن کي اشوڪ جي حمايت لاءِ آماده ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اڳڪٿي ڪئي وئي هئي ته اشوڪ هڪ ''[[چڪروَرتي]]'' (ساري دنيا تي حڪومت ڪندڙ حڪمران) بڻجندو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ڪجهه عرصي بعد [[تڪششيلا]] ۾ ٻيهر بغاوت ٿي. بندوسار سوسيما کي بغاوت دٻائڻ لاءِ موڪليو. ٿوري ئي وقت کان پوءِ بندوسار سخت بيمار ٿي پيو ۽ سندس موت جو امڪان پيدا ٿيو. ان وقت سوسيما اڃا تڪششيلا ۾ هو ۽ بغاوت مڪمل طور ختم ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو هو. بندوسار کيس گاديءَ واري شهر واپس گهرائي ورتو ۽ اشوڪ کي حڪم ڏنو ته هو تڪششيلا ڏانهن روانو ٿئي.{{sfn|Strong|1989|p=209}} پر وزيرن بندوسار کي ٻڌايو ته اشوڪ بيمار آهي ۽ صلاح ڏني ته سوسيما جي واپسي تائين اشوڪ کي عارضي طور تخت تي ويهاريو وڃي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} جڏهن بندوسار انڪار ڪيو، تڏهن اشوڪ اعلان ڪيو ته جيڪڏهن تخت واقعي سندس قسمت ۾ آهي ته ديوتائون کيس ايندڙ شهنشاهه طور تاج پارائينديون. ساڳئي لمحي ديوتائن ائين ڪيو، بندوسار وفات ڪري ويو، ۽ اشوڪ جي حڪمراني سڄي دنيا تائين پکڙجي وئي، جنهن ۾ زمين جي مٿان موجود [[يڪشا]]ن جو علائقو ۽ زمين جي هيٺان موجود [[ناگ]]ن جو علائقو پڻ شامل هو.{{sfn|Strong|1989|p=209}} جڏهن سوسيما گاديءَ واري شهر واپس آيو ته اشوڪ جي نئين وزيراعظم [[راڌاگپت]] کيس ڪوئلن سان ڀريل هڪ کڏ ۾ ڦاسائي ڇڏيو. سوسيما دردناڪ موت مري ويو، جڏهن ته سندس سپهه سالار ڀدرايڌ بُدھ ڌرم جو ڀڪشو بڻجي ويو.{{sfn|Strong|1989|p=210}} [[File:Sarnath_Ashoka_Lions_with_Dharma_Wheel.jpg|thumb|[[سارناتھ]] ۾ [[اشوڪ جو شينھن وارو-ٿنبو]]، جنهن ۾ چار [[ايشيائي شينھن]] هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن. اهي [[ٻڌ ڌرم]] جي [[چار عظيم سچايون|چار عظيم سچائين]] ۽ اخلاقي قانون جي ڦيٿي ([[ڌرم چڪر]]) جي علامت آهن.{{sfn|Allen|2012|p=331}}]] ''[[مهاونس]]'' موجب، جڏهن بندوسار بيمار ٿيو ته اشوڪ [[اجين]] مان [[پاٽلي پتر]] واپس آيو ۽ گاديءَ واري شهر تي قبضو ڪري ورتو. پيءُ جي وفات کان پوءِ هن پنهنجي وڏي ڀاءُ کي قتل ڪيو ۽ تخت تي ويٺو.{{sfn|Lahiri|2015|p=101}} ساڳئي متن موجب، اشوڪ پنهنجي سوتيلي ڀائرن مان نويَنوي (99) ڄڻن کي قتل ڪيو، جن ۾ سُمانا پڻ شامل هو.{{sfn|Guruge|1993|p=28}} ''[[ديپاونس]]'' موجب، هن هڪ سئو ڀائرن کي قتل ڪيو ۽ چار سال بعد تاجپوشي ڪرائي.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} ''ونسٿاپڪاسني'' وڌيڪ ٻڌائي ٿو ته هڪ [[آجيَوڪ]] تپسوي اشوڪ جي ماءُ جي خواب جي تعبير ڪندي اڳواٽ هن خونريزي جي پيشنگوئي ڪئي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} انهن روايتن موجب اشوڪ جو سڳو ڀاءُ [[تِسا]] ئي بچي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} ٻين ذريعن ۾ بچيل ڀاءُ جا نالا [[ويتاشوڪ]]، وگتاشوڪ، سودت (''So-ta-to'') يا سوگتر (''Siu-ka-tu-lu'') بيان ڪيا ويا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} 99 ۽ 100 جهڙا انگ واضح طور مبالغو آهن ۽ شايد صرف اهو ظاهر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا ويا آهن ته اشوڪ پنهنجي ڪيترن ئي ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=102}} [[تاراناٿ]] موجب اشوڪ پنهنجي اڳوڻي حڪمران جو ناجائز پٽ هو ۽ تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڇهه جائز شهزادن کي قتل ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=25–26}} ممڪن آهي ته اشوڪ اصل جانشين نه هجي ۽ هن تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ يا وڌيڪ ڀائر قتل ڪيا هجن. بهرحال، ٻڌ ڌرمي ماخذن شايد هن واقعي کي وڌائي پيش ڪيو ته جيئن ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ اشوڪ کي ظالم ۽ بي رحم حڪمران طور ڏيکاري سگهجي. اشوڪ جي پنجين پٿريلي فرمان ۾ انهن عملدارن جو ذڪر آهي جن جي ذميواري سندس ڀائرن، ڀينرن ۽ ٻين مائٽن جي خاندانن جي ڀلائي هئي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس تخت نشيني کان پوءِ به سندس هڪ کان وڌيڪ ڀائر زندهه هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} تنهن هوندي به ڪجهه مؤرخ هن راءِ سان متفق ناهن، ڇاڪاڻ⁠تہ فرمان ۾ صرف ڀائرن جي ''خاندانن'' جو ذڪر آهي، خود ڀائرن جو نه.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} === تخت نشيني جي تاريخ === سري لنڪائي متنن ''[[مهاونس]]'' ۽ ''[[ديپاونس]]'' موجب اشوڪ [[گوتم ٻڌ]] جي وفات کان 218 سال پوءِ تخت تي ويٺو ۽ 37 سال حڪومت ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|pp=13–14}} ٻڌ جي وفات جي صحيح تاريخ پاڻ به تڪراري آهي،{{sfn|Thapar|1961|p=14}} جڏهن⁠تہ اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ ٻڌ جي وفات کان صرف هڪ سئو سال پوءِ حڪومت ڪئي، جنهن ڪري تاريخ بابت وڌيڪ اختلاف پيدا ٿيا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست مڃجي ۽ ٻڌ جي وفات 483 ق.م ۾ ٿي هجي، جيئن ڪيترن ئي عالمن تجويز ڪيو آهي، ته اشوڪ جي تخت نشيني 265 ق.م ۾ ٿيڻ گهرجي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} [[پراڻ]]ن موجب اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] 25 سال حڪومت ڪئي، جڏهن⁠تہ سري لنڪائي روايت 28 سال ٻڌائي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=13}} جيڪڏهن پراڻن جو بيان صحيح هجي ته اشوڪ جي تخت نشيني کي ٽي سال اڳ، يعني 268 ق.م تي تاريخ بندي ڪري سگهجي ٿي. ٻئي طرف، جيڪڏهن سري لنڪائي روايت درست هجي پر ٻڌ جي وفات 486 ق.م مڃجي، جيڪا ''ڪينٽونيز ڊاٽڊ رڪارڊ'' سان حمايت حاصل ڪري ٿي، ته پوءِ به اشوڪ جي تخت نشيني 268 ق.م جي لڳ ڀڳ بيهندي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}} ''مهاونس'' بيان ڪري ٿو ته اشوڪ بادشاهه ٿيڻ کان چار سال پوءِ رسمي تاجپوشي ڪرائي. هن وچ واري عرصي کي ائين سمجهي سگهجي ٿو ته انهن چئن سالن دوران هن بندوسار جي ٻين پٽن خلاف جانشيني جي جنگ وڙهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ هڪ قصو موجود آهي جنهن موجب اشوڪ جو وزير [[يشس]] پنهنجي هٿ سان سج کي لڪائي ڇڏيو. پروفيسر پي. ايڇ. ايل. ايگرمونٽ جو خيال هو ته هي قصو 4 مئي 249 ق.م تي اتر هندستان ۾ نظر آيل جزوي سج گرهڻ ڏانهن اشارو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=12–13}} ''اشوڪاوادان'' موجب، هن سج گرهڻ کان ڪجهه عرصي بعد اشوڪ مختلف ٻڌ ڌرمي مقدس ماڳن جي ياترا تي نڪتو. اشوڪ جي [[لومبني]] واري ستوني فرمان مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي 21هين سال ۾ لومبني جو دورو ڪيو. جيڪڏهن اهو دورو ساڳئي ياترا جو حصو هجي، ۽ لومبني جو دورو سج گرهڻ کان هڪ يا ٻن سالن اندر ٿيو هجي، ته پوءِ 268–269 ق.م واري تخت نشيني جي تاريخ وڌيڪ امڪاني لڳي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|p=14}}{{sfn|Lahiri|2015|p=25}} بهرحال، هي نظريو سڀني عالمن پاران قبول ٿيل ناهي. مثال طور [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي خيال ۾ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ڪيل واقعو تاريخي وقت بندي سان لاڳاپيل ئي ناهي، ۽ ايگرمونٽ جي تشريح ان روايت جي ادبي ۽ مذهبي پس منظر کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان اڳ واري حڪومت == سري لنڪائي ۽ اتر هندستاني ٻنهي روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ سخت ۽ پرتشدد شخص هو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} [[تاراناٿ]] پڻ لکي ٿو ته شروعات ۾ اشوڪ کي ''ڪاماشوڪ'' سڏيو ويندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪيترائي سال عيش ۽ عشرت ۽ دنياوي خواهشن (''[[ڪاما]]'') ۾ گذاريا. ان کان پوءِ کيس ''چنڊاشوڪ'' (يعني ”ظالم اشوڪ“) چيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن ڪجهه سال برن ڪمن ۾ صرف ڪيا. آخرڪار ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ هو ''ڌرماشوڪ'' (يعني ”نيڪ اشوڪ“) جي نالي سان مشهور ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[اشوڪاوادان]]'' پڻ کيس ''چنڊاشوڪ'' سڏي ٿو ۽ سندس ڪيترن ئي ظالماڻن عملن جو ذڪر ڪري ٿو:{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * جيڪي وزير سندس تخت نشيني ۾ مددگار ثابت ٿيا هئا، سي حڪومت سنڀالڻ کان پوءِ ساڻس بي ادبي سان پيش اچڻ لڳا. سندن وفاداري آزمائڻ لاءِ اشوڪ کين هڪ غيرمعمولي حڪم ڏنو ته سڀ گلن ۽ ميون وارا وڻ ڪٽي ڇڏين. جڏهن وزيرن اهو حڪم نه مڃيو ته اشوڪ ذاتي طور پنج سئو وزيرن جا سر قلم ڪرائي ڇڏيا.{{sfn|Lahiri|2015|p=105}} * هڪ ڏينهن باغ ۾ سير دوران اشوڪ ۽ سندس حرم جون عورتون هڪ سهڻي [[اشوڪ وڻ]] وٽان گذريون. ان منظر اشوڪ ۾ محبت جا جذبا جاڳايا، پر عورتون سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي سبب ساڻس قربت اختيار ڪرڻ ۾ دلچسپي نه رکيون. ڪجهه وقت پوءِ جڏهن اشوڪ سمهي پيو ته ناراض عورتن سندس نالي واري اشوڪ وڻ جا گل ۽ ٽاريون ڪٽي ڇڏيون. جاڳڻ کان پوءِ اشوڪ سزا طور پنهنجي پنج سئو حرم وارين عورتن کي جيئرو ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * اهڙين قتل عام وارين ڪاررواين سبب وزيراعظم [[رادھاگپت]] پريشان ٿي ويو. هن صلاح ڏني ته مستقبل جي اجتماعي قتلن لاءِ هڪ جلاد مقرر ڪيو وڃي ته جيئن بادشاهه پاڻ اهڙن ڪمن ۾ سڌو سنئون ملوث نه رهي. ان مقصد لاءِ مگڌ جي هڪ ڳوٺ جو نوجوان [[گريڪا]] مقرر ڪيو ويو، جيڪو فخر سان چوندو هو ته هو سڄي [[جمبوديپ]] جي ماڻهن کي قتل ڪري سگهي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} * گريڪا بعد ۾ ''چنڊاگريڪا'' (”ظالم گريڪا“) جي نالي سان مشهور ٿيو. سندس خواهش تي اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ قيد خانو تعمير ڪرايو.{{sfn|Lahiri|2015|p=106}} هي قيد خانو ''اشوڪ جو دوزخ'' جي نالي سان مشهور ٿيو. ٻاهران ڏسڻ ۾ اهو خوشنما ۽ دلڪش هو، پر اندر چنڊاگريڪا قيدين تي انتهائي بي رحماڻا تشدد ڪندو هو.{{sfn|Lahiri|2015|pp=106–107}} پنجين صديءَ جي چيني سياح [[فا شيان]] لکي ٿو ته اشوڪ ذاتي طور دوزخ جو دورو ڪيو ته جيئن اتي استعمال ٿيندڙ تشدد جا طريقا سکڻ بعد انهن جهڙا طريقا ايجاد ڪري سگهي. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوان زانگ]] دعويٰ ڪئي ته هن هڪ اهڙو ستون ڏٺو هو جيڪو اشوڪ جي ”دوزخ“ واري هنڌ جي نشاندهي ڪندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} ''[[مهاونس]]'' پڻ مختصر طور اشوڪ جي سخت مزاجي جو ذڪر ڪري ٿو. ان موجب، اشوڪ کي شروعاتي دور ۾ سندس برن ڪمن سبب ''چنڊاشوڪ'' چيو ويندو هو، پر ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان پوءِ سندس نيڪ عملن جي ڪري کيس ''ڌرماشوڪ'' سڏيو ويو.{{sfn|Lahiri|2015|p=107}} بهرحال، اتر هندستاني روايت جي ابتڙ، سري لنڪائي متن اشوڪ جي مخصوص ظالماڻن عملن جو ذڪر نٿا ڪن، سواءِ ان دعويٰ جي ته هن پنهنجي 99 ڀائرن کي قتل ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ کان اڳ هڪ ظالم ۽ خونخوار شخص طور پيش ڪرڻ واريون اهڙيون تصويرون غالباً ٻڌ ڌرمي مصنفن جي تخليق آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} انهن جو مقصد اهو ڏيکارڻ هو ته ٻڌ ڌرم اشوڪ جي زندگيءَ ۾ هڪ معجزاتي تبديلي آندي.{{sfn|Guruge|1995|p=46}} هن تبديلي کي وڌيڪ ڊرامائي ۽ اثرائتو بنائڻ لاءِ اهڙين روايتن ۾ اشوڪ جي اڳوڻي ظلم ۽ بعد واري مذهبي نيڪي ٻنهي کي مبالغي سان پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Charles1962">{{cite book | author=Charles Drekmeier | title=Kingship and Community in Early India | url=https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek | url-access=registration | access-date=30 October 2012 | year=1962 | publisher=Stanford University Press | lccn=62-9565 | pages=[https://archive.org/details/kingshipcommunit0000drek/page/173 173] }}</ref> == ڪلنگا جي جنگ ۽ ٻڌ ڌرم ۾ تبديلي == {{Main|ڪلنگا جي جنگ}} [[File:Kanaganahalli inscribed panel portraying Asoka (perspective).jpg|thumb|[[ڪناگن هلي]] مان مليل نقش ٿيل پينل، جنهن ۾ اشوڪ ۽ سندس راڻيون ڏيکاريل آهن. [[برهمي لپي]] ۾ "راجا اشوڪ" لکيل آهي، پهرين کان ٽئين صدي عيسوي.<ref>{{cite book |title=Indian Archaeology 1997–98 |publisher=ASI |page=Plate 72 |url=http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |access-date=22 January 2020 |archive-date=22 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122082556/http://nmma.nic.in/nmma/nmma_doc/Indian%20Archaeology%20Review/Indian%20Archaeology%201997-98%20A%20Review.pdf |url-status=live }}</ref>]] اشوڪ جي لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته هن پنهنجي حڪومت جي اٺين سال [[ڪلنگا]] واري علائقي کي فتح ڪيو. جنگ دوران ٿيل وڏي تباهي ۽ خونريزي سبب هن کي تشدد تي پڇتاءُ ٿيو، ۽ ايندڙ سالن ۾ هو آهستي آهستي ٻڌ ڌرم ڏانهن مائل ٿيو.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} [[اشوڪ جي فرمانن]] مان پٿريلي فرمان نمبر 13 بادشاهه جي گهري افسوس جو اظهار ڪري ٿو: {{Blockquote |text=ڪلنگا جي فتح کان پوءِ، سندس مقدس عظمت واري بادشاهه ۾ ڌرم جي حفاظت، ڌرم سان محبت ۽ ڌرم جي تبليغ جو وڏو جذبو پيدا ٿيو. ڪلنگا جي فتح تي سندس دل ۾ گهرو افسوس پيدا ٿيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ڪنهن اڳ ۾ آزاد ملڪ جي فتح دوران ماڻهن جو قتل، موت ۽ قيد ٿيڻ لازمي هوندو آهي. اها ڳالهه سندس مقدس عظمت لاءِ وڏي ڏک ۽ پشيماني جو سبب بڻجي. |source=<ref name="Wikisource Smith">{{cite Wikisource |wslink=Asoka - the Buddhist Emperor of India/Chapter 4 |title=Asoka: The Buddhist Emperor of India |last=Smith |first=Vincent |author-link=Vincent Arthur Smith |year=1920 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |page=185}}</ref> }} ٻئي طرف، سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي اٺين سال تائين اڳ ئي هڪ پڪو ٻڌ ڌرمي هو. ان روايت مطابق هو چوٿين سال ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيو ۽ پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ 84,000 وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Guruge|1995|pp=49–50}} ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائون ڪلنگا جي مهم جو ذڪر ئي نٿيون ڪن.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} سري لنڪائي روايت جي بنياد تي ڪجهه محقق، جهڙوڪ ايگرمونٽ، سمجهن ٿا ته اشوڪ ڪلنگا جي جنگ کان ''اڳ'' ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} هن نظريي جي مخالفت ڪندڙ چون ٿا ته جيڪڏهن اشوڪ اڳ ئي ٻڌ ڌرمي هو ته پوءِ هن اهڙي خونريز جنگ ڇو وڙهي؟ ايگرمونٽ ان جو جواب ڏيندي چوي ٿو ته اشوڪ شايد "[[وچولي واٽ]]" جي پنهنجي تشريح رکندو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=33}} پراڻن ليکڪن مان ڪجهه جو خيال هو ته اشوڪ جنگ کان پوءِ اوچتو ۽ ڊرامائي انداز ۾ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب ڪلنگا جي الحاق کان پوءِ هو ڌرم ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} تنهن هوندي به، جيڪڏهن اشوڪ جنگ کان پوءِ ٻڌ ڌرم اختيار ڪيو هو، تڏهن به لکتن مان معلوم ٿئي ٿو ته اها تبديلي اوچتو نه پر تدريجي عمل هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} پنهنجي حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل هڪ ننڍڙي پٿريلي فرمان ۾ اشوڪ لکي ٿو ته هو ٻن اڍائي سالن کان وڌيڪ عرصي کان ''[[اُپاسڪ]]'' (عام ٻڌ ڌرمي پيروڪار) هو، پر شروعاتي عرصي ۾ گهڻي اڳڀرائي نه ڪري سگهيو. آخري هڪ سال دوران هو سنگهه جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ ٻڌ ڌرم جو وڌيڪ سرگرم پيروڪار بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}} === ڪلنگا جي جنگ === اشوڪ جي وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13 موجب، هن تخت نشيني کان اٺ سال پوءِ ڪلنگا فتح ڪيو. فرمان موجب: * جنگ دوران 100,000 ماڻهو ۽ جانور مارجي ويا. * ان کان ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ ماڻهو فوت ٿيا. * 150,000 ماڻهو ۽ جانور قيدي بڻائي کڻي ويا ويا. اشوڪ لکي ٿو ته انهن مصيبتن تي پڇتاءُ ئي کيس ڌرم جي عمل ۽ تبليغ ڏانهن وٺي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هو اعلان ڪري ٿو ته هاڻي ڪنهن ملڪ جي فتح دوران ٿيندڙ قتل، موت ۽ جلاوطني کيس انتهائي دردناڪ ۽ افسوسناڪ لڳي ٿي. خاص طور تي مذهبي ماڻهن ۽ گهريلو زندگي گذاريندڙ ماڻهن جي تڪليف کيس وڌيڪ ڏکوئيندڙ محسوس ٿئي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=38}} هي فرمان [[ايراگوڊي]]، [[گرنار]]، [[ڪالسي]]، [[مانسهره]]، [[شاهباز ڳڙهي]] ۽ [[قنڌار]] سميت ڪيترن هنڌن تي مليو آهي.{{sfn|Guruge|1995|p=37}} پر حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته ڪلنگا واري علائقي ۾ موجود اشوڪ جي لکتن مان فرمان 13 ۽ 14 غائب آهن. انهن جي جاءِ تي ٻه الڳ فرمان آهن، جن ۾ اشوڪ جي پشيماني جو ڪو ذڪر ناهي. ممڪن آهي ته اشوڪ ڪلنگا جي ماڻهن آڏو اهڙي اعتراف کي سياسي طور مناسب نه سمجهيو هجي.{{sfn|Thapar|1995|pp=30–31}} هڪ ٻيو امڪان اهو به آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ بيان ڪيل جنگ جا انگ اکر ۽ نتيجا ڪنهن حد تائين مبالغو هجن، ته جيئن پري علائقن ۾ رهندڙ ماڻهن تي اثر پوي، جيڪي انهن دعوائن جي تصديق نٿي ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=56}} قديم ذريعا اشوڪ جي ڪنهن ٻي وڏي فوجي مهم جو ذڪر نٿا ڪن، جيتوڻيڪ سورهين صديءَ جي عالم [[تاراناٿ]] دعويٰ ڪري ٿو ته اشوڪ سڄي [[جمبوديپ]] کي فتح ڪيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} مؤرخ رميش چندر دت مطابق, جيتوڻيڪ اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت سندس سلطنت اڳ ئي تمام وسيع هئي، تنهن هوندي به هو وڌيڪ علائقا فتح ڪرڻ جو خواهشمند هو. پنهنجي حڪومت جي نائين سال ۾ اشوڪ [[ڪلنگا]] تي حملو ڪري ان کي فتح ڪيو. انهيءَ فتح جي نتيجي ۾ [[بنگال]] ۽ [[اوڙيسا]] جا علائقا [[مگڌ]] ۽ اتر هندستان سان وڌيڪ ويجهي سياسي لاڳاپي ۾ اچي ويا.<ref name="Dutt1908"/> هن الحاق واري جنگ جا منظر ۽ ان دوران ٿيندڙ خونريزيءَ اشوڪ جي دل ۽ ذهن تي گهرو ۽ دائمي اثر ڇڏيو. انهيءَ جنگ جي تباهيءَ ۽ انساني جانين جي نقصان کيس ٻڌ ڌرم اختيار ڪرڻ ڏانهن مائل ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> === ٻڌ ڌرم سان پهريون رابطو === {{multiple image |perrow=1 |total_width=300 |caption_align=center |align=right |direction=horizontal |image1=Vajrasana, early 20th century.jpg |caption1='''[[وجراسڻ، ٻوڌ گيا|وجراسڻ]]''' يا "ٻڌ جي روشن خياليءَ جو تخت"، [[مهاٻوڌي مندر]]، [[ٻوڌ گيا]]. اشوڪ اهو تخت ٻڌ جي روشن خياليءَ واري هنڌ جي يادگار طور تعمير ڪرايو هو.{{sfn|Allen|2012|pp=300–302}}<ref>"Ashoka did build the Diamond Throne at Bodh Gaya to stand in for the Buddha and to mark the place of his enlightenment" in {{cite book |last1=Ching |first1=Francis D. K. |last2=Jarzombek |first2=Mark M. |last3=Prakash |first3=Vikramaditya |title=A Global History of Architecture |date=23 March 2017 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-118-98160-3 |page=570 |url=https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |language=en |access-date=7 March 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523153935/https://books.google.com/books?id=SPqKDgAAQBAJ&pg=PT570 |url-status=live }}</ref> |image2=Vajrasana with side panels (3rd century BCE). Bodh Gaya.jpg |caption2=وجراسڻ جا نقش نگاري وارا حصا، ٽين صدي ق.م. }} اشوڪ جي ٻڌ ڌرم ۾ داخل ٿيڻ بابت مختلف ذريعا مختلف روايتون پيش ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=29}} سري لنڪائي روايت موجب، اشوڪ جو پيءُ [[بندوسار]] [[برهمڻ ڌرم]] جو پوئلڳ هو، جڏهن⁠تہ سندس ماءُ ڌرما [[آجيواڪ]] فرقو اختيار ڪيو هو.{{sfn|Guruge|1995|p=42}} ''[[سمنت پاساديڪا]]'' موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي شروعاتي ٽن سالن دوران غير ٻڌ ڌرمي فرقن جو پيروڪار رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=43}} سري لنڪائي متنن مطابق اشوڪ روزانو دان وٺندڙ برهمڻن جي روش کان مطمئن نه هو. سندس درٻارين آجيواڪ ۽ [[جيني ڌرم|نگنٿ]] استادن کي به پيش ڪيو، پر اهي به کيس متاثر نه ڪري سگهيا.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} ''[[ديپاونس]]'' مطابق اشوڪ ڪيترن غير ٻڌ ڌرمي مذهبي اڳواڻن کي محل ۾ گهرايو ۽ وڏا انعام ڏنا، اميد ڪندي ته اهي سندس هڪ سوال جو جواب ڏيندا. پر ڪو به مطمئن ڪندڙ جواب نه ڏئي سگهيو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هڪ ڏينهن اشوڪ [[پاٽلي پتر]] جي رستي تي هڪ نوجوان ٻڌ ڌرمي راهب [[نگروڌ]] (نياگروڌ) کي ڏٺو، جيڪو ڀڪشا لاءِ نڪتل هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} نگروڌ دراصل اشوڪ جو ڀائيٽو هو، جيتوڻيڪ اشوڪ پاڻ ان حقيقت کان اڻواقف هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} هو اشوڪ جي وڏي ڀاءُ [[سُمانا]] جو وفات کان پوءِ ڄاول پٽ هو، جنهن کي اشوڪ تخت جي جنگ دوران قتل ڪرائي ڇڏيو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=34}} اشوڪ نگروڌ جي پُرسڪون، بيخوف ۽ سنجيده شخصيت کان متاثر ٿيو ۽ کيس پنهنجي ڌرم بابت ٻڌائڻ لاءِ چيو. جواب ۾ نگروڌ کيس ''اپّماد'' (هوشياري، سجاڳي ۽ سنجيدگي) بابت وعظ ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=109}} هي وعظ اشوڪ تي ايترو اثرانداز ٿيو جو هن نگروڌ کي 400,000 چاندي جا سڪا ۽ روزانو اٺ حصا چانور ڏيڻ جو حڪم ڏنو.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ان کان پوءِ اشوڪ هڪ ٻڌ ڌرمي ''[[اُپاسڪ]]'' بڻجي ويو ۽ [[ڪڪُٽارام]] وهار وڃڻ لڳو. اتي هن جي ملاقات مشهور ٻڌ راهب [[موگگلي پُت تِسّا]] سان ٿي، جنهن کان پوءِ هو ٻڌ ڌرم سان وڌيڪ وابسته ٿي ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=47}} هن ڪهاڻي جي تاريخي صداقت يقيني ناهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=110}} ممڪن آهي ته اشوڪ جي هڪ قابل استاد جي ڳولا واري هيءَ روايت ان ڳالهه جي وضاحت لاءِ بيان ڪئي وئي هجي ته هن [[جيني ڌرم]] اختيار ڇو نه ڪيو، جيڪو پڻ عدم تشدد ۽ همدردي جو درس ڏيندو هو. اها روايت ظاهر ڪري ٿي ته اشوڪ صرف ڪنهن مخصوص عقيدي جي ڳولا ۾ نه هو، بلڪه هڪ اهڙي روحاني استاد جي تلاش ۾ هو، جيڪو کيس مطمئن ڪري سگهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=108}} سري لنڪائي روايت وڌيڪ ٻڌائي ٿي ته اشوڪ جي حڪومت جي ڇهين سال سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ راهب)|مهندا]] ٻڌ راهب بڻيو ۽ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] ٻڌ راهبه بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''[[ديوياوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت اشوڪ جي تبديليءَ کي ٻڌ راهب [[سمُدرا]] سان منسوب ڪري ٿي، جيڪو اڳ ۾ شراوستي جو واپاري هو. هن روايت موجب سمُدرا کي اشوڪ جي مشهور "دوزخ" ۾ قيد ڪيو ويو، پر هن پنهنجي غيرمعمولي روحاني قوتن (''[[اِدّهي]]'') جي مدد سان پاڻ کي بچائي ورتو. جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هو سمُدرا وٽ پهتو ۽ سندس ڪيترن ئي معجزن کان متاثر ٿيو. ان کان پوءِ هن ٻڌ ڌرم قبول ڪيو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} ''[[اشوڪاوادان]]'' ۾ هڪ ٻي روايت آهي، جنهن مطابق سمُدرا واپاري جو پٽ هو ۽ جڏهن اشوڪ سان مليو تڏهن فقط 12 سالن جو هو. اهو بيان غالباً نگروڌ واري ڪهاڻي کان متاثر آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=36}} ''آ-يو-وانگ-چوان'' مطابق هڪ ستن سالن جي ٻڌ ٻار اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ڏانهن آندو. هڪ ٻي ڪهاڻي موجب 500 [[برهمڻ]] اشوڪ کي ٻڌ ڌرم ۾ دلچسپي وٺڻ سبب تنگ ڪندا هئا. پوءِ اهي معجزاتي طور [[ڀِڪشو]] بڻجي [[ڪڪُٽارام]] وهار ۾ رهڻ لڳا، جتي اشوڪ سندن ملاقات لاءِ ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=35}} اشوڪ جي تخت نشينيءَ وقت هندستان جي مختلف علائقن ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مرڪز اڳ ئي موجود هئا. اهو واضح ناهي ته ٻڌ سنگهه جي ڪهڙي شاخ اشوڪ تي سڀ کان وڌيڪ اثرانداز ٿي، پر سندس گاديءَ واري شهر [[پاٽلي پتر]] جي ٻڌ برادري هڪ مضبوط اميدوار سمجهي وڃي ٿي.{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} هڪ ٻيو اهم مرڪز [[مهاٻوڌي مندر]] هو. وڏي پٿريلي فرمان نمبر 8 مان معلوم ٿئي ٿو ته اشوڪ پنهنجي حڪومت جي ڏهين سال [[بوڌي وڻ]] جي زيارت ڪئي، جتي [[گوتم ٻڌ]] کي روشن خيالي حاصل ٿي هئي. ان کان علاوه، حڪومت جي تيرهين سال جاري ڪيل ننڍڙي پٿريلي فرمان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو تقريباً انهيءَ ئي دور ۾ ٻڌ ڌرم جو سرگرم پوئلڳ بڻجي چڪو هو.{{sfn|Thapar|1995|p=18}}{{sfn|Lahiri|2015|p=135}} == ٻڌ ڌرم جي اثر کان پوءِ جي حڪومت == === اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير === [[File:Sanchi2.jpg|thumb|[[سانچي]] جو اسٽوپ. مرڪزي اسٽوپ موريا دور ۾ تعمير ٿيو، بعد ۾ [[شونگ خاندان]] جي دور ۾ وڌايو ويو، جڏهن⁠ته سينگاريل دروازا [[ساتواهن خاندان]] جي دور سان تعلق رکن ٿا.]] ''[[مهاونسا]]'' ۽ ''[[اشوڪاوادان]]'' ٻنهي موجب اشوڪ 84,000 اسٽوپا يا وهار تعمير ڪرايا.{{sfn|Strong|1995|pp=154–155}} ''مهاونسا'' مطابق اها تعميري سرگرمي سندس حڪومت جي پنجين کان ستين سال جي وچ ۾ ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ گوتم ٻڌ جي اٺن مقدس تبرڪن مان ست گڏ ڪيا ۽ انهن کي سون، چاندي، [[ڪرائيسوبيرل|ٻليءَ جي اک]] ۽ بلور جي 84,000 صندوقن ۾ محفوظ ڪرايو. هن حڪم ڏنو ته زمين تي انهن سڀني شهرن ۾، جتي آبادي هڪ لک يا ان کان وڌيڪ هجي، 84,000 اسٽوپا تعمير ڪيا وڃن. [[ڪڪُٽارام]] وهار جي بزرگ راهب يَشس کي هن ٻڌايو ته سندس خواهش آهي ته سڀئي اسٽوپا هڪ ئي ڏينهن ۾ مڪمل ٿين. يَشس چيو ته هو سج کي پنهنجي هٿ سان ڍڪي مڪمل ٿيڻ جو اشارو ڏيندو. جڏهن هن ائين ڪيو ته سڀئي 84,000 اسٽوپا هڪ ئي وقت تي مڪمل ٿي ويا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} ''مهاونسا'' موجب اشوڪ 84,000 ''وهار'' (خانقاهون) تعمير ڪرايون ته جيئن ٻڌ جا تبرڪ انهن ۾ رکيا وڃن.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''اشوڪاوادان'' وانگر ''مهاونسا'' پڻ ٻڌ جي تبرڪن جي گڏ ڪرڻ جو ذڪر ڪري ٿي، پر ان کي تعميراتي سرگرمين سان نٿي جوڙي.{{sfn|Strong|1995|p=158}} ''مهاونسا'' ٻڌائي ٿي ته اشوڪ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ جو فيصلو تڏهن ڪيو جڏهن [[موگگلي پُت تِسّا]] کيس ٻڌايو ته ٻڌ جي ڌرم جا 84,000 حصا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=159}} اشوڪ پاڻ [[اشوڪارام]] وهار جي تعمير شروع ڪرائي ۽ ماتحت بادشاهن کي ٻين وهارن جي تعمير جو حڪم ڏنو. ٿيرا اندگُتّا جي معجزاتي قوتن جي مدد سان اشوڪارام مڪمل ٿيو، ۽ ساڳئي ڏينهن مختلف شهرن مان 84,000 وهارن جي مڪمل ٿيڻ جون خبرون پهتيون.{{sfn|Strong|1995|p=155}} هيٺين اسٽوپن ۽ وهارن جي تعمير روايتي طور اشوڪ سان منسوب ڪئي وڃي ٿي:{{citation needed|date=November 2019}} * [[سانچي]]، [[مڌيه پرديش]]، [[ڀارت]] * [[ڌاميڪ اسٽوپا]]، [[سارناٿ]]، [[اتر پرديش]]، ڀارت * [[مھاٻوڌي مندر]]، [[بھار]]، ڀارت * [[بارابار غارون]]، [[بھار]]، [[ڀارت]] * [[نالندا مھاويھار]] (ڪجهه حصا جهڙوڪ ساريپُتّا اسٽوپا)، [[بھار]]، ڀارت * [[تڪششيلا]] يونيورسٽي (ڪجهه حصا جهڙوڪ [[ڌرماراجيڪا اسٽوپا]] ۽ ڪنالا اسٽوپا)، [[تڪششيلا]]، [[پاڪستان]] * [[ڀير ٽِلو]] (ٻيهر تعمير ٿيل)، [[تڪششيلا]]، پاڪستان * [[ڀرهُت]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[ديور ڪوٺار]] اسٽوپا، [[مڌيه پرديش]]، ڀارت * [[بُٽڪارا اسٽوپا]]، [[سوات]]، پاڪستان * [[سناٽي]] اسٽوپا، [[ڪرناٽڪ]]، ڀارت * [[مير رڪن اسٽوپا]]، [[نواب شاهه]]، پاڪستان {| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center; width:100%;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | سانچي ۾ اشوڪي اسٽوپا |- ! style="background:#EAF4FC;" | ابتدائي شڪل ! style="background:#EAF4FC;" | موجوده آثار |- | [[File:Sanchi Great Stupa Mauryan configuration.jpg|250px]]<br /> موريا سلطنت جي دور (تقريباً 260 ق.م) ۾ عظيم اسٽوپ ۽ [[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪي ٿنڀي]] جي اندازي مطابق بحالي. | <gallery mode="packed" heights="180px"> File:Ashokan Pillar - Stupa 1 - Sanchi Hill 2013-02-21 4361.JPG|ڏاکڻي دروازي ڀرسان چمڪدار پٿر مان ٺهيل [[اشوڪي ٿنڀو]] جا باقيات. File:Minor Pillar Edict of Ashoka at Sanchi.jpg|سانچي ۾ اشوڪ جو [[ننڍو ٿنڀي وارو فرمان]]. File:Ashoka pillar remains near Southern Gateway Stupa 1 Sanchi.jpg|ڏاکڻي دروازي ڀرسان اشوڪي ٿنڀي جي باقي بچيل ڏنڊي جا آثار. File:Sanchi capital right side view.jpg|ٿنڀي جي چوٽيءَ جو پاسائتو منظر. [[سانچي آثار قديمه ميوزيم]].<ref name="p.25-28 Ashoka pillar">Described in Marshall [https://archive.org/stream/in.ernet.dli.2015.532798 pp. 25-28 Ashoka pillar].</ref> </gallery> |} === اشوڪ جا ٿنڀا === [[اشوڪ جا ٿنڀا]] (''Pillars of Ashoka'') هڪ ئي پٿر مان ٺهيل وڏن ٿنڀن جو سلسلو آهي، جيڪي سڄي [[برصغير]] ۾ پکڙيل آهن. اهي ٿنڀا ٽين صدي ق.م ۾ [[موريا سلطنت]] جي شهنشاهه [[اشوڪ اعظم]] (تقريباً 268–232 ق.م) تعمير ڪرايا يا انهن تي [[اشوڪ جا فرمان]] نقش ڪرايا ويا.{{refn|name=HR|{{cite journal |author1-last=Bisschop |author1-first=Peter C. |author2-last=Cecil |author2-first=Elizabeth A. |date=May 2019 |title=Columns in Context: Venerable Monuments and Landscapes of Memory in Early India |journal=History of Religions |volume=58 |issue=4 |pages=355–403 |doi=10.1086/702256}}}} اشوڪ پنهنجي انهن ٿنڀن لاءِ ''ڌمّ ٿمڀا'' (''Dhaṃma Thaṃbhā'') جو اصطلاح استعمال ڪيو، جنهن جي معنيٰ آهي "ڌرم جا ٿنڀا".<ref name="archive.org">{{cite book |title=Inscriptions of Asoka. New Edition by E. Hultzsch |date=1925 |page=132 |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch}}</ref><ref>{{cite book |last=Skilling |first=Peter |title=Mahasutras |date=1998 |publisher=Pali Text Society |isbn=9780860133209 |page=453}}</ref> هي ٿنڀا [[ڀارت جي تعميراتي فن]] جا اهم يادگار آهن، جن مان گهڻن تي موريا دور جي مشهور چمڪدار پالش (''مورين پالش'') موجود آهي. اشوڪ جا لڳ ڀڳ ويهه ٿنڀا اڄ تائين باقي آهن، جن مان ڪيترن تي سندس فرمان نقش ٿيل آهن. جانورن واريون چوٽيون (''مٿا'') رکندڙ ٿنڀن مان فقط چند مڪمل نمونا بچيا آهن، جن جو تعداد ست سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="auto">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3s9BAAAQBAJ&pg=PA123|title=The Return of the Buddha: Ancient Symbols for a New Nation|page=123|publisher=Routledge|author=Himanshu Prabha Ray|isbn=9781317560067|date=7 August 2014}}</ref> ٻه ٿنڀا [[فيروز شاهه تغلق]] طرفان [[دهلي سلطنت]] جي دور ۾ دهلي منتقل ڪيا ويا.<ref>India: The Ancient Past: A History of the Indian Subcontinent from c. 7000 BCE to CE 1200, Burjor Avari Routledge, 2016, p. 139.</ref> بعد ۾ ڪجهه ٻيا ٿنڀا [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن پڻ منتقل ڪرايا، جڏهن⁠ته انهن مان ڪيترين جانورن واريون ٿنڀن جون چوٽيون الڳ ڪيون ويون.{{sfn|Krishnaswamy|pp=697–698}} هي ٿنڀا عام طور تي 12 کان 15 ميٽر اوچا هوندا هئا ۽ سندن وزن 50 ٽن تائين پهچندو هو. انهن کي ڪڏهن ڪڏهن سوين ميل پري کان ڇڪي انهن هنڌن تائين آندو ويندو هو جتي کين نصب ڪيو ويندو هو.<ref>{{cite web|url=http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html|title=KING ASHOKA: His Edicts and His Times|website=www.cs.colostate.edu|access-date=29 October 2017}}</ref> انهن ٿنڀن جي چوٽيءَ تي نفيس سنگتراشي سان سينگاريل جانورن جون مورتيون لڳل هونديون هيون، جن مان ڪيترائي نمونا اڄ تائين محفوظ آهن. {| class="wikitable" style="margin:auto; width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7; font-size:110%;" | اشوڪي ٿنڀن جون مشهور چوٽيون |- | <gallery mode="packed" heights="200"> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India 2007-01-29.jpg|[[ويسالي]] جو شينھن File:Elephant capital Sankasya.jpg|[[سنڪسا]] جو هاٿي File:Rampurva bull in Presidential Palace high closeup.jpg|[[رامپوروا]] جو ڏاند (اصل نمونو) File:Lauria Nandangarh lion.jpg|[[لوريا نندنگڙهه]] جو شينھن File:Lion Capital - Chunar Sandstone - Circa 3rd Century BCE - Rampurva - ACCN 6298-6299 - Indian Museum - Kolkata 2014-04-04 4432.JPG|[[رامپوروا]] جو شير File:Sanchi capital right side view.jpg|[[سانچي]] جون چار شينھن واريون چوٽيون، جن جي مٿان شايد ڌرم چڪر هوندو File:Sarnath capital.jpg|[[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]]، [[سارناٿ]] </gallery> |} اشوڪي ٿنڀن مان سڀ کان مشهور [[اشوڪ جو شينھن وارو نشان]] آهي، جيڪو [[سارناٿ]] مان مليو. ان ۾ چار شينھن هڪ ٻئي جي پٺ سان بيٺل آهن ۽ هي اڄ [[ڀارت]] جو سرڪاري قومي نشان پڻ آهي. هي ٿنڀا صرف حڪومتي فرمانن جا ذريعو نه هئا، پر اشوڪ جي ''ڌمّ'' واري پاليسي، اخلاقي تعليم، مذهبي رواداري ۽ سلطنت جي وحدت جا علامتي نشان پڻ هئا. === ڌرم جي تبليغ === اشوڪ جي پٿريلي فرمانن مان ظاهر ٿئي ٿو ته پنهنجي حڪومت جي اٺين ۽ نائين سال دوران هن [[بودهي وڻ]] جي زيارت ڪئي، ''ڌرم'' جي تبليغ شروع ڪئي ۽ سماجي ڀلائيءَ جا ڪيترائي ڪم سرانجام ڏنا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} انهن فلاحي قدمن ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ علاج جون سهولتون قائم ڪرڻ، دوائن وارا ٻوٽا پوکرائڻ، رستن جي ڪنارن تي کوهه کوٽائڻ ۽ وڻ لڳائڻ شامل هئا. اهي ڪم پاڙيسري رياستن جهڙوڪ [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ستيہ پتر]]، [[تامراپرني]] ۽ يوناني بادشاهه [[انطيوڪس]] جي سلطنت تائين به ڪيا ويا.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} فرمانن موجب پنهنجي حڪومت جي ڏهين ۽ يارهين سال دوران اشوڪ [[ٻڌ سنگهه]] جي وڌيڪ ويجهو ٿيو ۽ سڄي سلطنت جو هڪ ڊگهو دورو ڪيو، جيڪو گهٽ ۾ گهٽ 256 ڏينهن جاري رهيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي ٻارهين سال تائين اشوڪ ''ڌرم'' جي تبليغ لاءِ فرمان نقش ڪرائڻ شروع ڪيا. هن پنهنجن عملدارن (''راجوڪ'' ۽ ''پرديشڪ'') کي حڪم ڏنو ته هو هر پنجن سالن بعد پنهنجي علائقن جو دورو ڪري ماڻهن کي ''ڌرم'' بابت تعليم ڏين ۽ انتظامي جاچ به ڪن.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} اڳئين سال هن ''ڌرم مها ماتر'' نالي نئون عهدو قائم ڪيو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} پنهنجي حڪومت جي چوڏهين سال ۾ اشوڪ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي توسيع جو حڪم ڏنو.{{sfn|Guruge|1995|p=50}} === اشوڪ جا ڪتبا ۽ تاريخي دستاويز === مؤرخ رميش چندر دت مطابق، خوشقسمتيءَ سان اشوڪ پنهنجي ڪارنامن جو احوال پنهنجي وسيع سلطنت ۾ پٿرن، ٿنڀن ۽ غارن تي اُڪرايل لکتن جي صورت ۾ ڇڏي ويو آهي. اهي لکتون سندس حڪومتي دور بابت اهم تاريخي شاهديون مهيا ڪن ٿيون.<ref name="Dutt1908"/> اهي ڪتبا ملڪ جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن. اهي [[سنڌو ندي]] ۽ [[جمنا ندي]] جي ڪنارن، [[گجرات]]، [[ميسور]]، [[مدراس]]، [[اوڙيسا]] ۽ [[نيپال]] جي ترائي واري علائقي ۾ مليا آهن. اهي نه رڳو سندس سلطنت جي وسيع حدن جي شاهدي ڏين ٿا، پر سندس انتظامي نظام بابت پڻ قيمتي معلومات فراهم ڪن ٿا.<ref name="Dutt1908"/> === ٽين ٻڌ ڪائونسل === {{Main|ٻڌن واري ٽين ڪائونسل}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ ٻڌ برادريءَ ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} هن روايت مطابق اشوڪ وڏي پيماني تي ڀڪشوئن جي سار سنڀال شروع ڪئي. سندس سخاوت سبب ڪيترائي غير حقيقي ۽ بدعقيده ماڻهو به سنگهه ۾ شامل ٿي ويا. نتيجي ۾ حقيقي ٻڌ ڀڪشو انهن سان گڏ مذهبي رسم ''اوپوسٿ'' ادا ڪرڻ کان انڪار ڪرڻ لڳا، جنهن سبب ستن سالن تائين اها رسم نه ٿي سگهي.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} اشوڪ انهن جعلي ڀڪشوئن کي هٽائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر هڪ حد کان وڌيڪ جوشيلن وزيرن ڪجهه حقيقي ڀڪشو به قتل ڪري ڇڏيا. پوءِ اشوڪ بزرگ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]] کي دعوت ڏني ته جيئن هو غير ٻڌ ماڻهن کي [[پاٽلي پتر]] جي خانقاهه مان خارج ڪري.{{sfn|Gombrich|1995|p=7}} انهيءَ عمل دوران 60,000 ڀڪشو بدعقيديءَ جي الزام هيٺ سنگهه مان خارج ڪيا ويا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان کان پوءِ ''اوپوسٿ'' ٻيهر منعقد ٿيو ۽ موگلي پُت تِسّا اشوڪ جي حڪومت جي سترهين سال ۾ [[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]] منعقد ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} هن ڪائونسل دوران ''[[ڪٿاوتٿو]]'' نالي ڪتاب مرتب ڪيو ويو، جنهن ۾ ٿيراوادي عقيدي جي ڪيترن نقطن جي وضاحت ۽ توثيق ڪئي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر موجود نه آهي، جنهن سبب ڪيترن مؤرخن ٽئين ٻڌ ڪائونسل جي تاريخي حيثيت تي سوال اٿاريا آهن.{{sfn|Strong|1995|p=144}} [[File:Nava Jetavana Temple - Shravasti - 014 King Asoka at the Third Council (9241725897).jpg|thumb|اشوڪ ۽ ڀڪشو [[موگلي پُت تِسّا]]، [[ٽئين ٻڌ ڪائونسل]] دوران. نوا جيتاون، [[شراوستي]].]] مؤرخ [[رچرڊ گومبرچ]] جو خيال آهي ته اشوڪ جي فرمانن ۾ هن واقعي جو ذڪر نه هئڻ ان کي مڪمل طور غير تاريخي ثابت نٿو ڪري، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جا ڪيترائي فرمان وقت سان گڏ گم ٿي چڪا آهن.{{sfn|Gombrich|1995|p=8}} گومبرچ وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان واضح ڪن ٿا ته هو سنگهه جي "اتحاد ۽ پاڪيزگي" برقرار رکڻ ۾ گهري دلچسپي رکندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|pp=8–9}} مثال طور، سندس ''ننڍي پٿريلي فرمان نمبر 3'' ۾ سنگهه جي ميمبرن کي ڪجهه مخصوص مذهبي متن پڙهڻ جي سفارش ڪئي وئي آهي. ساڳئي طرح [[سانچي]]، [[سارناتھ]] ۽ [[ڪوسامبي]] مان مليل فرمانن ۾ اشوڪ اختلاف پيدا ڪندڙ ڀڪشوئن کي سنگهه مان خارج ڪرڻ جو حڪم ڏئي ٿو ۽ سنگهه جي اتحاد ۽ ترقي جي خواهش ظاهر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}}{{sfn|Guruge|1995|p=45}} اٺين صديءَ جي ٻڌ ياتري [[ئي جِنگ]] به اشوڪ بابت هڪ ٻي روايت بيان ڪري ٿو. هن مطابق [[بمبسار]] بادشاهه، جيڪو گوتم ٻڌ جو همعصر هو، خواب ۾ ڪپڙي جا 18 ٽڪرا ۽ هڪ لٺ ڏٺا. ٻڌ ان خواب جي تشريح ڪندي ٻڌايو ته سندس وفات کان پوءِ سندس تعليم 18 مختلف مڪتبن ۾ ورهائجي ويندي ۽ هڪ بادشاهه اشوڪ انهن کي ٻيهر متحد ڪندو.{{sfn|Thapar|1961|p=26}} === ٻڌ مذهب جي تبليغ === سري لنڪا جي روايت مطابق [[موگلي پُت تِسّا]] تقريباً 250 ق.م ۾ ٻڌ ڌرم جي تبليغ لاءِ نَوَ مشنون سرحدي علائقن ڏانهن موڪليون.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} هن روايت موجب اهي مشنون سڌو سنئون اشوڪ نه پر موگلي پُت تِسّا موڪليون، جيتوڻيڪ اشوڪ انهن جو سرپرست هو. هر مشن ۾ پنج ڀڪشو شامل هئا ۽ انهن جي اڳواڻي هڪ بزرگ ڀڪشو ڪندو هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} سري لنڪا ڏانهن اشوڪ پنهنجو پٽ [[مهندا]] موڪليو، جنهن سان گڏ اٿّيا، اُتّيا، سمبلا ۽ ڀدراسالا پڻ شامل هئا.{{sfn|Strong|1995|p=143}} موگلي پُت تِسّا جي مدد سان اشوڪ ٻڌ مبلغن کي [[ڪشمير]]، [[گنڌارا]]، [[هماليه]]، يوناني علائقن، [[مهاراشٽر]]، [[سُوورن ڀومي]] ۽ [[سري لنڪا]] ڏانهن موڪليو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} {| class="wikitable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#D8EAF7;" | اشوڪ جي دور جون مشهور ٻڌ مذھب واريون تبليغي سرگرميون ! مبلغ ! منزل |- | [[مهندا]] | [[سري لنڪا]] |- | مجهنتيڪ | [[ڪشمير]] ۽ [[گنڌارا]] |- | مهاديو | مهيسا منڊل (شايد موجوده [[ميسور]]) |- | رڪّھتا | وناواسا |- | ڌمّ رڪّھتا (يوناني) | اپرانتڪ (اولهه هندستان) |- | مها ڌمّ رڪّھتا | [[مهاراشٽر]] |- | مها رڪّھتا | يوناني ملڪ |- | مجهم | [[هماليه]] |- | سونا ۽ اُتّرا | [[سُوورن ڀومي]] |} روايت موجب اشوڪ جي حڪومت جي اوڻيهين سال ۾ سندس ڌيءَ [[سنگهمتّا]] سري لنڪا وئي، جتي هن ٻڌ راهبن جي عورتن واري جماعت قائم ڪئي ۽ ساڻس گڏ مقدس [[بودهي وڻ]] جي هڪ شاخ پڻ کڻي وئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}}{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اتر هندستاني روايت ۾ انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿو ملي.{{sfn|Strong|1995|p=144}} اشوڪ جي پنهنجن فرمانن ۾ به انهن مشنن جو سڌو سنئون بيان موجود ناهي. البت سندس حڪومت جي اوڻيهين سال بابت فقط ايترو ذڪر ملي ٿو ته هن [[خالاتيڪا غار]] تپسوين کي برساتي موسم ۾ رهائش لاءِ عطا ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} سندس ٿنڀن وارن فرمانن مان معلوم ٿئي ٿو ته ايندڙ سال هن [[لمبني]] (گوتم ٻڌ جي جنم ڀومي) ۽ [[ڪناڪ مني ٻڌ]] جي اسٽوپا جي زيارت ڪئي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''پٿريلي فرمان نمبر 13'' ۾ اشوڪ دعويٰ ڪري ٿو ته هن پنج بادشاهن ۽ ٻين ڪيترن ملڪن ڏانهن پيغام موڪلي ''ڌرم جي فتح'' حاصل ڪئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} مؤرخن ۾ اختلاف آهي ته ڇا اهي سفارتون ئي اهي ٻڌ مشنون هيون جن جو ذڪر ٻڌ تاريخن ۾ ملي ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=6}} ڪجهه ماهر، جهڙوڪ [[ايتين لاموٽ]]، سمجهن ٿا ته فرمانن ۾ ذڪر ٿيل ''ڌرم'' جا مبلغ لازمي طور ٻڌ ڀڪشو نه هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ اشوڪ جو ''ڌرم'' ۽ ''ٻڌ مت'' مڪمل طور هڪجهڙا نه هئا.{{sfn|Gombrich|1995|pp=10–11}} ٻيا ماهر، جهڙوڪ [[ايرخ فرائووالنر]] ۽ [[رچرڊ گومبرچ]]، انهن مشنن کي تاريخي حقيقت سمجهن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=11}} آثار قديمه مان به ڪجهه ثبوت ملن ٿا. ''وِنَي نِدان'' ۾ ذڪر ٿيل پنجن ڀڪشوئن مان ٽن جا نالا [[ڀلسا]] (ويجهو [[وديشا]]) مان مليل تبرڪن جي صندوقن تي لکيل مليا آهن، جيڪي ٻي صدي ق.م جي شروعاتي دور سان تعلق رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=10}} ڪيترن مؤرخن جو خيال آهي ته ٻڌ مت جي وڏي مذهب طور اڀرڻ ۾ اشوڪ جي سرپرستي اهم ڪردار ادا ڪيو.{{sfn|Thapar|1995|p=32}} بهرحال، آثار قديمه جا ثبوت ظاهر ڪن ٿا ته اتر اولهه هندستان ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ٻڌ مت جي واڌ ويجهه جو وڏو سبب واپاري، زميندار، ڪاريگر ۽ واپاري جماعتون هيون، جن ٻڌ خانقاهن ۽ مذهبي ادارن جي مالي مدد ڪئي.{{sfn|Thapar|1995|p=36}} === ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ تشدد === پنجين صدي عيسويءَ جي ٻڌ روايت ''[[اشوڪاوادان]]'' موجب، اشوڪ ٻڌ مت قبول ڪرڻ کان پوءِ به ڪجهه موقعن تي تشدد جو سهارو ورتو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن "دوزخ واري قيدخاني" ۾ [[چنداگيريڪا]] کي آهستي آهستي اذيتون ڏئي مارائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هڪ شخص جي ڏوهه جي بدلي ۾ هن 18,000 "بدعقيدن" جي قتل جو حڪم ڏنو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} * هن جين ڌرم وارن خلاف مهم هلائي ۽ هر "بدعقيد" جو سر آڻڻ تي انعام مقرر ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ سندس پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] جو به سر قلم ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ''اشوڪاوادان'' مطابق [[پنڊروردهن]] ۾ هڪ غير ٻڌ شخص اهڙي تصوير ٺاهي جنهن ۾ [[گوتم ٻڌ]] کي [[جناتپتر]] (يعني [[مهاوير]]) جي پيرن تي جهڪيل ڏيکاريو ويو هو. اصطلاح ''نرگرنٿ'' ("بندشن کان آزاد") اصل ۾ جين ڌرم کان اڳ جي هڪ تپسوي جماعت لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر بعد ۾ جين راهبن لاءِ رائج ٿي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} روايت موجب هڪ ٻڌ عقيدتمند جي شڪايت تي اشوڪ پهرين انهيءَ مصور کي گرفتار ڪرڻ جو حڪم ڏنو، پوءِ [[پنڊروردهن]] ۾ موجود سڀني [[آجيڪ]] (Ajivika) پوئلڳن کي قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010">{{cite book | author=Beni Madhab Barua | title=The Ajivikas | url=https://archive.org/details/ajivikas00barurich | access-date=30 October 2012 | date=5 May 2010 | publisher=General Books | isbn=978-1-152-74433-2 | pages=[https://archive.org/details/ajivikas00barurich/page/68 68]–69}}</ref> چيو وڃي ٿو ته ان حڪم جي نتيجي ۾ لڳ ڀڳ 18,000 آجيڪ ماريا ويا.{{sfn|Strong|1989|p=232}} ڪجهه وقت پوءِ [[پاٽلي پتر]] ۾ هڪ ٻئي نرگرنٿ پوئلڳ اهڙي ئي تصوير ٺاهي. اشوڪ کيس ۽ سندس سموري خاندان کي سندن گهر ۾ زندهه ساڙي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}}<ref name="Beni2010"/> هن وڌيڪ اعلان ڪيو ته جيڪو به ڪنهن نرگرنٿ بدعقيد جو سر کڻي ايندو، تنهن کي هڪ ''دينار'' انعام طور ڏنو ويندو. روايت موجب هڪ ڳوٺاڻي ڌنار اشوڪ جي پنهنجي ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] کي بدعقيد سمجهي قتل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1989|p=232}} جڏهن اشوڪ کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن اهو حڪم واپس وٺي ڇڏيو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} === تاريخي جائزو === اشوڪ طرفان مخالف مذهبي فرقن تي اهڙن ظلمن جون روايتون گهڻن مؤرخن جي نظر ۾ فرقيواراڻي تبليغ جو نتيجو آهن ۽ انهن کي تاريخي حقيقت طور قبول نٿو ڪيو وڃي.{{sfn|Strong|1995|p=149}}<ref name="Beni2010" /><ref name="Steven2010">{{cite book | author=Steven L. Danver | author-link=Steven L. Danver | title=Popular Controversies in World History: Investigating History's Intriguing Questions: Investigating History's Intriguing Questions | url=https://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | access-date=23 May 2013 | date=22 December 2010 | publisher=ABC-CLIO | isbn=978-1-59884-078-0 | page=99 | archive-date=3 January 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140103043618/http://books.google.com/books?id=slVobUjdzGMC&pg=RA1-PA99 | url-status=live }}</ref><ref name="LePhuoc2010">{{cite book | author=Le Phuoc | title=Buddhist Architecture | url=https://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | access-date=23 May 2013 | date=March 2010 | publisher=Grafikol | isbn=978-0-9844043-0-8 | page=32 | archive-date=31 December 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131231233840/http://books.google.com/books?id=9jb364g4BvoC&pg=PA32 | url-status=live }}</ref> ان کان علاوه، اهڙيون ڪهاڻيون جين متنن جهڙوڪ ''[[پريشِشٽ پروان]]'' ۽ ''[[ٿيراولي]]'' ۾ موجود ناهن، جيتوڻيڪ اهي اشوڪ جو ذڪر ڪن ٿا.{{cite book | title=Parishtaparvan | url=https://archive.org/details/jtfs_sthaviravalicaritaorparisishtaparva-of-hemchandra-hermanjacobi-1932-bibliotheca-/page/LXXXI/mode/2up}}</ref><ref>{{cite book | title=Journal Of Indian Asiatic Society | date=1872 | url=https://books.google.com/books?id=yajAG0tbZ9cC&q=As%E2%80%99oka | page=154 }}</ref> انهيءَ ڪري جديد محققن جو وڏو حصو انهن واقعن کي مذهبي مقابلي جي نتيجي ۾ بعد ۾ شامل ڪيل افسانوي روايتون سمجهي ٿو، نه ڪي اشوڪ جي دور جا تصديق ٿيل تاريخي واقعا. == اشوڪ جا چوڏهن پٿريلا فرمان == هندستان جي پنجن مختلف علائقن ۾ پنج اهڙا پٿر دريافت ٿيا آهن، جن تي چوڏهن فرمانن جو هڪجهڙو سلسلو اُڪريل آهي. انهن فرمانن جو خلاصو هيٺ ڏجي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> پهرئين فرمان ۾ جانورن جي قتل کان منع ڪئي وئي هئي.<ref name="Dutt1908"/> ٻئي فرمان ۾ انسانن ۽ جانورن لاءِ طبي امداد ۽ علاج جون سهولتون مهيا ڪرڻ جو انتظام ڪيو ويو هو.<ref name="Dutt1908"/> ٽئين فرمان ۾ هر پنجن سالن کان پوءِ هڪ مذهبي تقريب منعقد ڪرڻ جي هدايت ڪئي وئي هئي.<ref name="Dutt1908"/> چوٿين فرمان ۾ مذهبي فضل ۽ نيڪيءَ بابت اعلان ڪيو ويو هو.<ref name="Dutt1908"/> پنجين فرمان ۾ مذهبي معاملن جي نگرانيءَ لاءِ وزيرن ۽ مذهب جي تبليغ ڪندڙ مبلغن جي مقرريءَ جو حڪم ڏنو ويو هو.<ref name="Dutt1908"/> ڇهين فرمان ۾ ماڻهن کي اخلاقي تعليم ڏيڻ لاءِ خاص استادن ۽ رهنمائن جي مقرري ڪئي وئي هئي.<ref name="Dutt1908"/> ستين فرمان ۾ سڀني مذهبن ۽ عقيدن لاءِ عام مذهبي رواداريءَ جو اعلان ڪيو ويو هو.<ref name="Dutt1908"/> اٺين فرمان ۾ نيڪ، پاڪيزه ۽ مذهبي مشغلن کي اختيار ڪرڻ جي سفارش ڪئي وئي هئي.<ref name="Dutt1908"/> نائين فرمان ۾ ٻين ماڻهن کي مذهبي تعليم ڏيڻ جي فضيلت ۽ اهميت تي زور ڏنو ويو هو.<ref name="Dutt1908"/> ڏهين فرمان ۾ حقيقي بهادري ۽ عظمت جي واکاڻ ڪئي وئي، جيڪا مذهب جي ڦهلاءَ ۽ اخلاقي تعليم جي اشاعت تي ٻڌل هجي.<ref name="Dutt1908"/> يارهين فرمان ۾ اعلان ڪيو ويو ته مذهبي تعليم ٻين تائين پهچائڻ سڀني قسمن جي خيرات ۽ دان کان بهترين عمل آهي.<ref name="Dutt1908"/> ٻارهين فرمان ۾ عام مذهبي رواداريءَ جي اصول جو اعلان ڪيو ويو. ان سان گڏ ٻين عقيدن جي پيروڪارن کي پنهنجي مذهب ڏانهن مائل ڪرڻ لاءِ زور زبردستيءَ بدران اخلاقي دليلن ۽ نصيحت ذريعي قائل ڪرڻ کي بهترين طريقو قرار ڏنو ويو.<ref name="Dutt1908"/> تيرهين فرمان ۾ [[ڪلنگا]] جي فتح جو ذڪر ڪيو ويو، ۽ پنجن يوناني بادشاهن جا نالا بيان ڪيا ويا، جن جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم جا مبلغ موڪليا ويا هئا.<ref name="Dutt1908"/> چوڏهين فرمان ۾ اڳين فرمانن جو خلاصو پيش ڪيو ويو ۽ انهن فرمانن کي پٿرن تي اُڪرائڻ بابت ڪجهه وضاحتي ڳالهيون بيان ڪيون ويون.<ref name="Dutt1908"/> رميش چندر دت مطابق، اشوڪ جي دور جا اهڙا ٿنڀا پڻ دريافت ٿيا آهن، جن تي سندس فرمان اُڪريل آهن. انهن فرمانن ۾ مذهبي ۽ اخلاقي تعليم، سرڪاري عملدارن جون ذميواريون ۽ عوامي ڀلائيءَ جا اصول بيان ٿيل آهن. انهن جو خلاصو هيٺ ڏجي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> پهرئين فرمان ۾ مذهبي معاملن سان لاڳاپيل وزيرن ۽ عملدارن کي هدايت ڪئي وئي ته اهي پنهنجي ذميوارين کي وڏي جوش، محنت ۽ سنجيدگيءَ سان ادا ڪن.<ref name="Dutt1908"/> ٻئي فرمان ۾ مذهب جي وضاحت رحم، خيرات، سچائي ۽ پاڪيزگيءَ جي اصولن جي صورت ۾ ڪئي وئي هئي.<ref name="Dutt1908"/> ٽئين فرمان ۾ پنهنجي عملن جو جائزو وٺڻ، خوداحتسابي ڪرڻ ۽ گناهن کان پاسو ڪرڻ جي تعليم ڏني وئي هئي.<ref name="Dutt1908"/> چوٿين فرمان ۾ ماڻهن جي مذهبي تعليم ۽ رهنمائيءَ جي ذميواري خاص عملدارن جي هڪ طبقي کي ڏني وئي هئي، جن کي '''راجوڪ''' (Rajukas) چيو ويندو هو.<ref name="Dutt1908"/> پنجين فرمان ۾ مختلف قسمن جي جانورن کي مارڻ کان منع ڪئي وئي هئي.<ref name="Dutt1908"/>. ڇهين فرمان ۾ اشوڪ پنهنجي رعيت لاءِ نيڪ خواهشن جو اظهار ڪيو ۽ اميد ظاهر ڪئي ته مختلف مذهبي فرقن جا پيروڪار سندس مذهبي ۽ اخلاقي تعليمات ڏانهن مائل ٿيندا.<ref name="Dutt1908"/> ستين فرمان ۾ اعلان ڪيو ويو ته اهي فرمان ماڻهن کي صحيح ۽ نيڪ رستي ڏانهن رهنمائي ڪندا.<ref name="Dutt1908"/> اٺين فرمان ۾ اشوڪ پنهنجي عوامي ڀلائيءَ وارن ڪمن ۽ ماڻهن جي مذهبي ترقيءَ لاءِ کنيل قدمن جو ذڪر ڪيو. هن ٻين ماڻهن کي مذهبي تعليم ڏانهن مائل ڪرڻ لاءِ اخلاقي نصيحت ۽ قائل ڪرڻ واري طريقي کي اختيار ڪرڻ جي هدايت پڻ ڪئي.<ref name="Dutt1908"/> مٿين بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته اشوڪ جا فرمان بنيادي طور ماڻهن جي اخلاقي ۽ مذهبي ترقيءَ لاءِ جاري ڪيا ويا هئا. تنهن هوندي به انهن فرمانن مان اشوڪ جي سياسي ڪارنامن ۽ انتظامي نظام بابت پڻ ڪيترائي تاريخي حقيقتون معلوم ٿين ٿيون، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون ته هو هڪ نيڪ ۽ عظيم حڪمران هو.<ref name="Dutt1908"/> == خاندان == [[File:Sanchi King Ashoka with his Queens, South Gate, Stupa no. 1.jpg|thumb|هڪ شهنشاهه ــ گهڻو امڪان آهي ته اشوڪ ــ پنهنجي ٻن راڻين [[اسندهيمترا]] ۽ [[ڪاروواڪي]] سان گڏ، ۽ ٽن خادمن سميت، [[سانچي]] جي هڪ اُڀريل نقش ۾ ڏيکاريل آهي.{{sfn|Singh|2017|p=162}} هن شخصيت جي اشوڪ طور سڃاڻپ [[ڪناگنهلي]] جي هڪ ساڳئي نقش مان ٿئي ٿي، جنهن تي سندس نالو پڻ لکيل آهي.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Kanaganahalli Asoka with inscription.jpg|thumb|upright|اشوڪ پنهنجي راڻي [[تشيارڪشيتا]] سان گڏ، [[ڪناگنهلي]] ويجهو [[سنّتي]] ۾، 1هين–3هين صدي عيسوي. هن اُڀريل نقش تي [[برهمي لپي]] ۾ "𑀭𑀸𑀬 𑀅𑀲𑁄𑀓𑁄" (''رايا اشوڪو''، "بادشاهه اشوڪ") لکيل آهي. تصوير ۾ اشوڪ، سندس راڻي، ٻه چمرا جهُلڻ وارا خادم ۽ هڪ ڇانوَ کڻندڙ خادم ڏيکاريل آهن.{{sfn|Singh|2008|p=333}}{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] [[File:Emperor Ashoka and his Queen at the Deer Park.jpg|upright|thumb|شهنشاهه اشوڪ ۽ سندس راڻي [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (شاکيه ڪُماري)، [[سارناتھ]] جي هرڻن واري باغ ۾. [[سانچي]] جو اُڀريل نقش.{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === زالون === مختلف ذريعن موجب اشوڪ جون پنج مشهور زالون هيون: [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] (يا ويديسا مهاديوي شاکيه ڪُماري)، [[اسندهيمترا]]، [[پدماوتي (اشوڪ جي زال)|پدماوتي]]، [[ڪاروواڪي]] ۽ [[تشيارڪشيتا]].{{sfn|Mookerji|1995|p=9}} ڪاروواڪي اشوڪ جي واحد راڻي آهي جنهن جو ذڪر اشوڪ جي پنهنجي فرمانن ۾ ملي ٿو. سندس نالو [[الله آباد]] جي هڪ ٿنڀي تي لکيل فرمان ۾ اچي ٿو. ان فرمان ۾ کيس شهزادي [[تيورا]] جي ماءُ قرار ڏنو ويو آهي، ۽ شاهي عملدارن (''مها ماترن'') کي حڪم ڏنو ويو آهي ته سندس مذهبي ۽ خيراتي عطين جو رڪارڊ رکيو وڃي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} هڪ نظريي مطابق [[تشيارڪشيتا]] دراصل ڪاروواڪي جو ئي شاهي لقب هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[مهاونسا]]'' مطابق اشوڪ جي وڏي راڻي [[اسندهيمترا]] هئي، جيڪا اشوڪ جي وفات کان چار سال اڳ فوت ٿي وئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} روايت موجب پنهنجي پوئين جنم ۾ هن هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] کي ماکي وڪڻندڙ واپاري ڏانهن رستو ڏيکاريو هو، ۽ اهو واپاري بعد ۾ اشوڪ جي روپ ۾ پيدا ٿيو، تنهنڪري هوءَ اشوڪ جي راڻي بڻجي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد جي ڪجهه متنن ۾ اچي ٿو ته اسندهيمترا ان پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجو تيار ڪيل ڪپڙو پڻ ڏنو هو.{{sfn|Strong|1995|p=166}} انهن متنن ۾ ''دساوتٿوپڪرن''، ڪمبوڊيا وارو وڌايل ''مهاونسا'' ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} هڪ ٻي ڪهاڻي موجب اشوڪ هڪ ڏينهن اسندهيمترا تي طنز ڪندي چيو ته هوءَ مٺو ڪمند کائي رهي آهي، حالانڪه هن اهو پنهنجي ''ڪرما'' سان حاصل نه ڪيو آهي. اسندهيمترا جواب ڏنو ته سندس سڀ نعمتون سندس نيڪ عملن جو نتيجو آهن. اشوڪ کيس اهو ثابت ڪرڻ لاءِ چيو ته هوءَ 60,000 راهبن لاءِ پوشاڪون فراهم ڪري.{{sfn|Strong|1995|p=166}} رات جو محافظ ديوتائن کيس سندس پراڻي نيڪ عمل جي ياد ڏياريو، ۽ ٻئي ڏينهن هوءَ معجزاتي طور 60,000 پوشاڪون مهيا ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي.{{sfn|Strong|1995|p=166}} اشوڪ ايترو متاثر ٿيو جو هن کيس پنهنجي پسنديده راڻي بڻايو ۽ کيس سلطنت جي حڪمراني به آڇي، پر هن انڪار ڪيو.{{sfn|Strong|1995|p=167}} ''ترائي ڀومي ڪٿا'' موجب اشوڪ کي ٻڌ ڌرم قبول ڪرڻ ۽ 84,000 اسٽوپا ۽ 84,000 وهار تعمير ڪرائڻ لاءِ به اسندهيمترا ئي همٿايو هو.{{sfn|Strong|1995|pp=167–168}} ''مهاونسا'' مطابق اسندهيمترا جي وفات کان پوءِ [[تسّراڪها]] (تشيارڪشيتا) وڏي راڻي بڻجي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''اشوڪاوادان'' ۾ اسندهيمترا جو ذڪر ڪونهي، پر تشيارڪشيتا جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} ''ديوياوادان'' ۾ [[پدماوتي]] نالي هڪ ٻي راڻي جو ذڪر آهي، جيڪا ولي عهد [[ڪُڻال]] جي ماءُ هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جڏهن شهزادو هو ته [[وديشا]] ۾ [[ديوي (اشوڪ جي زال)|ديوي]] سان محبت ۾ گرفتار ٿيو.{{sfn|Thapar|1961|pp=22–23}} سلطنت سنڀالڻ کان پوءِ ديوي [[پاٽلي پتر]] وڃڻ بدران [[وديشا]] ۾ ئي رهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''مهاونسا'' واضح ڪري ٿو ته اشوڪ جي وڏي راڻي اسندهيمترا هئي، ديوي نه؛ تنهنڪري ٻنهي کي هڪ ئي شخصيت سمجهڻ مشڪل آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} ''ديپاونسا'' مطابق اشوڪ ۽ ديوي جا ٻه ٻار هئا: [[مهندا]] ۽ [[سنگهمتّا]].{{sfn|Thapar|1961|p=22}} === پٽ === [[تيورا]]، جيڪو اشوڪ ۽ ڪاروواڪي جو چوٿون پٽ هو، اشوڪ جي فرمانن ۾ نالي سان ذڪر ٿيل واحد پٽ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} اتر هندستاني روايت موجب اشوڪ جو هڪ ٻيو پٽ [[ڪُڻال]] هو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ڪُڻال جو هڪ پٽ [[سمپراتي]] هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} سري لنڪا جي روايت [[مهندا]] جو ذڪر ڪري ٿي، جنهن کي ٻڌ مبلغ طور سري لنڪا موڪليو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=143}} چيني سياح [[شُوان زانگ]] جو چوڻ آهي ته مهندا اشوڪ جو پٽ نه، پر سندس ننڍو ڀاءُ [[ويتاشوڪ]] (يا وگتاشوڪ) هو.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} ''ديوياوادان'' ۾ ولي عهد [[ڪُڻال]] (ڌرموِوَردهن) جو ذڪر آهي، جيڪو اشوڪ ۽ پدماوتي جو پٽ هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} [[فا شيان]] موجب ڌرموِوَردهن کي [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو هو.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ [[جالوڪ]] کي اشوڪ جو ٽيون پٽ ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڌيئر === سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جي هڪ ڌيءَ [[سنگهمتّا]] هئي، جيڪا بعد ۾ [[ڀڪشُڻي]] بڻجي وئي.{{sfn|Guruge|1995|p=49}} ڪجهه مؤرخ، جهڙوڪ [[روميلا ٿاپر]]، سنگهمتّا جي تاريخي حيثيت بابت شڪ ظاهر ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} انهن جي دليلن مان ڪجهه هي آهن: * "سنگهمتّا" نالو، جنهن جي معنيٰ "سنگهه جي دوست" آهي، غيرمعمولي لڳي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=23}} * ''مهاونسا'' موجب هن اشوڪ جي ڀائيٽي [[اگني برهما]] سان شادي ڪئي، جيڪا ان دور جي سماجي قانونن سان ٺهڪندڙ نه هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=24}} * هوءَ 18 ورهين جي عمر ۾ ڀڪشُڻي بڻجي وئي، جڏهن ته روايت موجب ان وقت سندس ننڍڙو ٻار به هو.{{sfn|Thapar|1961|pp=23–24}} هڪ ٻي روايت ۾ اشوڪ جي ڌيءَ [[چارومتي]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن [[ديوپال]] نالي هڪ [[ڪشتري]] سان شادي ڪئي.{{sfn|Thapar|1961|p=30}} === ڀائر === ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جو هڪ وڏو سڳو نه پر اڌ ڀاءُ [[سوسيما]] هو.{{sfn|Strong|1989|p=204}} * سري لنڪا جي روايت موجب اشوڪ جو هڪ ڀاءُ [[تِسّا]] هو، جيڪو شروع ۾ عيش عشرت واري زندگي گذاريندو هو. اشوڪ کيس سبق سيکارڻ لاءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ تخت تي ويهاريو، پوءِ کيس غاصب قرار ڏئي ستن ڏينهن کان پوءِ قتل جو حڪم ڏنو. انهن ستن ڏينهن ۾ تِسّا زندگي جي ناپائيداري سمجهي ورتي ۽ پوءِ راهب بڻجي ''ارهت'' جو درجو حاصل ڪيائين.{{sfn|Thapar|1961|p=27}} * ''ٿيراگاتا'' جي شرح موجب هن ڀاءُ جو نالو [[ويتاشوڪ]] هو. هڪ ڏينهن هن پنهنجي مٿي ۾ اڇو وار ڏٺو ۽ دنياوي زندگي ڇڏي خانقاهه ۾ داخل ٿي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * [[فا شيان]] هن ڀاءُ کي [[مهيندر]] سڏي ٿو. سندس بيان موجب اشوڪ هن کي سندس غير اخلاقي روين سبب شرمسار ڪيو، جنهن کان پوءِ هو هڪ غار ۾ وڃي رهيو ۽ عبادت ڪندي ''ارهت'' بڻجي ويو.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} * ''اشوڪاوادان'' موجب اشوڪ جي هڪ ڀاءُ کي جين سمجهي قتل ڪيو ويو، جڏهن اشوڪ جينن خلاف مهم هلائي هئي.{{sfn|Thapar|1961|p=28}} == سلطنت جي حد == اشوڪ جي اڳوڻن حڪمرانن جي قبضي هيٺ آيل علائقن جي صحيح حدن بابت پڪ سان ڪجهه نٿو چئي سگهجي، پر امڪان آهي ته سندس ڏاڏي [[چندر گپت موريا]] جي سلطنت اتر هندستان جي اولهه واري سامونڊي ڪناري ([[عرب سمنڊ]]) کان اوڀر واري ڪناري ([[بنگال جي نار]]) تائين پکڙيل هئي، ۽ ڀارتي برصغير جي لڳ ڀڳ ٻن ٽين حصن تي مشتمل هئي.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} [[بندوسار]] ۽ اشوڪ غالباً سلطنت کي ڏکڻ طرف وڌيڪ وڌايو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ مان ظاهر ٿئي ٿو ته سندس سلطنت تقريباً سڄي ڀارتي برصغير تي پکڙيل هئي، سواءِ انتهائي ڏاکڻن علائقن جي. [[اشوڪ جا فرمان|پٿريلا فرمان]] نمبر 2 ۽ 13 مان معلوم ٿئي ٿو ته اهي ڏاکڻا علائقا [[چولا]]، [[پانڊيا]]، [[ڪيرلپتر]] ۽ [[ساتياپتر]] حڪمرانن جي قبضي ۾ هئا. اتر اولهه ۾ اشوڪ جي سلطنت [[افغانستان]] تائين پکڙيل هئي، جتي ان جون سرحدون [[سيلوڪي سلطنت]] سان لڳنديون هيون، جنهن تي [[اينٽيوڪس ٻيون ٿيوس]] حڪومت ڪندو هو.{{sfn|Singh|2017|p=162}} اشوڪ جي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ [[پاٽلي پتر]] هو، جيڪو [[مگڌ]] واري علائقي ۾ واقع هو.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == مذهب ۽ فلسفو == === ٻڌ ڌرم سان تعلق === [[File:Upasaka.jpg|thumb|لفظ ''[[اپاسڪ]]'' (𑀉𑀧𑀸𑀲𑀓، "ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ")، جيڪو اشوڪ پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ ٻڌ ڌرم سان پنهنجي وابستگي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو (تقريباً 258 ق.م.)]] ٻڌ روايتن موجب اشوڪ ٻڌ ڌرم قبول ڪيو هو،{{sfn|Strong|1989|p=15}} جيتوڻيڪ ڪجهه عالمن هن معاملي تي اختلاف ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Strong|1995|p=142}} بهرحال [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان]] نمبر 1 واضح ثبوت فراهم ڪري ٿو ته اشوڪ ٻڌ ڌرم جو پوئلڳ هو. هن فرمان ۾ هو پاڻ کي ''[[اپاسڪ]]'' (يعني ٻڌ ڌرم جو گهرو پوئلڳ) ۽ ''ساکيه'' (يعني گوتم ٻڌ جي لقب ''شاکيه مُني'' جي نسبت سان ٻڌ ڌرمي) سڏي ٿو.{{sfn|Lahiri|2015|p=134}} هي فرمان ۽ ٻيا ڪيترائي فرمان سندس ٻڌ ڌرم سان وابستگي جا ثبوت پيش ڪن ٿا:{{sfn|Guruge|1995|pp=43–44}} * پنهنجي [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 1 ۾ اشوڪ لکي ٿو ته ''اپاسڪ'' ٿيڻ کان پوءِ هڪ سال تائين هن گهڻي ترقي نه ڪئي، پر پوءِ هو ''سنگهه'' جي ويجهو ويو ۽ وڌيڪ اڳتي وڌيو. ''سنگهه ڏانهن وڃڻ'' جي صحيح معنيٰ واضح نه آهي. ٻڌ روايت موجب هو ڪجهه وقت راهبن سان گڏ رهيو، پر اهو شايد وڌاءُ هجي. البت اها ڳالهه يقيني آهي ته اشوڪ ٻڌ ڌرم ڏانهن وڌيڪ مائل ٿيو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍي پٿريلي فرمان]] نمبر 3 ۾ هو پاڻ کي ''اپاسڪ'' سڏي ٿو ۽ [[ٻڌ]] ۽ [[سنگهه]] تي پنهنجي ايمان جو اظهار ڪري ٿو.{{sfn|Thapar|1995|pp=19–20}}{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[وڏا پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان]] نمبر 8 ۾ هو پنهنجي تاجپوشي کان ڏهه سال پوءِ [[سمبودهي]] (يعني [[بودھ گيا]] ۾ مقدس [[بودهي وڻ]]) جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Guruge|1995|p=44}} * [[لمبني]] واري ٿنڀي جي لکت ۾ هو [[گوتم ٻڌ]] جي جنم ڀومي جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ ٻڌ ۽ سنگهه لاءِ پنهنجي عقيدت جو اعلان ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1989|p=13}} * [[نگالي ساگر]] واري لکت ۾ هو اڳوڻي هڪ ٻڌ جي نالي سان منسوب اسٽوپا کي ٻيڻو وڏو ڪرڻ ۽ ان جي زيارت جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * سندس ڪجهه لکتون ٻڌ سنگهه جي اتحاد ۽ نظم برقرار رکڻ ۾ سندس دلچسپي ظاهر ڪن ٿيون.{{sfn|Gombrich|1995|p=5}} * [[سارو مارو]] واري لکت موجب اشوڪ ''منيما ديش'' ۾ واقع ''اپونيت وهار'' ڏانهن سفر دوران پنهنجو پيغام موڪليو. جيتوڻيڪ هن هنڌ جي صحيح سڃاڻپ يقيني نه آهي، پر واضح آهي ته اهو هڪ ٻڌ وهار (''وهار'') هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=157}} === ڌرم === {{مکيه|اشوڪ جي ڌرم واري پاليسي}} [[File:Lomas Rishi relief.jpg|thumb|اشوڪ کي [[لوماس رشي غار]] جي سجايل دروازي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو، جيڪو ''[[چيتيه]] محراب'' جو "سڀ کان پراڻو معلوم مثال" سمجھيو وڃي ٿو.<ref name="Harle1994p24">{{cite book|author=James C. Harle|title=The Art and Architecture of the Indian Subcontinent|url=https://archive.org/details/artarchitectureo00harl|url-access=registration|year=1994|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-06217-5|pages=[https://archive.org/details/artarchitectureo00harl/page/24 24]–25}}</ref>]] اشوڪ جي مختلف لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هن پاڻ کي "ڌرم" (پالي: ''ڌمّ'') جي واڌاري لاءِ وقف ڪري ڇڏيو هو. ٻڌ حلقن ۾ هي اصطلاح [[گوتم ٻڌ]] جي تعليمات لاءِ استعمال ٿيندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} بهرحال، اشوڪ جي پنهنجي لکتن ۾ ٻڌ ڌرم جي بنيادي عقيدن، جهڙوڪ [[چار اَريا سچ]] يا [[نروان]] جو ڪو ذڪر موجود ناهي.{{sfn|Strong|1989|p=13}} لفظ "ڌرم" ڀارتي مذهبن ۾ مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيندو آهي، ۽ عام طور تي ان جو مطلب "قانون"، "فرض"، "نيڪي" يا "راستي تي هلڻ" ورتو ويندو آهي.{{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي [[قنڌار]] وارين لکتن ۾ "ڌرم" جو ترجمو يوناني ٻوليءَ ۾ ''eusebeia'' ۽ آرامي ٻوليءَ ۾ ''qsyt'' ڪيو ويو آهي، جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته اشوڪ جو "ڌرم" فقط ٻڌ ڌرم تائين محدود نه هو، پر هڪ وڌيڪ وسيع اخلاقي تصور هو.{{sfn|Strong|1995|p=142}} اشوڪ جي لکتن موجب، ڌرم جو مطلب هو: * سماجي ڀلائيءَ لاءِ سرگرم اخلاقي حڪمراني * مذهبي رواداري * ماحولياتي شعور * عام اخلاقي اصولن جي پيروي * جنگ کان پاسو {{sfn|Strong|1989|pp=3–4}} اشوڪ جي فرمانن ۾ ڌرم جي عملي صورتن جا مثال هي آهن: * موت جي سزا ختم ڪرڻ ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 4){{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * رستن جي ڪنارن تي وڻن جي پوک، خاص طور تي [[برگد]] ۽ آم جا باغ، گڏوگڏ مسافرن لاءِ آرامگاهون ۽ کوهه تعمير ڪرائڻ. هر اڌ ميل جي فاصلي تي اهڙيون سهولتون قائم ڪيون ويون. ([[اشوڪ جا ٿنڀي فرمان|ٿنڀي فرمان]] نمبر 7){{sfn|Strong|1989|p=4}} * شاهي باورچي خاني ۾ جانورن جي قتل تي پابنديون لڳائڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 1).{{sfn|Strong|1989|p=4}} روزانو فقط ٻه مور ۽ هڪ هرڻ ذبح ڪرڻ جي اجازت هئي، ۽ پوءِ اهو به بند ڪيو ويو.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} * انسانن ۽ جانورن ٻنهي لاءِ طبي سهولتون قائم ڪرڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 2).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * والدين جي فرمانبرداري، پجاريَن ۽ تپسوين سان سخاوت، ۽ خرچن ۾ سادگي جي ترغيب ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 3).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * عملدارن کي غريبن ۽ پوڙهن ماڻهن جي ڀلائي ۽ خوشحالي لاءِ ڪم ڪرڻ جو حڪم ڏيڻ ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 5).{{sfn|Strong|1989|p=4}} * سڀني جاندارن جي ڀلائيءَ کي فروغ ڏيڻ ته جيئن هو زنده مخلوق تي پنهنجو قرض ادا ڪري سگهي ۽ هن دنيا ۽ ايندڙ دنيا ۾ انهن جي خوشيءَ جو سبب بڻجي سگهي ([[اشوڪ جا پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان]] نمبر 6).{{sfn|Strong|1989|p=4}} جديد عالمن اشوڪ جي ''ڌرم'' بابت مختلف رايا پيش ڪيا آهن. ڪن ان کي ٻڌ ڌرم جي عام گهرو پوئلڳن جي اخلاقي ضابطن سان تشبيهه ڏني آهي، ڪن ان کي سياسي ۽ اخلاقي اصولن جو مجموعو قرار ڏنو آهي، ڪن ان کي هڪ قسم جو "عالمي مذهب" سمجهيو آهي، جڏهن ته ڪجهه ان کي اشوڪ جي پنهنجي فڪري ايجاد قرار ڏين ٿا. ٻئي طرف، ڪجهه محققن جو خيال آهي ته اهو بنيادي طور هڪ سياسي نظريو هو، جنهن جو مقصد هڪ وڏي ۽ گهڻ قومي سلطنت کي اخلاقي بنيادن تي متحد رکڻ هو.{{sfn|Singh|2012|p=131}} اشوڪ ''ڌرم-مها ماتر'' نالي نئين درجي جا عملدار مقرر ڪيا. انهن جي ذميواري پوڙهن، بيمارن، عورتن، ٻارن ۽ مختلف مذهبي جماعتن جي ڀلائي هئي. اهي عملدار اولهه ايشيا جي يوناني-هلينستي سلطنتن ڏانهن سفارتي مهمن تي به موڪليا ويندا هئا ته جيئن ڌرم جو پيغام پهچائي سگهجي.{{sfn|Thapar|1995|p=31}} تاريخي طور تي، عالمي ٻڌ ڌرمي حلقن ۾ اشوڪ جي جيڪا تصوير مشهور ٿي، اها سندس فرمانن بدران ٻڌ روايتن ۽ ڏند ڪٿائن (جهڙوڪ ''[[اشوڪاوادان]]'') تي ٻڌل هئي. ان جو هڪ وڏو سبب اهو هو ته اشوڪ جا فرمان [[برهمي لپي]] ۾ لکيل هئا، جيڪا وقت سان وسري وئي ۽ اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] جي تحقيق کان پوءِ ئي ٻيهر پڙهي ويئي.{{sfn|Strong|1989|p=5}} چيني ٻڌ ياترين [[فاشيان]] ۽ [[شوان زانگ]] جي سفرنامن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو اشوڪ جي لکتن کي ٻڌ سان لاڳاپيل مقدس هنڌن جي نشانين طور ڏسندا هئا. انهن فرمانن کي ٻڌ ڌرم سان لاڳاپيل مواد سان منسوب ڪيو، پر جديد عالمن جڏهن برهمي لپي پڙهي، ته معلوم ٿيو ته انهن جي تشريح اصل متن سان مطابقت نٿي رکي. غالب امڪان اهو آهي ته فاشيان مقامي رهنمائن تي ڀاڙيو، جن يا ته پنهنجي طرفان ٻڌ ڌرمي تشريحون ٺاهيون يا زباني روايتن جي بنياد تي غلط ترجما پيش ڪيا. شوان زانگ به اهڙي صورتحال کي منهن ڏنو هوندو، يا شايد هن فاشيان جي لکڻين تي ڀروسو ڪيو هجي.{{sfn|Strong|1989|pp=6–9}} هن راءِ جي تائيد ان ڳالهه مان به ٿئي ٿي ته چوڏهين صديءَ ۾ [[فيروز شاهه تغلق]] جڏهن اشوڪ جي ٿنڀن تي لکيل تحريرن جي معنيٰ پڇي، ته ڪجهه برهمڻ عالمن انهن جون خيالي تشريحون پيش ڪيون. [[شمس سراج عفيف]] جي ''تاريخ فيروز شاهي'' موجب، جڏهن فيروز شاهه [[ٽوپرا]] ۽ [[ميرٺ]] مان اهي ٿنڀ دهلي آندا، ته برهمڻن کيس ٻڌايو ته انهن تي اڳڪٿي لکيل آهي ته فيروز نالي بادشاهه کان سواءِ ٻيو ڪو به انهن ٿنڀن کي نه هٽائي سگهندو. ان وقت مقامي روايتن ۾ انهن ٿنڀن کي افسانوي سورمي [[ڀيم]] سان پڻ منسوب ڪيو ويندو هو.{{sfn|Strong|1989|pp=9–10}} [[رچرڊ گومبرچ]] جهڙن عالمن جو خيال آهي ته اشوڪ جي ڌرم تي ٻڌ ڌرم جو واضح اثر موجود هو. مثال طور، [[ڪالنگا]] بابت جدا فرمان نمبر 1 ۾ موجود خيال، ٻڌ جي ''سگال کي نصيحت'' ۽ ٻين وعظن سان گهڻي مشابهت رکن ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} ==== جانورن جي ڀلائي ==== اشوڪ جي پٿريلي فرمانن ۾ واضح طور چيو ويو آهي ته جاندارن کي تڪليف پهچائڻ مناسب ناهي، ۽ ڪنهن به جانور کي [[يجنا]] يا قرباني لاءِ قتل نه ڪيو وڃي.{{sfn|Fitzgerald|2004|p=120}} بهرحال، اشوڪ عام ڍورن جي ذبح يا گوشت کائڻ تي مڪمل پابندي نه لڳائي.{{sfn|Simoons|1994|p=108}} هن اهڙن سڀني چؤپائن جي قتل تي پابندي وڌي جيڪي نه خوراڪ لاءِ استعمال ٿيندا هئا ۽ نه ئي ڪنهن عملي فائدي جا هئا. ان کان علاوه ڪيترن پکين، مڇين ۽ ٻين جانورن جي مخصوص نسلن جي قتل تي به پابندي لڳائي وئي.{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ کير پياريندڙ ٻڪريُن، رڍن ۽ سوئرن جي قتل کي به منع ڪيو، ۽ سندن ڇهن مهينن کان گهٽ عمر وارن ٻچن جي قتل تي پڻ پابندي وڌي. هن ڪجهه خاص مذهبي دورن، جهڙوڪ [[چاتُرماس]] ۽ [[اوپوسٿ]] جي ڏينهن ۾: سڀني مڇين جي شڪار; ۽ جانورن جي خصي ڪرڻ تي پابندي لڳائي.{{sfn|Dhammika|1994}}{{sfn|Bhandarkar|Bhandarkar|2000|pp=314–315}} اشوڪ شاهي شڪار کي ختم ڪيو ۽ شاهي محل ۾ خوراڪ لاءِ جانورن جي ذبح کي به محدود ڪري ڇڏيو.{{sfn|Draper|Meyer|McCoubrey|1998|p=44}} ڇاڪاڻ ته هن: شڪار تي پابنديون وڌيون; جانورن لاءِ علاجگاهون قائم ڪيون; ڪيترن مذهبي ڏينهن تي گوشت کائڻ کان روڪيو، انهيءَ ڪري ڪجهه محقق موريا سلطنت کي دنيا جي تاريخ ۾ انهن نادر مثالن مان شمار ڪن ٿا، جتي حڪومت جانورن کي به اهڙو تحفظ ڏنو جهڙو انساني شهرين کي حاصل هوندو آهي.{{sfn|Phelps|2007}} اشوڪ جي فرمانن ۾ جهنگلي جانورن جي قتل ۽ ٻيلن جي تباهي تي به پابنديون ملن ٿيون، تنهن ڪري ڪيترائي جديد ماحولياتي مورخ کيس ماحولياتي شعور ۽ فطرت جي تحفظ جي ابتدائي نمائندن مان هڪ سمجهن ٿا.{{sfn|Elverskog|2020|p=56}}{{sfn|Fisher|2018|p=72}} == پرڏيهي لاڳاپا == [[File:Territories conquered by the Dharma according to Ashoka.jpg|thumb|[[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|وڏي پٿريلي فرمان نمبر 13]] موجب اهي علائقا جيڪي اشوڪ جي "ڌرم فتح" هيٺ آيا (260–218 ق م).{{sfn|Kosmin|2014|p=57}}<ref name=ME368>Thomas Mc Evilly, ''The shape of ancient thought'', Allworth Press, New York, 2002, p. 368</ref>]] اهو چڱيءَ طرح معلوم آهي ته اشوڪ مختلف ماڻهن ۽ بادشاهن ڏانهن ''دوت'' (سفير يا ايلچي) موڪليندو هو ته جيئن زباني يا لکت واريون هدايتون، يا ٻنهي قسمن جا پيغام، انهن تائين پهچائي سگهجن. سندس ڇهين پٿريلي فرمان (Rock Edict VI) ۾ "زباني حڪمن" جو واضح ذڪر ملي ٿو. بعد ۾ اها ڳالهه به ثابت ٿي ته ان دور ۾ لکت وارين هدايتن سان گڏ زباني پيغام موڪلڻ ڪا غيرمعمولي ڳالهه نه هئي. اشوڪ جي پيغامن جو مقصد سندس ''ڌمّ-وجيه'' (ڌرم ذريعي فتح) کي ڦهلائڻ هو، جنهن کي هو سڀني فتحن کان اعليٰ سمجھندو هو ۽ جنهن کي هو هر هنڌ، بلڪه ڀارت کان ٻاهر به، ڦهلائڻ جو خواهشمند هو. [[خروشٺي لپي]] جي اختيار ٿيڻ مان مختلف ثقافتن جي وچ ۾ رابطن جا واضح ۽ ناقابل ترديد نشان ملن ٿا. اهو به ممڪن آهي ته حڪومتي لکتون نصب ڪرڻ جو تصور به انهيءَ لپيءَ سان گڏ آيو هجي، ڇاڪاڻ ته اشوڪ جي فرمانن ۾ [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي]] اثر ڪيترن ئي اصطلاحن ۽ تحريري اندازن ۾ نظر اچي ٿو. اهي حقيقتون ظاهر ڪن ٿيون ته اشوڪ ٻين تهذيبن سان رابطي ۾ هو ۽ پنهنجي سلطنت جي حدن کان ٻاهر نون ثقافتي خيالن جي ڏي وٺ ۽ ڦهلاءَ ۾ سرگرم ڪردار ادا ڪري رهيو هو.<ref name="Hinuber2012">{{cite journal | author=Oskar von Hinüber |title=Did Hellenistic Kings Send Letters to Aśoka? | url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_april-june-2010_130_2/page/262 | journal=Journal of the American Oriental Society |volume=130 | issue=2 | year=2010 | publisher=Freiburg | pages=262–265}}</ref> === يوناني دنيا === [[File:Sarnath Ashoka Capital Horse motif.jpg|thumb|right|[[سارناٿ]] جي [[اشوڪ جو شيرن وارو تاج|اشوڪي تاج]] تي گھوڙي جو نقش، جنهن کي اڪثر يوناني حقيقت نگاري (ريئلزم) جو مثال سمجھيو ويندو آهي.<ref name="Danielou">A Brief History of India, [[Alain Daniélou]], Inner Traditions / Bear & Co, 2003, p. 89-91 [https://archive.org/details/briefhistoryofin00dani/page/89]</ref>]] اشوڪ پنهنجي پٿريلي فرمانن ۾ بيان ڪري ٿو ته هن اولهه ۾ واقع [[يوناني دور]] جي بادشاهتن ڏانهن ٻڌ ڌرم ۽ ڌرم جي تبليغ لاءِ قدم کنيا. هو اهو پڻ ٻڌائي ٿو ته سندس سلطنت ۾ رهندڙ يوناني ماڻهو ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ هئا ۽ سندس سفيرن جا مخاطب پڻ هئا. {{blockquote |text=هاڻي ديوتائن جي پياري بادشاهه جي نظر ۾ سڀ کان وڏي فتح ڌرم جي فتح آهي. ۽ اها ڌرم فتح هتي به حاصل ڪئي وئي آهي ۽ ڇهه سئو يوجن پري به، جتي يوناني بادشاهه [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]] حڪومت ڪري ٿو، ۽ ان کان به اڳتي جتي چار بادشاهه [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] حڪومت ڪن ٿا. اهڙي طرح ڏکڻ ۾ [[چولا]]، [[پانڊيا]] ۽ [[تامراپرني]] تائين پڻ. هتي بادشاهه جي سلطنت اندر يونانين، ڪمبوجن، نابھڪن، نابھاپمڪتين، ڀوجن، پيتنيڪن، آندرهن ۽ پاليدن جي وچ ۾ به ماڻهو ديوتائن جي پياري بادشاهه جي ڌرم واري هدايتن تي عمل ڪن ٿا. جتي سندس سفير نه به پهتا آهن، اتي به ماڻهن سندس ڌرم جي تعليمات بابت ٻڌي انهن تي عمل ڪرڻ شروع ڪيو آهي ۽ مستقبل ۾ به ڪندا رهندا. |source=[[اشوڪ جا فرمان]]، [[اشوڪ جا اهم پٿريلا فرمان|پٿريلو فرمان نمبر 13]] (ايس. ڌمّيڪا جو ترجمو)<ref>[http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html#rock14 The Edicts of King Ashoka: an English rendering by Ven. S. Dhammika] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160510060618/http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/dhammika/wheel386.html |date=10 May 2016 }}</ref> }} {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | caption_align = center | align = left | direction = horizontal | image1 = Kalsi02.jpg | image2 = Khalsi rock edict of Ashoka.jpg | footer = [[کالسي]] جا پٿريلا فرمان (وڏو پٿريلو فرمان نمبر 13)، جن ۾ اشوڪ يوناني بادشاهن [[انٽيوڪس ٻيون ٿيوس|انٽيوخوس]]، [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس|بطليموس]]، [[انٽيگونس ٻيون گوناٽس|انٽيگونس]]، [[ماگاس آف سيرين|ماگاس]] ۽ [[اليگزينڊر ٻيون آف ايپيرس|اليگزينڊر]] جا نالا سڌيءَ طرح پنهنجي تعليمات جي مخاطبن طور کڻي ٿو. | footer_align = center }} اهو ممڪن آهي، جيتوڻيڪ يقيني نه آهي، ته اشوڪ کي يوناني حڪمرانن کان خط موصول ٿيا هجن ۽ هو يوناني بادشاهن جي حڪومتي فرمانن کان واقف هجي. ساڳي طرح جيئن هو شايد [[هخامنشي سلطنت]] جي بادشاهن جي لکتن کان واقف هو، ڇاڪاڻ ته ان دور ۾ يوناني بادشاهن جا سفير ڀارت ۾ موجود هئا ۽ اشوڪ پاڻ به پنهنجا ''دوت'' ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليندو هو.<ref name="Hinuber2012"/> [[ڊيو نيسيوس (سفير)|ڊيو نيسيوس]] نالي هڪ يوناني سفير جو ذڪر ملي ٿو، جيڪو [[بطليموس ٻيون فلاڊيلفس]] طرفان اشوڪ جي درٻار ۾ موڪليو ويو هو.<ref>{{cite web |url = http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |title = Pliny the Elder, "The Natural History", 6, 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130728023626/http://perseus.mpiwg-berlin.mpg.de/cgi-bin/ptext?lookup=Plin.+Nat.+6.21 |archive-date=28 July 2013 |url-status=dead}}</ref> اهو ساڳيو بطليموس اشوڪ جي فرمانن ۾ به ٻڌ ڌرم جي پيغام حاصل ڪندڙ بادشاهن مان شمار ڪيو ويو آهي. ڪجهه يوناني فلسفي، جهڙوڪ [[هيگيسياس آف سيرين]]، جيڪو غالباً بادشاهه [[ماگاس آف سيرين]] جي دور ۾ رهندو هو، انهن کي به ممڪن طور ٻڌ ڌرم جي تعليمات کان متاثر سمجھيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته ماگاس انهن بادشاهن مان هڪ هو جن ڏانهن اشوڪ جا مذهبي سفير موڪليا ويا هئا.<ref>{{cite book |last=Preus |first=Anthony |year=2015 |title=Historical Dictionary of Ancient Greek Philosophy |url=https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers |page=184 |isbn=978-1-4422-4639-3 |access-date=18 June 2017 |archive-date=4 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201104102717/https://books.google.com/books?id=wjW_BgAAQBAJ&pg=PA184 |url-status=live }}</ref> ڀارت ۾ رهندڙ يونانين جو ٻڌ ڌرم جي واڌاري ۾ عملي ڪردار به نظر اچي ٿو. مثال طور، اشوڪ جي سفيرن مان هڪ [[ڌمّرڪشيت]] بابت پالي ذريعن ۾ ذڪر آهي ته هو هڪ يوناني (''يونا'') ٻڌ ڀڪشو هو، جنهن ٻڌ ڌرم جي تبليغ ۾ سرگرم حصو ورتو. ''[[مهاونسا]]'' ۾ هن جو ذڪر موجود آهي.<ref name="plgotw">Full text of the ''Mahavamsa'' [http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html Click chapter XII] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060905050433/http://lakdiva.org/mahavamsa/chapters.html |date=5 September 2006 }}</ref> ڪجهه يوناني (يَوَن) شايد اشوڪ جي سلطنت ۾ انتظامي عهدن تي پڻ فائز هئا. [[رودر دامن]] جي [[گرناڙ|گِرناڙ]] واري لکت ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ جي دور ۾ [[گجرات]] جي علائقي گِرناڙ ۾ هڪ يَوَن (يوناني) گورنر مقرر هو، جيڪو هڪ آبي ذخيرو تعمير ڪرائڻ جو ذميوار هو.<ref>The Idea of Ancient India: Essays on Religion, Politics, and Archaeology by Upinder Singh [https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 p.18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229135504/https://books.google.com/books?id=KIWTCwAAQBAJ&pg=PA18 |date=29 December 2019 }}</ref> ڪيترن محققن جو خيال آهي ته [[پاٽلي پتر]] ۾ اشوڪ جو شاهي محل [[پرسيپولس]] ۾ موجود هخامنشي شاهي محل جي طرز تي تعمير ڪيو ويو هو.<ref>{{cite book |last1=De la Croix |first1=Horst |last2=Tansey |first2=Richard G. |last3=Kirkpatrick |first3=Diane |title=Gardner's Art Through the Ages |date=1991 |publisher=Thomson/Wadsworth |isbn=0-15-503769-2 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 428] |url-access=registration |url=https://archive.org/details/gardnersartthrou00gard/page/428 }}</ref> == اڳين جنمن بابت ڏند ڪٿائون == ٻڌ ڌرم جي روايتن ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اشوڪ جي گذريل جنمن بابت به ڪيترائي قصا بيان ڪيا ويا آهن. ''مهاونسا'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ، [[نگروده]] ۽ [[ديوانمپيا تِسا]] هڪ اڳئين جنم ۾ ڀائر هئا. ان وقت هڪ [[پرتيڪ ٻڌ]] (Pratyekabuddha) ٻئي بيمار پرتيڪ ٻڌ جي علاج لاءِ ماکي ڳولي رهيو هو. هڪ عورت کيس هڪ ماکيءَ جي دڪان ڏانهن رهنمائي ڪئي، جيڪو انهن ٽنهي ڀائرن جي ملڪيت هو. اشوڪ وڏي سخاوت سان ان پرتيڪ ٻڌ کي ماکي عطا ڪئي ۽ انهيءَ نيڪيءَ جي عيوض اها خواهش ظاهر ڪئي ته هو مستقبل ۾ جمبودويپ جو خودمختيار حڪمران بڻجي.{{sfn|Strong|1995|p=146}} اها عورت به دعا ڪئي ته هوءَ سندس راڻي بڻجي، ۽ پوءِ ايندڙ جنم ۾ اشوڪ جي زال [[اسندهمتّا]] جي روپ ۾ پيدا ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=146–147}} بعد وارن پالي متنن موجب اسندهمتّا هڪ ٻي نيڪي پڻ ڪئي هئي: هن پرتيڪ ٻڌ کي پنهنجي هٿن سان تيار ڪيل ڪپڙي جو هڪ ٽڪرو تحفي طور ڏنو هو. اهي روايتون ''دساوتٿُپّڪرڻ''، نام نهاد ڪمبوڊيائي يا توسيع يافته ''مهاونسا'' (ممڪن طور نائين يا ڏهين صدي) ۽ ''ترائي ڀومي ڪٿا'' (پندرهين صدي) ۾ محفوظ آهن.{{sfn|Strong|1995|p=166}} ''[[اشوڪاوادان]]'' جي هڪ روايت موجب اشوڪ اڳئين جنم ۾ [[راجگريهه]] جي هڪ معزز خاندان ۾ ''جيا'' نالي ڇوڪري جي صورت ۾ پيدا ٿيو هو. جڏهن هو ننڍڙو ٻار هو، تڏهن هن [[گوتم ٻڌ]] کي مٽيءَ جو هڪ ڍير کاڌي جي خيال سان پيش ڪيو. ٻڌ انهيءَ عطئي کي قبول ڪيو، جنهن تي جيا اعلان ڪيو ته هن نيڪ عمل جي نتيجي ۾ هو مستقبل ۾ بادشاهه بڻجندو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} ساڳئي روايت ۾ اهو پڻ ٻڌايو ويو آهي ته جيا جو ساٿي ''وجيا'' بعد ۾ اشوڪ جي وزير اعظم [[رادھاگپت]] جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=147}} بعد ۾، پنهنجي ايندڙ زندگيءَ ۾، ٻڌ ڀڪشو [[اپگپت]] اشوڪ کي ٻڌائي ٿو ته سندس کُرڙي ۽ اڻ وڻندڙ چمڙي جو سبب اڳئين جنم ۾ مٽيءَ جو اهو ناپاڪ تحفو هو.{{sfn|Strong|1995|p=149}} ڪيترا پوءِ جا متن هيءَ ڪهاڻي ورجائين ٿا، پر مٽي ڏيڻ جي منفي نتيجن جو ذڪر نٿا ڪن. انهن متنن ۾ [[ڪمارلاتا]] جو ''ڪلپنا-منڊيتڪا''، [[آرياشور]] جو ''جاتڪ مالا'' ۽ ''مها-ڪرما-وڀاگا'' شامل آهن.{{sfn|Strong|1995|p=149}} چيني ليکڪ [[پاؤ چينگ]] پنهنجي ڪتاب ''شيه چيا جُو لائي ينگ هوا لو'' ۾ لکي ٿو ته مٽي ڏيڻ جهڙو معمولي عمل ايترو وڏو ثواب نٿو رکي سگهي جو ان جي نتيجي ۾ اشوڪ جهڙو عظيم شهنشاهه پيدا ٿئي. ان جي بدران، هو دعويٰ ڪري ٿو ته ڪنهن ٻئي اڳئين جنم ۾ اشوڪ هڪ بادشاهه جي حيثيت سان ٻڌ جون بيشمار مورتيون ٺهرايون هيون، ۽ انهيءَ عظيم ثواب جي نتيجي ۾ هو ايندڙ جنم ۾ هڪ وڏي شهنشاهه جي صورت ۾ پيدا ٿيو.{{sfn|Strong|1995|p=163}} پالي ٻوليءَ جي چوڏهين صديءَ واري داستاني ڪتاب ''دساوتٿُپّڪرڻ'' (ممڪن طور چوڏهين صديءَ جو) ماکيءَ واري واپاري ۽ مٽي ڏيندڙ ٻار ٻنهي ڪهاڻين کي پاڻ ۾ ملائي پيش ڪري ٿو. هي متن ''مهاونسا'' واري قصي جو ٿورو مختلف بيان ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اهو واقعو [[گوتم ٻڌ]] جي ڄمڻ کان به اڳ ٿيو هو. ان کان پوءِ ڪتاب چوي ٿو ته اهو ماکي عطا ڪندڙ واپاري بعد ۾ انهيءَ ٻار جي صورت ۾ ٻيهر پيدا ٿيو، جنهن ٻڌ کي مٽي پيش ڪئي هئي. پر هن روايت ۾ هڪ اضافي تفصيل به آهي: ٻڌ اها مٽي پنهنجي خادم [[آنند]] کي ڏني ته جيئن ان مان [[پلستر]] تيار ڪيو وڃي. اهو پلستر بعد ۾ وهار جي ڀتين ۾ پيل ڏارن ۽ شگافن جي مرمت لاءِ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Strong|1995|p=163-165}} == آخري سال == === تسّراڪشا راڻي طور === اشوڪ جي آخري تاريخي لکت [[اشوڪ جا وڏا ستوني فرمان|ستوني فرمان نمبر 4]] آهي، جيڪا سندس حڪومت جي 26هين سال سان تعلق رکي ٿي.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} اشوڪ جي زندگيءَ جي آخري دور بابت ڄاڻ جو واحد ذريعو ٻڌ ڌرمي روايتون ۽ ڏند ڪٿائون آهن. سري لنڪائي روايت مطابق اشوڪ جي مهاراڻي [[اسندهمتّا]] سندس حڪومت جي 29هين سال ۾ وفات ڪري وئي، ۽ 32هين سال ۾ سندس ٻي زال [[تشيارڪشا|تسّراڪشا]] کي راڻيءَ جو لقب ڏنو ويو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ٻنهي ''مهاونسا'' ۽ ''اشوڪاوادان'' ۾ بيان ٿيل آهي ته اشوڪ [[بودهي وڻ]] سان خاص عقيدت ۽ محبت رکندو هو. حسد ۾ مبتلا تسّراڪشا "بودهي" کي اشوڪ جي ڪنهن محبوبه عورت جو نالو سمجهي ويٺي. پوءِ هن ڪاري جادو ذريعي وڻ کي سُڪائڻ جي ڪوشش ڪئي.{{sfn|Strong|1995|p=152}} ''اشوڪاوادان'' موجب هن ان مقصد لاءِ هڪ جادوگر عورت کي ڀرتي ڪيو. جڏهن اشوڪ کيس سمجهايو ته "بودهي" دراصل هڪ وڻ جو نالو آهي، تڏهن هن ساڳي جادوگر عورت کان وڻ کي ٻيهر صحتمند ڪرايو.{{sfn|Strong|1995|pp=152–153}} پر ''مهاونسا'' مطابق تسّراڪشا آخرڪار وڻ کي مڪمل طور تباهه ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي،{{sfn|Strong|1995|p=153}} ۽ اهو واقعو اشوڪ جي حڪومت جي 34هين سال ۾ پيش آيو.{{sfn|Guruge|1995|p=51}} ''اشوڪاوادان'' موجب تسّراڪشا (جنهن کي هتي ''تشيارڪشيتا'' چيو ويو آهي) اشوڪ جي پٽ [[ڪُنالا]] سان عشق ڪرڻ لڳي، پر ڪُنالا سندس خواهش رد ڪري ڇڏي. ان کان پوءِ اشوڪ کيس ستن ڏينهن لاءِ سلطنت جو مڪمل اختيار ڏئي ڇڏيو. انهيءَ مختصر عرصي دوران هن ڪُنالا تي ظلم ڪيو ۽ سندس اکيون ڪڍرائي کيس انڌو ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=151}} جڏهن اشوڪ کي اها خبر پئي ته هن ڪاوڙ ۾ اچي چيو ته: "مان هن جون اکيون پٽي ڪڍندس، سندس جسم کي لوهي ڪنڊن سان چيريندس، کيس جيئري ڀالي تي چاڙهيندس، سندس نڪ آري سان ڪٽيندس ۽ سندس زبان استري سان وڍيندس." بعد ۾ ڪُنالا معجزاتي نموني ٻيهر بينائي حاصل ڪري ورتي ۽ راڻي لاءِ معافي جي درخواست ڪئي، پر اشوڪ ان جي باوجود تسّراڪشا کي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=152}} [[ڪشيميندر]] جي ''اوادان-ڪلپا-لتا'' ۾ به هيءَ روايت بيان ٿيل آهي، پر اتي اشوڪ جي شخصيت کي وڌيڪ مثبت ڏيکارڻ لاءِ لکيو ويو آهي ته ڪُنالا جي نظر واپس اچڻ کان پوءِ اشوڪ راڻيءَ کي معاف ڪري ڇڏيو.{{sfn|Strong|1995|p=165}} == وفات == سري لنڪائي روايت موجب اشوڪ پنهنجي حڪومت جي 37هين سال ۾ وفات ڪئي،{{sfn|Guruge|1995|p=51}} جنهن جو مطلب آهي ته سندس وفات لڳ ڀڳ 232 ق م ۾ ٿي.{{sfn|Kosmin|2014|p=36}} ''اشوڪاوادان'' موجب پنهنجي زندگيءَ جي آخري ڏينهن ۾ شهنشاهه سخت بيمار ٿي پيو. هن ٻڌ سنگهه کي عطيا ڏيڻ لاءِ سرڪاري خزاني مان رقم استعمال ڪرڻ شروع ڪئي، جنهن تي سندس وزيرن کيس رياستي خزاني تائين رسائي کان روڪي ڇڏيو. ان کان پوءِ اشوڪ پنهنجون ذاتي ملڪيتون عطيو ڪرڻ لڳو، پر ان کان به کيس روڪيو ويو. آخرڪار، وفات وقت سندس وٽ صرف هڪ [[املي|آملي]] (Myrobalan) جو اڌ ڦر بچيو هو، جيڪو هن پنهنجي آخري نذراني طور سنگهه کي پيش ڪيو.{{sfn|Strong|1989|p=18}} اهڙيون روايتون ٻڌ سنگهه کي سخاوت سان عطيا ڏيڻ جي اهميت اجاگر ڪن ٿيون ۽ اهو پڻ ڏيکارين ٿيون ته سلطنت ٻڌ ڌرم جي حمايت ۾ ڪهڙو ڪردار ادا ڪندي هئي.{{sfn|Singh|2008|p=332}} هڪ مشهور ڏند ڪٿا مطابق اشوڪ جي جسد کي ساڙڻ وقت سندس چتا مسلسل ست ڏينهن ۽ ست راتيون ٻرندي رهي. <ref>{{cite book |last=Strong |first=John |date=2007 |title=Relics of the Buddha |url=https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |publisher=Motilal Banarsidass Publishers |page=149 |isbn=978-81-208-3139-1 |access-date=15 November 2015 |archive-date=8 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508154548/https://books.google.com/books?id=xqAB6PKyP98C&pg=PA149 |url-status=live }}</ref> == آثارِ قديمه جا باقيات == === اڏاوت === [[File:Lomas_Rishi_entrance.jpg|thumb|[[لوماس رشي غار]] جو تراشيل دروازو، [[بارابر غارون]]، تعمير لڳ ڀڳ 250 ق م]] اشوڪ سان منسوب مختلف اسٽوپن کان علاوه، [[اشوڪ جا ٿنڀا|سندس تعمير ڪرايل ٿنڀو]] اڄ به برصغير جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. اشوڪ کي عام طور ڀارت ۾ پٿر تي ٻڌل تعميراتي فن جي شروعات جو باني سمجهيو ويندو آهي، جيڪا ٻڌ ڌرم جي خدمت لاءِ وقف هئي. ممڪن آهي ته هي فن [[يوناني-بئڪٽريائي]] ڪاريگرن جي اثر هيٺ ترقي ڪئي هجي، جيڪي [[سڪندر اعظم]] کان پوءِ هن خطي ۾ آيا هئا.<ref name="Stone">[https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 Introduction to Indian Architecture Bindia Thapar, Tuttle Publishing, 2012, p.21] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191229200601/https://books.google.com/books?id=fpfTAgAAQBAJ&pg=PT21 |date=29 December 2019 }}</ref> اشوڪ کان اڳ عمارتون گهڻو ڪري غير مستقل مواد جهڙوڪ ڪاٺ، [[بانس]] ۽ ڇپر مان ٺاهيون وينديون هيون.<ref name="Stone"/><ref>{{cite book| url = https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| title = Gardner's Art through the Ages: Non-Western Perspectives, Fred S. Kleiner, Cengage Learning, 2009, p14| isbn = 9780495573678| last1 = Kleiner| first1 = Fred S.| date = 5 January 2009| publisher = Cengage Learning| access-date = 17 June 2017| archive-date = 26 December 2019| archive-url = https://web.archive.org/web/20191226115443/https://books.google.com/books?id=TlVeuxIgjwQC&pg=PA14| url-status = live}}</ref> امڪان آهي ته اشوڪ [[پاٽلي پتر]] ۾ موجود پنهنجي شاهي محل کي ڪاٺ جي بدران پٿر استعمال ڪري ٻيهر تعمير ڪرايو هجي،{{sfn|Mookerji|1995|p=96}} ۽ شايد هن ان مقصد لاءِ پرڏيهي ڪاريگرن جي به مدد ورتي هجي.<ref>"Ashoka was known to be a great builder who may have even imported craftsmen from abroad to build royal monuments." Monuments, Power and Poverty in India: From Ashoka to the Raj, A. S. Bhalla, I.B.Tauris, 2015 p.18 [https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191226160624/https://books.google.com/books?id=emATBwAAQBAJ&pg=PA18|date=26 December 2019}}</ref> اشوڪ هڪ نئين روايت به قائم ڪئي، جنهن ۾ هن پنهنجي [[اشوڪ جا فرمان|فرمانن]] کي پائيدار پٿرن تي اُڪرائڻ شروع ڪيو. ساڳئي طرح سندس ٻڌ ڌرمي نشانين سان سينگاريل ستون به انهيءَ تعميراتي جدت جو اهم مثال آهن. <gallery> File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|[[اشوڪ جا ٿنڀا|اشوڪ جو هڪ ٿنڀو]]، [[ويشالي]] File:Vajrasana, early 20th century.jpg|[[مھاٻوڌي مندر]] ۾ موجود [[وَجر آسن]] (هيرن جهڙو تخت)، جيڪو اشوڪ سان منسوب ڪيو وڃي ٿو Rampurva bull capital detail.jpg|[[رمپُروا]] جي بيل واري تاج جو تفصيلي منظر، جنهن جي [[ابيڪس (معماري)|ابيڪس]] تي ٻن ''شعلا نما پالميٽن'' جي وچ ۾ ڪنول جو گل ۽ ننڍا گلاب نما گل تراشيل آهن. File:Barabar_caves_Sudama_inside.jpg|[[بارابر غارون]] ۾ واقع ''سداما غار''، جنهن ۾ چمڪندڙ گرينائيٽ سان سينگاريل وڏو محرابي هال ۽ اشوڪ جي نالي وارو ڪتبو موجود آهي. </gallery> === برهمي لِپي === [[File:Ashokan Brahmi script (consonants).png|thumb|left|اشوڪ دور جي برهمي لِپي]] [[برهمي لِپي]] ڀارت ۾ لڳ ڀڳ ٽئين صدي ق م دوران پنهنجي مڪمل ۽ ترقي يافته صورت ۾ ظاهر ٿي. <ref name="PO">{{cite book |last1=Olivelle |first1=Patrick |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King |date=9 January 2024 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27000-6 |page=61-62 |url=https://www.google.com/books/edition/Ashoka/TE3gEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Ashoka+invented+Brahmi&pg=PA61&printsec=frontcover |language=en}}</ref> ممڪن آهي ته اشوڪ ئي هن نئين لِپي جو موجد هجي، جنهن کي پوءِ هن پنهنجي فرمانن ۽ ڪتبن ۾ وڏي پيماني تي استعمال ڪيو، پر هي سوال اڃا تائين حتمي طور حل نه ٿي سگهيو آهي.<ref name="PO"/> ڪيترن مغربي ۽ ڀارتي عالمن جو خيال آهي ته برهمي لِپي ڪنهن سامي (Semitic) لِپي مان اخذ يا متاثر ٿي هئي، جيئن اتر-اولهه ۾ استعمال ٿيندڙ [[خروشٺي لِپي]] غالباً [[ارامي لِپي]] مان نڪتل هئي. انهن عالمن مطابق برهمي لِپي اشوڪ جي دور ۾ چند سالن اندر تيار ڪئي وئي ۽ پوءِ اشوڪ جي فرمانن ذريعي سڄي سلطنت ۾ ڦهلجي وئي، جنهن سان ڀارت ۾ ڪتبن جي هڪ نئين روايت جو آغاز ٿيو.{{Sfn|Salomon|1998|pp=18–24}} ان جي ابتڙ، ڪيترائي ٻيا عالم پرڏيهي اثر واري نظريي کي رد ڪن ٿا ۽ برهمي لِپي کي مڪمل طور مقامي ارتقا جو نتيجو قرار ڏين ٿا.{{sfn|Salomon|1998|pp=19–21 with footnotes}}{{Sfn|Annette Wilke|Oliver Moebus|2011|p=194 with footnote 421}} ايندڙ هزارين سالن دوران ڏکڻ ايشيا جون اڪثر لِپيون اشوڪي برهمي لِپي مان ئي نڪتيون. <ref name="PO"/> === ڪتبا ۽ پٿريلا فرمان === [[File:AiKhanoumAndIndia.jpg|thumb|اشوڪ جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ همعصر يوناني شهر [[آئي-خانوم]] جو مقام.<ref>Reference: ''India: The Ancient Past'' p. 113, Burjor Avari, [[Routledge]], {{ISBN|0-415-35615-6}}</ref>]] {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 400 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | image1 = AsokaKandahar.jpg | image2 = Kandahar Bilingual Rock Inscription (transcription).png | footer = [[اشوڪ جو قنڌار ڪتبو]]، جيڪو يوناني ۽ [[ارامي لِپي]] ۾ ٻه-لساني ڪتبو آهي، [[قنڌار]] مان دريافت ٿيو ({{small|[[افغانستان قومي عجائب گهر]]}}) | footer_align = center }} اشوڪ جا فرمان (Edicts) 33 ڪتبن جو هڪ مجموعو آهن، جيڪي [[اشوڪ جا ٿنبا|اشوڪي ٿنبو]]، وڏن پٿرن ۽ غارن جي ڀتين تي سندس حڪمراني دوران اُڪيرا ويا هئا.<ref name="Irwin 1973 706–720"/> اهي ڪتبا اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت جي مختلف علائقن ۾ پکڙيل آهن ۽ ٻڌ ڌرم جي موجودگيءَ جا سڀ کان پراڻا مادي ثبوت سمجهيا وڃن ٿا. انهن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرم جي ابتدائي ۽ وسيع ڦهلاءَ جو تفصيلي بيان ملي ٿو، جيڪو ڀارتي تاريخ جي هڪ طاقتور ترين حڪمران جي سرپرستي هيٺ ٿيو. انهن مان اشوڪ جي تبليغي سرگرمين، اخلاقي اصولن، مذهبي خيالن، سماجي ڀلائي ۽ جانورن جي تحفظ بابت قيمتي ڄاڻ ملي ٿي.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ کان اڳ شاهي حڪم ۽ سرڪاري پيغام شايد اهڙي مواد تي لکيا ويندا هئا جيڪو وقت سان ضايع ٿي ويندو هو، جهڙوڪ کجيءَ جا پن، ڀورج وڻ جي ڇال، ڪپهه جو ڪپڙو يا ڪاٺيون تختيون.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} جيتوڻيڪ اشوڪ جي سرڪاري انتظاميا اهڙو مواد استعمال ڪندي رهي، پر اشوڪ پنهنجا اهم پيغام پٿرن تي به اُڪرائڻ شروع ڪرايا.{{sfn|Lahiri|2015|pp=120–121}} امڪان آهي ته هن کي اهڙا ڪتبا نصب ڪرڻ جو خيال پاڙيسري [[ھخامنشي سلطنت]] کان مليو هجي.{{sfn|Gombrich|1995|p=3}} اهو پڻ ممڪن آهي ته اشوڪ جا ڪيترائي پيغام ڪاٺ يا ٻين غير مستقل مواد تي لکي سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليا ويا هجن، پر اهي سڀ دستاويز وقت سان گڏ ختم ٿي ويا.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} عالمن اڄ به اشوڪ جي فرمانن ۾ ظاهر ڪيل ۽ لڪل سياسي نظرين جو تجزيو ڪري رهيا آهن، خاص طور تي سندس شاهي تصور (امپيريل وژن) بابت. اهي اهو سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ٿا ته اشوڪ پنهنجي انتهائي وسيع، گهڻ ثقافتي ۽ معاشي طور متنوع ٽئين صدي ق م واري سلطنت کي ڪيئن منظم ڪرڻ چاهيو.{{sfn|Singh|2012|p=132}} بهرحال هڪ ڳالهه واضح آهي ته اشوڪ جا ڪتبا برصغير ۾ شاهي ڪتبن جو سڀ کان پراڻو محفوظ مجموعو آهن، ۽ انهيءَ لحاظ سان اهي حڪومتي روايتن ۾ هڪ وڏي جدت جي حيثيت رکن ٿا.{{sfn|Singh|2012}} اشوڪ جا گهڻا ڪتبا مختلف [[پراڪرت]] ٻولين جي ميلاپ ۾ لکيل آهن ۽ انهن لاءِ [[برهمي لِپي]] استعمال ڪئي وئي آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=126}} اشوڪ جي ڪيترن ڪتبن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي شهرن جي ويجهو، اهم واپاري رستن تي يا مذهبي اهميت وارن هنڌن تي نصب ڪيا ويا هئا.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} انهن مان ڪيترائي ڪتبا ٽڪرين، پٿريلي پناهه گاهن ۽ مقامي طور مقدس سمجهيل جڳهن تي مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ان بابت مختلف نظرين موجب: * اهي هنڌ شايد قديم ميگالٿڪ ثقافتن جا مرڪز هئا. * يا اشوڪ جي زماني ۾ مقدس جايون سمجهيون وينديون هيون. * يا وري انهن جي فطري عظمت روحاني اقتدار جي علامت طور استعمال ڪئي وئي هئي.{{sfn|Thapar|1995|p=23}}{{sfn|Lahiri|2015|pp=143–157}} دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اشوڪ جا ڪتبا موريا سلطنت جي وڏن شهرن جهڙوڪ [[پاٽلي پتر]]، [[وديشا]]، [[اجييني]] ۽ [[تڪششيلا]] مان نه مليا آهن.{{sfn|Lahiri|2015|p=143}} ممڪن آهي ته انهن شهرن ۾ موجود ڪيترائي ڪتبا وقت سان ضايع ٿي ويا هجن. ستين صديءَ جي چيني سياح [[شوانزانگ]] اهڙن ڪجهه اشوڪي ستنن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي اڃا تائين جديد محققن کي نه مليا آهن.{{sfn|Thapar|1961|p=6}} اهو پڻ لڳي ٿو ته اشوڪ هر حڪم پهرين صوبائي گورنرن ڏانهن موڪليندو هو، جيڪي پوءِ پنهنجي علائقي جي عملدارن تائين اهو پيغام پهچائيندا هئا.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} مثال طور [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍو پٿريلو فرمان نمبر 1]] مختلف هنڌن تي مختلف نسخن ۾ مليو آهي. سڀني نسخن ۾ لکيل آهي ته اشوڪ 256 ڏينهن جي دوري دوران اهو حڪم جاري ڪيو. هي انگ ظاهر ڪري ٿو ته اهو پيغام هڪ ئي وقت سلطنت جي مختلف علائقن ڏانهن موڪليو ويو هو.{{sfn|Lahiri|2015|p=133}} [[ڪرناٽڪ]] جي پاڙيسري هنڌن [[برهمگري]]، [[سدّاپور]] ۽ [[جاٽنگا-راميشور]] مان مليل هڪ ئي پيغام جا ٽي نسخا ڏکڻ صوبي جي گاديءَ [[سورنگري]] مان موڪليا ويا هئا. انهن ٽنهي نسخن ۾ ساڳيو متن آهي، جنهن کان اڳ ''آريه-پتر'' (شايد اشوڪ جو پٽ ۽ صوبائي گورنر) ۽ ''مها ماتر'' (سرڪاري عملدار) طرفان سلام پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Lahiri|2015|p=127}} === سِڪا === [[ڪيڊيوسيس]] (Caduceus) جو نشان ٽئين ۽ ٻي صدي ق م دوران [[موريا سلطنت]] جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪن]] تي ظاهر ٿئي ٿو. سڪن جي مطالعي (Numismatics) مان معلوم ٿئي ٿو ته هي نشان شهنشاهه اشوڪ جي ذاتي مُهر يا "[[مدرا]]" طور استعمال ٿيندو هو.<ref>Indian Numismatics, Damodar Dharmanand Kosambi, Orient Blackswan, 1981, p.73 [https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191215201423/https://books.google.com/books?id=favxZII9WtwC&pg=PA73|date=15 December 2019}}</ref> هي نشان موريا دور کان اڳ وارن پنچ-مارڪ ٿيل سڪن تي نظر نٿو اچي، پر رڳو موريا دور جي سڪن تي استعمال ٿيو. ان سان گڏ هيٺيان نشان به ڏسڻ ۾ اچن ٿا: * [[ٽن محرابن واري ٽڪريءَ جو نشان]] * "ٽڪريءَ تي مور" وارو نشان * [[ٽرِسڪيليس]] * [[تڪششيلا]] جو نشان<ref>Malwa Through the Ages, from the Earliest Times to 1305 A.D, Kailash Chand Jain, Motilal Banarsidass Publ., 1972, p.134 [https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191224053358/https://books.google.com/books?id=_3O7q7cU7k0C&pg=PA134|date=24 December 2019}}</ref> <gallery widths="180px" heights="180px"> File:Caduceus on Mauryan coin.jpg|موريا دور جي [[پنچ-مارڪ ٿيل سڪا|پنچ-مارڪ ٿيل سڪي]] تي ڪيڊيوسيس جو نشان File:India Mauryan emperor Ashoka Punch-marked Coin.jpg|اشوڪ سان منسوب هڪ پنچ-مارڪ ٿيل سڪو<ref>{{cite book |last=Mitchiner |first=Michael |date=1978 |title=Oriental Coins & Their Values: The Ancient and Classical World 600 B.C. - A.D. 650 |publisher=Hawkins Publications |page=544 |isbn=978-0-9041731-6-1}}</ref> File:I15 1karshapana Maurya Ashoka MACW4229 1ar (8486624862).jpg|موريا دور جو هڪ چانديءَ جو [[ڪرشاپڻ]] سڪو، جيڪو شايد اشوڪ جي زماني جو هجي، [[مٿرا]] جي ٽڪسالي مان. '''سامهون وارو پاسو:''' سج ۽ جانور سميت مختلف نشان. '''پٺيون پاسو:''' هڪ علامتي نشان. '''ماپ:''' 13.92 × 11.75 ملي ميٽر. '''وزن:''' 3.4 گرام. </gallery> === شاھي نشان=== [[File:Ashoka_Chakra.svg|thumb|upright=0.5|[[اشوڪ چڪر]]، يعني "ڌرم جو ڦيٿو"، جيڪو جديد [[ڀارت جو قومي جهنڊو|ڀارت جي قومي جهنڊي]] ۾ شامل ڪيو ويو آهي.]] اشوڪي ٿنڀن جا مٿيان حصا انتهائي حقيقت پسندانه انداز ۾ تراشيل هئا ۽ انهن تي مخصوص [[موريا پالش]] ڪئي ويندي هئي، جنهن سبب پٿر جي سطح تي چمڪدار ۽ هموار ڏيک پيدا ٿيندو هو.<ref name="Irwin 1973 706–720">{{Cite journal |last=Irwin |first=John |date=1973 |title='Aśokan' Pillars: A Reassessment of the Evidence |url=https://www.jstor.org/stable/877526 |journal=The Burlington Magazine |volume=115 |issue=848 |pages=706–720 |jstor=877526 }}</ref> [[اشوڪ جو چئن شينھن وارو ٿنڀي جو مٿو]] (Lion Capital of Ashoka)، جيڪو اشوڪ جي قائم ڪيل هڪ ٿنڀي جي چوٽيءَ تي نصب هو، ان ۾ ڦيٿي جهڙي هڪ علامت تراشيل آهي، جنهن کي [[اشوڪ چڪر]] چيو وڃي ٿو. هي ڦيٿو ان "ڌرم چڪر" جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] هلندڙ بڻايو هو. اڄ اهو ئي اشوڪ چڪر جديد ڀارت جي قومي جهنڊي جو اهم حصو آهي. ان ٿنڀي جي مٿي واري حصي تي چڪري سميت چئن شينھن جا مجسما پڻ موجود آهن، جيڪي اڄ جي [[ڀارت جي سرڪاري مُهر]] (State Emblem of India) ۾ پڻ استعمال ٿين ٿا.{{sfn|Gombrich|1995|p=1}} == معلومات جا ذريعا == اشوڪ بابت معلومات [[اشوڪ جا فرمان|سندس لکتن]]، ٻين اهڙين لکتن مان جيڪي سندس ذڪر ڪن ٿيون يا ممڪن آهي ته سندس دور سان واسطو رکن ٿيون، ۽ قديم ادب، خاص طور تي ٻڌ ڌرمي متنن مان حاصل ٿئي ٿي.{{sfn|Thapar|1961|pp=5–8}} اهي ذريعا اڪثر هڪ ٻئي سان تضاد رکن ٿا، جيتوڻيڪ مختلف مؤرخن انهن جي بيانن ۾ مطابقت پيدا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Singh|2012|p=132}} [[File:Ashoka Rock Edict at Junagadh.jpg|thumb|[[اشوڪ جو وڏو پٿريلو فرمان]] [[جوناڳڙهه]] ۾، جنهن ۾ اشوڪ (اشوڪ جي چوڏهن فرمانن مان)، [[رودردامن اول]] ۽ [[اسڪندگپت]] جون لکتون شامل آهن.]] === لکتون === اشوڪ جون لکتون برصغير ۾ شاهي اقتدار جي سڀ کان قديم خودنمائيون آهن.{{sfn|Singh|2012|p=131}} بهرحال، اهي لکتون بنيادي طور تي ''[[اشوڪ جي ڌمّ پاليسي|ڌمّ]]'' جي موضوع تي مرڪوز آهن، ۽ [[موريا سلطنت]] جي رياست يا سماج جي ٻين پاسن بابت تمام ٿوري معلومات فراهم ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ''ڌمّ'' جي موضوع تي به انهن لکتن جي مواد کي بنا تنقيد جي قبول نٿو ڪري سگهجي. آمريڪي عالم [[جان ايس. اسٽرانگ]] جي لفظن ۾، اشوڪ جي پيغامن کي ڪڏهن ڪڏهن هڪ سياستدان جي پروپيگنڊا طور ڏسڻ مفيد هوندو آهي، جنهن جو مقصد پنهنجي ۽ پنهنجي حڪومت جي سازگار تصوير پيش ڪرڻ هوندو آهي، نه ته لازمي طور تي تاريخي حقيقتن جو رڪارڊ تيار ڪرڻ.{{sfn|Strong|1995|p=141}} ٻيون ڪجهه لکتون پڻ اشوڪ بابت ڪجهه معلومات مهيا ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2012|p=132}} مثال طور، سندس ذڪر ٻئين صديءَ جي [[رودردامن جي جوناڳڙهه پٿر واري لکت]] ۾ ملي ٿو.{{sfn|Thapar|1961|p=8}} [[سرڪپ]] مان دريافت ٿيل هڪ [[ٽيڪسلا جي آرامي لکت|لکت]] ۾ هڪ گم ٿيل لفظ مليو آهي جيڪو "پريادري" سان شروع ٿئي ٿو. اهو خيال ڪيو ويو آهي ته اهو اشوڪ جو لقب "پريادرشي" ٿي سگهي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ٽئين صدي ق.م جي آرامي رسم الخط ۾ لکيل آهي، پر اها ڳالهه يقيني ناهي.{{sfn|Thapar|1961|p=7}} ڪجهه ٻيون لکتون، جهڙوڪ [[سوهاگورا ٽامي جي پليٽ واري لکت]] ۽ مهاسٿان لکت، ڪجهه عالمن طرفان اشوڪ جي دور سان منسوب ڪيون ويون آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا عالم ان راءِ سان اختلاف ڪن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|pp=7–8}} === ٻڌ ڌرمي روايتون === اشوڪ بابت گهڻي معلومات ٻڌ ڌرمي ڏند ڪٿائن مان ملي ٿي، جيڪي کيس هڪ عظيم ۽ مثالي شهنشاهه طور پيش ڪن ٿيون.{{sfn|Singh|2008|pp=331–332}} اهي روايتون اشوڪ جي زماني جون همعصر نه آهن، ۽ ٻڌ ڌرم جي ليکڪن طرفان ترتيب ڏنل آهن، جن مختلف قصن وسيلي اشوڪ تي پنهنجي عقيدي جي اثر کي بيان ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان ڪري انهن کي تاريخي ماخذ طور استعمال ڪرڻ وقت احتياط ضروري آهي.{{sfn|Thapar|1961|pp=8–9}} جديد عالمن جا رايا انهن روايتن بابت مختلف آهن: ڪجهه انهن کي مڪمل طور افسانوي قرار ڏين ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا انهن جي انهن حصن کي قبول ڪن ٿا جيڪي تاريخي طور ممڪن نظر اچن ٿا.{{sfn|Strong|1989|p=12}} اشوڪ بابت ٻڌ ڌرمي روايتون ڪيترين ئي ٻولين ۾ موجود آهن، جن ۾ [[سنسڪرت]]، [[پالي]]، [[تبتي ٻوليون|تبتي]]، [[چيني ٻولي|چيني]]، [[برمي ٻولي|برمي]]، [[خمر ٻولي|خمر]]، [[سنهالي ٻولي|سنهالي]]، [[ٿائي ٻولي|ٿائي]]، [[لائو ٻولي|لائو]] ۽ [[خوتاني ٻولي|خوتاني]] شامل آهن. اهي سڀ روايتون ٻن بنيادي روايتي سلسلن ڏانهن موٽائي سگهجن ٿيون:{{sfn|Strong|1995|p=143}} * اتر هندستاني روايت، جيڪا سنسڪرت متنن جهڙوڪ ''[[ديوياوادان]]'' (جنهن ۾ ''[[اشوڪاوادان]]'' شامل آهي) ۽ چيني ماخذن جهڙوڪ ''A-yü wang chuan'' ۽ ''A-yü wang ching'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} * سري لنڪائي روايت، جيڪا پالي متنن جهڙوڪ ''[[ديپاونس]]''، ''[[مهاونس]]''، ''وامسٿاپڪاسني'' (''مهاونس'' تي شرح)، بدھگهوش جي ونيا تي شرح، ۽ ''سمنت پاساديڪا'' ۾ محفوظ آهي.{{sfn|Thapar|1961|p=8}}{{sfn|Strong|1995|p=143}} انهن ٻنهي روايتن ۾ ڪيترائي اهم اختلاف موجود آهن. مثال طور، سري لنڪائي روايت اشوڪ جي [[ٽين ٻڌ ڌرمي سنگيتي]] سڏائڻ ۽ سندس پٽ [[مهندا (ٻڌ ڌرمي ڀڪشو)|مهندا]] سميت ڪيترن تبليغي وفدن کي ڏورانهن علائقن، خاص طور سري لنڪا، ڏانهن موڪلڻ تي زور ڏئي ٿي.{{sfn|Strong|1995|p=143}} ان جي ابتڙ، اتر هندستاني روايت انهن واقعن جو ڪو ذڪر نٿي ڪري. اها اهڙن واقعن کي بيان ڪري ٿي جيڪي سري لنڪائي روايت ۾ موجود ناهن، جهڙوڪ اشوڪ جي هڪ ٻئي پٽ ڪنال بابت قصو.{{sfn|Strong|1995|p=144}} ساڳين واقعن کي بيان ڪرڻ وقت به ٻئي روايتون مختلف آهن. مثال طور، ''اشوڪاوادان'' ۽ ''مهاونس'' ٻئي بيان ڪن ٿا ته اشوڪ جي راڻي [[تشيارڪشيتا]] [[بودهي وڻ]] کي نقصان پهچايو. ''اشوڪاوادان'' مطابق راڻي پنهنجي غلطي محسوس ڪرڻ بعد وڻ کي ٻيهر صحتياب ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃي ٿي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب هوءَ وڻ کي مستقل طور تباهه ڪري ڇڏي ٿي، پر ان کان اڳ وڻ جي هڪ ٽاري سري لنڪا منتقل ڪئي وڃي ٿي.{{sfn|Strong|1995|pp=152–154}} هڪ ٻي روايت ۾ ٻنهي متنن موجب اشوڪ [[رامگرام اسٽوپا]] مان گوتم ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر ناڪام رهي ٿو. ''اشوڪاوادان'' موجب هو ناگن جي عقيدت جو مقابلو نٿو ڪري سگهي، جڏهن⁠تہ ''مهاونس'' موجب ٻڌ اڳواٽ مقرر ڪري ڇڏيو هو ته اهي تبرڪ [[دُتھگامني]] طرفان [[انورادهاپورا بادشاهت|سري لنڪا]] ۾ نصب ڪيا ويندا.{{sfn|Strong|1995|p=155}} اهڙين روايتن ذريعي ''مهاونس'' سري لنڪا کي ٻڌ ڌرم جي نئين مرڪز طور پيش ڪري ٿو.{{sfn|Strong|1995|pp=154–157}} [[File:013 King Asoka visits Ramagrama (33428090870).jpg|thumb|800px|center|بادشاهه اشوڪ رامگرام جو دورو ڪري رهيو آهي ته جيئن [[ناگ]]ن وٽ محفوظ ٻڌ جا تبرڪ حاصل ڪري سگهي، پر ناڪام رهي ٿو. ڏاکڻي دروازي، اسٽوپا 1، [[سانچي]].{{sfn|Singh|2017|p=162}}]] === ٻيا ذريعا === سڪن، مجسمن ۽ آثار قديمه جا ثبوت اشوڪ بابت تحقيق کي وڌيڪ مضبوط بڻائين ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=11}} اشوڪ جو نالو مختلف [[پراڻ]]ن ۾ موريا شهنشاهن جي فهرستن ۾ ملي ٿو. پر اهي متن سندس باري ۾ وڌيڪ تفصيل نٿا ڏين، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن جا [[برهمڻ ڌرم|برهمڻي]] مصنف مورين جي سرپرستي هيٺ نه هئا.{{sfn|Thapar|1995|p=15}} ٻيا متن، جهڙوڪ ''[[ارٿ شاستر]]'' ۽ [[ميگاسٿينيز]] جي ''[[انڊيڪا]]''، جيڪي موريا دور بابت عام معلومات ڏين ٿا، اشوڪ جي دور بابت نتيجا ڪڍڻ لاءِ پڻ استعمال ڪيا وڃن ٿا.{{sfn|Thapar|1961|p=9}} بهرحال، ''ارٿ شاستر'' هڪ معياري ۽ نظرياتي متن آهي، جيڪو هڪ مثالي رياست جو تصور پيش ڪري ٿو، نه تاريخي رياست جو. ان جي موريا دور سان وابستگي بابت به اختلاف موجود آهي. ''انڊيڪا'' هڪ [[گم ٿيل ادبي تصنيف]] آهي، جنهن جا صرف ڪجهه حصا بعد وارن ليکڪن جي اقتباسن وسيلي محفوظ رهيا آهن.{{sfn|Singh|2012|p=132}} ٻارهين صديءَ جي متن ''[[راج ترنگڻي]]'' ۾ [[ڪشمير]] جي هڪ بادشاهه [[اشوڪ (گوننديا خاندان)|اشوڪ]] جو ذڪر ملي ٿو، جنهن ڪيترائي [[اسٽوپا]] تعمير ڪيا هئا. ڪجهه عالم، جهڙوڪ [[اوريل اسٽائن]]، هن بادشاهه کي موريا شهنشاهه اشوڪ سان ساڳيو شخص سمجهن ٿا، جڏهن⁠تہ ٻيا، جهڙوڪ [[آنندا ڊبليو. پي. گروگي]]، هن سڃاڻپ کي غلط قرار ڏين ٿا.{{sfn|Guruge|1995b|pp=185-188}} == جديد علمي تحقيق == === ٻيهر دريافت === اشوڪ تقريباً مڪمل طور وساريو ويو هو، جيستائين اوڻيهين صديءَ ۾ [[جيمس پرنسپ]] تاريخي ماخذن کي ظاهر ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا نه ڪيو. [[برهمي لِپي]] کي پڙهڻ ۽ سمجهڻ کان پوءِ، پرنسپ شروعاتي طور تي ڪتبن ۾ ذڪر ڪيل "[[پريادسي]]" کي [[انوراداپورا بادشاهت]] جي بادشاهه [[ديوانمپيه تِسا]] سان منسوب ڪيو. پر 1837ع ۾ [[جارج ٽرنور]] هڪ اهم سري لنڪائي مخطوطو ([[ديپاونسا]]، يعني "ٻيٽ جو تواريخ") دريافت ڪيو، جنهن ۾ پريادسي کي اشوڪ سان سڌي طرح ڳنڍيو ويو: {{blockquote|ٻڌ جي نروان کان ٻه سئو ارڙهن سال پوءِ پريادسي جي تاجپوشي ٿي... جيڪو چندرگپت جو پوٽو، بندوسار جو پٽ، ۽ ان وقت [[اجييني|اجيائني]] جو نائب حڪمران هو.|[[ديپاونسا]]{{sfn|Allen|2012|p=168}}}} [[File:Rock_edict-_closer_look.JPG|thumb|[[ماسڪي]] جو [[ننڍو پٿريلو فرمان]]، جنهن ۾ ليکڪ جو نالو "ديوانمپريه اشوڪ" ڏنل آهي. هي ڪتبو ٻنهي نالن کي هڪ شخص سان ڳنڍي ٿو ۽ ثابت ڪري ٿو ته مشهور [[اشوڪ جا فرمان]] اشوڪ طرفان جاري ڪيا ويا هئا.]] ان کان پوءِ "ديوانمپريه پريادرسن" ۽ اشوڪ جي هڪ ئي شخص هجڻ جي تصديق مختلف ڪتبن ذريعي ٿي. خاص طور تي [[ماسڪي]] مان مليل [[ننڍو پٿريلو فرمان]] هن سڃاڻپ کي قطعي طور ثابت ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ اشوڪ جو نالو سندس شاهي لقب "ديوانمپريه" (يعني "ديوتائن جو پيارو") سان گڏ لکيل آهي.<ref name=CSH>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=42 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA42 |language=en |access-date=13 July 2018 |archive-date=25 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191225190721/https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA42 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=Gupta |first1=Subhadra Sen |title=Ashoka |date=2009 |publisher=Penguin UK |isbn=9788184758078 |page=13 |url=https://books.google.com/books?id=L5ru08et_ZAC&pg=PT13 |language=en |access-date=13 July 2018 |archive-date=31 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231152002/https://books.google.com/books?id=L5ru08et_ZAC&pg=PT13 |url-status=live }}</ref> {{اقتباس| [هي اعلان] ديوانمپريه اشوڪ جو آهي. مون کي ٻڌ جي [[شاکيه]] پيروڪار بڻجندي اڍائي سال کان وڌيڪ وقت گذري چڪو آهي. هڪ سال کان وڌيڪ عرصو ٿيو آهي جو مون [[سنگهه]] جو دورو ڪيو ۽ وڏي جوش سان ان سان وابستگي اختيار ڪئي. اهي ديوتا، جيڪي اڳ [[جمبوديپ]] ۾ انسانن سان نه مليا هئا، هاڻي انهن سان ملي ويا آهن. اهو مقصد هڪ معمولي شخص به حاصل ڪري سگهي ٿو، جيڪڏهن هو اخلاقي اصولن جو پابند هجي. ڪنهن کي به ائين نه سوچڻ گهرجي ته صرف وڏو يا اعليٰ شخص ئي اهو مقصد حاصل ڪري سگهي ٿو. بلڪه معمولي ۽ اعليٰ ٻنهي ماڻهن کي ٻڌايو وڃي ته: "جيڪڏهن اوهين اهڙيءَ طرح عمل ڪندا ته هي ڪم ڊگهي عرصي تائين ڪامياب رهندو ۽ وڌيڪ ترقي ڪندو."{{sfn|Hultzsch|1925|p=[https://archive.org/stream/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch/HultzschCorpusAsokaSearchable#page/n353 174–175]}} |[[ماسڪي]] جو [[ننڍو پٿريلو فرمان]] }} اشوڪ جي مطالعي ۾ هڪ ٻيو اهم نالو برطانوي [[آثار قديمه]] جي ماهر [[جان هيوبرٽ مارشل]] جو آهي، جيڪو [[ڀارت جي آثار قديمه سروي]] جو ڊائريڪٽر جنرل رهيو. سندس خاص دلچسپي [[سانچي]]، [[سارناتھ]]، [[هڙپا]] ۽ [[موهن جو دڙو]] سان لاڳاپيل هئي. برطانوي آثار قديمه ماهر ۽ فوجي انجنيئر [[اليگزينڊر ڪننگهم]]، جنهن کي اڪثر "ڀارت جي آثار قديمه سروي جو باني" چيو ويندو آهي، [[ڀارهوت اسٽوپا]]، سارناتھ، سانچي ۽ [[مهابودهي مندر]] جهڙن تاريخي ماڳن کي عالمي سطح تي متعارف ڪرايو.{{full cn|date=April 2026}} برطانوي آثار قديمه ماهر [[مارٽيمر ويلر]] پڻ اشوڪ سان لاڳاپيل تاريخي ماخذن، خاص طور [[تڪششيلا]] بابت اهم کوجنا ڪئي.{{citation needed|date=June 2016}} === تصور ۽ تاريخ نويسي === اشوڪ جي زندگيءَ جي تعمير نو ۾ ٻڌ ڌرمي ماخذن جي استعمال، اشوڪ بابت جديد تصور تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. روايتي روايتن تي ڀاڙيندڙ ابتدائي عالمن اشوڪ کي بنيادي طور هڪ ٻڌ ڌرمي بادشاهه طور پيش ڪيو، جيڪو ويدڪ مذهب مان ٻڌ ڌرم ڏانهن تبديل ٿيو ۽ ٻڌ خانقاهن جو سرگرم سرپرست رهيو. تنهن هوندي به، ڪيترن جديد عالمن هن روايتي تصوير تي سوال اٿاريا آهن. [[روميلا ٿاپر]] لکي ٿي: {{blockquote|اسان کي اشوڪ کي هڪ اهڙي حڪمران طور به ڏسڻ گهرجي، جيڪو هڪ مخصوص تاريخي دور ۾ سلطنت کي ورثي طور حاصل ڪري ان کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو، ۽ ساڳئي وقت هڪ اهڙو شخص پڻ، جيڪو سماج کي اخلاقي اصولن جي تبليغ ذريعي تبديل ڪرڻ لاءِ پرعزم هو.}} اشوڪ بابت اهڙو واحد سڌو ماخذ، جيڪو ٻڌ ڌرمي روايتن مان نه آيو آهي، سندس فرمان آهن. اهي فرمان واضح لفظن ۾ ڪٿي به نٿا چون ته اشوڪ ٻڌ ڌرمي هو. انهن فرمانن ۾ اشوڪ پنهنجي دور جي اهم مذهبن، يعني: [[ٻڌ ڌرم]]، [[برهمڻ ڌرم]]، [[جين ڌرم]] ۽ [[آجيواڪ مذهب]] سان رواداري ۽ احترام جو اظهار ڪري ٿو. سندس گهڻا فرمان عام رعيت لاءِ آهن ۽ اهڙن اخلاقي اصولن تي زور ڏين ٿا، جن کي مختلف مذهبن جا ماڻهو قبول ڪري سگهن. اقتصادي مفڪر [[امرتيه سين]] لکي ٿو: {{blockquote|ٽئين صدي ق م ۾ ڀارتي شهنشاهه اشوڪ ڪيترائي سياسي فرمان جاري ڪيا، جن ۾ رواداري ۽ فردي آزاديءَ جي حمايت ڪئي وئي، نه رڳو رياستي پاليسي طور پر ماڻهن جي پاڻ ۾ لاڳاپن جي حوالي سان پڻ.}}<ref>{{cite journal|last1=Sen|first1=Amartya|title=Universal Truths and the Westernizing Illusion|journal=Harvard International Review|date=Summer 1998|volume=20|issue=3|pages=40–43}}</ref> بهرحال، فرمانن مان مضبوط اشارا ملن ٿا ته اشوڪ ٻڌ ڌرم سان گهري وابستگي رکندڙ هو. هڪ فرمان ۾ هو رسمن جي اهميت گهٽائي ڏيکاري ٿو، جڏهن ته ويدڪ جانورن جي قربانين تي پابندي لڳائي ٿو. هي حقيقت ظاهر ڪري ٿي ته هو اخلاقي هدايت لاءِ ويدڪ روايت تي ڀاڙڻ نٿو چاهي. ان کان علاوه: هڪ فرمان ۾ پاڻ کي [[اپاسڪ]] (ٻڌ ڌرم جو غير راهب پيروڪار) سڏي ٿو؛ ڪيترن فرمانن ۾ ٻڌ ڌرمي متنن سان گهري واقفيت ظاهر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي مقدس ماڳن تي پٿريلا ستون نصب ڪرايا؛ ۽ ٻين مذهبن جي مقدس ماڳن بابت اهڙو عمل نظر نٿو اچي. هو لفظ "ڌمّه" (Dhamma) به استعمال ڪري ٿو، جيڪو اخلاقي عملن جي بنيادي روحاني قدرن ڏانهن اشارو ڪري ٿو. جيتوڻيڪ هن اهو لفظ سخت مذهبي ضابطي جي معنيٰ ۾ استعمال نه ڪيو، پر اخلاقي زندگيءَ جي روح طور استعمال ڪيو. روميلا ٿاپر مطابق: {{blockquote|اشوڪ جو ڌمّه ڪنهن خدائي وحي مان پيدا نه ٿيو هو، جيتوڻيڪ ان تي عمل ڪرڻ سان جنت جي اميد ڏياري ويندي هئي. اهو وڌيڪ اهڙي اخلاقي نظام سان لاڳاپيل هو، جيڪو مختلف حالتن جي منطقي ضرورتن موجب ترتيب ڏنل هو.}} هو انهن اخلاقي قدرن جي به تبليغ ڪري ٿو، جيڪي ٻڌ جي تدريجي تعليم جي پهرين ٽن مرحلن سان مشابهت رکن ٿا.<ref>Richard Robinson, Willard Johnson, and Thanissaro Bhikkhu, ''Buddhist Religions'', fifth ed., Wadsworth 2005, page 59.</ref> اشوڪ بابت اسان جي گهڻي ڄاڻ انهن ڪتبن مان ملي ٿي، جيڪي هن پنهنجي سلطنت جي مختلف علائقن ۾ پٿرن ۽ ستنن تي اُڪرايا. انهن سڀني ڪتبن ۾ هو پاڻ کي رحم دل، شفقت ڪندڙ ۽ عوام جي خيرخواهه حڪمران طور پيش ڪري ٿو. ڪلنگا وارن فرمانن ۾ هو پنهنجي رعيت کي "پنهنجا ٻار" سڏي ٿو ۽ لکي ٿو ته جيئن هڪ پيءُ پنهنجي اولاد جي ڀلائي چاهي ٿو، تيئن هو به پنهنجي رعيت جي خوشحالي چاهي ٿو.<ref name="VenSDhammika_1993">[https://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html The Edicts of King Ashoka] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140328144411/http://www.cs.colostate.edu/~malaiya/ashoka.html |date=28 March 2014 }}, English translation (1993) by Ven. S. Dhammika. {{ISBN|955-24-0104-6}}. Retrieved 21 February 2009</ref> ==== ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح ==== {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 450 | caption_align = center | align = right | direction = horizontal | header = فرمان ۽ انهن جا بيان ڪيل مصنف | image1 = Major Rock Edicts and Major Pillar Edicts by Devanampiya Piyadasi.jpg | caption1 = [[پريادسي]] يا ''[[ديوانمپريه]]'' پريادسي ("ديوتائن جو پيارو ۽ مهربان") جي نالي سان فرمان:<br />[[File:Brown pog.svg|8px]]: وڏا پٿريلا فرمان<br />[[File:Brown 5C3317.svg|3px]]: وڏا ستوني فرمان | image2 = Minor Rock Edicts and Minor Pillar Edicts of Ashoka.jpg | caption2 = اشوڪ يا فقط ''[[ديوانمپريه]]'' جي نالي سان فرمان:<br />[[File:Orange ff8040 pog.svg|8px]]: ننڍا پٿريلا فرمان<br />[[File:Orange F79A18.svg|3px]]: ننڍا ستوني فرمان | footer = ٻنهي قسمن جي ڪتبن جي جاگرافيائي ورڇ ۽ ٻڌ ڌرم بابت مختلف مواد، ڪجهه عالمن مطابق، شايد مختلف حڪمرانن ڏانهن اشارو ڪن ٿا.<ref name="CIB226"/> | footer_align = center }} [[ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ]] هڪ اهڙو نظريو پيش ڪيو آهي، جنهن کي مکيه علمي حلقن قبول نه ڪيو آهي. هن جي مطابق "اشوڪ"، جنهن جو نالو صرف [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍن پٿريلن فرمانن]] ۾ اچي ٿو، اهو ساڳيو شخص نه هو جنهن کي "[[پريادسي]]" يا "[[ديوانمپريه]] پريادسي" چيو ويو آهي، جيڪو وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن جو مصنف آهي.<ref name="CIB226">{{cite book |last1=Beckwith |first1=Christopher I. |title=Greek Buddha: Pyrrho's Encounter with Early Buddhism in Central Asia |date=2017 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-17632-1 |pages=226–250 |url=https://books.google.com/books?id=53GYDwAAQBAJ&pg=PA234 |language=en |access-date=31 January 2020 |archive-date=14 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200514211528/https://books.google.com/books?id=53GYDwAAQBAJ&pg=PA234 |url-status=live }}</ref> ==== ڪتبن جي شاهديءَ جي متبادل تشريح (جاري) ==== [[ڪرسٽوفر آءِ. بيڪوِٿ]] جي نظرئي مطابق، پريادسي ٽئين صدي ق م جو هڪ حڪمران هو، جيڪو شايد [[چندرگپت موريا]] جو پٽ هو ۽ يوناني ماخذن ۾ [[اميٽروڪيٽس]] (Amitrochates) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ جي خيال موجب: پريادسي پنهنجي وڏن پٿريلن ۽ ستوني فرمانن ۾ صرف تقويٰ ۽ ''ڌرم'' جي تبليغ ڪري ٿو؛ هو ڪٿي به [[ٻڌ ڌرم]]، [[ٻڌ]] يا [[سنگهه]] جو واضح ذڪر نٿو ڪري؛ ۽ صرف وڏي ستوني فرمان نمبر 7 ۾ سنگهه جو ذڪر ملي ٿو، پر بيڪوِٿ ان کي بعد ۾ شامل ڪيل جعلي متن سمجهي ٿو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ اهو به دليل ڏئي ٿو ته پريادسي جي فرمانن جي جاگرافيائي ورڇ ڏيکاري ٿي ته سندس سلطنت اولهه ۾ [[سيلوڪي سلطنت]] تائين پکڙيل هئي ۽ هڪ وڏي متحد سلطنت تي مشتمل هئي.<ref name="CIB226"/> ان جي ابتڙ، بيڪوِٿ جي مطابق اشوڪ هڪ گهڻو پوءِ جو حڪمران هو، جيڪو شايد پهرين يا ٻي صدي عيسويءَ ۾ حڪومت ڪندو هو. سندس نالو صرف: [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍن پٿريلن فرمانن]]؛ ۽ اشارتي طور [[ننڍا ستوني فرمان|ننڍن ستوني فرمانن]] ۾ ظاهر ٿئي ٿو.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ مطابق: هي بعد وارو اشوڪ ٻڌ ۽ سنگهه جو واضح ذڪر ڪري ٿو؛ ٻڌ ڌرم جي سڌي تبليغ ڪري ٿو؛ ۽ سندس فرمانن جو دائرو گهڻو محدود آهي ۽ بنيادي طور وچ ڀارت تائين محدود رهي ٿو.<ref name="CIB226"/> هو اهو به چوي ٿو ته [[گجررا]] ۽ [[بيراٽ]] وارن ننڍن فرمانن ۾ "پريادرسي" جو نالو ملي ٿو، پر اهي به سندس خيال ۾ بعد ۾ تيار ڪيل جعلسازي آهن.<ref name="CIB226"/> بيڪوِٿ جي راءِ موجب: ننڍا فرمان اهڙي "معياري ٻڌ ڌرم" (Normative Buddhism) جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو پهرين هزارين جي موڙ واري دور ۾ مشهور هو؛ اهڙي ٻڌ ڌرم جا ثبوت [[گنڌاري]] مخطوطن ۽ ٻين ڪتبن مان پڻ ملن ٿا؛ انهن فرمانن جي لکت ۽ فني معيار به اڳوڻن پريادسي فرمانن جي ڀيٽ ۾ گهٽ درجي جا آهن.<ref name="CIB226"/>؛ بهرحال، بيڪوِٿ جي هن نظرئي کي ڪيترن مشهور عالمن سخت تنقيد جو نشانو بڻايو آهي. مثال طور: [[يوهانس برونڪهورسٽ]] ۽ [[اوسمُنڊ بوپئراچي]]. هن جي طريقه ڪار، آثار قديمه جي تشريح ۽ ابتدائي ٻڌ ڌرم بابت نتيجن کي ناقابلِ قبول قرار ڏنو آهي.<ref>{{cite journal|last=Bopearachchi|first=Osmund|title=Review of C.I. Beckwith, ''Greek Buddha''|year=2016|url=https://www.academia.edu/30812686|journal=Ancient West & East|volume=15|page=341-342|access-date=4 September 2019|archive-date=26 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326031701/https://www.academia.edu/30812686|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|last=Bronkhorst|first=Johannes|title=How the Brahmins Won|year=2016|publisher=Brill|pages=483–489|doi=10.1163/9789004315518_016 |url=https://www.academia.edu/25308643|access-date=4 September 2019|archive-date=24 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220424162155/https://www.academia.edu/25308643|url-status=live}}</ref> [[پيٽرڪ اوليويل]] جي لفظن ۾: {{blockquote|بيڪوِٿ جو نظريو هڪ غير معمولي (Outlier) نظريو آهي ۽ اشوڪ بابت مکيه ڌارا جو ڪو به عالم هن راءِ سان اتفاق نٿو ڪري.}}<ref>{{cite book | last=Olivelle | first=Patrick | title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King | publisher=Yale University Press | date=2024 | page=xxviii | isbn=978-0-300-27000-6 | url = https://books.google.com/books?id=TE3gEAAAQBAJ}}</ref> === امن پسنديءَ جو اثر === اشوڪ جي وفات کان پوءِ [[موريا خاندان]] تيزيءَ سان زوال پذير ٿيڻ لڳو. مختلف [[پراڻا]] اشوڪ جي جانشينن بابت مختلف تفصيل ڏين ٿا، پر سڀئي ان ڳالهه تي متفق آهن ته: اشوڪ کان پوءِ حڪمرانن جون حڪومتون مختصر رهيون؛ سلطنت آهستي آهستي ڪمزور ٿي وئي؛ سياسي اتحاد ٽٽي پيو؛ مختلف علائقا الڳ ٿيڻ لڳا؛ آخرڪار سلطنت کي [[باختري يوناني بادشاهت]] جي حملي کي به منهن ڏيڻو پيو.{{sfn|Singh|2008|p=333}} ڪجهه مورخ، جهڙوڪ [[ايڇ. سي. رائچوڌري]]، دليل ڏين ٿا ته اشوڪ جي امن پسندي (Pacifism) موريا سلطنت جي فوجي طاقت کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. انهن جي مطابق: اشوڪ جنگين کان پاسو ڪرڻ لڳو؛ فوجي توسيع بند ٿي وئي؛ فوجي روايتن کي گهٽ اهميت ڏني وئي؛ ۽ نتيجي ۾ سلطنت جو دفاعي ڍانچو ڪمزور ٿي ويو. پر ٻين عالمن، خاص طور [[روميلا ٿاپر]]، هن راءِ سان اختلاف ڪيو آهي. ٿاپر جو چوڻ آهي ته اشوڪ جي امن پسنديءَ جي اثر کي گهڻو وڌائي پيش ڪيو ويو آهي. هن جي مطابق: اشوڪ مڪمل طور فوج ختم نه ڪئي هئي؛ سلطنت جو انتظامي نظام برقرار رهيو؛ سرحدي علائقن ۾ حڪومتي ڪنٽرول قائم رهيو؛ موريا سلطنت جي زوال جا سبب گهڻ رخا هئا ۽ انهن کي صرف اشوڪ جي امن پسندي سان منسوب نٿو ڪري سگهجي. تنهن ڪري ڪيترن جديد عالمن جي نظر ۾ موريا سلطنت جي زوال کي اشوڪ جي عدم تشدد واري پاليسي جو سڌو نتيجو قرار ڏيڻ تاريخي حقيقتن جي حد کان وڌيڪ سادگي پسند تشريح آهي.{{sfn|Singh|2012|p=131, 143}} == فن، فلمن ۽ ادب ۾ == [[File:Asoka's Queen.jpg|thumb|تقريباً {{Circa|1910}}ع جي هڪ تصوير، جيڪا [[ابنندرناٿ ٽئگور]] (1871–1951ع) ٺاهي هئي، جنهن ۾ اشوڪ جي راڻي کي [[سانچي]] ([[رائيسن ضلعو]]، [[مدهيه پرديش]]) ۾ ٻڌ يادگار جي ريلنگن سامهون بيٺل ڏيکاريو ويو آهي.]] * ''[[اشوڪ اعظم (ڪتاب)|اشوڪ دي گريٽ]]'' شهنشاهه اشوڪ جي هڪ افسانوي سوانح عمري آهي، جيڪا اصل ۾ [[وائٽزي ڪيوننگ]] طرفان 1937ع کان 1947ع جي وچ ۾ ڊچ ٻوليءَ ۾ ٽن جلدن جي صورت ۾ لکي وئي. * [[جي شنڪر پرساد]] نظم ''اشوڪ ڪي چنتا'' (''اشوڪ جي پريشاني'') تصنيف ڪئي، جنهن ۾ ڪلنگ جنگ دوران اشوڪ جي نفسياتي ۽ جذباتي ڪيفيتن کي پيش ڪيو ويو آهي. * ''اشوڪ''، 1922ع جي هڪ ڀارتي خاموش تاريخي فلم، جيڪا شهنشاهه اشوڪ بابت هئي ۽ [[مدن ٿيئٽرز]] طرفان تيار ڪئي وئي هئي.<ref name="silent">{{cite book|author=R. K. Verma|title=Filmography: Silent Cinema, 1913-1934|url=https://books.google.com/books?id=suFkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=M. Verma|isbn=978-81-7525-224-0|page=150|access-date=5 February 2021|archive-date=2 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211002175530/https://books.google.com/books?id=suFkAAAAMAAJ|url-status=live}}</ref> * ''[[نائين ان نون (افسانو)|نائين ان نون]]''، 1923ع جو ناول، [[ٽالبوٽ منڊي]] جو لکيل آهي، جنهن ۾ اشوڪ طرفان قائم ڪيل خفيه تنظيم "نون نامعلوم ماڻھو" بابت افسانوي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي. * ''سمراٽ اشوڪ''، 1928ع جي هڪ ڀارتي خاموش فلم، جنهن جي هدايت [[ڀگوتي پرساد مشرا]] ڪئي.<ref name="silent"/> * ''[[اشوڪ ڪمار (تامل فلم)|اشوڪ ڪمار]]'' (1941ع) هڪ ڀارتي تامل ٻوليءَ جي فلم آهي، جنهن جي هدايت [[راجا چندرشيڪر]] ڪئي. هن فلم ۾ [[وي. ناگيا]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * ''سمراٽ اشوڪ'' 1947ع جي هڪ هندي ٻوليءَ جي فلم آهي، جيڪا [[ڪي. بي. لال]] ٺاهي هئي.<ref name="encyc">{{cite book|author1=Ashish Rajadhyaksha|author2=Paul Willemen|title=Encyclopedia of Indian Cinema|url=https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=RA43-PA1993|date=10 July 2014|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-135-94325-7|page=43|access-date=10 February 2021|archive-date=10 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220310215628/https://books.google.com/books?id=rF8ABAAAQBAJ&pg=RA43-PA1993|url-status=live}}</ref> * ''اتر پريادرشي'' (''آخري سعادت'') شاعر [[اگييه]] جو لکيل منظوم ڊرامو آهي، جنهن ۾ اشوڪ جي نجات ۽ تبديليءَ جي ڪهاڻي بيان ڪئي وئي آهي. هن کي 1996ع ۾ مشهور ڊراما هدايتڪار [[رتن ٿيام]] اسٽيج تي پيش ڪيو ۽ پوءِ دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ پيش ڪيو ويو.<ref>{{cite news |last=Jefferson |first=Margo |date=27 October 2000 |title=Next Wave Festival Review; In Stirring Ritual Steps, Past and Present Unfold |url=https://www.nytimes.com/2000/10/27/movies/next-wave-festival-review-in-stirring-ritual-steps-past-and-present-unfold.html |newspaper=The New York Times |access-date=16 November 2018 |archive-date=31 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220731043128/https://www.nytimes.com/section/theater?res=990ce6dc1131f934a15753c1a9669c8b63 |url-status=live }}</ref><ref name=ba>{{cite magazine |last=Renouf |first=Renee |date=December 2000 |title=Review: Uttarpriyadarshi |url=http://www.ballet.co.uk/magazines/yr_00/dec00/rr_rev_crt_1000.htm |magazine=Balletco |archive-url=https://web.archive.org/web/20120205221756/http://www.ballet.co.uk/magazines/yr_00/dec00/rr_rev_crt_1000.htm |archive-date=5 February 2012 |url-status=dead}}</ref> * 1973ع ۾ [[امر چتر ڪٿا]] اشوڪ جي زندگيءَ تي ٻڌل هڪ تصويري ناول (گرافڪ ناول) شايع ڪيو. * [[پيئرس اينٿني]] جي خلائي رزميه ناولن جي سلسلي ۾ مرڪزي ڪردار اشوڪ جو ذڪر اهڙي منتظم جي نموني طور ڪري ٿو، جنهن جي پيروي حڪمرانن کي ڪرڻ گهرجي. * ''[[سمراٽ اشوڪا (تيلگو فلم)|سمراٽ اشوڪ]]'' 1992ع جي هڪ تيلگو ٻوليءَ جي فلم آهي، جيڪا [[اين. ٽي. راما رائو]] ٺاهي ۽ جنهن ۾ هن پاڻ اشوڪ جو مرڪزي ڪردار ادا ڪيو.<ref name="encyc"/> * ''[[اشوڪا (2001 فلم)|اشوڪا]]'' 2001ع جي هڪ وڏي پيماني واري ڀارتي تاريخي ڊراما فلم آهي، جنهن جي هدايت ۽ گڏيل تحرير [[سنتوش سيون]] ڪئي. فلم ۾ [[شاهه رخ خان]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * 2002ع ۾ [[ميسن جيننگز]] پنهنجي [[لوِنگ اِن دي مومينٽ (ميسن جيننگز)|لوِنگ اِن دي مومينٽ]] اي پي ۾ "ايمپرر اشوڪا" نالي گيت جاري ڪيو، جيڪو اشوڪ جي زندگيءَ کان متاثر هو. * 2013ع ۾ [[ڪرسٽوفر سي. ڊائل]] پنهنجو پهريون ناول ''[[مھاڀارتا سيڪريٽ (ناول)|دي مهاڀارتا سيڪريٽ]]'' شايع ڪيو، جنهن ۾ اشوڪ کي هندستان جي ڀلائي خاطر هڪ خطرناڪ راز لڪائيندڙ شخص طور پيش ڪيو ويو. * 2014ع ۾ [[ستيارٿ نايڪ]] جو افسانوي اسراري ۽ سنسني خيز ناول ''[[شھنشاھ جون ڳجهارتون (انگريزي ناول)|دي ايمپررز رڊلز]]'' شايع ٿيو، جيڪو اشوڪ ۽ "نون نامعلوم ماڻهو" واري ڏند ڪٿا جي ارتقا کي بيان ڪري ٿو. * 2015ع ۾ [[اشوڪ بينڪر]] جي تخليق ڪيل ٽيليويزن سلسلو ''[[چڪرورتن اشوڪ سمراٽ]]'' [[ڪلرس ٽي وي]] تي نشر ٿيڻ شروع ٿيو، جنهن ۾ [[سڌارٿ نگم]] ۽ [[موهت رائنا]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو. * [[ڀارت ورش (ٽي وي سيريز)|''ڀارت ورش'']] هڪ ڀارتي تاريخي دستاويزي ٽيليويزن سلسلو آهي، جنهن جي ميزباني اداڪار ۽ هدايتڪار [[انوپم کير]] ڪئي. هن سلسلي ۾ [[اهم شرما]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news | date=19 August 2016 | title='Bharatvarsh' – ABP News brings a captivating saga of legendary Indians with Anupam Kher | url=https://news.abplive.com/news/india/bharatvarsh-abp-news-brings-a-captivating-saga-of-legendary-indians-with-anupam-kher-401258 | url-status=live | archive-url=https://web.archive.org/web/20160826010058/http://www.abplive.in/india-news/bharatvarsh-abp-news-brings-a-captivating-saga-of-legendary-indians-with-anupam-kher-401258 | archive-date=26 August 2016 | df=dmy-all }}</ref> * 2024ع ۾ [[ايڪتا ڪپور]] جو تيار ڪيل ٽيليويزن سلسلو ''[[پرچنڊ اشوڪ]]'' نشر ٿيڻ شروع ٿيو، جيڪو اشوڪ جي عشقيه زندگيءَ تي ٻڌل آهي. هن ۾ [[عدنان خان]] اشوڪ جو ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Ashok">[https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/adnan-khan-and-mallika-singh-starrer-new-historical-show-pracchand-ashok-is-all-set-to-launch-soon-watch-promo/articleshow/106484016.cms Adnan Khan and Mallika Singh to play Samrat Ashok & Kaurawkee in Ekta Kapoor's new historical drama series 'Pracchand Ashok']</ref> * ''[[سِوِلائيزيشن (سيريز)|سِوِلائيزيشن]]'' وڊيو راندين جي سلسلي ۾ اشوڪ هندستان جي قابلِ چونڊ اڳواڻ طور شامل آهي، جڏهن ته بعد وارن نسخن ۾ سندس جاءِ [[گانڌي]] والاري.<ref>{{cite web|url=https://www.polygon.com/gamescom/443918/civilization-7-hands-on-preview|title=Civilization 7 is making bold changes to a familiar formula|date=August 26, 2024|access-date=August 27, 2024|last=Oloman|first=Jordan|publisher=Polygon}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[عظيم سڏجندڙ ماڻهن جي فهرست]] == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Bentley |first=Jerry |author-link=Jerry H. Bentley |title=Old World Encounters: Cross-Cultural Contacts and Exchanges in Pre-Modern Times |url=https://archive.org/details/oldworldencounte00jerr |url-access=registration |location=New York |publisher=[[Oxford University Press]] |year=1993 |isbn=978-0-19-507640-0 |ref=none}} * {{cite book |first=Harry |last=Falk |title=Aśokan Sites and Artefacts: A Source-book with Bibliography |year=2006 |publisher=Von Zabern |isbn=978-3-8053-3712-0 |ref=none}} * {{cite book |first=James Merry |last=MacPhail |title=Asoka |url=https://archive.org/details/asokaheritage00macpiala |url-access=registration |year=1918 |publisher=Oxford University Press |location=London |ref=none}} * {{cite book |last1=Nikam |first1=N. A. |first2=Richard |last2=McKeon |title=The Edicts of Aśoka |year=1959 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |url=https://archive.org/details/TheEdictsOfAsokaNikamMcKeon |url-access=registration |ref=none}} * {{Cite book |last=Olivelle |first=Patrick |date=2024 |title=Ashoka: Portrait of a Philosopher King. |location=New Haven |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-27490-5 |ref=none}} * {{cite book |first1=Patrick |last1=Olivelle |first2=Janice |last2=Leoshko |first3=Himanshu Prabha |last3=Ray |title=Reimagining Asoka: Memory and History |url=https://archive.org/details/reimaginingasoka0000unse |year=2012 |publisher=Oxford University Press India |isbn=978-0-19-807800-5 |ref=none}} * {{Cite book |last=Sen |first=Colleen Taylor |date=2022 |title=Ashoka and the Mauraya Dynasty: the history and legacy of ancient India's greatest empire |location=London |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-596-0 |series=Dynasties |ref=none}} * {{cite book |last=Rongxi |first=Li |title=The Biographical Scripture of King Aśoka: Translated from the Chinese of Saṃghapāla |url=https://archive.org/details/biographicalscri0000trip |year=1993 |publisher=Numata Center for Buddhist Translation and Research |isbn=978-0-9625618-4-9 |ref=none}} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |author-link=Romila Thapar |year=2015 |orig-date=1961 |title=Aśoka and the Decline of the Mauryas |edition=3rd |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-807724-4 |oclc=964509329 |ref=none}} {{refend}} == نوٽس ۽ حوالا == {{Reflist|group=note}} {{Reflist|23em}} <references group="note"/> === استعمال ڪيل ماخذ === {{refbegin|30em}} * {{cite book |last=Allen |first=Charles |author-link=Charles Allen (writer) |title=Ashoka: The Search for India's Lost Emperor |url=https://archive.org/details/ashokasearchfori0000alle/page/1/mode/1up |url-access=registration |publisher=[[The Overlook Press]] |year=2012 |isbn=978-1-4683-0071-0}} * {{cite book|author1=Annette Wilke|author2=Oliver Moebus|title=Sound and Communication: An Aesthetic Cultural History of Sanskrit Hinduism|date=2011|publisher=Walter de Gruyter|isbn=978-3-11-024003-0}} * {{cite book |editor-last=Fitzgerald |editor-first=James L. |editor-link=James L. Fitzgerald |title=The Mahabharata |url=https://books.google.com/books?id=p9SzCuLIlQ0C |publisher=[[The University of Chicago Press]] |year=2004 |volume=7 |isbn=0-226-25250-7}} * {{cite book |last=Gombrich |first=Richard |author-link=Richard Gombrich |chapter=Aśoka – The Great Upāsaka |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995}} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |author-link=Ananda W. P. Guruge |title=Aśoka, the Righteous: A Definitive Biography |url=https://books.google.com/books?id=dwjjAAAAMAAJ |year=1993 |publisher=Central Cultural Fund |isbn=978-955-9226-00-0}} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |chapter=Emperor Aśoka and Buddhism: Unresolved Discrepancies between Buddhist Tradition & Aśokan Inscriptions |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995 }} * {{cite book |last=Guruge |first=Ananda W. P. |chapter=Emperor Aśoka's Place in History: A Review of Prevalent Opinions |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995b }} * {{Cite book |last=Hultzsch |first=E. |title=Inscriptions of Asoka: New Edition |url=https://archive.org/details/InscriptionsOfAsoka.NewEditionByE.Hultzsch |publisher=Government of India |year=1925}} * {{cite book |last=Kosmin |first=Paul J. |author-link=Paul J. Kosmin |title=The Land of the Elephant Kings: Space, Territory, and Ideology in Seleucid Empire |url=https://books.google.com/books?id=9UWdAwAAQBAJ |publisher=[[Harvard University Press]] |year=2014 |isbn=978-0-674-72882-0}} * {{cite book |last=Lahiri |first=Nayanjot |author-link=Nayanjot Lahiri |title=Ashoka in Ancient India |year=2015 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0674057777 |url=https://books.google.com/books?id=bJ_XCgAAQBAJ}} * {{cite book |last=Mookerji |first=Radhakumud |author-link=Radha Kumud Mukherjee |title=Aśoka |edition=3rd revised |url=https://books.google.com/books?id=uXyftdtE1ygC |year=1995 |orig-year=First published 1928; 3rd revised edition published in 1962 |publisher=Motilal Banarsidass |location=Delhi |isbn=978-81-208-0582-8}} * {{cite book|last=Salomon|first=Richard|title=Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages|url=https://books.google.com/books?id=XYrG07qQDxkC|date=1998|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-535666-3}} * {{cite book |last=Singh |first=Upinder |author-link=Upinder Singh |title=A history of ancient and early medieval India : from the Stone Age to the 12th century |year=2008 |publisher=[[Pearson Education]] |location=New Delhi |isbn=978-81-317-1120-0 |url=https://books.google.com/books?id=GW5Gx0HSXKUC}} * {{cite journal |last=Singh |first=Upinder |title=Governing the State and the Self: Political Philosophy and Practice in the Edicts of Aśoka |journal=South Asian Studies |year=2012 |publisher=University of Delhi |volume=28 |issue=2 |pages=131–145 |doi=10.1080/02666030.2012.725581|s2cid=143362618 }} * {{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=Political Violence in Ancient India |url=https://books.google.com/books?id=t6A4DwAAQBAJ&pg=PA162 |year=2017 |publisher=Harvard University Press |isbn=978-0-674-97527-9 }} * {{cite book |last=Strong |first=John S. |author-link=John S. Strong |title=The Legend of King Aśoka: A Study and Translation of the Aśokāvadāna |url=https://books.google.com/books?id=Kp9uaQTQ8h8C&pg=PA232 |year=1989 |publisher=Motilal Banarsidass |isbn=978-81-208-0616-0}} * {{cite book |last=Strong |first=John S. |chapter=Images of Aśoka: Some Indian and Sri Lankan Legends and their Development |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995}} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |author-link=Romila Thapar |title=Aśoka and the Decline of the Mauryas |year=1961 |publisher=Oxford University Press |url=https://books.google.com/books?id=pwJuAAAAMAAJ |oclc=736554 }} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |chapter=Aśoka and Buddhism as Reflected in the Aśokan Edicts |title=King Aśoka and Buddhism: Historical and Literary Studies |editor=Anuradha Seneviratna |publisher=Buddhist Publication Society |isbn=978-955-24-0065-0 |url=https://books.google.com/books?id=iE5uAAAAMAAJ |year=1995 }} {{refend}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{wikiquote}} * {{Commons category-inline|Ashoka}} * بي بي سي ريڊيو 4: سنيل کِلناڻي، ''[https://www.bbc.co.uk/programmes/b05tpy82 Incarnations: Ashoka.]'' * بي بي سي ريڊيو 4: ميلون براگ، رچرڊ گومبرچ ۽ ٻين سان، ''[https://www.bbc.co.uk/programmes/b0511tm1 In Our Time, Ashoka the Great]''. {{Clear}} {{Portal bar|India|Buddhism|History}} {{Buddhism topics}} {| class="wikitable" style="margin:0 auto; font-size:88%; text-align:center;" |- ! colspan=6 style="background:#ccf; font-size:130%;"| [[اشوڪ جا فرمان]]<br /><small>{{nobold|(حڪومت 269–232 ق.م)}}</small> |- ! style="background-color:#cdcdcd;" | اشوڪ جي حڪومتي سال ! colspan=4 style="background-color:#cdcdcd;" | فرمان جو قسم<br />(۽ ڪتبن جو هنڌ) ! style="background-color:#cdcdcd;" | جاگرافيائي هنڌ |- | سال 8 | colspan=4 | ''[[ڪلنگ جنگ]] جو خاتمو ۽ "[[ڌرم]]" ڏانهن رخ'' | rowspan=10 | {{Map of the Edicts of Ashoka}} |- | rowspan=3 | سال 10 | align=left style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[ننڍا پٿريلا فرمان]]''' | colspan=3 rowspan=4 | '''لاڳاپيل واقعا:'''<br />[[بودهي وڻ]] جي [[بودھ گيا]] ۾ زيارت<br />[[مهابودهي مندر]] ۽ [[هيرن وارو تخت]] جي تعمير، بودھ گيا ۾<br />سڄي ڀارت ۾ تبليغ<br />[[سنگهه]] ۾ اختلاف<br />[[ٽيون ٻڌ ڪائونسل]]<br />ڀارتي ٻوليءَ ۾: [[سوهاگورا ٽامي جي تختي وارو ڪتبو|سوهاگورا ڪتبو]]<br />[[اشوڪ جا ستون]] قائم ڪرڻ |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[قنڌار ٻه-لساني پٿريلو ڪتبو]]<br /><small>([[يوناني ٻولي|يوناني]] ۽ [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾، [[قنڌار]])</small> |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾ ننڍا پٿريلا فرمان:<br />[[لغمان جو ارامي ڪتبو]]، [[ٽيڪسلا جو ارامي ڪتبو]] |- | سال 11 ۽ پوءِ | style="background-color:#dcdcdc;" | [[ننڍا پٿريلا فرمان|ننڍا پٿريلا فرمان (نمبر 1، نمبر 2 ۽ نمبر 3)]]<br /><small>([[سارو مارو|پنگوراريا]]، [[:Commons:Category:Ashoka Rock Edict, Maski|ماسڪي]]، [[پالڪيگنڊو ۽ گاويمٿ، ڪوپل|پالڪيگنڊو ۽ گاويمٿ]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Bahapur, Delhi|بهاپور/سرينواسپوري]]، [[بيراٽ مندر|بيراٽ]]، [[اهرورا]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Gujarra|گجررا]]، [[ساسارام]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edicts, Rajula Mandagiri|راجولا منڊگيري]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Yerragudi|ييراگڊي]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Udegolam|اوديگولم]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Nittur|نتتور]]، [[Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Brahmagiri|برهمگري]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Siddapur|سداپور]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Jatinga Rameshwara|جاٽنگا-راميشورا]])</small> |- | rowspan=3 | سال 12 ۽ پوءِ | style="background-color:#dcdcdc;" | '''[[بارابر غارون|بارابر غارن جا ڪتبا]]''' | colspan=3 style="background-color:#cdcdcd;" width="40%" | '''[[اشوڪ جا وڏا پٿريلا فرمان|وڏا پٿريلا فرمان]]''' |- | style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[ننڍا ستوني فرمان]]''' | colspan=3 rowspan=2 style="background-color:#dcdcdc;" | يوناني ٻوليءَ ۾ وڏا پٿريلا فرمان: [[اشوڪ جو قنڌار يوناني فرمان|فرمان نمبر 12–13]] ([[قنڌار]])<br /><br />ڀارتي ٻوليءَ ۾ وڏا پٿريلا فرمان:<br />[[وڏا پٿريلا فرمان|فرمان نمبر 1 کان نمبر 14]]<br /><small>([[خروشٺي لِپي]] ۾: [[شاهباز ڳڙهي]]، [[مانسهره پٿريلا فرمان|مانسهره فرمان]])</small><br /><small>([[برهمي لِپي]] ۾: [[ڪالسي ڪتبو|ڪالسي]]، [[گرنار]]، [[سوپارا]]، [[سنّتي]]، [[:Commons:Category:Ashoka Minor Rock Edict, Yerragudi|ييراگڊي]]، [[دهلي ۾ اشوڪي فرمان|دهلي فرمان]])</small><br />وڏا پٿريلا فرمان 1–10، 14، [[وڏا پٿريلا فرمان|جدا فرمان 1 ۽ 2]]:<br /><small>([[ڌولي]]، [[جوگڙا]])</small> |- | style="background-color:#dcdcdc;" | [[:Commons:Category:Schism Edict of Ashoka|فرقيواريت بابت فرمان]]، [[:File:Ashoka Inscriptions Queen's edict.jpg|راڻيءَ جو فرمان]]<br /><small>([[سارناتھ]]، [[سانچي]]، [[الله آباد ستون]])</small><br />[[لمبني ستون ڪتبو|لمبني ڪتبو]]، [[نگالي ساگر|نگالي ساگر ڪتبو]] |- | rowspan=2 | سال 26، 27<br />۽ پوءِ | colspan=2 style="background-color:#cdcdcd;" | '''[[وڏا ستوني فرمان]]''' |- | colspan=2 style="background-color:#dcdcdc;" | ڀارتي ٻوليءَ ۾:<br />[[وڏا ستوني فرمان|وڏا ستوني فرمان نمبر 1 کان نمبر 7]]<br /><small>([[الله آباد ستون]]، [[دهلي ۾ اشوڪي فرمان|دهلي-ميرٺ]]، [[دهلي-ٽوپرا ستون]]، [[رامپوروا]]، [[لوريا نندنگڙهه]]، [[لوريا ارراج]]، [[:File:Amaravati Major Pillar Edict inscription.jpg|امراوتي]])</small><br /> [[ارامي ٻولي|ارامي]] ۾ نڪتل ڪتبا، پٿر تي:<br /> [[قنڌار ارامي ڪتبو|قنڌار، فرمان نمبر 7]] ۽ [[پل درونته ارامي ڪتبو|پل درونته، فرمان نمبر 5 يا نمبر 7]] |- | colspan=6 | |} {{Authority control}} [[Category:اشوڪ| ]] [[Category:مگڌ جا شهنشاهه]] [[Category:موريا خاندان]] [[Category:ٽين صدي ق.م جون وفاتون]] [[Category:ٽين صدي ق.م جا هندستاني بادشاهه]] [[Category:ٽين صدي ق.م جو ٻڌ ڌرم]] [[Category:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[Category:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[Category:ٻڌ ڌرمي امن پسند]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي بادشاهه]] [[Category:هندستاني امن پسند]] [[Category:پاٽنا جا ماڻهو]] [[Category:قديم ڀارت]] [[Category:هندستاني بادشاهه]] [[Category:هندستاني سورما]] [[Category:ڀارت ۾ ٻڌ ڌرم جي تاريخ]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي مبلغ]] [[Category:هندستاني ٻڌ ڌرمي]] [[Category:ٻڌ ڌرم قبول ڪندڙ]] [[Category:ٽين صدي ق.م جا ٻڌ ڌرمي]] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:هندستاني سورما]] [[زمرو:هندستاني ٻڌمت بادشاهه]] qfw7o63kmiblug1kirlja4ab5lda38b 0 21188 424224 381447 2026-10-21T22:41:23Z Intisar Ali 8681 424224 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|دهليءَ ۾ تيرهين صديءَ جو تاريخي مقبرو}} {{Infobox historic site | name = التمش جو مقبرو | native_name = مقبره شمس الدين التتمش | image = Iltutmish's tomb at New Delhi.jpg | image_size = 280px | caption = دهليءَ جي قطب ڪمپليڪس ۾ شمس الدين التمش جو مقبرو | location = [[قطب ڪمپليڪس]]، [[مهرولي]]، [[دهلي]] | coordinates = {{coord|28.525253|77.185125|display=inline,title}} | country = [[ڀارت]] | type = [[مقبرو]] | built = لڳ ڀڳ 1235ع | builder = [[شمس الدين التمش]] سان منسوب | architectural_style = ابتدائي دهلي سلطنت جو اسلامي فن تعمير | material = سنگ خارا، ڳاڙهو وارياسو پٿر ۽ سنگ مرمر | designation1 = WHS | designation1_partof = Qutb Minar and its Monuments, Delhi | designation1_date = 1993ع | designation1_number = 233 | designation1_criteria = iv | designation1_type = ثقافتي | designation1_free1name = تاريخي دور | designation1_free1value = [[غلام خاندان]]، [[دهلي سلطنت]] }} '''التمش جو مقبرو''' (انگريزي: ''Tomb of Iltutmish'') [[ڀارت]] جي گاديءَ واري شهر [[دهلي]] جي [[مهرولي]] علائقي ۾ واقع [[قطب ڪمپليڪس]] اندر تيرهين صديءَ جو هڪ تاريخي مقبرو آهي، جيڪو [[دهلي سلطنت]] جي ٽئين سلطان [[شمس الدين التمش|سلطان شمس الدين التتمش]] (حڪومت: 1211ع–1236ع) سان منسوب آهي. هي مقبرو [[قوت الاسلام مسجد]] جي اتر اولهه واري حصي ڀرسان واقع آهي ۽ عام طور تي ان جي تعمير جو سال 1235ع ڄاڻايو وڃي ٿو. مقبري جي چورس بناوت، ٻاهران سادي اڏاوت، اندروني ديوارن تي قرآني ڪتبن، هندسي نقشن، گلڪاريءَ ۽ سنگ مرمر جي ڪم سبب ان کي هندستان جي ابتدائي اسلامي شاهي مقبرن جي اهم مثالن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="ASIQutb">{{cite web |title=Qutb Minar and its Environs |publisher=Archaeological Survey of India |url=https://architexturez.net/doc/az-cf-123681 |language=en }}</ref><ref name="UNESCOQutb">{{cite web |title=Qutb Minar and its Monuments, Delhi |publisher=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/list/233 |language=en }}</ref> مقبرو اڄڪلهه کليل ڇت واري حالت ۾ موجود آهي. ان جي گنبذ بابت تاريخي ۽ تعميراتي تحقيق ۾ اختلاف آهي؛ ڪن محققن موجب اصل گنبذ تعمير ٿيڻ کان پوءِ ڊهي ويو، جڏهن ته ٻين جي راءِ آهي ته گنبذ جي تعمير شايد مڪمل ئي نه ٿي هئي. هي مقبرو 1993ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي ۾ شامل ڪيل قطب مينار ۽ ان جي آثارن واري مجموعي جو حصو آهي.<ref name="IranicaArchitecture">{{cite encyclopedia |title=Delhi Sultanate II. Architecture |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate/delhi-sultanate-ii-architecture/ |language=en }}</ref><ref name="UNESCOSilkRoad">{{cite book |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=IV, Part Two |publisher=UNESCO |isbn=9789231036545 |url=https://en.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_IVb%20silk%20road_urban%20development%20and%20architecture%20BIS.pdf |language=en }}</ref> == تاريخي پسمنظر == [[شمس الدين التمش]] غلام خاندان جو حڪمران هو، جنهن 1211ع کان 1236ع تائين دهلي سلطنت تي حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ دهلي سياسي ۽ انتظامي مرڪز طور مضبوط ٿي ۽ اسلامي تعميراتي سرگرمين ۾ واڌارو آيو. التمش [[قطب الدين ايبڪ]] جي شروع ڪرايل [[قطب مينار]] جي تعمير کي اڳتي وڌايو ۽ قوت الاسلام مسجد جي عمارت ۾ پڻ توسيع ڪرائي.<ref name="IranicaArchitecture"/> التمش پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ پنهنجي لاءِ مقبرو تعمير ڪرائڻ سان منسوب آهي. عمارت جي تعمير عام طور 1235ع سان لاڳاپيل سمجهي وڃي ٿي، جڏهن ته سلطان 30 اپريل 1236ع تي وفات ڪئي. تنهن هوندي به ڪجهه تاريخي روايتن ۾ مقبري جي تعمير بابت مختلف رايا ملن ٿا. [[سيد احمد خان]] جي ''آثار الصناديد'' سان لاڳاپيل روايت ۾ ان جي تعمير [[رضيه سلطانه]] ڏانهن منسوب ڪئي وئي آهي. جديد آثار قديمه جي مطالعي ۾ عمارت کي گهڻو ڪري التمش جي پنهنجي دور جي تعمير سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="NaqviSultanGhari">{{cite journal |last=Naqvi |first=S. A. A. |title=Sultan Ghari, Delhi |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/18127.pdf |language=en }}</ref><ref name="CornellIltutmish">{{cite web |title=Qutub Minar Complex: Tomb of Iltutmish |publisher=Cornell University Library |url=https://digital.library.cornell.edu/catalog/ss:3857637 |language=en }}</ref> == جاگرافيائي بيهڪ == مقبرو دهليءَ جي ڏاکڻي حصي ۾ [[مهرولي]] جي تاريخي آثارن واري علائقي ۾ واقع آهي. اهو قوت الاسلام مسجد جي اتر اولهه طرف ۽ قطب مينار جي ويجهو آهي. قطب ڪمپليڪس ۾ قطب مينار، قوت الاسلام مسجد، [[علائي دروازو]]، [[علائي مينار]]، لوهه جو ستون ۽ ٻيون تاريخي اڏاوتون موجود آهن.<ref name="UNESCOQutb"/> == تعميراتي بناوت == === چورس رٿا ۽ ٻاهريون ڏيک === التمش جو مقبرو چورس رٿا تي تعمير ٿيل آهي. ان جي اندروني ڪمري جي هر پاسي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ 9 ميٽر آهي. عمارت جي ٻاهرين حصي ۾ سادگي نمايان آهي، جڏهن ته اندروني حصو انتهائي نفيس نقش نگاريءَ سان سينگاريل آهي. مقبري جي ٽن پاسن کان داخل ٿيڻ جا رستا آهن، جڏهن ته اولهه واري ديوار ۾ قبلي ڏانهن رخ ڪندڙ محراب تعمير ٿيل آهي.<ref name="INTACHQutb">{{cite web |title=Qutb Complex |publisher=Indian National Trust for Art and Cultural Heritage |website=Google Arts & Culture |url=https://artsandculture.google.com/story/6gVRxQeDgg8A8A |language=en }}</ref> === تعميراتي مواد === مقبري جي تعمير ۾ دهليءَ جي مقامي سنگ خارا، ڳاڙهي وارياسي پٿر ۽ سنگ مرمر جو استعمال ٿيو آهي. بنيادي اڏاوت ۾ مقامي پٿر ڪم آندو ويو، جڏهن ته اندروني ڀتين کي ڳاڙهي پٿر جي نفيس ڪاريگريءَ سان سينگاريو ويو. مرڪزي علامتي قبر اڇي سنگ مرمر جي ٺهيل آهي.<ref name="INTACHQutb"/> [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]] موجب، مقبري جي ٻاهرين حصي ۾ سنگ خارا، اندر سنگ سرخ ۽ ڪجهه هنڌن تي سنگ مرمر لڳل آهي. سنڌيانا مقبري جي ديوارن تي ڪوفي خط ۾ قرآني آيتن ۽ اڳوڻي گنبذ جو پڻ ذڪر ڪري ٿي.<ref name="SindhianaIltutmish">{{cite encyclopedia |title=التتمش جو مقبرو |encyclopedia=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%AA%D8%AA%D9%85%D8%B4%20%D8%AC%D9%88%20%D9%85%D9%82%D8%A8%D8%B1%D9%88 |language=sd }}</ref> === اندروني نقش نگاري === مقبري جي اندروني ديوارن تي قرآني آيتن جا ڪتبا، گلن جا نقش، جاميٽريءَ جون شڪليون ۽ عربي طرز جي وڻندڙ گلڪاري موجود آهي. محراب جي چوڌاري سنگتراشيءَ جا نفيس نمونا ملن ٿا. عمارت جي آرائش ۾ اسلامي خطاطيءَ سان گڏ مقامي هندستاني فن تعمير جا عنصر، جهڙوڪ ڪنول جي گل، گلن جي لڙهين ۽ ٻين آرائشي شڪلين جا نمونا پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="ASIQutb"/><ref name="INTACHQutb"/> === قرآني ڪتبا ۽ خطاطي === [[File:Inscriptions on the Qibla wall, mausoleum of Iltutmish.jpg|thumb|مقبري جي قبلي واري ديوار تي خطاطي ۽ آرائشي ڪتبا.]] مقبري جي ديوارن ۽ محراب تي عربي خطاطيءَ جا ڪتبا موجود آهن، جن ۾ قرآن پاڪ جون آيتون شامل آهن. انهن ۾ [[خط ڪوفي]] ۽ [[خط نسخ]] جا نمونا ملن ٿا. ڪتبن کي گلڪاريءَ، هندسي نقشن ۽ عربي آرائشي طرز سان گڏ ترتيب ڏنو ويو آهي. اهڙي خطاطي دهلي سلطنت جي شروعاتي دور ۾ مذهبي اڏاوتن جي آرائش جو اهم عنصر هئي.<ref name="IndoIslamicASI">{{cite book |title=Indo-Islamic Architecture |url=https://ignca.gov.in/Asi_data/35603.pdf |language=en }}</ref> === محراب === مقبري جي اولهه واري ديوار ۾ موجود محراب اندروني آرائش جو اهم حصو آهي. محراب جي چوڌاري سنگتراشي، ڪتبا ۽ هندسي نقش موجود آهن. محراب جي ٻنهي پاسن تي آرائشي ٿنڀن ۽ گلڪاريءَ جا نمونا ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="UNESCOSilkRoad"/> === گنبذ بابت تاريخي اختلاف === مقبري جي ڇت ۽ گنبذ بابت تاريخي تحقيق ۾ مختلف رايا موجود آهن. عمارت جي ڪنڊن ۾ ''اسڪوئنچ'' (Squinch) نالي تعميراتي جزا ٺاهيا ويا آهن، جن جي مدد سان چورس ڪمري جي مٿئين حصي کي اٺ ڪنڊائتي ۽ پوءِ گهڻ ڪنڊائتي صورت ۾ تبديل ڪري گنبذ جو بنياد تيار ڪري سگهجي ٿو. ''Encyclopaedia Iranica'' موجب، التمش جي مقبري تي اصل ۾ ڪنڊائتي پٿرن جي ٽيڪ واري طريقي سان ٺهيل گنبذ موجود هو. ان جي ابتڙ، يونيسڪو جي شايع ڪيل تاريخي تعميراتي مطالعي ۾ اهو خيال پيش ڪيو ويو آهي ته گنبذ لاءِ بنياد ٺاهيو ويو، پر ڪمري جي وڏي ويڪر سبب شايد گنبذ ڪڏهن تعمير ئي نه ٿيو.<ref name="IranicaArchitecture"/><ref name="UNESCOSilkRoad"/> ''Sahapedia'' ۽ ''Smarthistory'' پڻ گنبذ جي اصل موجودگيءَ بابت غير يقيني صورتحال بيان ڪن ٿيون. انهن موجب، اهو واضح نه آهي ته گنبذ تعمير ٿيڻ کان پوءِ ڊهي ويو يا اڏاوت شروعات کان ئي کليل ڇت واري هئي.<ref name="SahapediaQutb">{{cite web |title=The Qutb Complex: An Overview |website=Sahapedia |url=https://www.sahapedia.org/the-qutb-complex-overview |language=en }}</ref><ref name="SmarthistoryIltutmish">{{cite web |title=The Qutb Complex and Early Sultanate Architecture |website=Smarthistory |url=https://smarthistory.org/the-qutb-complex-and-early-sultanate-architecture/ |language=en }}</ref> انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا ۾ ڄاڻايو ويو آهي ته مقبري تي هڪ عاليشان گنبذ تعمير ٿيل هو، جيڪو سار سنڀال نه ٿيڻ سبب ڊهي ويو. هن بيان کي سنڌيانا جي روايت طور پيش ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته گنبذ جي اصل حالت بابت محققن ۾ اتفاق موجود نه آهي.<ref name="SindhianaIltutmish"/> == قبر ۽ تدفين == [[File:Iltutmish Cenotaph.jpg|thumb|مقبري جي وچ ۾ سنگ مرمر جي علامتي قبر.]] مقبري جي مرڪزي ڪمري ۾ اڇي سنگ مرمر جي علامتي قبر هڪ اوچي چبوتري تي رکيل آهي. اصل تدفين وارو خانو زمين جي هيٺئين حصي ۾ واقع آهي. مرڪزي قبر جي چوڌاري ديوارن تي عربي ڪتبا ۽ آرائشي نقش موجود آهن.<ref name="INTACHQutb"/><ref name="SmarthistoryIltutmish"/> == تعميراتي خصوصيتن جو خلاصو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #aac5d5;" |+ style="background:#245773;color:white;padding:10px;font-size:110%;" | التمش جي مقبري جون تعميراتي خصوصيتون ! style="background:#dcecf5;color:#17384c;" | خصوصيت ! style="background:#dcecf5;color:#17384c;" | تفصيل |- | تعمير جو دور | لڳ ڀڳ 1235ع، تيرهين صدي عيسوي |- | حڪمران | [[شمس الدين التمش]] |- | تاريخي خاندان | [[غلام خاندان]] |- | هنڌ | [[قطب ڪمپليڪس]]، [[مهرولي]]، دهلي |- | رٿا | چورس ڪمرو، لڳ ڀڳ 9 × 9 ميٽر |- | داخلا | ٽن پاسن کان دروازا |- | محراب | اولهه واري ديوار ۾ |- | تعميراتي مواد | سنگ خارا، ڳاڙهو وارياسو پٿر ۽ سنگ مرمر |- | خطاطي | ڪوفي ۽ نسخ خط ۾ عربي ڪتبا |- | آرائش | قرآني آيتون، گلڪاري، هندسي نقش ۽ عربي آرائشي نمونا |- | مرڪزي قبر | اڇي سنگ مرمر جي علامتي قبر |- | گنبذ | موجود نه آهي؛ اصل تعمير بابت تاريخي اختلاف |- | عالمي ورثو | قطب ڪمپليڪس جي حصي طور 1993ع کان يونيسڪو جي فهرست ۾ شامل |} <ref name="UNESCOQutb"/><ref name="INTACHQutb"/><ref name="ASIQutb"/> == فن تعمير ۾ اهميت == التمش جو مقبرو هندستان ۾ ابتدائي اسلامي شاهي مقبرن جي تعميراتي ارتقا کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. هن عمارت ۾ وچ ايشيا ۽ ايران سان لاڳاپيل اسلامي مقبرن جي چورس رٿا، عربي ڪتبا ۽ گنبذ جي تعمير لاءِ استعمال ٿيندڙ ڪنڊائتي ٽيڪنڪ جا نمونا ملن ٿا. ساڳئي وقت مقامي هندستاني سنگتراشيءَ، گلڪاريءَ ۽ ٿنڀن واري تعمير جا عنصر پڻ نمايان آهن.<ref name="IranicaArchitecture"/> التمش جي مقبري کي هندستان جي سڀ کان قديم اسلامي مقبري طور قطعي طور پيش ڪرڻ درست نه آهي، ڇاڪاڻ ته التمش پنهنجي پٽ ناصر الدين محمود لاءِ 1231ع ۾ [[سلطان ڳڙهي]] جو مقبرو تعمير ڪرايو هو، جيڪو تاريخي لحاظ کان اڳوڻو آهي.<ref name="NaqviSultanGhari"/> == تاريخي تصويرون == [[File:Tomb of Shumsuddin at the Kutab Delhi in the 1890s.jpg|thumb|1890ع واري ڏهاڪي ۾ لالا دين ديال جي ورتل تاريخي تصوير، جنهن ۾ مقبري جي اندروني نقش نگاري نظر اچي ٿي.]] مقبري جون اوڻويهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات جون تصويرون پڻ محفوظ آهن. اهي تصويرون ان جي تاريخي حالت، خطاطي ۽ اندروني نقش نگاريءَ جي مطالعي لاءِ اهم بصري ذريعا آهن. == عالمي ورثي ۾ حيثيت == 1993ع ۾ [[يونيسڪو]] قطب مينار ۽ ان سان لاڳاپيل تاريخي اڏاوتن کي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو. ان مجموعي ۾ التمش جو مقبرو پڻ شامل آهي. يونيسڪو موجب، مقبري جي چورس بناوت ۽ نفيس اندروني آرائش هندستان ۾ شاهي مقبرن جي تعميراتي روايت جي ابتدائي ارتقا کي ظاهر ڪن ٿا.<ref name="UNESCOQutb"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="165"> File:Iltutmish's tomb at New Delhi.jpg|مقبري جو ٻاهريون ڏيک File:Iltutmish Tomb.jpg|مقبري جي تعميراتي بناوت File:Inside the Tomb of Iltutmish.jpg|اندروني حصو File:Iltutmish Cenotaph.jpg|سنگ مرمر جي علامتي قبر File:Inscriptions on the Qibla wall, mausoleum of Iltutmish.jpg|قبلي واري ديوار جا ڪتبا File:Corner squinch inside Tomb of Iltutmish.jpg|گنبذ جي بنياد لاءِ ڪنڊائتي ٽيڪ File:Open Ceiling of Iltutmish tomb.jpg|مقبري جي کليل ڇت File:Tomb of Shumsuddin at the Kutab Delhi in the 1890s.jpg|1890ع واري ڏهاڪي جي تاريخي تصوير </gallery> == پڻ ڏسو == * [[شمس الدين التمش]] * [[قطب مينار]] * [[قطب ڪمپليڪس]] * [[قوت الاسلام مسجد]] * [[سلطان ڳڙهي]] * [[دهلي سلطنت]] * [[غلام خاندان]] * [[هندستان ۾ اسلامي فن تعمير]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=9780521543293 }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=2 |publisher=Brill |year=1991 }} * {{cite book |last=Kumar |first=Sunil |title=The Emergence of the Delhi Sultanate, 1192–1286 |publisher=Permanent Black |year=2007 }} * {{cite book |last=Page |first=J. A. |title=An Historical Memoir on the Qutb: Delhi |publisher=Archaeological Survey of India |year=1926 }} * {{cite book |last=Asher |first=Catherine B. |title=Architecture of Mughal India |publisher=Cambridge University Press |year=1992 }} * {{cite book |last=Brown |first=Percy |title=Indian Architecture (Islamic Period) |publisher=D. B. Taraporevala Sons & Co. |language=en }} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://whc.unesco.org/en/list/233 قطب مينار ۽ ان جا آثار — يونيسڪو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Tomb_of_Iltutmish التمش جي مقبري جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://www.iranicaonline.org/articles/delhi-sultanate/delhi-sultanate-ii-architecture/ دهلي سلطنت جو فن تعمير — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا] * [https://smarthistory.org/the-qutb-complex-and-early-sultanate-architecture/ قطب ڪمپليڪس ۽ ابتدائي سلطنتي فن تعمير — Smarthistory] * [https://www.sahapedia.org/the-qutb-complex-overview قطب ڪمپليڪس جو تعارف — Sahapedia] * [https://digital.library.cornell.edu/catalog/ss:3857637 التمش جو مقبرو — ڪارنيل يونيورسٽي لائبريري] [[زمرو:دهليءَ جا مقبرا]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] [[زمرو:غلام خاندان]] [[زمرو:قطب ڪمپليڪس]] [[زمرو:ڀارت ۾ اسلامي فن تعمير]] [[زمرو:13هين صديءَ جون عمارتون]] [[زمرو:دهليءَ جا تاريخي آثار]] eszx4d3wl4tr3vi1egk73ym872c4ph5 0 30409 424231 394012 2026-10-21T23:10:28Z Yue 12609 Not sure why this was copied from the English Wikipedia but obviously the text is not in Sindhi. 424231 wikitext text/x-wiki {{Short description|District of Azad Kashmir, administered by Pakistan}} {{Infobox settlement | native_name = {{nq|ضلع ہٹیاں بالا}} | settlement_type = [[List of districts in Azad Kashmir|District of Azad Kashmir]] administered by Pakistanz{{efn|name=tertiary-kashmir}} | image_map1 = Kashmir region. LOC 2003626427 - showing sub-regions administered by different countries.jpg | map_alt = | map_caption1 = A map showing Pakistani-administered [[آزاد ڪشمير]] (shaded in [[sage (color)|sage]] green) in the disputed [[Kashmir]] region{{efn|name=tertiary-kashmir}} | coordinates = {{coord|34|12|N|73|47|E|type:adm2nd_region:PK_dim:50000|display=inline,title}} | image_map = {{maplink|frame=yes|plain=yes|frame-width=300|frame-height=170|frame-align=center|zoom=4|type=point|title=Hattian Bala District|marker=district|type2=shape|stroke-width2=2|stroke-color2=#808080}} | map_caption = Interactive map of Hattian Bala district | coor_pinpoint = Hattian Bala | subdivision_type = Administering country | subdivision_name = [[Pakistan]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا|علائقو]] | subdivision_name1 = [[آزاد ڪشمير]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[مظفرآباد ڊويزن]] | seat_type = Headquarters | seat = [[ھٽيان مٿيون]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪميشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪميشنر]] | leader_name = [[نديم احمد جنجوہ]] | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر (ڊي ايس پي) | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = N/A | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_land_km2 = 854 | population_total = 230,529 | population_as_of = 2017 | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = سرڪاري | demographics1_info1 = [[اردو]] | demographics1_title2 = مقامي | demographics1_info2 = {{hlist|[[Pahari language (Kashmir)|Pahari]]|[[Gojri language|Gojri]]|[[ڪشمري ٻولي|ڪشميري]]}} | population_density_km2 = 270 | blank_name_sec1 = [[آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست|تعلقن]] جو تعداد | blank_info_sec1 = 3 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = }} '''ھٽيان بالا''' [[پاڪستان]] جي زيرانتظام [[آزاد ڪشمير|آزاد ڄمو ۽ ڪشمير]] جي  ڏھن ضلعن مان ھڪ آھي. سال 2009ع کان پھريان ھي ضلعي [[حويلي ضلعو|حويلي]] جو حصو ھو. [[File:Pakistan - Azad Kashmir - Hattian Bala.svg|right|thumb|300px|Map of Azad Kashmir with the Hattian Bala District highlighted in red]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:هٽيان بالا ضلعو]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا]] [[زمرو:آزاد ڪشمير جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:آزاد ڪشمير]] [[زمرو:آزاد ڪشمير جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] 9fdo0jnvlwdyj5hk8bjajhoho714r1h 0 31051 424152 405094 2026-10-21T17:48:31Z Intisar Ali 8681 424152 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، مترجم ۽ سياح (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيوئن سانگ | native_name = 玄奘 | native_name_lang = zh | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صديءَ جي جاپاني تصوير ۾ هيوئن سانگ؛ [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]] جي ڀرسان، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌ ڌرم]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = ٻڌ راهب، عالم، مترجم، ياتري ۽ سياح | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = جِنگتو خانقاه؛ [[نالندا يونيورسٽي]] | school = [[يوگاچارا]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = هيوئن سانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ جي اولهه وارن علائقن جا احوال]]'' }} '''هيوئن سانگ''' (چيني: 玄奘؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ انگريزي: ''Xuanzang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' (Chen Hui) يا '''چن يي''' (Chen Yi) هو ۽ جنهن کي سنسڪرت ۾ مذهبي نالي '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو، ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور [[چيني]] [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ راهب]]، عالم، مترجم، ياتري ۽ سياح هو.<ref name="BritannicaXuanzang">{{cite encyclopedia |title=Xuanzang |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |year=2023 |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |language=en }}</ref> هيوئن سانگ چيني ٻڌ ڌرم جي تاريخ ۾ پنهنجي علمي ۽ مذهبي خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ]] جي سفر، سنسڪرت جي مذهبي ڪتابن کي چين آڻڻ ۽ انهن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب خاص شهرت رکي ٿو. سندس سفر ۽ ترجمن چيني ٻڌ ڌرم جي فڪري ۽ فلسفياڻي ارتقا تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Xuanzang1996">{{cite book |author=Xuanzang |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |translator=Li Rongxi |publisher=Numata Center for Buddhist Translation and Research |location=Berkeley |year=1996 |isbn=9781886439023 |language=en }}</ref> هن هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مت جا ڪتاب ۽ متن چين آندا. انهن مان هن 75 الڳ متنن يا تصنيفن جو ترجمو ڪيو، جيڪي مجموعي طور 1,335 بابن تي مشتمل هئا. سندس ترجمن ۾ مهايانا ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي انتهائي اهم صحيفا شامل هئا.<ref name="BritannicaXuanzang"/> هيوئن سانگ جو جنم چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو ٿيو. ننڍپڻ ۾ هو پنهنجي پيءُ سان مذهبي ڪتاب پڙهندو ۽ انهن جي فڪري موضوعن تي غور ڪندو هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن پڻ جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌ ڌرم جي تعليم حاصل ڪئي. تيرهن ورهين جي ڄمار ۾ هو ابتدائي راهب، يعني ''شرامڻير''، بڻيو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو. ويهن ورهين جي عمر ۾ هن مڪمل ٻڌ راهب، يعني ''ڀڪشو''، جي حيثيت اختيار ڪئي.<ref name="Rongxi1995">{{cite book |last=Li |first=Rongxi |title=A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty |publisher=Bukkyo Dendo Kyokai and Numata Center for Buddhist Translation and Research |location=Berkeley |year=1995 |isbn=1-886439-00-1 |language=en }}</ref> بعد ۾ هن ٻڌ ڌرم جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي تانگ شهنشاهه [[تانگ جو تائيزونگ|تائيزونگ]] جي حڪومت هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش وڌيڪ مضبوط ٿي.<ref name="Wriggins2003">{{cite book |last=Wriggins |first=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |publisher=Westview Press |location=New York |year=2003 |isbn=9780813365992 |language=en }}</ref> هيوئن سانگ کي اڳوڻي چيني ياتري [[فاهيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. هن ڏٺو ته چين ۾ موجود ٻڌ ڌرم جي ڪتابن جا ترجما ڪيترن هنڌن تي اڻپورا يا هڪ ٻئي سان متضاد هئا. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن اصل سنسڪرت ڪتاب حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.<ref name="Xuanzang1996"/> ستاوين ورهين جي ڄمار ۾ هن هندستان ڏانهن سترهن سالن تي مشتمل هڪ ڊگهي زميني سفر جي شروعات ڪئي. پرڏيهه وڃڻ تي حڪومتي پابنديءَ باوجود هو [[وچ ايشيا]] مان گذرندي هندستان پهتو. هن هندستان ۾ ڪيترن مذهبي ۽ تعليمي مرڪزن جو دورو ڪيو، جن ۾ موجوده [[بهار]] رياست ۾ واقع مشهور [[نالندا يونيورسٽي]] پڻ شامل هئي. اتي هن نامياري ٻڌ عالم [[شيلڀدر]] وٽ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو ڪيترائي سنسڪرت ڪتاب ويهن باربردار گهوڙن تي کڻي چين روانو ٿيو. چين پهچڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس آجيان ڪئي ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ لاءِ همٿايو.<ref name="Xuanzang1996"/> سندس سفرنامو '''''[[عظيم تانگ جي اولهه وارن علائقن جا احوال]]''''' (''Great Tang Records on the Western Regions'') ستين صديءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ، جاگرافي، مذهب ۽ سماج جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهي.<ref name="Singh2008">{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |publisher=Pearson |year=2008 |page=563 |isbn=9788131716779 |language=en }}</ref> بهرحال، هن سفرنامي ۾ اکين ڏٺا مشاهدا، ٻين ماڻهن کان ٻڌل روايتون ۽ ڪي اهڙا قصا پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا سائنسي اعتبار کان غيرمعتبر سمجهيا وڃن ٿا. تنهنڪري جديد محقق ان جي معلومات کي ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه جي ثبوتن سان ڀيٽيندا آهن.<ref name="Deeg2020">{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang's Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |volume=3 |issue=1 |year=2020 |pages=228–258 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |language=en }}</ref> هيوئن سانگ جي سفرنامي بعد ۾ چيني ادب جي مشهور ناول '''''[[اولهه ڏانهن سفر]]''''' (''Journey to the West'') لاءِ پڻ الهام جو ذريعو بڻيو. هي ناول [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾ [[وو چينگ اين]] سان منسوب آهي.<ref name="Cao2006">{{cite book |last=Cao |first=Shibang |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |publisher=Rhythms Monthly |year=2006 |page=62 |isbn=9789868141988 |language=en }}</ref> == نالا ۽ لقب == هيوئن سانگ جو اصل چيني نالو '''玄奘''' آهي، جنهن کي جديد پِن يِن نظام موجب ''Xuánzàng'' لکيو وڃي ٿو. پراڻن انگريزي متنن ۾ سندس نالو ''Hsüan-tsang''، ''Hiuen Tsang''، ''Hiuan Tsang''، ''Houen Tsang'' ۽ ٻين صورتن ۾ پڻ ملي ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ هيوئن سانگ جا مشهور نالا ۽ لقب ! نالو يا لقب ! چيني صورت ! مطلب يا وضاحت |- | هيوئن سانگ (Xuanzang) | 玄奘 | سندس مشهور مذهبي نالو |- | تانگ سانزانگ (Tang Sanzang) | 唐三藏 | تانگ گهراڻي جو تري پٽڪ عالم |- | شوانزانگ سانزانگ | 玄奘三藏 | تري پٽڪ جو عالم هيوئن سانگ |- | شوانزانگ داشي | 玄奘大師 | عظيم استاد هيوئن سانگ |- | تانگ سينگ | 唐僧 | تانگ گهراڻي جو راهب |- | سانزانگ فاشي | 三藏法師 | ٻڌ ڌرم جي ٽن مجموعن جو استاد |- | موڪش ديو | मोक्षदेवः | سندس سنسڪرت مذهبي نالو |} سندس سرڪاري نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (元奘) پڻ هئي. ان مان ''Yuan Chang''، ''Yuan Chwang'' ۽ ''Yuen Chwang'' جهڙيون صورتون پيدا ٿيون.<ref name="RhysDavids1904">{{cite book |last=Rhys Davids |first=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |year=1904 |pages=xi–xii |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |language=en }}</ref> '''سانزانگ''' ٻڌ ڌرم جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[تري پٽڪ]]''' لاءِ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «ٽي ٽوڪريون» آهي. «فاشي» جو مطلب ڌرم يا مذهبي تعليم جو استاد آهي. == ابتدائي زندگي == هيوئن سانگ جو جنم 6 اپريل 602ع تي چين جي لوئويانگ ڀرسان گُوشي علائقي جي چنهي ڳوٺ ۾ ٿيو. سندس خاندان ڪيترين پيڙهين کان علم ۽ تعليم جي حوالي سان مشهور هو. هو چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.<ref name="Rongxi1995"/> سندس هڪ قديم وڏو [[چن شي]] (104ع–186ع) [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ سرڪاري وزير رهيو هو. سندس پڙڏاڏي چن چن، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] ۾ شانگدانگ جو منتظم هو، جڏهن ته سندس ڏاڏو چن ڪانگ [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي شاهي تعليمي اداري ۾ استاد هو. سندس پيءُ چن هوئي، سوئي گهراڻي جي دور ۾ جيانگ لنگ ضلعي جو عملدار رهيو هو. روايتي سوانح عمرين موجب هيوئن سانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت ۽ سنجيدگيءَ جو مظاهرو ڪندو هو. هو پنهنجي پيءُ وٽ تعليم حاصل ڪندو هو ۽ والدين جي فرمانبرداريءَ بابت پڙهيل تعليم تي عملي طور عمل ڪندو هو.<ref name="Rongxi1995"/> === ٻڌ راهب بڻجڻ === هيوئن سانگ جو وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. سندس اثر هيٺ هيوئن سانگ پڻ ننڍي عمر کان ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ چن سو، جيڪو بعد ۾ چانگجي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال لوئويانگ جي جِنگتو خانقاه ۾ رهيو. ان عرصي دوران هن [[مهايانا]] ٻڌ ڌرم ۽ ٻڌ ڌرم جي ٻين قديم فڪري مڪتبن جو مطالعو ڪيو.<ref name="Rongxi1995"/> 618ع ۾ سوئي گهراڻي جي زوال کان پوءِ ٻئي ڀائر پهرين [[چانگ آن]] ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[چينگدو]] پهتا. اتي هنن ڪانگ هوئي خانقاه ۾ ٻه يا ٽي سال وڌيڪ تعليم حاصل ڪئي. هيوئن سانگ خاص طور تي '''''[[ابي ڌرم ڪوش]]''''' (Abhidharma-kośa Śāstra) ۽ ٻين ٻڌ فلسفي جي ڪتابن جو مطالعو ڪيو. خانقاه جي سربراهه زينگ شانگو سندس ننڍي عمر باوجود کيس اعليٰ درجي جي فلسفياڻي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="Rongxi1995"/> 622ع ۾، ويهن سالن جي عمر ۾، هن مڪمل راهب جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ '''هيوئن سانگ''' جو مذهبي نالو اختيار ڪيو.<ref name="IEPXuanzang">{{cite web |last=Lee |first=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |url=https://iep.utm.edu/xuanzang/ |language=en }}</ref> چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌ ڪتابن جي ترجمن ۾ اختلاف ۽ تضاد ڏسي هن هندستان وڃڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اصل سنسڪرت ڪتابن مان ٻڌ ڌرم جي تعليم کي وڌيڪ صحيح نموني سمجهي سگهي.<ref name="Xuanzang1996"/> == هندستان ڏانهن مذهبي سفر == === سفر جي شروعات جي تاريخ === هيوئن سانگ جي هندستاني سفر جي شروعات بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ڪجهه اوڀر ايشيائي روايتن موجب هن 627ع ۾ سفر شروع ڪيو، جڏهن ته اڪثر چيني ۽ مغربي ماخذ 629ع کي سندس روانگيءَ جو سال قرار ڏين ٿا.<ref name="Vaissiere2010">{{cite journal |last=de la Vaissière |first=Étienne |title=Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang |journal=Journal Asiatique |volume=298 |issue=1 |year=2010 |pages=157–168 |language=fr }}</ref> هيوئن سانگ پنهنجي لکڻين ۾ سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ واضح نه ڪئي. هندستان مان موٽڻ کان پوءِ هن پنهنجا احوال ٻين راهبن کي ٻڌايا، جن مان سندس ساٿين مختلف سوانح عمريون تيار ڪيون. انهن سوانح عمرين ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. هڪ روايت موجب هيوئن سانگ جي ملاقات يابغو خاقان سان ٿي، جنهن جي وفات فارسي ۽ ترڪي ماخذن موجب 628ع ۾ ٿي هئي. جيڪڏهن اها روايت درست هجي ته هيوئن سانگ جو سفر 629ع کان اڳ شروع ٿيو هوندو. انهيءَ اختلاف سبب سندس سفر جي شروعات بابت 627ع ۽ 629ع، ٻئي تاريخون تحقيق ۾ بحث هيٺ رهيون آهن، جيتوڻيڪ اڪثر ماخذ 629ع کي ترجيح ڏين ٿا.<ref name="Vaissiere2010"/> === سفر جو مقصد === هيوئن سانگ پنهنجي سفر جي مقصد بابت بيان ڪيو ته هو ذاتي تحفن يا دولت حاصل ڪرڻ لاءِ نه پيو وڃي، پر چين ۾ موجود ٻڌ ڌرم جي تعليم ۽ مذهبي ڪتابن جي اڻپورائيءَ سبب اصل علم جي ڳولا ۾ نڪتو آهي. سندس بيان جو سنڌي ترجمو هي آهي: <blockquote> «منهنجي سفر جو مقصد ذاتي نذرانا حاصل ڪرڻ نه آهي. مون کي افسوس هو ته منهنجي ملڪ ۾ ٻڌ ڌرم جي تعليم اڻپوري هئي ۽ مقدس ڪتاب مڪمل نه هئا. ڪيترن ئي شڪن سبب مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. تنهنڪري مون پنهنجي جان خطري ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون آهن، ۽ مهايانا سُوترن جو اعليٰ علم اوڀر جي ملڪ تائين به پهچي سگهي.» </blockquote> <ref name="Yunghsi1959">{{cite book |last=Li |first=Yung-hsi |title=The Life of Hiuen-Tsiang |publisher=Chinese Buddhist Association |year=1959 |language=en }}</ref> == وچ ايشيا جو سفر == === اگني جي بادشاهت === 630ع ۾ هيوئن سانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي چيني ماخذن ۾ يانچي پڻ سڏيو ويو آهي. اهو علائقو موجوده [[سنڪيانگ]] ۾ واقع هو.<ref name="Xuanzang1996"/> اتي سندس ملاقات ٻڌ ڌرم جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي گيان چندر ۽ مذهبي عالم موڪش گپت سان ٿي. انهن هيوئن سانگ کي سفر ڇڏي اتي رهڻ ۽ ٻڌ ڌرم جي تعليم ڏيڻ لاءِ چيو، پر هن انڪار ڪيو. بادشاهه ۽ سندس ساٿين پوءِ کيس سفر لاءِ سفارش جا خط ۽ قيمتي شيون ڏنيون. هيوئن سانگ موجب اگني ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ لڳ ڀڳ ٻه هزار راهب موجود هئا. اهي راهب [[سروَاستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا ۽ [[هينايانا]] روايت جي پيروي ڪندا هئا. انهن جي خوراڪ ۾ گوشت جا اهي ٽي قسم پڻ شامل هئا، جيڪي مخصوص ٻڌ مذهبي ضابطن موجب جائز سمجهيا ويندا هئا. هيوئن سانگ جي مهايانا نقطه نظر موجب، ان علائقي جي ٻڌ تعليم ۾ گهربل ترقي نه ٿي هئي.<ref name="Xuanzang1996"/> === ڪُوچي جي بادشاهت === اولهه طرف اڳتي وڌندي هيوئن سانگ جي ملاقات لڳ ڀڳ ٻن هزار گهوڙي سوار ترڪ ڦورن سان ٿي. ڦورن ۾ ڦريل مال جي ورهاست بابت جهيڙو شروع ٿي ويو ۽ آخرڪار اهي منتشر ٿي ويا. ان کان پوءِ هيوئن سانگ '''ڪُوچي'''، يعني موجوده [[ڪُوچا]]، پهتو. هن علائقي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' بيان ڪئي وئي آهي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ لڳ ڀڳ پنج هزار راهب موجود هئا. اهي راهب سروَاستيواد مڪتب جا پيروڪار هئا ۽ ٻڌ ڌرم جي ڪتابن جو مطالعو اصل هندستاني ٻوليءَ ۾ ڪندا هئا.<ref name="Xuanzang1996"/> هيوئن سانگ پنهنجي احوال ۾ ڪجهه ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن، جن ۾ پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها، سندن گهوڙن يا انسانن جي شڪل اختيار ڪرڻ ۽ غيرمعمولي قوت رکندڙ مخلوق جا قصا شامل آهن. اهي روايتون تاريخي واقعن بدران ان دور جي مذهبي ۽ لوڪ عقيدن جو حصو آهن.<ref name="Xuanzang1996"/> === بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون === هيوئن سانگ اولهه طرف [[آقسو]] پهتو ۽ اتان اتر اولهه رخ ڪري [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيو. پوءِ هو [[توڪماڪ]] جي علائقي ۾ پهتو، جتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي وڏي خاقان سان ٿي. دعوت ۽ ملاقات کان پوءِ هو اولهه ۽ ڏکڻ اولهه طرف سفر ڪندي [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. هن مختلف ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو، جن ۾ اوڀر چڪوري ۽ آچاريا خانقاهون شامل هيون. سندس بيان موجب ڪجهه هنڌن تي گوتم ٻڌ جي قدمن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. مذهبي روايتن موجب مخصوص ڏينهن تي ٻڌ جي قدمن جي نشانن مان نور ظاهر ٿيندو هو. هيوئن سانگ اهڙين روايتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ درج ڪيو.<ref name="Xuanzang1996"/> بالوڪا جي علائقي ۾ هينايانا ٻڌ ڌرم جو سروَاستيواد مڪتب رائج هو. هن [[سمرقند]]، ميموهه، ڪپوتنا، ڪوسانيڪا، [[بخارا]]، بيتڪ، خوارزم ۽ تخارا جي علائقن مان پڻ سفر ڪيو. انهن علائقن ۾ ڪي شهر دريائن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي آباد هئا، جڏهن ته ٻين هنڌن تي وسيع غيرآباد ميدان، پاڻيءَ جي کوٽ ۽ گاهه جي گهٽتائي هئي. هيوئن سانگ موجب ڪيترن علائقن ۾ ترڪ سردارن جا پاڻ ۾ جهيڙا جاري هئا ۽ بيماريون پڻ پکڙيل هيون.<ref name="Xuanzang1996"/> === پامير ۽ برفاني جبل === اڳتي هيوئن سانگ ريگستانن، برفاني وادين ۽ [[پامير جبل]]ن مان گذريو. اهي جبل تيان شان، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]ن، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جبلائي سلسلن سان لاڳاپيل آهن. هيوئن سانگ ان علائقي جي موسم کي انتهائي ٿڌي بيان ڪيو ۽ لکيو ته اتي هوائون وڏي شدت سان لڳنديون هيون. سندس سفرنامي ۾ انهن جبلن سان لاڳاپيل خوفناڪ اژدهن ۽ ٻين غيرمعمولي مخلوق جون روايتون پڻ ملن ٿيون. هن هڪ وڏي لوڻياٺي ڍنڍ جو به ذڪر ڪيو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي ۽ اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي «عظيم پاڪ ڍنڍ» سڏيو. انهن علائقن کان اڳتي هو [[باختر]]، يعني موجوده [[بلخ]]، جي ملڪ ۾ داخل ٿيو.<ref name="Xuanzang1996"/> === باختر جي بادشاهت === باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ مشهور ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي گوتم ٻڌ جو قيمتي پٿرن سان سينگاريل مجسمو رکيل هو. خانقاه جي عمارت ۾ قيمتي شيون ۽ مذهبي نوادرات موجود هئا. اتي ديوتا [[وئشروڻ]] جو مجسمو پڻ محافظ جي حيثيت سان نصب هو. هيوئن سانگ موجب ترڪ سردار انهن قيمتي شين کي ڦرڻ لاءِ بار بار حملو ڪندا هئا. خانقاه ۾ هڪ وڏو غسل جو ٿانو، گوتم ٻڌ جي ڏند سان منسوب تبرڪ ۽ ڪُشا گاهه مان ٺهيل سندس ٻهاري پڻ محفوظ هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. ان کان ٻاهر هڪ قديم وِهار ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] موجود هئا، جيڪي ٻڌ ڌرم جي بزرگن، يعني ''ارهتن''، جي ياد ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.<ref name="Xuanzang1996"/> === باميان جي بادشاهت === باختر جي ڏکڻ ۾ ڪچڪ جو علائقو ۽ ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل هئا. هيوئن سانگ انهن جبلن کي پار ڪندي موجوده [[افغانستان]] جي مشهور [[باميان]] واديءَ ۾ پهتو. هن باميان ۾ جبلن جي پٿرن مان تراشيل گوتم ٻڌ جي هڪ عظيم بيٺل مجسمي جو ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ جيڪو قيمتي پٿرن سان سينگاريل هو. واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وِهار ۽ هڪ ٻيو وڏو ٽامي جو مجسمو پڻ موجود هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ بيان ڪئي وئي. هيوئن سانگ کي ٻڌايو ويو ته اهو مجسمو مختلف حصن ۾ تيار ڪري پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو هو. هڪ خانقاه جي اوڀر طرف گوتم ٻڌ جي آخري نروان واري حالت ۾ ليٽيل هڪ تمام وڏي مجسمي جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ بيان ڪئي وئي آهي. هيوئن سانگ موجب باميان جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ سرپرستي ڪندا هئا.<ref name="Xuanzang1996"/> [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|باميان ۾ جبلن مان تراشيل گوتم ٻڌ جا وڏا مجسما، اوڻيهين صديءَ جي هڪ تصويري خاڪي ۾. اهي مجسما 2001ع ۾ طالبان تباهه ڪيا.]] === ڪاپيسا جي بادشاهت === باميان کان اوڀر طرف سفر ڪندي هيوئن سانگ '''ڪاپيسا''' (Kapisa) جي بادشاهت ۾ پهتو، جتي [[مهايانا]] ٻڌ ڌرم وڏي پيماني تي رائج هو. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ خانقاهون ۽ اسٽوپا هئا ۽ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا. ٻڌ خانقاهن کان سواءِ اتي ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ هئا. هيوئن سانگ ڪجهه غيرٻڌ مذهبي گروهن جو ذڪر ڪيو، جن جا پيروڪار اگهاڙا رهندا ۽ پنهنجي جسمن تي مٽي يا رک مليندا هئا.<ref name="Xuanzang1996"/> ڪاپيسا جي گاديءَ واري علائقي جي اترين جبلن ۾ هينايانا مڪتب جي هڪ خانقاه هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هيوئن سانگ موجب ڪاپيسا جا ماڻهو [[ڪشاڻ سلطنت]] جي مشهور بادشاهه [[ڪنشڪ پهريون|ڪنشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. هن علائقي ۾ شوئتاوت مندر، ارونا جبل ۽ ناگا بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيترين روايتن جو پڻ ذڪر ڪيو. هيوئن سانگ ٻڌ جي باقيات سان منسوب تبرڪن جي پوڄا ۽ [[اشوڪ اعظم]] طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو احوال پڻ ڏنو.<ref name="Xuanzang1996"/> == هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا جو سفر == [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|هيوئن سانگ جي 629ع کان 645ع تائين وچ ايشيا ۽ هندستان جي سفر جو ٻيهر ترتيب ڏنل رستو.]] هيوئن سانگ ڪاري جبلن جي سلسلي کي پار ڪري '''لمپا''' جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ ان علائقي کان پوءِ هندستان جي بادشاهتن جو احوال الڳ حصن ۾ پيش ڪيو ويو آهي. هن هندستان لاءِ هڪ اهڙو چيني نالو استعمال ڪيو، جنهن جي صوتياتي صورت بابت مختلف عالمن اختلاف ظاهر ڪيا آهن. ان کي ڪڏهن «تيانجو»، «شينگدو» يا «شياندو» پڙهيو ويو، جڏهن ته ڪجهه جديد تحقيق موجب ان جو ويجهو اچار «اِندو» هو.<ref name="Xuanzang1996"/> === هندستان جي جاگرافي ۽ آبادي === هيوئن سانگ موجب هندستان هڪ تمام وسيع ملڪ هو، جنهن جي چوڌاري ماپ نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن هندستان ۾ ستر بادشاهتن جو ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب ملڪ جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر ۾ برف سان ڍڪيل جبل هئا. هندستان جي زمين زرخيز، آبهوا نمي واري، زرعي پيداوار گهڻي ۽ وڻڪار سرسبز هئي.<ref name="Xuanzang1996"/> هيوئن سانگ هندستان جي ماپن ۽ وقت جي ورهاست بابت پڻ لکيو. فاصلي لاءِ ''يوجن'' جو اصطلاح استعمال ٿيندو هو، جنهن جي ڊيگهه مختلف روايتن موجب مختلف هئي. ڏينهن ۽ رات کي ''ڪالا'' نالي وقت جي حصن ۾ ورهايو ويندو هو. موسمن بابت ڪجهه ٻڌ عالمن موجب ٽي موسمون، يعني گرمي، سردي ۽ برسات، هيون؛ جڏهن ته ٻين موجب سال ۾ چار موسمون، يعني بهار، اونهارو، برسات ۽ سرءُ، شمار ڪيون وينديون هيون.<ref name="Xuanzang1996"/> === شهر، ڳوٺ ۽ گهر === هيوئن سانگ موجب هندستان جي بادشاهتن ۾ ڪيترائي شهر ۽ ڳوٺ موجود هئا. شهرن جي چوڌاري اڪثر چورس شڪل جون ديوارون هونديون هيون. گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هونديون هيون، جن جي ٻنهي پاسن تي دڪان قائم هئا. ڪن گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. ڪاسائي، مهاڻا، جلاد ۽ صفائيءَ سان لاڳاپيل ڪجهه پيشاور گروهه شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت کان محروم هئا. هيءَ ڳالهه ان دور جي سماجي ۽ پيشاور ورهاست جي عڪاسي ڪري ٿي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هيون، جڏهن ته عام گهرن ۾ سرن، بانس ۽ ڪاٺ جو استعمال ٿيندو هو. جهوپڙين جون ڇتيون گاهه ۽ ڪکن سان ڍڪيل هونديون هيون.<ref name="Xuanzang1996"/> === صفائي ۽ روزمره جي زندگي === هيوئن سانگ موجب هندستان جا ماڻهو پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪري انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپو لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم شروع ڪندا هئا. هن تعليم جي پنجن مکيه شعبن جو ذڪر ڪيو: # '''گرامر ۽ ٻوليءَ جو علم:''' لفظن، ٻولي ۽ قواعد جو مطالعو. # '''فني علم:''' هنر، مشيني ڪم، فنون، ڪئلينڊر ۽ ٻين عملي علمن جو مطالعو. # '''طب:''' بيمارين ۽ علاج جو علم. # '''منطق:''' دليل، بحث ۽ استدلال جو علم. # '''باطني يا فلسفياڻو علم:''' سبب ۽ نتيجي جي اصولن ۽ مذهبي فلسفي جو مطالعو. هن ماڻهن جي لباس، وارن جي سينگار، اگهاڙن پيرن هلڻ، جسماني صفائي، حاجت کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، وڻن جي ٽارين سان ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جهڙين عادتن جو ذڪر پڻ ڪيو. هيوئن سانگ هندستاني لکت جي هڪ نظام ۾ 47 اکرن جو ذڪر ڪيو ۽ مختلف ٻولين جي گهڻائيءَ کي پڻ بيان ڪيو.<ref name="Xuanzang1996"/> === ٻڌ ڌرم جا مختلف مڪتب === هيوئن سانگ پنهنجي سفرنامي ۾ [[هينايانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻڌ ڌرم جي جماعتن جي وچ ۾ فرق بيان ڪيو. سندس موجب ٻڌ ڌرم ۾ ارڙهن مختلف مڪتب موجود هئا. انهن جا پيروڪار ڪيترن فلسفياڻن مسئلن تي هڪ ٻئي سان سخت بحث ڪندا هئا. جيتوڻيڪ سندن آخري مذهبي مقصد هڪجهڙو هو، پر سندن مطالعي جا موضوع، راهبن جا ضابطا ۽ مذهبي ت mrnjvrnx9eqo7mg3xhhtcxydx0c8uba 424154 424152 2026-10-21T17:57:33Z Intisar Ali 8681 424154 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، مترجم ۽ سياح (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيوئن سانگ | native_name = 玄奘 | native_name_lang = zh | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صديءَ جي جاپاني تصوير ۾ هيوئن سانگ؛ [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]] جي ڀرسان، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌ ڌرم]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = ٻڌ راهب، عالم، مترجم، ياتري ۽ سياح | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = جِنگتو خانقاه؛ [[نالندا يونيورسٽي]] | school = [[يوگاچارا]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = هيوئن سانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ جي اولهه وارن علائقن جا احوال]]'' }} '''هيوئن سانگ''' (چيني: 玄奘؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ انگريزي: ''Xuanzang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' (Chen Hui) يا '''چن يي''' (Chen Yi) هو ۽ جنهن کي سنسڪرت ۾ مذهبي نالي '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو، ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور [[چيني]] [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ راهب]]، عالم، مترجم، ياتري ۽ سياح هو.<ref name="BritannicaXuanzang">{{cite encyclopedia |title=Xuanzang |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |year=2023 |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |language=en }}</ref> هيوئن سانگ چيني ٻڌ ڌرم جي تاريخ ۾ پنهنجي علمي ۽ مذهبي خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ]] جي سفر، سنسڪرت جي مذهبي ڪتابن کي چين آڻڻ ۽ انهن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب خاص شهرت رکي ٿو. سندس سفر ۽ ترجمن چيني ٻڌ ڌرم جي فڪري ۽ فلسفياڻي ارتقا تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Xuanzang1996">{{cite book |author=Xuanzang |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |translator=Li Rongxi |publisher=Numata Center for Buddhist Translation and Research |location=Berkeley |year=1996 |isbn=9781886439023 |language=en }}</ref> هن هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مت جا ڪتاب ۽ متن چين آندا. انهن مان هن 75 الڳ متنن يا تصنيفن جو ترجمو ڪيو، جيڪي مجموعي طور 1,335 بابن تي مشتمل هئا. سندس ترجمن ۾ مهايانا ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي انتهائي اهم صحيفا شامل هئا.<ref name="BritannicaXuanzang"/> هيوئن سانگ جو جنم چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو ٿيو. ننڍپڻ ۾ هو پنهنجي پيءُ سان مذهبي ڪتاب پڙهندو ۽ انهن جي فڪري موضوعن تي غور ڪندو هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن پڻ جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌ ڌرم جي تعليم حاصل ڪئي. تيرهن ورهين جي ڄمار ۾ هو ابتدائي راهب، يعني ''شرامڻير''، بڻيو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو. ويهن ورهين جي عمر ۾ هن مڪمل ٻڌ راهب، يعني ''ڀڪشو''، جي حيثيت اختيار ڪئي.<ref name="Rongxi1995">{{cite book |last=Li |first=Rongxi |title=A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty |publisher=Bukkyo Dendo Kyokai and Numata Center for Buddhist Translation and Research |location=Berkeley |year=1995 |isbn=1-886439-00-1 |language=en }}</ref> بعد ۾ هن ٻڌ ڌرم جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي تانگ شهنشاهه [[تانگ جو تائيزونگ|تائيزونگ]] جي حڪومت هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش وڌيڪ مضبوط ٿي.<ref name="Wriggins2003">{{cite book |last=Wriggins |first=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |publisher=Westview Press |location=New York |year=2003 |isbn=9780813365992 |language=en }}</ref> هيوئن سانگ کي اڳوڻي چيني ياتري [[فاهيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. هن ڏٺو ته چين ۾ موجود ٻڌ ڌرم جي ڪتابن جا ترجما ڪيترن هنڌن تي اڻپورا يا هڪ ٻئي سان متضاد هئا. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن اصل سنسڪرت ڪتاب حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.<ref name="Xuanzang1996"/> ستاوين ورهين جي ڄمار ۾ هن هندستان ڏانهن سترهن سالن تي مشتمل هڪ ڊگهي زميني سفر جي شروعات ڪئي. پرڏيهه وڃڻ تي حڪومتي پابنديءَ باوجود هو [[وچ ايشيا]] مان گذرندي هندستان پهتو. هن هندستان ۾ ڪيترن مذهبي ۽ تعليمي مرڪزن جو دورو ڪيو، جن ۾ موجوده [[بهار]] رياست ۾ واقع مشهور [[نالندا يونيورسٽي]] پڻ شامل هئي. اتي هن نامياري ٻڌ عالم [[شيلڀدر]] وٽ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو ڪيترائي سنسڪرت ڪتاب ويهن باربردار گهوڙن تي کڻي چين روانو ٿيو. چين پهچڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس آجيان ڪئي ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ لاءِ همٿايو.<ref name="Xuanzang1996"/> سندس سفرنامو '''''[[عظيم تانگ جي اولهه وارن علائقن جا احوال]]''''' (''Great Tang Records on the Western Regions'') ستين صديءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ، جاگرافي، مذهب ۽ سماج جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهي.<ref name="Singh2008">{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |publisher=Pearson |year=2008 |page=563 |isbn=9788131716779 |language=en }}</ref> بهرحال، هن سفرنامي ۾ اکين ڏٺا مشاهدا، ٻين ماڻهن کان ٻڌل روايتون ۽ ڪي اهڙا قصا پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا سائنسي اعتبار کان غيرمعتبر سمجهيا وڃن ٿا. تنهنڪري جديد محقق ان جي معلومات کي ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه جي ثبوتن سان ڀيٽيندا آهن.<ref name="Deeg2020">{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang's Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |volume=3 |issue=1 |year=2020 |pages=228–258 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |language=en }}</ref> هيوئن سانگ جي سفرنامي بعد ۾ چيني ادب جي مشهور ناول '''''[[اولهه ڏانهن سفر]]''''' (''Journey to the West'') لاءِ پڻ الهام جو ذريعو بڻيو. هي ناول [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾ [[وو چينگ اين]] سان منسوب آهي.<ref name="Cao2006">{{cite book |last=Cao |first=Shibang |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |publisher=Rhythms Monthly |year=2006 |page=62 |isbn=9789868141988 |language=en }}</ref> == نالا ۽ لقب == هيوئن سانگ جو اصل چيني نالو '''玄奘''' آهي، جنهن کي جديد پِن يِن نظام موجب ''Xuánzàng'' لکيو وڃي ٿو. پراڻن انگريزي متنن ۾ سندس نالو ''Hsüan-tsang''، ''Hiuen Tsang''، ''Hiuan Tsang''، ''Houen Tsang'' ۽ ٻين صورتن ۾ پڻ ملي ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ هيوئن سانگ جا مشهور نالا ۽ لقب ! نالو يا لقب ! چيني صورت ! مطلب يا وضاحت |- | هيوئن سانگ (Xuanzang) | 玄奘 | سندس مشهور مذهبي نالو |- | تانگ سانزانگ (Tang Sanzang) | 唐三藏 | تانگ گهراڻي جو تري پٽڪ عالم |- | شوانزانگ سانزانگ | 玄奘三藏 | تري پٽڪ جو عالم هيوئن سانگ |- | شوانزانگ داشي | 玄奘大師 | عظيم استاد هيوئن سانگ |- | تانگ سينگ | 唐僧 | تانگ گهراڻي جو راهب |- | سانزانگ فاشي | 三藏法師 | ٻڌ ڌرم جي ٽن مجموعن جو استاد |- | موڪش ديو | मोक्षदेवः | سندس سنسڪرت مذهبي نالو |} سندس سرڪاري نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (元奘) پڻ هئي. ان مان ''Yuan Chang''، ''Yuan Chwang'' ۽ ''Yuen Chwang'' جهڙيون صورتون پيدا ٿيون.<ref name="RhysDavids1904">{{cite book |last=Rhys Davids |first=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |year=1904 |pages=xi–xii |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |language=en }}</ref> '''سانزانگ''' ٻڌ ڌرم جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[تري پٽڪ]]''' لاءِ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «ٽي ٽوڪريون» آهي. «فاشي» جو مطلب ڌرم يا مذهبي تعليم جو استاد آهي. == ابتدائي زندگي == هيوئن سانگ جو جنم 6 اپريل 602ع تي چين جي لوئويانگ ڀرسان گُوشي علائقي جي چنهي ڳوٺ ۾ ٿيو. سندس خاندان ڪيترين پيڙهين کان علم ۽ تعليم جي حوالي سان مشهور هو. هو چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.<ref name="Rongxi1995"/> سندس هڪ قديم وڏو [[چن شي]] (104ع–186ع) [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ سرڪاري وزير رهيو هو. سندس پڙڏاڏي چن چن، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] ۾ شانگدانگ جو منتظم هو، جڏهن ته سندس ڏاڏو چن ڪانگ [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي شاهي تعليمي اداري ۾ استاد هو. سندس پيءُ چن هوئي، سوئي گهراڻي جي دور ۾ جيانگ لنگ ضلعي جو عملدار رهيو هو. روايتي سوانح عمرين موجب هيوئن سانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت ۽ سنجيدگيءَ جو مظاهرو ڪندو هو. هو پنهنجي پيءُ وٽ تعليم حاصل ڪندو هو ۽ والدين جي فرمانبرداريءَ بابت پڙهيل تعليم تي عملي طور عمل ڪندو هو.<ref name="Rongxi1995"/> === ٻڌ راهب بڻجڻ === هيوئن سانگ جو وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. سندس اثر هيٺ هيوئن سانگ پڻ ننڍي عمر کان ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ چن سو، جيڪو بعد ۾ چانگجي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال لوئويانگ جي جِنگتو خانقاه ۾ رهيو. ان عرصي دوران هن [[مهايانا]] ٻڌ ڌرم ۽ ٻڌ ڌرم جي ٻين قديم فڪري مڪتبن جو مطالعو ڪيو.<ref name="Rongxi1995"/> 618ع ۾ سوئي گهراڻي جي زوال کان پوءِ ٻئي ڀائر پهرين [[چانگ آن]] ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[چينگدو]] پهتا. اتي هنن ڪانگ هوئي خانقاه ۾ ٻه يا ٽي سال وڌيڪ تعليم حاصل ڪئي. هيوئن سانگ خاص طور تي '''''[[ابي ڌرم ڪوش]]''''' (Abhidharma-kośa Śāstra) ۽ ٻين ٻڌ فلسفي جي ڪتابن جو مطالعو ڪيو. خانقاه جي سربراهه زينگ شانگو سندس ننڍي عمر باوجود کيس اعليٰ درجي جي فلسفياڻي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="Rongxi1995"/> 622ع ۾، ويهن سالن جي عمر ۾، هن مڪمل راهب جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ '''هيوئن سانگ''' جو مذهبي نالو اختيار ڪيو.<ref name="IEPXuanzang">{{cite web |last=Lee |first=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |url=https://iep.utm.edu/xuanzang/ |language=en }}</ref> چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌ ڪتابن جي ترجمن ۾ اختلاف ۽ تضاد ڏسي هن هندستان وڃڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اصل سنسڪرت ڪتابن مان ٻڌ ڌرم جي تعليم کي وڌيڪ صحيح نموني سمجهي سگهي.<ref name="Xuanzang1996"/> == هندستان ڏانهن مذهبي سفر == === سفر جي شروعات جي تاريخ === هيوئن سانگ جي هندستاني سفر جي شروعات بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ڪجهه اوڀر ايشيائي روايتن موجب هن 627ع ۾ سفر شروع ڪيو، جڏهن ته اڪثر چيني ۽ مغربي ماخذ 629ع کي سندس روانگيءَ جو سال قرار ڏين ٿا.<ref name="Vaissiere2010">{{cite journal |last=de la Vaissière |first=Étienne |title=Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang |journal=Journal Asiatique |volume=298 |issue=1 |year=2010 |pages=157–168 |language=fr }}</ref> هيوئن سانگ پنهنجي لکڻين ۾ سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ واضح نه ڪئي. هندستان مان موٽڻ کان پوءِ هن پنهنجا احوال ٻين راهبن کي ٻڌايا، جن مان سندس ساٿين مختلف سوانح عمريون تيار ڪيون. انهن سوانح عمرين ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. هڪ روايت موجب هيوئن سانگ جي ملاقات يابغو خاقان سان ٿي، جنهن جي وفات فارسي ۽ ترڪي ماخذن موجب 628ع ۾ ٿي هئي. جيڪڏهن اها روايت درست هجي ته هيوئن سانگ جو سفر 629ع کان اڳ شروع ٿيو هوندو. انهيءَ اختلاف سبب سندس سفر جي شروعات بابت 627ع ۽ 629ع، ٻئي تاريخون تحقيق ۾ بحث هيٺ رهيون آهن، جيتوڻيڪ اڪثر ماخذ 629ع کي ترجيح ڏين ٿا.<ref name="Vaissiere2010"/> === سفر جو مقصد === هيوئن سانگ پنهنجي سفر جي مقصد بابت بيان ڪيو ته هو ذاتي تحفن يا دولت حاصل ڪرڻ لاءِ نه پيو وڃي، پر چين ۾ موجود ٻڌ ڌرم جي تعليم ۽ مذهبي ڪتابن جي اڻپورائيءَ سبب اصل علم جي ڳولا ۾ نڪتو آهي. سندس بيان جو سنڌي ترجمو هي آهي: <blockquote> «منهنجي سفر جو مقصد ذاتي نذرانا حاصل ڪرڻ نه آهي. مون کي افسوس هو ته منهنجي ملڪ ۾ ٻڌ ڌرم جي تعليم اڻپوري هئي ۽ مقدس ڪتاب مڪمل نه هئا. ڪيترن ئي شڪن سبب مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. تنهنڪري مون پنهنجي جان خطري ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون آهن، ۽ مهايانا سُوترن جو اعليٰ علم اوڀر جي ملڪ تائين به پهچي سگهي.» </blockquote> <ref name="Yunghsi1959">{{cite book |last=Li |first=Yung-hsi |title=The Life of Hiuen-Tsiang |publisher=Chinese Buddhist Association |year=1959 |language=en }}</ref> == وچ ايشيا جو سفر == === اگني جي بادشاهت === 630ع ۾ هيوئن سانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي چيني ماخذن ۾ يانچي پڻ سڏيو ويو آهي. اهو علائقو موجوده [[سنڪيانگ]] ۾ واقع هو.<ref name="Xuanzang1996"/> اتي سندس ملاقات ٻڌ ڌرم جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي گيان چندر ۽ مذهبي عالم موڪش گپت سان ٿي. انهن هيوئن سانگ کي سفر ڇڏي اتي رهڻ ۽ ٻڌ ڌرم جي تعليم ڏيڻ لاءِ چيو، پر هن انڪار ڪيو. بادشاهه ۽ سندس ساٿين پوءِ کيس سفر لاءِ سفارش جا خط ۽ قيمتي شيون ڏنيون. هيوئن سانگ موجب اگني ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ لڳ ڀڳ ٻه هزار راهب موجود هئا. اهي راهب [[سروَاستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا ۽ [[هينايانا]] روايت جي پيروي ڪندا هئا. انهن جي خوراڪ ۾ گوشت جا اهي ٽي قسم پڻ شامل هئا، جيڪي مخصوص ٻڌ مذهبي ضابطن موجب جائز سمجهيا ويندا هئا. هيوئن سانگ جي مهايانا نقطه نظر موجب، ان علائقي جي ٻڌ تعليم ۾ گهربل ترقي نه ٿي هئي.<ref name="Xuanzang1996"/> === ڪُوچي جي بادشاهت === اولهه طرف اڳتي وڌندي هيوئن سانگ جي ملاقات لڳ ڀڳ ٻن هزار گهوڙي سوار ترڪ ڦورن سان ٿي. ڦورن ۾ ڦريل مال جي ورهاست بابت جهيڙو شروع ٿي ويو ۽ آخرڪار اهي منتشر ٿي ويا. ان کان پوءِ هيوئن سانگ '''ڪُوچي'''، يعني موجوده [[ڪُوچا]]، پهتو. هن علائقي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' بيان ڪئي وئي آهي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ لڳ ڀڳ پنج هزار راهب موجود هئا. اهي راهب سروَاستيواد مڪتب جا پيروڪار هئا ۽ ٻڌ ڌرم جي ڪتابن جو مطالعو اصل هندستاني ٻوليءَ ۾ ڪندا هئا.<ref name="Xuanzang1996"/> هيوئن سانگ پنهنجي احوال ۾ ڪجهه ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن، جن ۾ پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها، سندن گهوڙن يا انسانن جي شڪل اختيار ڪرڻ ۽ غيرمعمولي قوت رکندڙ مخلوق جا قصا شامل آهن. اهي روايتون تاريخي واقعن بدران ان دور جي مذهبي ۽ لوڪ عقيدن جو حصو آهن.<ref name="Xuanzang1996"/> === بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون === هيوئن سانگ اولهه طرف [[آقسو]] پهتو ۽ اتان اتر اولهه رخ ڪري [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيو. پوءِ هو [[توڪماڪ]] جي علائقي ۾ پهتو، جتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي وڏي خاقان سان ٿي. دعوت ۽ ملاقات کان پوءِ هو اولهه ۽ ڏکڻ اولهه طرف سفر ڪندي [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. هن مختلف ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو، جن ۾ اوڀر چڪوري ۽ آچاريا خانقاهون شامل هيون. سندس بيان موجب ڪجهه هنڌن تي گوتم ٻڌ جي قدمن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. مذهبي روايتن موجب مخصوص ڏينهن تي ٻڌ جي قدمن جي نشانن مان نور ظاهر ٿيندو هو. هيوئن سانگ اهڙين روايتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ درج ڪيو.<ref name="Xuanzang1996"/> بالوڪا جي علائقي ۾ هينايانا ٻڌ ڌرم جو سروَاستيواد مڪتب رائج هو. هن [[سمرقند]]، ميموهه، ڪپوتنا، ڪوسانيڪا، [[بخارا]]، بيتڪ، خوارزم ۽ تخارا جي علائقن مان پڻ سفر ڪيو. انهن علائقن ۾ ڪي شهر دريائن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي آباد هئا، جڏهن ته ٻين هنڌن تي وسيع غيرآباد ميدان، پاڻيءَ جي کوٽ ۽ گاهه جي گهٽتائي هئي. هيوئن سانگ موجب ڪيترن علائقن ۾ ترڪ سردارن جا پاڻ ۾ جهيڙا جاري هئا ۽ بيماريون پڻ پکڙيل هيون.<ref name="Xuanzang1996"/> === پامير ۽ برفاني جبل === اڳتي هيوئن سانگ ريگستانن، برفاني وادين ۽ [[پامير جبل]]ن مان گذريو. اهي جبل تيان شان، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]ن، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جبلائي سلسلن سان لاڳاپيل آهن. هيوئن سانگ ان علائقي جي موسم کي انتهائي ٿڌي بيان ڪيو ۽ لکيو ته اتي هوائون وڏي شدت سان لڳنديون هيون. سندس سفرنامي ۾ انهن جبلن سان لاڳاپيل خوفناڪ اژدهن ۽ ٻين غيرمعمولي مخلوق جون روايتون پڻ ملن ٿيون. هن هڪ وڏي لوڻياٺي ڍنڍ جو به ذڪر ڪيو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي ۽ اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي «عظيم پاڪ ڍنڍ» سڏيو. انهن علائقن کان اڳتي هو [[باختر]]، يعني موجوده [[بلخ]]، جي ملڪ ۾ داخل ٿيو.<ref name="Xuanzang1996"/> === باختر جي بادشاهت === باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ مشهور ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي گوتم ٻڌ جو قيمتي پٿرن سان سينگاريل مجسمو رکيل هو. خانقاه جي عمارت ۾ قيمتي شيون ۽ مذهبي نوادرات موجود هئا. اتي ديوتا [[وئشروڻ]] جو مجسمو پڻ محافظ جي حيثيت سان نصب هو. هيوئن سانگ موجب ترڪ سردار انهن قيمتي شين کي ڦرڻ لاءِ بار بار حملو ڪندا هئا. خانقاه ۾ هڪ وڏو غسل جو ٿانو، گوتم ٻڌ جي ڏند سان منسوب تبرڪ ۽ ڪُشا گاهه مان ٺهيل سندس ٻهاري پڻ محفوظ هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. ان کان ٻاهر هڪ قديم وِهار ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] موجود هئا، جيڪي ٻڌ ڌرم جي بزرگن، يعني ''ارهتن''، جي ياد ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.<ref name="Xuanzang1996"/> === باميان جي بادشاهت === باختر جي ڏکڻ ۾ ڪچڪ جو علائقو ۽ ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل هئا. هيوئن سانگ انهن جبلن کي پار ڪندي موجوده [[افغانستان]] جي مشهور [[باميان]] واديءَ ۾ پهتو. هن باميان ۾ جبلن جي پٿرن مان تراشيل گوتم ٻڌ جي هڪ عظيم بيٺل مجسمي جو ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ جيڪو قيمتي پٿرن سان سينگاريل هو. واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وِهار ۽ هڪ ٻيو وڏو ٽامي جو مجسمو پڻ موجود هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ بيان ڪئي وئي. هيوئن سانگ کي ٻڌايو ويو ته اهو مجسمو مختلف حصن ۾ تيار ڪري پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو هو. هڪ خانقاه جي اوڀر طرف گوتم ٻڌ جي آخري نروان واري حالت ۾ ليٽيل هڪ تمام وڏي مجسمي جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ بيان ڪئي وئي آهي. هيوئن سانگ موجب باميان جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ سرپرستي ڪندا هئا.<ref name="Xuanzang1996"/> [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|باميان ۾ جبلن مان تراشيل گوتم ٻڌ جا وڏا مجسما، اوڻيهين صديءَ جي هڪ تصويري خاڪي ۾. اهي مجسما 2001ع ۾ طالبان تباهه ڪيا.]] === ڪاپيسا جي بادشاهت === باميان کان اوڀر طرف سفر ڪندي هيوئن سانگ '''ڪاپيسا''' (Kapisa) جي بادشاهت ۾ پهتو، جتي [[مهايانا]] ٻڌ ڌرم وڏي پيماني تي رائج هو. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ خانقاهون ۽ اسٽوپا هئا ۽ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا. ٻڌ خانقاهن کان سواءِ اتي ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ هئا. هيوئن سانگ ڪجهه غيرٻڌ مذهبي گروهن جو ذڪر ڪيو، جن جا پيروڪار اگهاڙا رهندا ۽ پنهنجي جسمن تي مٽي يا رک مليندا هئا.<ref name="Xuanzang1996"/> ڪاپيسا جي گاديءَ واري علائقي جي اترين جبلن ۾ هينايانا مڪتب جي هڪ خانقاه هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هيوئن سانگ موجب ڪاپيسا جا ماڻهو [[ڪشاڻ سلطنت]] جي مشهور بادشاهه [[ڪنشڪ پهريون|ڪنشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. هن علائقي ۾ شوئتاوت مندر، ارونا جبل ۽ ناگا بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيترين روايتن جو پڻ ذڪر ڪيو. هيوئن سانگ ٻڌ جي باقيات سان منسوب تبرڪن جي پوڄا ۽ [[اشوڪ اعظم]] طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو احوال پڻ ڏنو.<ref name="Xuanzang1996"/> == هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا جو سفر == [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|هيوئن سانگ جي 629ع کان 645ع تائين وچ ايشيا ۽ هندستان جي سفر جو ٻيهر ترتيب ڏنل رستو.]] هيوئن سانگ ڪاري جبلن جي سلسلي کي پار ڪري '''لمپا''' جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ ان علائقي کان پوءِ هندستان جي بادشاهتن جو احوال الڳ حصن ۾ پيش ڪيو ويو آهي. هن هندستان لاءِ هڪ اهڙو چيني نالو استعمال ڪيو، جنهن جي صوتياتي صورت بابت مختلف عالمن اختلاف ظاهر ڪيا آهن. ان کي ڪڏهن «تيانجو»، «شينگدو» يا «شياندو» پڙهيو ويو، جڏهن ته ڪجهه جديد تحقيق موجب ان جو ويجهو اچار «اِندو» هو.<ref name="Xuanzang1996"/> === هندستان جي جاگرافي ۽ آبادي === هيوئن سانگ موجب هندستان هڪ تمام وسيع ملڪ هو، جنهن جي چوڌاري ماپ نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن هندستان ۾ ستر بادشاهتن جو ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب ملڪ جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر ۾ برف سان ڍڪيل جبل هئا. هندستان جي زمين زرخيز، آبهوا نمي واري، زرعي پيداوار گهڻي ۽ وڻڪار سرسبز هئي.<ref name="Xuanzang1996"/> هيوئن سانگ هندستان جي ماپن ۽ وقت جي ورهاست بابت پڻ لکيو. فاصلي لاءِ ''يوجن'' جو اصطلاح استعمال ٿيندو هو، جنهن جي ڊيگهه مختلف روايتن موجب مختلف هئي. ڏينهن ۽ رات کي ''ڪالا'' نالي وقت جي حصن ۾ ورهايو ويندو هو. موسمن بابت ڪجهه ٻڌ عالمن موجب ٽي موسمون، يعني گرمي، سردي ۽ برسات، هيون؛ جڏهن ته ٻين موجب سال ۾ چار موسمون، يعني بهار، اونهارو، برسات ۽ سرءُ، شمار ڪيون وينديون هيون.<ref name="Xuanzang1996"/> === شهر، ڳوٺ ۽ گهر === هيوئن سانگ موجب هندستان جي بادشاهتن ۾ ڪيترائي شهر ۽ ڳوٺ موجود هئا. شهرن جي چوڌاري اڪثر چورس شڪل جون ديوارون هونديون هيون. گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هونديون هيون، جن جي ٻنهي پاسن تي دڪان قائم هئا. ڪن گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. ڪاسائي، مهاڻا، جلاد ۽ صفائيءَ سان لاڳاپيل ڪجهه پيشاور گروهه شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت کان محروم هئا. هيءَ ڳالهه ان دور جي سماجي ۽ پيشاور ورهاست جي عڪاسي ڪري ٿي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هيون، جڏهن ته عام گهرن ۾ سرن، بانس ۽ ڪاٺ جو استعمال ٿيندو هو. جهوپڙين جون ڇتيون گاهه ۽ ڪکن سان ڍڪيل هونديون هيون.<ref name="Xuanzang1996"/> === صفائي ۽ روزمره جي زندگي === هيوئن سانگ موجب هندستان جا ماڻهو پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪري انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپو لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم شروع ڪندا هئا. هن تعليم جي پنجن مکيه شعبن جو ذڪر ڪيو: # '''گرامر ۽ ٻوليءَ جو علم:''' لفظن، ٻولي ۽ قواعد جو مطالعو. # '''فني علم:''' هنر، مشيني ڪم، فنون، ڪئلينڊر ۽ ٻين عملي علمن جو مطالعو. # '''طب:''' بيمارين ۽ علاج جو علم. # '''منطق:''' دليل، بحث ۽ استدلال جو علم. # '''باطني يا فلسفياڻو علم:''' سبب ۽ نتيجي جي اصولن ۽ مذهبي فلسفي جو مطالعو. هن ماڻهن جي لباس، وارن جي سينگار، اگهاڙن پيرن هلڻ، جسماني صفائي، حاجت کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، وڻن جي ٽارين سان ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جهڙين عادتن جو ذڪر پڻ ڪيو. هيوئن سانگ هندستاني لکت جي هڪ نظام ۾ 47 اکرن جو ذڪر ڪيو ۽ مختلف ٻولين جي گهڻائيءَ کي پڻ بيان ڪيو.<ref name="Xuanzang1996"/> === ٻڌ ڌرم جا مختلف مڪتب === هيوئن سانگ پنهنجي سفرنامي ۾ [[هينايانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻڌ ڌرم جي جماعتن جي وچ ۾ فرق بيان ڪيو. سندس موجب ٻڌ ڌرم ۾ ارڙهن مختلف مڪتب موجود هئا. انهن جا پيروڪار ڪيترن فلسفياڻن مسئلن تي هڪ ٻئي سان سخت بحث ڪندا هئا. جيتوڻيڪ سندن آخري مذهبي مقصد هڪجهڙو هو، پر سندن مطالعي جا موضوع، راهبن جا ضابطا ۽ مذهبي تشريحون مختلف هيون. هيوئن سانگ موجب خانقاهن ۾ راهبن جي علمي قابليت مطابق کين مختلف سهولتون ڏنيون وينديون هيون. جيڪو راهب هڪ به ڪتاب جي صحيح تشريح نه ڪري سگهندو هو، تنهن کي خانقاه جي صفائي ۽ ٻين معمولي ڪمن ۾ حصو وٺڻو پوندو هو. جيڪو هڪ ڪتاب جي مڪمل تشريح ڪري سگهندو هو، تنهن کي اهڙن ڪمن کان ڇوٽ ملندي هئي. ٻن ڪتابن جي ماهر راهب کي بهتر رهائش، ٽن ڪتابن جي ماهر کي مددگار، چئن ڪتابن جي ماهر کي خدمتگار، پنجن ڪتابن جي ماهر کي سفر لاءِ هاٿي ۽ ڇهن ڪتابن جي ماهر کي حفاظتي ساٿ ڏنو ويندو هو. هيءَ درجابندي هيوئن سانگ جي بيان ڪيل مخصوص خانقاهي روايتن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Xuanzang1996"/> == لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا == === لمپا جي بادشاهت === هيوئن سانگ '''لمپا''' يا '''لمپاڪا''' کي اتر هندستان جو حصو قرار ڏنو. هي علائقو موجوده افغانستان جي [[لغمان]] صوبي ۽ [[ڪابل ندي]] جي ڀرسان واقع هو. سندس موجب هن علائقي جي چوڌاري ماپ هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هئي ۽ اتي جون ٻڌ خانقاهون مهايانا مڪتب جي تعليم ڏينديون هيون. اتي ڪيترائي هندو مندر پڻ موجود هئا، جن ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.<ref name="Xuanzang1996"/> === نگرهار جي بادشاهت === لمپا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار'''، يعني موجوده [[ننگرهار]]، جو علائقو واقع هو. اتي ٻڌ خانقاهون ۽ پنج هندو مندر موجود هئا، پر ٻڌ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته زمين تي هلڻ سان زلزلا پيدا ٿيندا هئا. اهڙي بيان کي مذهبي ڏندڪٿا طور سمجهڻ گهرجي. هيوئن سانگ موجب نگرهار ۾ اشوڪ اعظم جي تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچي اسٽوپا جو ذڪر موجود هو، جنهن تي شاندار مجسما ٺهيل هئا. هيوئن سانگ ان اسٽوپا جي چوڌاري مذهبي طواف ڪيو. سندس دور ۾ لمپا ۽ نگرهار جون بادشاهتون ڪاپيسا جي ٻڌ حڪمران جي ماتحت ٿي چڪيون هيون.<ref name="Xuanzang1996"/> === ٻڌ خانقاهن جي اڏاوت === هيوئن سانگ انهن علائقن جي خانقاهن جي اڏاوت بابت لکيو ته انهن ۾ چئن ڪنڊن تي برج ۽ ٽن منزلن وارا هال هوندا هئا. عمارتن جي ڇتين، ٿنڀن، دروازن ۽ دريائن تي نقش نگاري ۽ رنگين تصويرون ٺاهيون وينديون هيون. هن موجب هندستاني ماڻهو گهرن جي ٻاهرئين حصي کي سادو، پر اندرئين حصي کي سينگاريل رکڻ پسند ڪندا هئا. گهر اڪثر اهڙي نموني ٺاهيا ويندا هئا، جو انهن جا دروازا اوڀر طرف کُلندا هئا.<ref name="Xuanzang1996"/> === مذهبي ڏندڪٿائون === هيوئن سانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ٻڌ جي پيرن جي چمڪندڙ نشانن، ناگا ۽ اژدهن، غيرمعمولي تبرڪن ۽ معجزا ڏيکاريندڙ مجسمن بابت ڪيتريون روايتون بيان ڪيون. هڪ روايت موجب هڪ اسٽوپا ۾ ٻڌ جي اک سان منسوب هڪ تبرڪ محفوظ هو، جيڪو شفاف ۽ چمڪندڙ هو. هڪ ٻئي هنڌ هن اڇي پٿر مان ٺهيل ٻڌ جي مجسمي جو ذڪر ڪيو، جنهن مان وقت بوقت نور نڪرڻ جو عقيدو هو. هڪ قصي موجب هيوئن سانگ هڪ اونداهي غار ۾ ويو، جتي خوفناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''شريمالا ديوي سنه ناد سوتر'' پڙهيو، جنهن کان پوءِ اها مخلوق ٻڌ ڌرم جي پيروڪار بڻجي وئي. اهي احوال سندس سفرنامي جي مذهبي ۽ ڏندڪٿائي مواد جو حصو آهن.<ref name="Xuanzang1996"/> === گنڌارا جي بادشاهت === نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر طرف '''[[گنڌارا]]''' جي بادشاهت واقع هئي. چيني تاريخي ماخذن ۾ ان جو نالو مختلف صوتياتي صورتن ۾ درج ٿيو آهي. گنڌارا جي اوڀر ۾ [[سنڌو درياهه]] وهندو هو ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پروشاپور'''، يعني موجوده [[پشاور]]، هو. هيوئن سانگ موجب گنڌارا قديم عالمن، فلسفين ۽ مذهبي مصنفن جو ملڪ هو. هن علائقي سان لاڳاپيل عالمن ۾ نارايڻ ديو، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، ڌرم ترات، منورٿ ۽ پارشو جا نالا شامل آهن.<ref name="Xuanzang1996"/> === ڪنشڪ جو عظيم اسٽوپا === پروشاپور جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪشاڻ سلطنت]] جي شهنشاهه [[ڪنشڪ پهريون]] جو تعمير ڪرايل هڪ وڏو اسٽوپا موجود هو. هيوئن سانگ موجب ان جي اوچائي لڳ ڀڳ چار سؤ فوٽ ۽ بنيادي گهيرو تمام وسيع هو. اسٽوپا جي چوٽيءَ تي ڪيترن حلقن وارو مذهبي ڍانچو موجود هو. ان جي ڀرسان هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا، جن جو هيوئن سانگ دورو ڪيو ۽ اتي عبادت ڪئي. هن علائقي جي اسٽوپن ۽ ٻڌ جي مجسمن کي هن شاندار ۽ اعليٰ فني مهارت سان ٺهيل قرار ڏنو.<ref name="Xuanzang1996"/> == اُڊيان ۽ ڪشمير == === اُڊيان جي بادشاهت === ڪشمير ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي هيوئن سانگ [[پشڪلاوتي]] پهتو، جتي ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. ان کان پوءِ هو '''اُڊيان''' (Udayana) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو، جتان '''سڀاوستو''' ندي وهندي هئي، جيڪا موجوده [[سوات ندي]] آهي. هيوئن سانگ موجب هن علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1,400 ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن جو تعلق ٻڌ ڌرم جي پنجن قديم مڪتبن سان هو: # سروَاستيواد (Sarvāstivāda) # مهاسنگھڪ (Mahāsāṃghika) # ڪاشيپيه (Kāśyapīya) # مهيساسڪ (Mahīśāsaka) # ڌرم گپتڪ (Dharmaguptaka) سندس دور ۾ انهن مان ڪيترائي قديم مڪتب ڪمزور ٿي چڪا هئا ۽ مهايانا روايت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. ڪيترين خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽجي ويو هو ۽ عمارتون ويران ٿي رهيون هيون.<ref name="Xuanzang1996"/> === منگلاور ۽ ميتريه جو مجسمو === هيوئن سانگ هيلو ۽ [[منگلاور]] جي علائقن مان گذريو. انهن هنڌن سان گوتم ٻڌ جي اڳين جنمن بابت [[جاتڪ ڪهاڻيون]] لاڳاپيل هيون، جن ۾ ٻڌ جي رحم دلي ۽ قربانيءَ جا مثال بيان ڪيا ويندا هئا. منگلاور جي اتر اوڀر ۾ [[اولوڪتيشور]] بودهي ستو جو هڪ مندر موجود هو، جنهن سان معجزن جون روايتون لاڳاپيل هيون. اڳتي هيوئن سانگ اُڊيان جي قديم گاديءَ واري علائقي، دارادا واديءَ، ۾ پهتو. اتي [[ميتريه]] بودهي ستو جو لڳ ڀڳ هڪ سؤ فوٽ اوچو ڪاٺ جو مجسمو موجود هو، جنهن تي سون جو ڪم ٿيل هو. مقامي ڏندڪٿا موجب اهو مجسمو هڪ اهڙي ڪاريگر ٺاهيو هو، جيڪو ميتريه جي حقيقي صورت ڏسڻ لاءِ ٽي ڀيرا آسمان تي ويو هو.<ref name="Xuanzang1996"/> === ٽيڪسيلا جو سفر === [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|[[ٽيڪسيلا]] ۾ ڌرم راجيڪا اسٽوپا جا آثار، جيڪو گنڌارا جي ٻڌ ورثي جو اهم ماڳ آهي.]] هيوئن سانگ هڪ اهڙي درياهه کي پار ڪرڻ کان پوءِ [[ٽيڪسيلا]] پهتو، جنهن بابت مقامي روايتن ۾ زهريلن اژدهن ۽ خطرناڪ جانورن جو ذڪر هو. ٽيڪسيلا ۾ هن [[سوترانتڪ]] مڪتب جي هڪ وڏي ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو. اتان لڳ ڀڳ 2,200 ''لي'' جو سفر ڪري هو '''سنهپور'''، موجوده [[ڪالاباغ]]، ۽ '''اورسا'''، يعني [[هزاره علائقو]]، مان گذرندي ڪشمير پهتو.<ref name="Xuanzang1996"/> === ڪشمير ۾ رهائش ۽ تعليم === ڪشمير ۾ هيوئن سانگ جو استقبال اتان جي بادشاهه ۽ جيندر خانقاه جي ڪيترن راهبن ڪيو. هن ڪشمير جي آبهوا کي تمام ٿڌي ۽ نسبتاً پرسڪون بيان ڪيو. علائقي ۾ ڍنڍون، گل، ميوا، [[زعفران]] ۽ دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا گهڻي مقدار ۾ موجود هئا. هيوئن سانگ موجب ڪشمير ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ پنج هزار کان وڌيڪ راهب هئا. ماڻهو چار وڏن اسٽوپن جي عزت ڪندا هئا، جن کي روايت موجب قديم زماني ۾ [[اشوڪ اعظم]] تعمير ڪرايو هو.<ref name="Xuanzang1996"/> === ڪنشڪ ۽ ٻڌ ڌرم جا صحيفا === هيوئن سانگ موجب شهنشاهه ڪنشڪ ڪشمير ۾ ڪيترائي ٻڌ وِهار تعمير ڪرايا هئا. هن ٻڌ فلسفي جي تشريحي ڪتابن کي ٽامي جي تختين تي لکرائڻ جو انتظام ڪيو، جن ۾ لڳ ڀڳ 960,000 لفظ هجڻ جو بيان ملي ٿو. اهي تختيون هڪ نئين تعمير ڪرايل وڏي اسٽوپا ۾ محفوظ ڪيون ويون. ڪشمير ۾ ڪيترائي اهڙا راهب موجود هئا، جيڪي [[تري پٽڪ]] جي علم ۾ مهارت رکندا هئا. هيوئن سانگ ڪشمير ۾ ٻه سال رهيو ۽ انهن عالمن وٽ ٻڌ فلسفي جي ڪتابن جو مطالعو ڪيو.<ref name="Xuanzang1996"/> === ڦورن کان بچاءُ جو واقعو === هيوئن سانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ٻڌ ۽ غيرٻڌ ماڻهن طرفان مليل مدد جا ڪيترائي واقعا بيان ڪيا آهن. هڪ ڀيري هو ساٿين سان گڏ ساڪلا ۽ نرسنها جي علائقن مان گذرندي پلاش جي وڏي ٻيلي ۾ پهتو. اتي ڦورن سندن قافلي تي حملو ڪيو ۽ کين قتل ڪرڻ لاءِ هڪ سڪل تلاءَ ڏانهن وٺي ويا. هيوئن سانگ ۽ هڪ ٻيو راهب ڪنهن طرح اتان نڪري ويجهي ڳوٺ ڏانهن ڀڄي ويا. اتي کين هڪ برهمڻ مليو، جيڪو پنهنجي زمين کيڙي رهيو هو. هنن برهمڻ کي سڄو واقعو ٻڌايو. برهمڻ ڳوٺ وڃي دهل وڄايو ۽ سنک ڦوڪيو، جنهن تي لڳ ڀڳ اسي ماڻهو گڏ ٿيا. اهي سڀ گڏجي ڦورن جي قبضي مان هيوئن سانگ جي ساٿين کي ڇڏائڻ ويا. جڏهن آزاد ٿيل ساٿي پنهنجي ڦريل مال تي افسوس ڪري رهيا هئا، تڏهن هيوئن سانگ کين چيو ته پنهنجي جان بچڻ تي خوش ٿيڻ گهرجي ۽ مال جي نقصان تي پريشان نه ٿيڻ گهرجي. ڳوٺاڻن کين رهائش ۽ مدد فراهم ڪئي، جنهن کان پوءِ قافلي پنهنجو سفر جاري رکيو.<ref name="Yunghsi1959"/> === هڪ غيرمعمولي عمر واري برهمڻ جي روايت === هيوئن سانگ هڪ ٻي روايت ۾ هڪ اهڙي برهمڻ سان ملاقات جو ذڪر ڪيو، جنهن جي عمر ست سؤ سال بيان ڪئي وئي آهي. ان برهمڻ جا ٻه ساٿي پڻ هڪ سؤ سالن کان وڌيڪ عمر وارا ٻڌايا ويا آهن. اهي ويدن ۽ ٻڌ فلسفي جي ''مڌيمڪ شاستر'' ۾ مهارت رکندا هئا. انهن هيوئن سانگ ۽ سندس ساٿين کي کاڌو ۽ ڪپڙا ڏنا. هيوئن سانگ موجب هن ان برهمڻ وٽ هڪ مهينو رهي مڌيمڪ فلسفي جو مطالعو ڪيو. ست سؤ سالن جي عمر وارو بيان تاريخي حقيقت بدران هڪ غيرمعمولي روايت سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Yunghsi1959"/> == پانِني جي يادگار == هيوئن سانگ موجب ورشا ملڪ جي اتر اوڀر ۾ هڪ اوچو جبل هو، جتي نيري پٿر مان ٺهيل ديوي '''ڀيما ديوي''' جو مجسمو موجود هو. ڀيما ديوي کي [[پاروتي]]، يعني [[شِو]] يا مهيشور جي زال، سان منسوب ڪيو ويندو هو. هيءُ هڪ اهم تيرٿ هو، جتي پري پري کان ماڻهو عبادت لاءِ ايندا هئا. جبل جي دامن ۾ مهيشور جو هڪ ٻيو مندر موجود هو، جتي جسم تي رک مليندڙ اگهاڙا سنياسي مذهبي رسمون ادا ڪندا هئا.<ref name="Xuanzang1996"/> === شالاتور ۽ پانِني === انهن مندرن کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي''، يعني اٽڪل ٻارهن ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر طرف '''[[شالاتور]]''' (Śalātura) واقع هو. هيوئن سانگ موجب هيءُ مشهور سنسڪرت گرامر دان ۽ عالم '''[[پانِني]]''' جو جنم هنڌ هو. پانِني کي '''شبد وديا شاستر'''، يعني ٻوليءَ ۽ لفظن جي علم بابت ڪتاب، جو مصنف قرار ڏنو ويو.<ref name="Xuanzang1996"/> روايتي بيان موجب پانِني شِو يا مهيشور کان متاثر ٿي علم جي ڳولا شروع ڪئي. هن قديم ۽ پنهنجي دور جي ڳالهائجندڙ ٻولين، لفظن ۽ انهن جي استعمال جو گهرو مطالعو ڪيو. ان کان پوءِ هن لڳ ڀڳ هڪ هزار سُوترن يا منظوم قاعدن تي مشتمل هڪ علمي تصنيف تيار ڪئي، جيئن هيوئن سانگ جي احوال ۾ بيان ٿيل آهي. هيوئن سانگ موجب هندو عالم اهي قاعدا استاد کان شاگرد تائين زباني طور منتقل ڪندا هئا. ان علمي روايت سبب شالاتور جا برهمڻ وڏي علمي قابليت ۽ وسيع ڄاڻ جي ڪري مشهور هئا. شهر ۾ پانِني جو هڪ مجسمو پڻ نصب هو، جنهن جي ذريعي سندس علمي خدمتن کي عزت ڏني ويندي هئي.<ref name="Xuanzang1996"/> 91befwqy3axoezvisxt7b4g8j1rxy3w 424155 424154 2026-10-21T18:09:36Z Intisar Ali 8681 424155 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، مترجم ۽ سياح (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيوئن سانگ | native_name = 玄奘 | native_name_lang = zh | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صديءَ جي جاپاني تصوير ۾ هيوئن سانگ؛ [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]] جي ڀرسان، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌ ڌرم]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = ٻڌ راهب، عالم، مترجم، ياتري ۽ سياح | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = جِنگتو خانقاه؛ [[نالندا يونيورسٽي]] | school = [[يوگاچارا]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = هيوئن سانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ جي اولهه وارن علائقن جا احوال]]'' }} '''هيوئن سانگ''' (چيني: 玄奘؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ انگريزي: ''Xuanzang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' (Chen Hui) يا '''چن يي''' (Chen Yi) هو ۽ جنهن کي سنسڪرت ۾ مذهبي نالي '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو، ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور [[چيني]] [[ٻڌ ڌرم|ٻڌ راهب]]، عالم، مترجم، ياتري ۽ سياح هو.<ref name="BritannicaXuanzang">{{cite encyclopedia |title=Xuanzang |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |year=2023 |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |language=en }}</ref> هيوئن سانگ چيني ٻڌ ڌرم جي تاريخ ۾ پنهنجي علمي ۽ مذهبي خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ]] جي سفر، سنسڪرت جي مذهبي ڪتابن کي چين آڻڻ ۽ انهن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب خاص شهرت رکي ٿو. سندس سفر ۽ ترجمن چيني ٻڌ ڌرم جي فڪري ۽ فلسفياڻي ارتقا تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Xuanzang1996">{{cite book |author=Xuanzang |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |translator=Li Rongxi |publisher=Numata Center for Buddhist Translation and Research |location=Berkeley |year=1996 |isbn=9781886439023 |language=en }}</ref> هن هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مت جا ڪتاب ۽ متن چين آندا. انهن مان هن 75 الڳ متنن يا تصنيفن جو ترجمو ڪيو، جيڪي مجموعي طور 1,335 بابن تي مشتمل هئا. سندس ترجمن ۾ مهايانا ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي انتهائي اهم صحيفا شامل هئا.<ref name="BritannicaXuanzang"/> هيوئن سانگ جو جنم چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو ٿيو. ننڍپڻ ۾ هو پنهنجي پيءُ سان مذهبي ڪتاب پڙهندو ۽ انهن جي فڪري موضوعن تي غور ڪندو هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن پڻ جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌ ڌرم جي تعليم حاصل ڪئي. تيرهن ورهين جي ڄمار ۾ هو ابتدائي راهب، يعني ''شرامڻير''، بڻيو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو. ويهن ورهين جي عمر ۾ هن مڪمل ٻڌ راهب، يعني ''ڀڪشو''، جي حيثيت اختيار ڪئي.<ref name="Rongxi1995">{{cite book |last=Li |first=Rongxi |title=A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty |publisher=Bukkyo Dendo Kyokai and Numata Center for Buddhist Translation and Research |location=Berkeley |year=1995 |isbn=1-886439-00-1 |language=en }}</ref> بعد ۾ هن ٻڌ ڌرم جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي تانگ شهنشاهه [[تانگ جو تائيزونگ|تائيزونگ]] جي حڪومت هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش وڌيڪ مضبوط ٿي.<ref name="Wriggins2003">{{cite book |last=Wriggins |first=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |publisher=Westview Press |location=New York |year=2003 |isbn=9780813365992 |language=en }}</ref> هيوئن سانگ کي اڳوڻي چيني ياتري [[فاهيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. هن ڏٺو ته چين ۾ موجود ٻڌ ڌرم جي ڪتابن جا ترجما ڪيترن هنڌن تي اڻپورا يا هڪ ٻئي سان متضاد هئا. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن اصل سنسڪرت ڪتاب حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.<ref name="Xuanzang1996"/> ستاوين ورهين جي ڄمار ۾ هن هندستان ڏانهن سترهن سالن تي مشتمل هڪ ڊگهي زميني سفر جي شروعات ڪئي. پرڏيهه وڃڻ تي حڪومتي پابنديءَ باوجود هو [[وچ ايشيا]] مان گذرندي هندستان پهتو. هن هندستان ۾ ڪيترن مذهبي ۽ تعليمي مرڪزن جو دورو ڪيو، جن ۾ موجوده [[بهار]] رياست ۾ واقع مشهور [[نالندا يونيورسٽي]] پڻ شامل هئي. اتي هن نامياري ٻڌ عالم [[شيلڀدر]] وٽ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو ڪيترائي سنسڪرت ڪتاب ويهن باربردار گهوڙن تي کڻي چين روانو ٿيو. چين پهچڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس آجيان ڪئي ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ لاءِ همٿايو.<ref name="Xuanzang1996"/> سندس سفرنامو '''''[[عظيم تانگ جي اولهه وارن علائقن جا احوال]]''''' (''Great Tang Records on the Western Regions'') ستين صديءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ، جاگرافي، مذهب ۽ سماج جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهي.<ref name="Singh2008">{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |publisher=Pearson |year=2008 |page=563 |isbn=9788131716779 |language=en }}</ref> بهرحال، هن سفرنامي ۾ اکين ڏٺا مشاهدا، ٻين ماڻهن کان ٻڌل روايتون ۽ ڪي اهڙا قصا پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا سائنسي اعتبار کان غيرمعتبر سمجهيا وڃن ٿا. تنهنڪري جديد محقق ان جي معلومات کي ٻين تاريخي ۽ آثار قديمه جي ثبوتن سان ڀيٽيندا آهن.<ref name="Deeg2020">{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang's Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |volume=3 |issue=1 |year=2020 |pages=228–258 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |language=en }}</ref> هيوئن سانگ جي سفرنامي بعد ۾ چيني ادب جي مشهور ناول '''''[[اولهه ڏانهن سفر]]''''' (''Journey to the West'') لاءِ پڻ الهام جو ذريعو بڻيو. هي ناول [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾ [[وو چينگ اين]] سان منسوب آهي.<ref name="Cao2006">{{cite book |last=Cao |first=Shibang |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |publisher=Rhythms Monthly |year=2006 |page=62 |isbn=9789868141988 |language=en }}</ref> == نالا ۽ لقب == هيوئن سانگ جو اصل چيني نالو '''玄奘''' آهي، جنهن کي جديد پِن يِن نظام موجب ''Xuánzàng'' لکيو وڃي ٿو. پراڻن انگريزي متنن ۾ سندس نالو ''Hsüan-tsang''، ''Hiuen Tsang''، ''Hiuan Tsang''، ''Houen Tsang'' ۽ ٻين صورتن ۾ پڻ ملي ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ هيوئن سانگ جا مشهور نالا ۽ لقب ! نالو يا لقب ! چيني صورت ! مطلب يا وضاحت |- | هيوئن سانگ (Xuanzang) | 玄奘 | سندس مشهور مذهبي نالو |- | تانگ سانزانگ (Tang Sanzang) | 唐三藏 | تانگ گهراڻي جو تري پٽڪ عالم |- | شوانزانگ سانزانگ | 玄奘三藏 | تري پٽڪ جو عالم هيوئن سانگ |- | شوانزانگ داشي | 玄奘大師 | عظيم استاد هيوئن سانگ |- | تانگ سينگ | 唐僧 | تانگ گهراڻي جو راهب |- | سانزانگ فاشي | 三藏法師 | ٻڌ ڌرم جي ٽن مجموعن جو استاد |- | موڪش ديو | मोक्षदेवः | سندس سنسڪرت مذهبي نالو |} سندس سرڪاري نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (元奘) پڻ هئي. ان مان ''Yuan Chang''، ''Yuan Chwang'' ۽ ''Yuen Chwang'' جهڙيون صورتون پيدا ٿيون.<ref name="RhysDavids1904">{{cite book |last=Rhys Davids |first=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |year=1904 |pages=xi–xii |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |language=en }}</ref> '''سانزانگ''' ٻڌ ڌرم جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[تري پٽڪ]]''' لاءِ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ «ٽي ٽوڪريون» آهي. «فاشي» جو مطلب ڌرم يا مذهبي تعليم جو استاد آهي. == ابتدائي زندگي == هيوئن سانگ جو جنم 6 اپريل 602ع تي چين جي لوئويانگ ڀرسان گُوشي علائقي جي چنهي ڳوٺ ۾ ٿيو. سندس خاندان ڪيترين پيڙهين کان علم ۽ تعليم جي حوالي سان مشهور هو. هو چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.<ref name="Rongxi1995"/> سندس هڪ قديم وڏو [[چن شي]] (104ع–186ع) [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ سرڪاري وزير رهيو هو. سندس پڙڏاڏي چن چن، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] ۾ شانگدانگ جو منتظم هو، جڏهن ته سندس ڏاڏو چن ڪانگ [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي شاهي تعليمي اداري ۾ استاد هو. سندس پيءُ چن هوئي، سوئي گهراڻي جي دور ۾ جيانگ لنگ ضلعي جو عملدار رهيو هو. روايتي سوانح عمرين موجب هيوئن سانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت ۽ سنجيدگيءَ جو مظاهرو ڪندو هو. هو پنهنجي پيءُ وٽ تعليم حاصل ڪندو هو ۽ والدين جي فرمانبرداريءَ بابت پڙهيل تعليم تي عملي طور عمل ڪندو هو.<ref name="Rongxi1995"/> === ٻڌ راهب بڻجڻ === هيوئن سانگ جو وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. سندس اثر هيٺ هيوئن سانگ پڻ ننڍي عمر کان ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ چن سو، جيڪو بعد ۾ چانگجي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال لوئويانگ جي جِنگتو خانقاه ۾ رهيو. ان عرصي دوران هن [[مهايانا]] ٻڌ ڌرم ۽ ٻڌ ڌرم جي ٻين قديم فڪري مڪتبن جو مطالعو ڪيو.<ref name="Rongxi1995"/> 618ع ۾ سوئي گهراڻي جي زوال کان پوءِ ٻئي ڀائر پهرين [[چانگ آن]] ۽ پوءِ ڏکڻ طرف [[چينگدو]] پهتا. اتي هنن ڪانگ هوئي خانقاه ۾ ٻه يا ٽي سال وڌيڪ تعليم حاصل ڪئي. هيوئن سانگ خاص طور تي '''''[[ابي ڌرم ڪوش]]''''' (Abhidharma-kośa Śāstra) ۽ ٻين ٻڌ فلسفي جي ڪتابن جو مطالعو ڪيو. خانقاه جي سربراهه زينگ شانگو سندس ننڍي عمر باوجود کيس اعليٰ درجي جي فلسفياڻي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="Rongxi1995"/> 622ع ۾، ويهن سالن جي عمر ۾، هن مڪمل راهب جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ '''هيوئن سانگ''' جو مذهبي نالو اختيار ڪيو.<ref name="IEPXuanzang">{{cite web |last=Lee |first=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |url=https://iep.utm.edu/xuanzang/ |language=en }}</ref> چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌ ڪتابن جي ترجمن ۾ اختلاف ۽ تضاد ڏسي هن هندستان وڃڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اصل سنسڪرت ڪتابن مان ٻڌ ڌرم جي تعليم کي وڌيڪ صحيح نموني سمجهي سگهي.<ref name="Xuanzang1996"/> == هندستان ڏانهن مذهبي سفر == === سفر جي شروعات جي تاريخ === هيوئن سانگ جي هندستاني سفر جي شروعات بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف ملي ٿو. ڪجهه اوڀر ايشيائي روايتن موجب هن 627ع ۾ سفر شروع ڪيو، جڏهن ته اڪثر چيني ۽ مغربي ماخذ 629ع کي سندس روانگيءَ جو سال قرار ڏين ٿا.<ref name="Vaissiere2010">{{cite journal |last=de la Vaissière |first=Étienne |title=Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang |journal=Journal Asiatique |volume=298 |issue=1 |year=2010 |pages=157–168 |language=fr }}</ref> هيوئن سانگ پنهنجي لکڻين ۾ سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ واضح نه ڪئي. هندستان مان موٽڻ کان پوءِ هن پنهنجا احوال ٻين راهبن کي ٻڌايا، جن مان سندس ساٿين مختلف سوانح عمريون تيار ڪيون. انهن سوانح عمرين ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. هڪ روايت موجب هيوئن سانگ جي ملاقات يابغو خاقان سان ٿي، جنهن جي وفات فارسي ۽ ترڪي ماخذن موجب 628ع ۾ ٿي هئي. جيڪڏهن اها روايت درست هجي ته هيوئن سانگ جو سفر 629ع کان اڳ شروع ٿيو هوندو. انهيءَ اختلاف سبب سندس سفر جي شروعات بابت 627ع ۽ 629ع، ٻئي تاريخون تحقيق ۾ بحث هيٺ رهيون آهن، جيتوڻيڪ اڪثر ماخذ 629ع کي ترجيح ڏين ٿا.<ref name="Vaissiere2010"/> === سفر جو مقصد === هيوئن سانگ پنهنجي سفر جي مقصد بابت بيان ڪيو ته هو ذاتي تحفن يا دولت حاصل ڪرڻ لاءِ نه پيو وڃي، پر چين ۾ موجود ٻڌ ڌرم جي تعليم ۽ مذهبي ڪتابن جي اڻپورائيءَ سبب اصل علم جي ڳولا ۾ نڪتو آهي. سندس بيان جو سنڌي ترجمو هي آهي: <blockquote> «منهنجي سفر جو مقصد ذاتي نذرانا حاصل ڪرڻ نه آهي. مون کي افسوس هو ته منهنجي ملڪ ۾ ٻڌ ڌرم جي تعليم اڻپوري هئي ۽ مقدس ڪتاب مڪمل نه هئا. ڪيترن ئي شڪن سبب مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. تنهنڪري مون پنهنجي جان خطري ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون آهن، ۽ مهايانا سُوترن جو اعليٰ علم اوڀر جي ملڪ تائين به پهچي سگهي.» </blockquote> <ref name="Yunghsi1959">{{cite book |last=Li |first=Yung-hsi |title=The Life of Hiuen-Tsiang |publisher=Chinese Buddhist Association |year=1959 |language=en }}</ref> == وچ ايشيا جو سفر == === اگني جي بادشاهت === 630ع ۾ هيوئن سانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي چيني ماخذن ۾ يانچي پڻ سڏيو ويو آهي. اهو علائقو موجوده [[سنڪيانگ]] ۾ واقع هو.<ref name="Xuanzang1996"/> اتي سندس ملاقات ٻڌ ڌرم جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي گيان چندر ۽ مذهبي عالم موڪش گپت سان ٿي. انهن هيوئن سانگ کي سفر ڇڏي اتي رهڻ ۽ ٻڌ ڌرم جي تعليم ڏيڻ لاءِ چيو، پر هن انڪار ڪيو. بادشاهه ۽ سندس ساٿين پوءِ کيس سفر لاءِ سفارش جا خط ۽ قيمتي شيون ڏنيون. هيوئن سانگ موجب اگني ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ لڳ ڀڳ ٻه هزار راهب موجود هئا. اهي راهب [[سروَاستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا ۽ [[هينايانا]] روايت جي پيروي ڪندا هئا. انهن جي خوراڪ ۾ گوشت جا اهي ٽي قسم پڻ شامل هئا، جيڪي مخصوص ٻڌ مذهبي ضابطن موجب جائز سمجهيا ويندا هئا. هيوئن سانگ جي مهايانا نقطه نظر موجب، ان علائقي جي ٻڌ تعليم ۾ گهربل ترقي نه ٿي هئي.<ref name="Xuanzang1996"/> === ڪُوچي جي بادشاهت === اولهه طرف اڳتي وڌندي هيوئن سانگ جي ملاقات لڳ ڀڳ ٻن هزار گهوڙي سوار ترڪ ڦورن سان ٿي. ڦورن ۾ ڦريل مال جي ورهاست بابت جهيڙو شروع ٿي ويو ۽ آخرڪار اهي منتشر ٿي ويا. ان کان پوءِ هيوئن سانگ '''ڪُوچي'''، يعني موجوده [[ڪُوچا]]، پهتو. هن علائقي جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' بيان ڪئي وئي آهي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ لڳ ڀڳ پنج هزار راهب موجود هئا. اهي راهب سروَاستيواد مڪتب جا پيروڪار هئا ۽ ٻڌ ڌرم جي ڪتابن جو مطالعو اصل هندستاني ٻوليءَ ۾ ڪندا هئا.<ref name="Xuanzang1996"/> هيوئن سانگ پنهنجي احوال ۾ ڪجهه ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن، جن ۾ پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها، سندن گهوڙن يا انسانن جي شڪل اختيار ڪرڻ ۽ غيرمعمولي قوت رکندڙ مخلوق جا قصا شامل آهن. اهي روايتون تاريخي واقعن بدران ان دور جي مذهبي ۽ لوڪ عقيدن جو حصو آهن.<ref name="Xuanzang1996"/> === بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون === هيوئن سانگ اولهه طرف [[آقسو]] پهتو ۽ اتان اتر اولهه رخ ڪري [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيو. پوءِ هو [[توڪماڪ]] جي علائقي ۾ پهتو، جتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي وڏي خاقان سان ٿي. دعوت ۽ ملاقات کان پوءِ هو اولهه ۽ ڏکڻ اولهه طرف سفر ڪندي [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. هن مختلف ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو، جن ۾ اوڀر چڪوري ۽ آچاريا خانقاهون شامل هيون. سندس بيان موجب ڪجهه هنڌن تي گوتم ٻڌ جي قدمن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. مذهبي روايتن موجب مخصوص ڏينهن تي ٻڌ جي قدمن جي نشانن مان نور ظاهر ٿيندو هو. هيوئن سانگ اهڙين روايتن کي پنهنجي سفرنامي ۾ درج ڪيو.<ref name="Xuanzang1996"/> بالوڪا جي علائقي ۾ هينايانا ٻڌ ڌرم جو سروَاستيواد مڪتب رائج هو. هن [[سمرقند]]، ميموهه، ڪپوتنا، ڪوسانيڪا، [[بخارا]]، بيتڪ، خوارزم ۽ تخارا جي علائقن مان پڻ سفر ڪيو. انهن علائقن ۾ ڪي شهر دريائن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي آباد هئا، جڏهن ته ٻين هنڌن تي وسيع غيرآباد ميدان، پاڻيءَ جي کوٽ ۽ گاهه جي گهٽتائي هئي. هيوئن سانگ موجب ڪيترن علائقن ۾ ترڪ سردارن جا پاڻ ۾ جهيڙا جاري هئا ۽ بيماريون پڻ پکڙيل هيون.<ref name="Xuanzang1996"/> === پامير ۽ برفاني جبل === اڳتي هيوئن سانگ ريگستانن، برفاني وادين ۽ [[پامير جبل]]ن مان گذريو. اهي جبل تيان شان، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]ن، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جبلائي سلسلن سان لاڳاپيل آهن. هيوئن سانگ ان علائقي جي موسم کي انتهائي ٿڌي بيان ڪيو ۽ لکيو ته اتي هوائون وڏي شدت سان لڳنديون هيون. سندس سفرنامي ۾ انهن جبلن سان لاڳاپيل خوفناڪ اژدهن ۽ ٻين غيرمعمولي مخلوق جون روايتون پڻ ملن ٿيون. هن هڪ وڏي لوڻياٺي ڍنڍ جو به ذڪر ڪيو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي ۽ اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي «عظيم پاڪ ڍنڍ» سڏيو. انهن علائقن کان اڳتي هو [[باختر]]، يعني موجوده [[بلخ]]، جي ملڪ ۾ داخل ٿيو.<ref name="Xuanzang1996"/> === باختر جي بادشاهت === باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ مشهور ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي گوتم ٻڌ جو قيمتي پٿرن سان سينگاريل مجسمو رکيل هو. خانقاه جي عمارت ۾ قيمتي شيون ۽ مذهبي نوادرات موجود هئا. اتي ديوتا [[وئشروڻ]] جو مجسمو پڻ محافظ جي حيثيت سان نصب هو. هيوئن سانگ موجب ترڪ سردار انهن قيمتي شين کي ڦرڻ لاءِ بار بار حملو ڪندا هئا. خانقاه ۾ هڪ وڏو غسل جو ٿانو، گوتم ٻڌ جي ڏند سان منسوب تبرڪ ۽ ڪُشا گاهه مان ٺهيل سندس ٻهاري پڻ محفوظ هجڻ جو ذڪر ملي ٿو. ان کان ٻاهر هڪ قديم وِهار ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] موجود هئا، جيڪي ٻڌ ڌرم جي بزرگن، يعني ''ارهتن''، جي ياد ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.<ref name="Xuanzang1996"/> === باميان جي بادشاهت === باختر جي ڏکڻ ۾ ڪچڪ جو علائقو ۽ ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل هئا. هيوئن سانگ انهن جبلن کي پار ڪندي موجوده [[افغانستان]] جي مشهور [[باميان]] واديءَ ۾ پهتو. هن باميان ۾ جبلن جي پٿرن مان تراشيل گوتم ٻڌ جي هڪ عظيم بيٺل مجسمي جو ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ جيڪو قيمتي پٿرن سان سينگاريل هو. واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وِهار ۽ هڪ ٻيو وڏو ٽامي جو مجسمو پڻ موجود هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ بيان ڪئي وئي. هيوئن سانگ کي ٻڌايو ويو ته اهو مجسمو مختلف حصن ۾ تيار ڪري پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو هو. هڪ خانقاه جي اوڀر طرف گوتم ٻڌ جي آخري نروان واري حالت ۾ ليٽيل هڪ تمام وڏي مجسمي جو پڻ ذڪر ملي ٿو، جنهن جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ بيان ڪئي وئي آهي. هيوئن سانگ موجب باميان جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ سرپرستي ڪندا هئا.<ref name="Xuanzang1996"/> [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|باميان ۾ جبلن مان تراشيل گوتم ٻڌ جا وڏا مجسما، اوڻيهين صديءَ جي هڪ تصويري خاڪي ۾. اهي مجسما 2001ع ۾ طالبان تباهه ڪيا.]] === ڪاپيسا جي بادشاهت === باميان کان اوڀر طرف سفر ڪندي هيوئن سانگ '''ڪاپيسا''' (Kapisa) جي بادشاهت ۾ پهتو، جتي [[مهايانا]] ٻڌ ڌرم وڏي پيماني تي رائج هو. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ خانقاهون ۽ اسٽوپا هئا ۽ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا. ٻڌ خانقاهن کان سواءِ اتي ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ هئا. هيوئن سانگ ڪجهه غيرٻڌ مذهبي گروهن جو ذڪر ڪيو، جن جا پيروڪار اگهاڙا رهندا ۽ پنهنجي جسمن تي مٽي يا رک مليندا هئا.<ref name="Xuanzang1996"/> ڪاپيسا جي گاديءَ واري علائقي جي اترين جبلن ۾ هينايانا مڪتب جي هڪ خانقاه هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هيوئن سانگ موجب ڪاپيسا جا ماڻهو [[ڪشاڻ سلطنت]] جي مشهور بادشاهه [[ڪنشڪ پهريون|ڪنشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. هن علائقي ۾ شوئتاوت مندر، ارونا جبل ۽ ناگا بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيترين روايتن جو پڻ ذڪر ڪيو. هيوئن سانگ ٻڌ جي باقيات سان منسوب تبرڪن جي پوڄا ۽ [[اشوڪ اعظم]] طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو احوال پڻ ڏنو.<ref name="Xuanzang1996"/> == هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا جو سفر == [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|هيوئن سانگ جي 629ع کان 645ع تائين وچ ايشيا ۽ هندستان جي سفر جو ٻيهر ترتيب ڏنل رستو.]] هيوئن سانگ ڪاري جبلن جي سلسلي کي پار ڪري '''لمپا''' جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ ان علائقي کان پوءِ هندستان جي بادشاهتن جو احوال الڳ حصن ۾ پيش ڪيو ويو آهي. هن هندستان لاءِ هڪ اهڙو چيني نالو استعمال ڪيو، جنهن جي صوتياتي صورت بابت مختلف عالمن اختلاف ظاهر ڪيا آهن. ان کي ڪڏهن «تيانجو»، «شينگدو» يا «شياندو» پڙهيو ويو، جڏهن ته ڪجهه جديد تحقيق موجب ان جو ويجهو اچار «اِندو» هو.<ref name="Xuanzang1996"/> === هندستان جي جاگرافي ۽ آبادي === هيوئن سانگ موجب هندستان هڪ تمام وسيع ملڪ هو، جنهن جي چوڌاري ماپ نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن هندستان ۾ ستر بادشاهتن جو ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب ملڪ جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر ۾ برف سان ڍڪيل جبل هئا. هندستان جي زمين زرخيز، آبهوا نمي واري، زرعي پيداوار گهڻي ۽ وڻڪار سرسبز هئي.<ref name="Xuanzang1996"/> هيوئن سانگ هندستان جي ماپن ۽ وقت جي ورهاست بابت پڻ لکيو. فاصلي لاءِ ''يوجن'' جو اصطلاح استعمال ٿيندو هو، جنهن جي ڊيگهه مختلف روايتن موجب مختلف هئي. ڏينهن ۽ رات کي ''ڪالا'' نالي وقت جي حصن ۾ ورهايو ويندو هو. موسمن بابت ڪجهه ٻڌ عالمن موجب ٽي موسمون، يعني گرمي، سردي ۽ برسات، هيون؛ جڏهن ته ٻين موجب سال ۾ چار موسمون، يعني بهار، اونهارو، برسات ۽ سرءُ، شمار ڪيون وينديون هيون.<ref name="Xuanzang1996"/> === شهر، ڳوٺ ۽ گهر === هيوئن سانگ موجب هندستان جي بادشاهتن ۾ ڪيترائي شهر ۽ ڳوٺ موجود هئا. شهرن جي چوڌاري اڪثر چورس شڪل جون ديوارون هونديون هيون. گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هونديون هيون، جن جي ٻنهي پاسن تي دڪان قائم هئا. ڪن گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. ڪاسائي، مهاڻا، جلاد ۽ صفائيءَ سان لاڳاپيل ڪجهه پيشاور گروهه شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت کان محروم هئا. هيءَ ڳالهه ان دور جي سماجي ۽ پيشاور ورهاست جي عڪاسي ڪري ٿي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هيون، جڏهن ته عام گهرن ۾ سرن، بانس ۽ ڪاٺ جو استعمال ٿيندو هو. جهوپڙين جون ڇتيون گاهه ۽ ڪکن سان ڍڪيل هونديون هيون.<ref name="Xuanzang1996"/> === صفائي ۽ روزمره جي زندگي === هيوئن سانگ موجب هندستان جا ماڻهو پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪري انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپو لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم شروع ڪندا هئا. هن تعليم جي پنجن مکيه شعبن جو ذڪر ڪيو: # '''گرامر ۽ ٻوليءَ جو علم:''' لفظن، ٻولي ۽ قواعد جو مطالعو. # '''فني علم:''' هنر، مشيني ڪم، فنون، ڪئلينڊر ۽ ٻين عملي علمن جو مطالعو. # '''طب:''' بيمارين ۽ علاج جو علم. # '''منطق:''' دليل، بحث ۽ استدلال جو علم. # '''باطني يا فلسفياڻو علم:''' سبب ۽ نتيجي جي اصولن ۽ مذهبي فلسفي جو مطالعو. هن ماڻهن جي لباس، وارن جي سينگار، اگهاڙن پيرن هلڻ، جسماني صفائي، حاجت کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، وڻن جي ٽارين سان ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جهڙين عادتن جو ذڪر پڻ ڪيو. هيوئن سانگ هندستاني لکت جي هڪ نظام ۾ 47 اکرن جو ذڪر ڪيو ۽ مختلف ٻولين جي گهڻائيءَ کي پڻ بيان ڪيو.<ref name="Xuanzang1996"/> === ٻڌ ڌرم جا مختلف مڪتب === هيوئن سانگ پنهنجي سفرنامي ۾ [[هينايانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻڌ ڌرم جي جماعتن جي وچ ۾ فرق بيان ڪيو. سندس موجب ٻڌ ڌرم ۾ ارڙهن مختلف مڪتب موجود هئا. انهن جا پيروڪار ڪيترن فلسفياڻن مسئلن تي هڪ ٻئي سان سخت بحث ڪندا هئا. جيتوڻيڪ سندن آخري مذهبي مقصد هڪجهڙو هو، پر سندن مطالعي جا موضوع، راهبن جا ضابطا ۽ مذهبي تشريحون مختلف هيون. هيوئن سانگ موجب خانقاهن ۾ راهبن جي علمي قابليت مطابق کين مختلف سهولتون ڏنيون وينديون هيون. جيڪو راهب هڪ به ڪتاب جي صحيح تشريح نه ڪري سگهندو هو، تنهن کي خانقاه جي صفائي ۽ ٻين معمولي ڪمن ۾ حصو وٺڻو پوندو هو. جيڪو هڪ ڪتاب جي مڪمل تشريح ڪري سگهندو هو، تنهن کي اهڙن ڪمن کان ڇوٽ ملندي هئي. ٻن ڪتابن جي ماهر راهب کي بهتر رهائش، ٽن ڪتابن جي ماهر کي مددگار، چئن ڪتابن جي ماهر کي خدمتگار، پنجن ڪتابن جي ماهر کي سفر لاءِ هاٿي ۽ ڇهن ڪتابن جي ماهر کي حفاظتي ساٿ ڏنو ويندو هو. هيءَ درجابندي هيوئن سانگ جي بيان ڪيل مخصوص خانقاهي روايتن سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Xuanzang1996"/> == لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا == === لمپا جي بادشاهت === هيوئن سانگ '''لمپا''' يا '''لمپاڪا''' کي اتر هندستان جو حصو قرار ڏنو. هي علائقو موجوده افغانستان جي [[لغمان]] صوبي ۽ [[ڪابل ندي]] جي ڀرسان واقع هو. سندس موجب هن علائقي جي چوڌاري ماپ هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هئي ۽ اتي جون ٻڌ خانقاهون مهايانا مڪتب جي تعليم ڏينديون هيون. اتي ڪيترائي هندو مندر پڻ موجود هئا، جن ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.<ref name="Xuanzang1996"/> === نگرهار جي بادشاهت === لمپا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار'''، يعني موجوده [[ننگرهار]]، جو علائقو واقع هو. اتي ٻڌ خانقاهون ۽ پنج هندو مندر موجود هئا، پر ٻڌ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته زمين تي هلڻ سان زلزلا پيدا ٿيندا هئا. اهڙي بيان کي مذهبي ڏندڪٿا طور سمجهڻ گهرجي. هيوئن سانگ موجب نگرهار ۾ اشوڪ اعظم جي تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچي اسٽوپا جو ذڪر موجود هو، جنهن تي شاندار مجسما ٺهيل هئا. هيوئن سانگ ان اسٽوپا جي چوڌاري مذهبي طواف ڪيو. سندس دور ۾ لمپا ۽ نگرهار جون بادشاهتون ڪاپيسا جي ٻڌ حڪمران جي ماتحت ٿي چڪيون هيون.<ref name="Xuanzang1996"/> === ٻڌ خانقاهن جي اڏاوت === هيوئن سانگ انهن علائقن جي خانقاهن جي اڏاوت بابت لکيو ته انهن ۾ چئن ڪنڊن تي برج ۽ ٽن منزلن وارا هال هوندا هئا. عمارتن جي ڇتين، ٿنڀن، دروازن ۽ دريائن تي نقش نگاري ۽ رنگين تصويرون ٺاهيون وينديون هيون. هن موجب هندستاني ماڻهو گهرن جي ٻاهرئين حصي کي سادو، پر اندرئين حصي کي سينگاريل رکڻ پسند ڪندا هئا. گهر اڪثر اهڙي نموني ٺاهيا ويندا هئا، جو انهن جا دروازا اوڀر طرف کُلندا هئا.<ref name="Xuanzang1996"/> === مذهبي ڏندڪٿائون === هيوئن سانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ٻڌ جي پيرن جي چمڪندڙ نشانن، ناگا ۽ اژدهن، غيرمعمولي تبرڪن ۽ معجزا ڏيکاريندڙ مجسمن بابت ڪيتريون روايتون بيان ڪيون. هڪ روايت موجب هڪ اسٽوپا ۾ ٻڌ جي اک سان منسوب هڪ تبرڪ محفوظ هو، جيڪو شفاف ۽ چمڪندڙ هو. هڪ ٻئي هنڌ هن اڇي پٿر مان ٺهيل ٻڌ جي مجسمي جو ذڪر ڪيو، جنهن مان وقت بوقت نور نڪرڻ جو عقيدو هو. هڪ قصي موجب هيوئن سانگ هڪ اونداهي غار ۾ ويو، جتي خوفناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''شريمالا ديوي سنه ناد سوتر'' پڙهيو، جنهن کان پوءِ اها مخلوق ٻڌ ڌرم جي پيروڪار بڻجي وئي. اهي احوال سندس سفرنامي جي مذهبي ۽ ڏندڪٿائي مواد جو حصو آهن.<ref name="Xuanzang1996"/> === گنڌارا جي بادشاهت === نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر طرف '''[[گنڌارا]]''' جي بادشاهت واقع هئي. چيني تاريخي ماخذن ۾ ان جو نالو مختلف صوتياتي صورتن ۾ درج ٿيو آهي. گنڌارا جي اوڀر ۾ [[سنڌو درياهه]] وهندو هو ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پروشاپور'''، يعني موجوده [[پشاور]]، هو. هيوئن سانگ موجب گنڌارا قديم عالمن، فلسفين ۽ مذهبي مصنفن جو ملڪ هو. هن علائقي سان لاڳاپيل عالمن ۾ نارايڻ ديو، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، ڌرم ترات، منورٿ ۽ پارشو جا نالا شامل آهن.<ref name="Xuanzang1996"/> === ڪنشڪ جو عظيم اسٽوپا === پروشاپور جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪشاڻ سلطنت]] جي شهنشاهه [[ڪنشڪ پهريون]] جو تعمير ڪرايل هڪ وڏو اسٽوپا موجود هو. هيوئن سانگ موجب ان جي اوچائي لڳ ڀڳ چار سؤ فوٽ ۽ بنيادي گهيرو تمام وسيع هو. اسٽوپا جي چوٽيءَ تي ڪيترن حلقن وارو مذهبي ڍانچو موجود هو. ان جي ڀرسان هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا، جن جو هيوئن سانگ دورو ڪيو ۽ اتي عبادت ڪئي. هن علائقي جي اسٽوپن ۽ ٻڌ جي مجسمن کي هن شاندار ۽ اعليٰ فني مهارت سان ٺهيل قرار ڏنو.<ref name="Xuanzang1996"/> == اُڊيان ۽ ڪشمير == === اُڊيان جي بادشاهت === ڪشمير ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي هيوئن سانگ [[پشڪلاوتي]] پهتو، جتي ٻڌ ڌرم جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. ان کان پوءِ هو '''اُڊيان''' (Udayana) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو، جتان '''سڀاوستو''' ندي وهندي هئي، جيڪا موجوده [[سوات ندي]] آهي. هيوئن سانگ موجب هن علائقي ۾ لڳ ڀڳ 1,400 ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن جو تعلق ٻڌ ڌرم جي پنجن قديم مڪتبن سان هو: # سروَاستيواد (Sarvāstivāda) # مهاسنگھڪ (Mahāsāṃghika) # ڪاشيپيه (Kāśyapīya) # مهيساسڪ (Mahīśāsaka) # ڌرم گپتڪ (Dharmaguptaka) سندس دور ۾ انهن مان ڪيترائي قديم مڪتب ڪمزور ٿي چڪا هئا ۽ مهايانا روايت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. ڪيترين خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽجي ويو هو ۽ عمارتون ويران ٿي رهيون هيون.<ref name="Xuanzang1996"/> === منگلاور ۽ ميتريه جو مجسمو === هيوئن سانگ هيلو ۽ [[منگلاور]] جي علائقن مان گذريو. انهن هنڌن سان گوتم ٻڌ جي اڳين جنمن بابت [[جاتڪ ڪهاڻيون]] لاڳاپيل هيون، جن ۾ ٻڌ جي رحم دلي ۽ قربانيءَ جا مثال بيان ڪيا ويندا هئا. منگلاور جي اتر اوڀر ۾ [[اولوڪتيشور]] بودهي ستو جو هڪ مندر موجود هو، جنهن سان معجزن جون روايتون لاڳاپيل هيون. اڳتي هيوئن سانگ اُڊيان جي قديم گاديءَ واري علائقي، دارادا واديءَ، ۾ پهتو. اتي [[ميتريه]] بودهي ستو جو لڳ ڀڳ هڪ سؤ فوٽ اوچو ڪاٺ جو مجسمو موجود هو، جنهن تي سون جو ڪم ٿيل هو. مقامي ڏندڪٿا موجب اهو مجسمو هڪ اهڙي ڪاريگر ٺاهيو هو، جيڪو ميتريه جي حقيقي صورت ڏسڻ لاءِ ٽي ڀيرا آسمان تي ويو هو.<ref name="Xuanzang1996"/> === ٽيڪسيلا جو سفر === [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|[[ٽيڪسيلا]] ۾ ڌرم راجيڪا اسٽوپا جا آثار، جيڪو گنڌارا جي ٻڌ ورثي جو اهم ماڳ آهي.]] هيوئن سانگ هڪ اهڙي درياهه کي پار ڪرڻ کان پوءِ [[ٽيڪسيلا]] پهتو، جنهن بابت مقامي روايتن ۾ زهريلن اژدهن ۽ خطرناڪ جانورن جو ذڪر هو. ٽيڪسيلا ۾ هن [[سوترانتڪ]] مڪتب جي هڪ وڏي ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو. اتان لڳ ڀڳ 2,200 ''لي'' جو سفر ڪري هو '''سنهپور'''، موجوده [[ڪالاباغ]]، ۽ '''اورسا'''، يعني [[هزاره علائقو]]، مان گذرندي ڪشمير پهتو.<ref name="Xuanzang1996"/> === ڪشمير ۾ رهائش ۽ تعليم === ڪشمير ۾ هيوئن سانگ جو استقبال اتان جي بادشاهه ۽ جيندر خانقاه جي ڪيترن راهبن ڪيو. هن ڪشمير جي آبهوا کي تمام ٿڌي ۽ نسبتاً پرسڪون بيان ڪيو. علائقي ۾ ڍنڍون، گل، ميوا، [[زعفران]] ۽ دوائن ۾ استعمال ٿيندڙ ٻوٽا گهڻي مقدار ۾ موجود هئا. هيوئن سانگ موجب ڪشمير ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ پنج هزار کان وڌيڪ راهب هئا. ماڻهو چار وڏن اسٽوپن جي عزت ڪندا هئا، جن کي روايت موجب قديم زماني ۾ [[اشوڪ اعظم]] تعمير ڪرايو هو.<ref name="Xuanzang1996"/> === ڪنشڪ ۽ ٻڌ ڌرم جا صحيفا === هيوئن سانگ موجب شهنشاهه ڪنشڪ ڪشمير ۾ ڪيترائي ٻڌ وِهار تعمير ڪرايا هئا. هن ٻڌ فلسفي جي تشريحي ڪتابن کي ٽامي جي تختين تي لکرائڻ جو انتظام ڪيو، جن ۾ لڳ ڀڳ 960,000 لفظ هجڻ جو بيان ملي ٿو. اهي تختيون هڪ نئين تعمير ڪرايل وڏي اسٽوپا ۾ محفوظ ڪيون ويون. ڪشمير ۾ ڪيترائي اهڙا راهب موجود هئا، جيڪي [[تري پٽڪ]] جي علم ۾ مهارت رکندا هئا. هيوئن سانگ ڪشمير ۾ ٻه سال رهيو ۽ انهن عالمن وٽ ٻڌ فلسفي جي ڪتابن جو مطالعو ڪيو.<ref name="Xuanzang1996"/> === ڦورن کان بچاءُ جو واقعو === هيوئن سانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ٻڌ ۽ غيرٻڌ ماڻهن طرفان مليل مدد جا ڪيترائي واقعا بيان ڪيا آهن. هڪ ڀيري هو ساٿين سان گڏ ساڪلا ۽ نرسنها جي علائقن مان گذرندي پلاش جي وڏي ٻيلي ۾ پهتو. اتي ڦورن سندن قافلي تي حملو ڪيو ۽ کين قتل ڪرڻ لاءِ هڪ سڪل تلاءَ ڏانهن وٺي ويا. هيوئن سانگ ۽ هڪ ٻيو راهب ڪنهن طرح اتان نڪري ويجهي ڳوٺ ڏانهن ڀڄي ويا. اتي کين هڪ برهمڻ مليو، جيڪو پنهنجي زمين کيڙي رهيو هو. هنن برهمڻ کي سڄو واقعو ٻڌايو. برهمڻ ڳوٺ وڃي دهل وڄايو ۽ سنک ڦوڪيو، جنهن تي لڳ ڀڳ اسي ماڻهو گڏ ٿيا. اهي سڀ گڏجي ڦورن جي قبضي مان هيوئن سانگ جي ساٿين کي ڇڏائڻ ويا. جڏهن آزاد ٿيل ساٿي پنهنجي ڦريل مال تي افسوس ڪري رهيا هئا، تڏهن هيوئن سانگ کين چيو ته پنهنجي جان بچڻ تي خوش ٿيڻ گهرجي ۽ مال جي نقصان تي پريشان نه ٿيڻ گهرجي. ڳوٺاڻن کين رهائش ۽ مدد فراهم ڪئي، جنهن کان پوءِ قافلي پنهنجو سفر جاري رکيو.<ref name="Yunghsi1959"/> === هڪ غيرمعمولي عمر واري برهمڻ جي روايت === هيوئن سانگ هڪ ٻي روايت ۾ هڪ اهڙي برهمڻ سان ملاقات جو ذڪر ڪيو، جنهن جي عمر ست سؤ سال بيان ڪئي وئي آهي. ان برهمڻ جا ٻه ساٿي پڻ هڪ سؤ سالن کان وڌيڪ عمر وارا ٻڌايا ويا آهن. اهي ويدن ۽ ٻڌ فلسفي جي ''مڌيمڪ شاستر'' ۾ مهارت رکندا هئا. انهن هيوئن سانگ ۽ سندس ساٿين کي کاڌو ۽ ڪپڙا ڏنا. هيوئن سانگ موجب هن ان برهمڻ وٽ هڪ مهينو رهي مڌيمڪ فلسفي جو مطالعو ڪيو. ست سؤ سالن جي عمر وارو بيان تاريخي حقيقت بدران هڪ غيرمعمولي روايت سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Yunghsi1959"/> == پانِني جي يادگار == هيوئن سانگ موجب ورشا ملڪ جي اتر اوڀر ۾ هڪ اوچو جبل هو، جتي نيري پٿر مان ٺهيل ديوي '''ڀيما ديوي''' جو مجسمو موجود هو. ڀيما ديوي کي [[پاروتي]]، يعني [[شِو]] يا مهيشور جي زال، سان منسوب ڪيو ويندو هو. هيءُ هڪ اهم تيرٿ هو، جتي پري پري کان ماڻهو عبادت لاءِ ايندا هئا. جبل جي دامن ۾ مهيشور جو هڪ ٻيو مندر موجود هو، جتي جسم تي رک مليندڙ اگهاڙا سنياسي مذهبي رسمون ادا ڪندا هئا.<ref name="Xuanzang1996"/> === شالاتور ۽ پانِني === انهن مندرن کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي''، يعني اٽڪل ٻارهن ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر طرف '''[[شالاتور]]''' (Śalātura) واقع هو. هيوئن سانگ موجب هيءُ مشهور سنسڪرت گرامر دان ۽ عالم '''[[پانِني]]''' جو جنم هنڌ هو. پانِني کي '''شبد وديا شاستر'''، يعني ٻوليءَ ۽ لفظن جي علم بابت ڪتاب، جو مصنف قرار ڏنو ويو.<ref name="Xuanzang1996"/> روايتي بيان موجب پانِني شِو يا مهيشور کان متاثر ٿي علم جي ڳولا شروع ڪئي. هن قديم ۽ پنهنجي دور جي ڳالهائجندڙ ٻولين، لفظن ۽ انهن جي استعمال جو گهرو مطالعو ڪيو. ان کان پوءِ هن لڳ ڀڳ هڪ هزار سُوترن يا منظوم قاعدن تي مشتمل هڪ علمي تصنيف تيار ڪئي، جيئن هيوئن سانگ جي احوال ۾ بيان ٿيل آهي. هيوئن سانگ موجب هندو عالم اهي قاعدا استاد کان شاگرد تائين زباني طور منتقل ڪندا هئا. ان علمي روايت سبب شالاتور جا برهمڻ وڏي علمي قابليت ۽ وسيع ڄاڻ جي ڪري مشهور هئا. شهر ۾ پانِني جو هڪ مجسمو پڻ نصب هو، جنهن جي ذريعي سندس علمي خدمتن کي عزت ڏني ويندي هئي.<ref name="Xuanzang1996"/> ==== ٽڪا، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[ٽڪا جي بادشاهت|ٽڪا جو ملڪ]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هو. ان جي اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] ۽ اوڀر ۾ [[بياس ندي|وپاشا ندي]] وهندي هئي. هتي چانورن جو اهڙو قسم، جيڪو پچڻ کان پوءِ چنبڙندو نه هو، ڪڻڪ، سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون وڏي مقدار ۾ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب، هن ملڪ جا گهڻا ماڻهو ٻڌمت جا پيروڪار نه هئا ۽ ڪيترن ئي سَوَن ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. ملڪ ۾ ان وقت رڳو ڏهه ٻڌ خانقاهون باقي هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي انهن جو تعداد گهڻو هو، پر ڪجهه صديون اڳ [[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. شوانزانگ جي بيان ڪيل روايت موجب، مهرڪول پنهنجي ملڪ جي ٻڌ خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪليو وڃي، پر ٻڌ راهبن وٽان ڪو وڏو عالم نه موڪليو ويو. ان ڳالهه تي ڪاوڙجي هن ٻڌمت جي ادارن خلاف سخت ڪارروايون ڪيون. سندس انهن ظلمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست آئي ۽ پوءِ کيس معاف ڪيو ويو، پر شوانزانگ جي ٻڌل روايت موجب، هن بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي وڌيڪ ظلمن ۽ 1,600 اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت پڻ ٻڌل قصا بيان ڪيا آهن. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ساگالا]] ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪري ٿو، جن ۾ سوين راهب رهندا هئا. هن اتي ٽن وڏن اسٽوپن جو پڻ بيان ڏنو، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ اعظم]] ٺهرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چين ڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ ويو. سندس بيان موجب، هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه وارو هڪ علائقو [[ڪنشڪ پهريون|شهنشاهه ڪنشڪ]] جي تابع هو. ڪنشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا ٻوٽا اتر هندستان جي چين ڀڪتي علائقي ۾ آندا ويا هئا. اتان وڌيڪ اتر اوڀر طرف شوانزانگ [[سروواستي واد]] فرقي جي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ پهتو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ اعظم]] جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي عظيم اسٽوپي جو ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. سندس بيان موجب، ان اسٽوپي جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ ٻڌمت سان لاڳاپيل وڏيون غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ ان خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا هڪٻئي جي ايترو ويجهو ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هتي چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. ٻيلا گهاٽا هئا ۽ سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان سرسبز هو. هن ملڪ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ ٻن هزارن کان وڌيڪ راهب [[مهايانا]] ۽ [[هنايانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. اتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي ڪجهه هندو، خاص ڪري شِو جا پوڄاري، پنهنجي جسمن تي رک مليندا هئا. شوانزانگ انهن غيرٻڌ مذهبي گروهن لاءِ پنهنجي مذهبي نقطه نظر موجب اصطلاح استعمال ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪندي اڀن جبلن، اونهيون وادين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري هماليه جي '''ڪلوت''' (Kuluta) ملڪ ۾ پهتو. هي علائقو جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي گهڻائي هئي. ملڪ ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون ۽ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب هئا، جيڪي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جو مطالعو ڪندا هئا. اتي پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جن ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. علائقي ۾ ڪيتريون ئي غارون هيون، جتي ٻڌ [[ارهت]] ۽ هندو [[رشي]] يا سنت رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ ويو. سندس لکڻ موجب، هتان جا ماڻهو سهڻا ۽ قيمتي لباس پائيندا هئا. موسم گرم هئي ۽ ماڻهو عام طور ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} شوانزانگ '''پري ياترا''' (Pariyatra) جي ملڪ جو پڻ دورو ڪيو. هتي ڳئون ۽ رڍون وڏي تعداد ۾ هيون. چانورن جو هڪ اهڙو قسم پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻبو هو. هن علائقي ۾ اٺ ويران ٻڌ خانقاهون ۽ ڏهه ديوتائن جا مندر هئا. هتان جا ٻڌ راهب هنايانا ٻڌمت جو مطالعو ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|[[ديوپرياگ]] وٽ ڀاگيرٿي ۽ الڪنندا ندين جو سنگم. شوانزانگ [[گنگا ندي]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ان کي برڪت وارو پاڻي سمجهندا هئا ۽ ان ۾ وهنجڻ کي گناهن کان ڇوٽڪاري جو ذريعو مڃيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتان جا ماڻهو انب پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ٿيندو هو. موسم گرم هئي ۽ شوانزانگ موجب، ماڻهو خوش اخلاق، نيڪ ۽ علم ۽ فضيلت جا قدر ڪندڙ هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ ٻن هزارن کان وڌيڪ راهب هنايانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ ٻڌ ۽ ٻڌمت جي مقدس شخصيتن جي مجسمن کي جلوسن ۾ کڻي هلڻ، انهن جي پوڄا ڪرڻ ۽ رستن تي لوبان ۽ گل ڇٽڻ جي مذهبي رسمن جو ذڪر ڪيو. هن مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ هو '''ٿانيسر''' يا '''سٿانيشور''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ ويو. شوانزانگ موجب، هتان جا ماڻهو مالدار هئا، پر سندن رويو سخت هو ۽ هو پنهنجي دولت جي نمائش ڪندا هئا. ملڪ ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپو پڻ هو، جنهن سان ڪيترين ئي خدائي ظهورن جون روايتون منسوب هيون. ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[سروگهن]] (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا ندي]] وهندي هئي، جڏهن ته [[جمنا ندي]] ان جي وچ مان گذرندي هئي. شوانزانگ موجب، هتان جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. هو هندو مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً ايماندار هئا. کين علم، فن، هنر، دانائي ۽ نيڪيءَ سان دلچسپي هئي. ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب هئا، جيڪي گهڻو ڪري هنايانا ٻڌمت جو مطالعو ڪندا هئا. ان کان سواءِ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا ندي وهندي هئي، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب، ان ۾ عجيب قسم جا آبي جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ان کي برڪت وارو پاڻي سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ غسل ڪرڻ سان گناهه ڌوپجي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا ندي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. سندس بيان موجب، اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي ماڻهو ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندا هئا. هتان جي موسم نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. ماڻهو ايماندار هئا ۽ علم جي عزت ڪندا هئا. ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون ۽ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب هئا، جيڪي گهڻو ڪري هنايانا ٻڌمت جو مطالعو ڪندا هئا. هتي پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ لکيل ۽ پڙهايل مختلف '''شاسترن'''، يعني مذهبي ۽ فلسفيانه رسالن، جو ذڪر ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميورا''' (Mayura) نالي هڪ گنجان آباد شهر هو، جتي گنگا نديءَ جي ڀرسان هڪ وڏو ديوتائن جو مندر موجود هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن هنڌ کي '''گنگا جو دروازو''' چوندا هئا. هندستان جي پنجن حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ۽ مذهبي غسل لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا، جتي بي سهارا، اڪيلا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} ان هنڌ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جو ملڪ هو، جيڪو گنجان آباد هو ۽ هتان جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. موسم وڌيڪ ٿڌي هئي. شوانزانگ موجب، هتان جي ماڻهن جو رويو سخت ۽ جهيڙاڪ هو. ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ڏهه ديوتائن جا مندر هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب، برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جو ملڪ واقع هو. اتي ڏهه ٻڌ خانقاهون ۽ هڪ هزار راهب هئا، جيڪي هنايانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. ملڪ ۾ پنج ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي ڪجهه غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجي جسمن تي رک مليندا هئا. اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جا ملڪ واقع هئا. ولاشنا جا گهڻا ماڻهو ٻڌمت جا پيروڪار نه هئا. هتي ٻه ٻڌ خانقاهون ۽ ٽي سؤ راهب موجود هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون هيون، جتي هنايانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي ۽ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن کان سواءِ ڏهه ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ ڪپٿ جي هڪ سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون ۽ انهن تي نفيس اُڪير جو ڪم ٿيل هو. خانقاه جي مٿئين حصي ۾ ٻڌ جو مجسمو هو، جڏهن ته داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو رکيل هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاڪا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنيڪبج]] (Kanyākubja)، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ چيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا ندي]] وهندي هئي. هتي رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب، هتان جا ماڻهو سادا، ايماندار، سهڻن نقش و نگارن وارا ۽ باوقار هئا. کين فن، ادب ۽ صاف ڳالهائڻ سان دلچسپي هئي. ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي ۽ باقي اڌ ٻين مذهبن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌ راهب [[مهايانا]] ۽ [[هنايانا]] ٻنهي روايتن جو مطالعو ڪندا هئا، جڏهن ته غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش وردھن]] هو، جيڪو شوانزانگ جي بيان موجب، بيس [[ڪشتريه]] خاندان سان تعلق رکندڙ هندو بادشاهه هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا حڪمران پڻ بادشاهه رهي چڪا هئا ۽ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ حڪمرانن طور مشهور هئا. شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه'''، يعني هرش وردھن، جي زندگيءَ ۽ ڪارنامن جو تفصيلي احوال ڏئي ٿو. هن ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا ۽ مذهبي ڏهاڙن تي سوين ٻڌ راهبن ۽ هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ ڪيترين ئي خانقاهن جو ذڪر ڪيو. اتي پٿر ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر هو، جنهن ۾ ٽيهه فوٽ اوچو ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا ديوتا]] جو مندر هو. ان جي ڀرسان [[شِو|مهيشور]] جو مندر پڻ نيري پٿر مان ٺهيل هو. ٻنهي مندرن ۾ مجسمن ۽ نفيس اُڪير جو ڪم گهڻي مقدار ۾ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب، شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪل''' (Navadevakula) شهر واقع هو، جيڪو گنگا نديءَ جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. شهر جي چوڌاري گلن وارا ٻيلا هئا. اتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ ڪيترين منزلن ۽ ڇتين تي مشتمل هڪ نهايت خوبصورت ديوتائن جو مندر پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جو ملڪ هو. هتي اناج وڏي مقدار ۾ پيدا ٿيندو هو ۽ ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب، ماڻهو نرم دل هئا ۽ فن ۽ هنر سان دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ ٽي هزار راهب هئا، جيڪي هنايانا ۽ مهايانا ٻڌمت جو مطالعو ڪندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ ڏهه ديوتائن جا مندر هئا. ٻڌمت جي [[سوترانتيڪ]] فرقي جا ڪجهه اهم شاستر پڻ هن علائقي ۾ لکيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جو ملڪ هو. شوانزانگ موجب، هتان جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب هئا، جيڪي گهڻو ڪري هنايانا ٻڌمت جو مطالعو ڪندا هئا. انهن جي ويجهو ڏهه ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ اهم شهر قرار ڏنو، جتي گنگا ۽ جمنا ندين جو سنگم ٿئي ٿو. سندس بيان موجب، ماڻهو هتي مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[جمنا ندي]] جي ڪناري '''پرياگ''' (Prayaga) جو ملڪ هو. شوانزانگ موجب، هتي ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا فصل گهڻي مقدار ۾ هئا. ماڻهو مهربان ۽ مددگار هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا ۽ پرياگ ۾ ڪيترن ئي سَوَن ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ لکي ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ چمپا جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو، جنهن ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپو موجود هو. ان اسٽوپي جو بنياد ڊهي چڪو هو ۽ روايت موجب، اهو اصل ۾ [[اشوڪ اعظم]] ٺهرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. شهر جي اوڀر ۾ ٻن ندين جو سنگم ٿيندو هو، جتي ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ ويڪرو وارياسو علائقو ٺهندو هو. ان کي '''خيرات جو عظيم ميدان''' چيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي زيارت لاءِ ايندا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هتي گڏ ٿيندا ۽ ٻنهي ندين جي سنگم تي مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب، ڪجهه ماڻهو پنهنجي مذهبي عقيدي تحت پاڻ کي پاڻيءَ ۾ ٻوڙي جان ڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته هو سمجهندا هئا ته ان سان سندن گناهه معاف ٿيندا ۽ ايندڙ جنم بهتر ٿيندو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جو ملڪ هو. هتي چانور ۽ ڪمند وڏي مقدار ۾ پيدا ٿيندا هئا. شوانزانگ موجب، هتان جا ماڻهو بهادر، تيز مزاج ۽ نيڪ عملن جا شوقين هئا. ملڪ ۾ ڏهه ويران ۽ زبون ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. اتي پنجاهه ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ جي بيان موجب، ان مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن خدائي روشني ظاهر ٿيڻ جو عقيدو موجود هو. هن وڌيڪ لکيو ته ڪجهه ٻڌ مذهبي متنن ۾ پيشنگوئي ڪئي وئي هئي ته تمام پري مستقبل ۾ ٻڌ ڌرم جو خاتمو ڪوشامبي ۾ ٿيندو. ان عقيدي سبب هتي ايندڙ ٻڌ زائرين غمگين ٿي ويندا ۽ روئندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف روانو ٿيو، ٻيهر گنگا ندي پار ڪيائين ۽ '''وشاڪا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب، هتان جا ماڻهو سچا، ايماندار ۽ علم جا شوقين هئا. ملڪ ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون ۽ ٽي هزار راهب هئا، جيڪي هنايانا ٻڌمت جو مطالعو ڪندا هئا. وشاڪا ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ جي سفرنامي جي ڇهين حصي ۾ ٻڌمت جي ڪجهه نهايت مقدس ماڳن جو تفصيلي ذڪر ملي ٿو. هو پنهنجي بيان جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪري ٿو، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب، هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. گاديءَ وارو شهر گهڻو ڪري ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ ڪجهه ماڻهو اڃا اتي رهندا هئا. شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون هيون، جن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ راهب هنايانا ٻڌمت جو مطالعو ڪندا هئا. ملڪ ۾ هڪ سؤ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] جي محل جا زبون آثار ڏٺا. ان جي اوڀر ۾ عظيم ڌرم هال جو اسٽوپو، هڪ ٻيو اسٽوپو ۽ ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپو پڻ هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي اندازي موجب لڳ ڀڳ ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] جو باغ هو. اتي ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي چوٽيءَ تي ڦيٿي جي تصوير اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي تي ڏاند جي تصوير هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ ٻڌ سان لاڳاپيل ڪيترائي تاريخي ۽ مذهبي يادگار ڏٺا، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻا زبون حالت ۾ هئا. هن سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي لڳ ڀڳ برابر اوچائيءَ وارو هڪ ديوتائن جو مندر پڻ موجود هو. ٻئي عمارتون سٺي حالت ۾ هيون. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ اسٽوپن جو هڪ سلسلو ڏٺو، جيڪي روايت موجب، [[اشوڪ اعظم]] [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي ياد ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي نقل ڪيل روايت موجب، ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|[[شراوستي]] جو قديم ماڳ، جنهن جو شوانزانگ دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب، گوتم ٻڌ پنهنجي روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ گهڻو وقت هن علائقي ۾ گذاريو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپل وستو]] جي ملڪ ۾ ويو. سندس بيان موجب، هن ملڪ جو ڪو هڪڙو بادشاهه نه هو ۽ هر شهر جو پنهنجو حاڪم هو. علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. لڳ ڀڳ ٽي هزار راهب انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ هنايانا ٻڌمت جو مطالعو ڪندا هئا. ملڪ ۾ ٻه ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير موجود هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگي ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترن ئي يادگارن ۽ روايتن جو پڻ بيان ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپل وستو کان پوءِ هو اوڀر طرف '''رام گرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ ويو. هتي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپي جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت مقامي روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري طواف ڪندو هو، جڏهن ته هاٿي گل کڻي اچي اسٽوپي تي ڇٽيندا هئا. ان خاص اسٽوپي جي ويجهو هڪ ٻڌ خانقاه هئي، جتي راهب هنايانا ٻڌمت جو مطالعو ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو وڏو اسٽوپو موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ روايت موجب، اشوڪ اعظم تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} ان ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جو ملڪ هو، جتي ڪيترائي شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ وڏي سرن جي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ٻڌ جي آخري زندگي، [[پرينرواڻ]] ۽ سندس آخري رسمن سان لاڳاپيل ڪيترن ئي ماڳن ۽ مذهبي روايتن جو پڻ احوال ڏنو. انهن ۾ ٻڌ جي لاش کي ساڙڻ واري هنڌ جو ذڪر به شامل هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} سفرنامي جي ستين حصي ۾ شوانزانگ پنجن ملڪن جو احوال ڏئي ٿو. هو پنهنجي بيان جي شروعات [[بنارس]] کان ڪري ٿو، جنهن جي اولهه ۾ گنگا ندي وهندي هئي. شهر گنجان آباد هو ۽ گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي تمام ويجهو ٺهيل هئا. شوانزانگ موجب، ماڻهو تمام مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هتي ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو [[هندومت]] سان تعلق رکندا هئا. ملڪ ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هنايانا ٻڌمت جو مطالعو ڪندا هئا. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر هئا، جن مان گهڻا [[شِو|مهيشور]] جي پوڄا لاءِ وقف هئا. ڪجهه مذهبي پيروڪار اگهاڙا رهندا ۽ پنهنجي جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس ڀرسان ورڻا نديءَ جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپو هو، جيڪو روايت موجب، اشوڪ اعظم تعمير ڪرايو هو. ان جي اڳيان سائي پٿر مان ٺهيل هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي سطح آئيني وانگر هموار ۽ چمڪندڙ هئي. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ڪيترن ئي ٻين اسٽوپن، ٿنڀن ۽ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجنپتي''' (Garjanapati) جي ملڪ ۾ ويو، جتي هن '''اوِڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي خانقاه ڏٺي. اها خانقاه نهايت نفيس اُڪير ۽ سينگاريل مجسمن سان آراسته هئي. ان جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ويجهي تلاءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا نديءَ جي اتر طرف ويو ۽ [[وشنو|نارائڻ]] جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيائين. مندر ۾ ڪيترين منزلن وارا منڊپ ۽ ڇتيون هيون. ديوتائن جا ڪيترائي مجسما نهايت نفيس ڪاريگريءَ سان پٿر مان تراشيل هئا. هن مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ اشوڪ اعظم سان منسوب هڪ اسٽوپو هو، جنهن وٽ ويهه فوٽ اوچو ٿنڀو موجود هو. ٿنڀي جي چوٽيءَ تي شينهن جي تصوير يا مجسمو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] پهتو. سندس بيان موجب، هتان جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا. هو ٻڌمت جي روايتي تعليم سان گڏ غيرٻڌ مذهبي فلسفن جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون هيون، پر انهن مان رڳو ڪجهه سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) خانقاه جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ هو اتر طرف '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب، هتان جا گهڻا ماڻهو غيرٻڌ مذهبي مندرن ۽ عقيدن جا پيروڪار هئا. ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو [[نيپال]] جي ملڪ ۾ ويو. هتي گلن، ميون، ياڪن ۽ ٻن مٿن وارن پکين جو ذڪر ملي ٿو. شوانزانگ موجب، هتان جا ماڻهو مزاج ۾ سخت ۽ ٻين کي گهٽ سمجهندڙ هئا، پر دستڪاريءَ ۾ ماهر هئا. ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي ويجهو موجود هئا ۽ ماڻهو ٻڌمت توڙي ٻين مذهبي عقيدن کي مڃيندا هئا. ملڪ ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب هئا، جيڪي هنايانا ۽ مهايانا ٻڌمت جو مطالعو ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايرڻ پربت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== سفرنامي جي اٺين حصي ۾ شوانزانگ [[مگڌ]] جي ملڪ جو احوال ڏئي ٿو. سندس بيان موجب، ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي گهٽ هئي. زمين زرخيز هئي ۽ هتي خوشبودار، غيرمعمولي چمڪ رکندڙ چانور پيدا ٿيندا هئا. چوماسي دوران هتي باقاعدگيءَ سان ٻوڏ ايندي هئي ۽ انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهجي پيو. هتان جا ماڻهو سادا، ايماندار ۽ ٻڌمت جا احترام ڪندڙ هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون ۽ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب هئا. ان کان سواءِ ڪيترائي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب، مگڌ ۾ گنگا نديءَ جي ڏکڻ طرف هڪ تمام قديم شهر موجود هو. هڪ روايت موجب، جڏهن انسانن جون عمريون بي شمار سالن تي مشتمل هونديون هيون، تڏهن هن l05yiynweii41qovejomue8l1bjnrvo 424156 424155 2026-10-21T18:33:05Z Intisar Ali 8681 424156 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{about|تاريخي ٻڌ راهب|هن تي ٻڌل افسانوي ڪردار|Tang Sanzang|2016ع جي فلم|Xuanzang (film)}} {{Redirect|Hun Sang|ڪمبوڊيا جي اڳوڻي وزيراعظم|Hun Sen}} {{Use dmy dates|date=January 2022}} {{Infobox religious biography | name = شوانزانگ | native_name = 玄奘 | native_name_lang = zh | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} {{Infobox Chinese | c = 玄奘 | p = Xuánzàng | w = {{tonesup|Hsüan2-tsang4}} | mi = {{IPAc-cmn|x|üan|2|.|z|ang|4}} | y = Yùhnjohng | j = Jyun4-zong6 | ci = {{IPAc-yue|j|yun|4|-|z|ong|6}} | tl = Hiân-tsòng | h = Hian2-tsong4 | wuu = Yeu-tsaõ | mc = ɣwen-dzáng | san = मोक्षदेवः | altname = چن هوئي يا چن يي{{efn|شوانزانگ جي ڄمڻ وقت رکيل چيني نالي جي اکر بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. تاريخي دستاويزن ۾ ٻه مختلف چيني اکر، {{lang|zh|褘}} ۽ {{lang|zh|禕}}، ملن ٿا، جن جا اچار ترتيبوار {{tlit|zh|Huī}} (هوئي) ۽ {{tlit|zh|Yī}} (يي) آهن.}} | t2 = 陳褘 | s2 = 陈袆 | p2 = Chén Huī | w2 = {{tonesup|Chʻen2 Hui1}} | t3 = 陳禕 | s3 = 陈祎 | p3 = Chén Yī | w3 = {{tonesup|Chʻen2 I1}} }} '''شوانزانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ {{CJKV|t=玄奘|s=玄奘|p=Xuánzàng|w=Hsüan-tsang|cy=Yùhnjohng|v=Huyền Trang|r=Genjō|rr=Hyeonjang}}؛ [[ميڪيون–رائشاور]] رومنائيزيشن: {{transliteration|ko|MR|Hyŏnjang}}). * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ {{CJKV|t=唐三藏|s=唐三藏|p=Táng Sānzàng|w=T‘ang San-tsang|cy=Tòhng Sāamjohng|v=Đường Tam Tạng|r=Tō-Sanzō|rr=Dang-samjang}}؛ ميڪيون–رائشاور: {{transliteration|ko|MR|Tang-samjang}}). * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ {{CJKV|t=玄奘三藏|s=玄奘三藏|p=Xuánzàng Sānzàng|w=Hsüan-tsang San-tsang|cy=Yùhnjohng Sāamjohng|v=Huyền Trang Tam Tạng|r=Genjō-sanzō|rr=Hyeonjang-samjang}}؛ ميڪيون–رائشاور: {{transliteration|ko|MR|Hyŏnjang-samjang}}). * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ {{CJKV|t=玄奘大師|s=玄奘大师|p=Xuánzàng Dàshī|w=Hsüan-tsang Ta-shih|cy=Yùhnjohng Daaihsī|v=Huyền Trang Đại Sư|r=Genjō-daishi|rr=Hyeonjang-daesa}}؛ ميڪيون–رائشاور: {{transliteration|ko|MR|Hyŏnjang-taesa}}). * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ {{CJKV|t=唐僧|s=唐僧|p=Táng Sēng|w=T‘ang Seng|cy=Tòhng Jāng|v=Đường Tăng|r=Tōsō|rr=Dangseung}}؛ ميڪيون–رائشاور: {{transliteration|ko|MR|Tangsŭng}}).{{efn|شوانزانگ جي نالي جون گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: Hyun Tsan، Hhuen Kwan، Hiuan Tsang، Hiouen Thsang، Hiuen Tsang، Hiuen Tsiang، Hsien-tsang، Hsyan-tsang، Hsuan Chwang، Huan Chwang، Hsuan Tsiang، Hwen Thsang، Hsüan Chwang، Hhüen Kwān، Xuan Cang، Xuan Zang، Shuen Shang، Yuan Chang، Yuan Chwang ۽ Yuen Chwang. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد مينڊرين چينيءَ ۾ پِن يِن جو اکر ''x'' ۽ ويڊ–جائلز جو ''hs''، [ɕ] جهڙي آواز جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو ''س'' ۽ ''ش'' جي وچ وارو آواز آهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ ان جو اچار [x] جهڙو هو، جيڪو ''ه'' سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ سبب پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو.}} سندس سرڪاري نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ {{lang|zh|元奘}}) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان Yuan Chang، Yuan Chwang ۽ Yuen Chwang جهڙا مختلف رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> '''تانگ مونڪ''' يا '''تانگ سينگ''' (Tang Seng) کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ {{zh|t=三藏法師|s=三藏法师|p=Sānzàngfǎshī|l=ترپٽڪ جو ڌرمي استاد}}) هو. هن لقب ۾ چيني اکر [[wikt:法|法]] (فا) سنسڪرت لفظ ''[[ڌرم]]'' (Dharma) يا پالي ۽ پراڪرت ٻولين جي لفظ ''ڌم'' (Dhamma) جو ترجمو آهي. هن اصطلاح جو مفهوم ٻڌمت جي تعليم يا ڌرمي قانون سان لاڳاپيل آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهيءَ سبب انگريزي افسانوي ادب ۽ ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي.{{Citation needed|date=February 2014}} == شروعاتي زندگي == {{Buddhism and China}} شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} s9u0lnnm9yjvj0sokbygerbp0f4z883 424157 424156 2026-10-21T18:34:18Z Intisar Ali 8681 /* */ 424157 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = شوانزانگ | native_name = 玄奘 | native_name_lang = zh | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} {{Infobox Chinese | c = 玄奘 | p = Xuánzàng | w = {{tonesup|Hsüan2-tsang4}} | mi = {{IPAc-cmn|x|üan|2|.|z|ang|4}} | y = Yùhnjohng | j = Jyun4-zong6 | ci = {{IPAc-yue|j|yun|4|-|z|ong|6}} | tl = Hiân-tsòng | h = Hian2-tsong4 | wuu = Yeu-tsaõ | mc = ɣwen-dzáng | san = मोक्षदेवः | altname = چن هوئي يا چن يي{{efn|شوانزانگ جي ڄمڻ وقت رکيل چيني نالي جي اکر بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. تاريخي دستاويزن ۾ ٻه مختلف چيني اکر، {{lang|zh|褘}} ۽ {{lang|zh|禕}}، ملن ٿا، جن جا اچار ترتيبوار {{tlit|zh|Huī}} (هوئي) ۽ {{tlit|zh|Yī}} (يي) آهن.}} | t2 = 陳褘 | s2 = 陈袆 | p2 = Chén Huī | w2 = {{tonesup|Chʻen2 Hui1}} | t3 = 陳禕 | s3 = 陈祎 | p3 = Chén Yī | w3 = {{tonesup|Chʻen2 I1}} }} '''شوانزانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ {{CJKV|t=玄奘|s=玄奘|p=Xuánzàng|w=Hsüan-tsang|cy=Yùhnjohng|v=Huyền Trang|r=Genjō|rr=Hyeonjang}}؛ [[ميڪيون–رائشاور]] رومنائيزيشن: {{transliteration|ko|MR|Hyŏnjang}}). * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ {{CJKV|t=唐三藏|s=唐三藏|p=Táng Sānzàng|w=T‘ang San-tsang|cy=Tòhng Sāamjohng|v=Đường Tam Tạng|r=Tō-Sanzō|rr=Dang-samjang}}؛ ميڪيون–رائشاور: {{transliteration|ko|MR|Tang-samjang}}). * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ {{CJKV|t=玄奘三藏|s=玄奘三藏|p=Xuánzàng Sānzàng|w=Hsüan-tsang San-tsang|cy=Yùhnjohng Sāamjohng|v=Huyền Trang Tam Tạng|r=Genjō-sanzō|rr=Hyeonjang-samjang}}؛ ميڪيون–رائشاور: {{transliteration|ko|MR|Hyŏnjang-samjang}}). * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ {{CJKV|t=玄奘大師|s=玄奘大师|p=Xuánzàng Dàshī|w=Hsüan-tsang Ta-shih|cy=Yùhnjohng Daaihsī|v=Huyền Trang Đại Sư|r=Genjō-daishi|rr=Hyeonjang-daesa}}؛ ميڪيون–رائشاور: {{transliteration|ko|MR|Hyŏnjang-taesa}}). * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ {{CJKV|t=唐僧|s=唐僧|p=Táng Sēng|w=T‘ang Seng|cy=Tòhng Jāng|v=Đường Tăng|r=Tōsō|rr=Dangseung}}؛ ميڪيون–رائشاور: {{transliteration|ko|MR|Tangsŭng}}).{{efn|شوانزانگ جي نالي جون گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: Hyun Tsan، Hhuen Kwan، Hiuan Tsang، Hiouen Thsang، Hiuen Tsang، Hiuen Tsiang، Hsien-tsang، Hsyan-tsang، Hsuan Chwang، Huan Chwang، Hsuan Tsiang، Hwen Thsang، Hsüan Chwang، Hhüen Kwān، Xuan Cang، Xuan Zang، Shuen Shang، Yuan Chang، Yuan Chwang ۽ Yuen Chwang. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد مينڊرين چينيءَ ۾ پِن يِن جو اکر ''x'' ۽ ويڊ–جائلز جو ''hs''، [ɕ] جهڙي آواز جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو ''س'' ۽ ''ش'' جي وچ وارو آواز آهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ ان جو اچار [x] جهڙو هو، جيڪو ''ه'' سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ سبب پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو.}} سندس سرڪاري نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ {{lang|zh|元奘}}) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان Yuan Chang، Yuan Chwang ۽ Yuen Chwang جهڙا مختلف رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> '''تانگ مونڪ''' يا '''تانگ سينگ''' (Tang Seng) کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ {{zh|t=三藏法師|s=三藏法师|p=Sānzàngfǎshī|l=ترپٽڪ جو ڌرمي استاد}}) هو. هن لقب ۾ چيني اکر [[wikt:法|法]] (فا) سنسڪرت لفظ ''[[ڌرم]]'' (Dharma) يا پالي ۽ پراڪرت ٻولين جي لفظ ''ڌم'' (Dhamma) جو ترجمو آهي. هن اصطلاح جو مفهوم ٻڌمت جي تعليم يا ڌرمي قانون سان لاڳاپيل آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهيءَ سبب انگريزي افسانوي ادب ۽ ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي.{{Citation needed|date=February 2014}} == شروعاتي زندگي == {{Buddhism and China}} شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} 90ipwkskdbmcyyuxqs9lq2mbfqbbxt4 424158 424157 2026-10-21T18:38:58Z Intisar Ali 8681 424158 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = شوانزانگ | native_name = 玄奘 | native_name_lang = zh | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} {{Infobox Chinese | c = 玄奘 | p = Xuánzàng | w = {{tonesup|Hsüan2-tsang4}} | mi = {{IPAc-cmn|x|üan|2|.|z|ang|4}} | y = Yùhnjohng | j = Jyun4-zong6 | ci = {{IPAc-yue|j|yun|4|-|z|ong|6}} | tl = Hiân-tsòng | h = Hian2-tsong4 | wuu = Yeu-tsaõ | mc = ɣwen-dzáng | san = मोक्षदेवः | altname = چن هوئي يا چن يي{{efn|شوانزانگ جي ڄمڻ وقت رکيل چيني نالي جي اکر بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. تاريخي دستاويزن ۾ ٻه مختلف چيني اکر، {{lang|zh|褘}} ۽ {{lang|zh|禕}}، ملن ٿا، جن جا اچار ترتيبوار {{tlit|zh|Huī}} (هوئي) ۽ {{tlit|zh|Yī}} (يي) آهن.}} | t2 = 陳褘 | s2 = 陈袆 | p2 = Chén Huī | w2 = {{tonesup|Chʻen2 Hui1}} | t3 = 陳禕 | s3 = 陈祎 | p3 = Chén Yī | w3 = {{tonesup|Chʻen2 I1}} }} '''شوانزانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == {{Buddhism and China}} شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} fplj4m6r9nkyqep8tmxt4eq0031gn4c 424159 424158 2026-10-21T18:44:18Z Intisar Ali 8681 /* شروعاتي زندگي */ 424159 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = شوانزانگ | native_name = 玄奘 | native_name_lang = zh | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} {{Infobox Chinese | c = 玄奘 | p = Xuánzàng | w = {{tonesup|Hsüan2-tsang4}} | mi = {{IPAc-cmn|x|üan|2|.|z|ang|4}} | y = Yùhnjohng | j = Jyun4-zong6 | ci = {{IPAc-yue|j|yun|4|-|z|ong|6}} | tl = Hiân-tsòng | h = Hian2-tsong4 | wuu = Yeu-tsaõ | mc = ɣwen-dzáng | san = मोक्षदेवः | altname = چن هوئي يا چن يي{{efn|شوانزانگ جي ڄمڻ وقت رکيل چيني نالي جي اکر بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. تاريخي دستاويزن ۾ ٻه مختلف چيني اکر، {{lang|zh|褘}} ۽ {{lang|zh|禕}}، ملن ٿا، جن جا اچار ترتيبوار {{tlit|zh|Huī}} (هوئي) ۽ {{tlit|zh|Yī}} (يي) آهن.}} | t2 = 陳褘 | s2 = 陈袆 | p2 = Chén Huī | w2 = {{tonesup|Chʻen2 Hui1}} | t3 = 陳禕 | s3 = 陈祎 | p3 = Chén Yī | w3 = {{tonesup|Chʻen2 I1}} }} '''شوانزانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} cwqzmrhwyg22p2t8fglrswxgur9w8d4 424160 424159 2026-10-21T18:50:14Z Intisar Ali 8681 424160 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = شوانزانگ | native_name = 玄奘 | native_name_lang = zh | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} {{Infobox Chinese | c = 玄奘 | p = Xuánzàng | w = {{tonesup|Hsüan2-tsang4}} | mi = {{IPAc-cmn|x|üan|2|.|z|ang|4}} | y = Yùhnjohng | j = Jyun4-zong6 | ci = {{IPAc-yue|j|yun|4|-|z|ong|6}} | tl = Hiân-tsòng | h = Hian2-tsong4 | wuu = Yeu-tsaõ | mc = ɣwen-dzáng | san = मोक्षदेवः | altname = چن هوئي يا چن يي{{efn|شوانزانگ جي ڄمڻ وقت رکيل چيني نالي جي اکر بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. تاريخي دستاويزن ۾ ٻه مختلف چيني اکر، {{lang|zh|褘}} ۽ {{lang|zh|禕}}، ملن ٿا، جن جا اچار ترتيبوار {{tlit|zh|Huī}} (هوئي) ۽ {{tlit|zh|Yī}} (يي) آهن.}} | t2 = 陳褘 | s2 = 陈袆 | p2 = Chén Huī | w2 = {{tonesup|Chʻen2 Hui1}} | t3 = 陳禕 | s3 = 陈祎 | p3 = Chén Yī | w3 = {{tonesup|Chʻen2 I1}} }} '''شوانزانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Naraya t9qx5ghsujr7wn2ecv6oidxnbzr3vr3 424161 424160 2026-10-21T18:52:26Z Intisar Ali 8681 /* */ 424161 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ<br/> شوانزانگ |چيني اچار: شوانزانگ (native_name = (玄奘 | native_name_lang = zh | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} {{Infobox Chinese | c = 玄奘 | p = Xuánzàng | w = {{tonesup|Hsüan2-tsang4}} | mi = {{IPAc-cmn|x|üan|2|.|z|ang|4}} | y = Yùhnjohng | j = Jyun4-zong6 | ci = {{IPAc-yue|j|yun|4|-|z|ong|6}} | tl = Hiân-tsòng | h = Hian2-tsong4 | wuu = Yeu-tsaõ | mc = ɣwen-dzáng | san = मोक्षदेवः | altname = چن هوئي يا چن يي{{efn|شوانزانگ جي ڄمڻ وقت رکيل چيني نالي جي اکر بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. تاريخي دستاويزن ۾ ٻه مختلف چيني اکر، {{lang|zh|褘}} ۽ {{lang|zh|禕}}، ملن ٿا، جن جا اچار ترتيبوار {{tlit|zh|Huī}} (هوئي) ۽ {{tlit|zh|Yī}} (يي) آهن.}} | t2 = 陳褘 | s2 = 陈袆 | p2 = Chén Huī | w2 = {{tonesup|Chʻen2 Hui1}} | t3 = 陳禕 | s3 = 陈祎 | p3 = Chén Yī | w3 = {{tonesup|Chʻen2 I1}} }} '''شوانزانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Naraya kujjrqcnm3hfh6hynv98uvv6l40mdeb 424162 424161 2026-10-21T18:54:03Z Intisar Ali 8681 /* */ 424162 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ <br/>......<br/> شوانزانگ (چيني اچار) |چيني اچار: شوانزانگ (native_name = (玄奘 | native_name_lang = zh | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} {{Infobox Chinese | c = 玄奘 | p = Xuánzàng | w = {{tonesup|Hsüan2-tsang4}} | mi = {{IPAc-cmn|x|üan|2|.|z|ang|4}} | y = Yùhnjohng | j = Jyun4-zong6 | ci = {{IPAc-yue|j|yun|4|-|z|ong|6}} | tl = Hiân-tsòng | h = Hian2-tsong4 | wuu = Yeu-tsaõ | mc = ɣwen-dzáng | san = मोक्षदेवः | altname = چن هوئي يا چن يي{{efn|شوانزانگ جي ڄمڻ وقت رکيل چيني نالي جي اکر بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. تاريخي دستاويزن ۾ ٻه مختلف چيني اکر، {{lang|zh|褘}} ۽ {{lang|zh|禕}}، ملن ٿا، جن جا اچار ترتيبوار {{tlit|zh|Huī}} (هوئي) ۽ {{tlit|zh|Yī}} (يي) آهن.}} | t2 = 陳褘 | s2 = 陈袆 | p2 = Chén Huī | w2 = {{tonesup|Chʻen2 Hui1}} | t3 = 陳禕 | s3 = 陈祎 | p3 = Chén Yī | w3 = {{tonesup|Chʻen2 I1}} }} '''شوانزانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Naraya cviem8xsi10e3t95yohvfhchb33e1hr 424163 424162 2026-10-21T18:59:25Z Intisar Ali 8681 424163 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ <br/>......<br/> شوانزانگ (چيني اچار) |چيني اچار: شوانزانگ (native_name = (玄奘 | native_name_lang = zh | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} {{Infobox Chinese | c = 玄奘 | p = Xuánzàng | w = {{tonesup|Hsüan2-tsang4}} | mi = {{IPAc-cmn|x|üan|2|.|z|ang|4}} | y = Yùhnjohng | j = Jyun4-zong6 | ci = {{IPAc-yue|j|yun|4|-|z|ong|6}} | tl = Hiân-tsòng | h = Hian2-tsong4 | wuu = Yeu-tsaõ | mc = ɣwen-dzáng | san = मोक्षदेवः | altname = چن هوئي يا چن يي{{efn|شوانزانگ جي ڄمڻ وقت رکيل چيني نالي جي اکر بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. تاريخي دستاويزن ۾ ٻه مختلف چيني اکر، {{lang|zh|褘}} ۽ {{lang|zh|禕}}، ملن ٿا، جن جا اچار ترتيبوار {{tlit|zh|Huī}} (هوئي) ۽ {{tlit|zh|Yī}} (يي) آهن.}} | t2 = 陳褘 | s2 = 陈袆 | p2 = Chén Huī | w2 = {{tonesup|Chʻen2 Hui1}} | t3 = 陳禕 | s3 = 陈祎 | p3 = Chén Yī | w3 = {{tonesup|Chʻen2 I1}} }} '''شوانزانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] lqv2tumt7soo8mgmuzipzrjtohiqrpl 424164 424163 2026-10-21T19:12:58Z Intisar Ali 8681 424164 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ <br/>......<br/> شوانزانگ (چيني اچار) |چيني اچار: شوانزانگ (native_name = (玄奘 | native_name_lang = zh | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} {{Infobox Chinese | c = 玄奘 | p = Xuánzàng | w = {{tonesup|Hsüan2-tsang4}} | mi = {{IPAc-cmn|x|üan|2|.|z|ang|4}} | y = Yùhnjohng | j = Jyun4-zong6 | ci = {{IPAc-yue|j|yun|4|-|z|ong|6}} | tl = Hiân-tsòng | h = Hian2-tsong4 | wuu = Yeu-tsaõ | mc = ɣwen-dzáng | san = मोक्षदेवः | altname = چن هوئي يا چن يي{{efn|شوانزانگ جي ڄمڻ وقت رکيل چيني نالي جي اکر بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. تاريخي دستاويزن ۾ ٻه مختلف چيني اکر، {{lang|zh|褘}} ۽ {{lang|zh|禕}}، ملن ٿا، جن جا اچار ترتيبوار {{tlit|zh|Huī}} (هوئي) ۽ {{tlit|zh|Yī}} (يي) آهن.}} | t2 = 陳褘 | s2 = 陈袆 | p2 = Chén Huī | w2 = {{tonesup|Chʻen2 Hui1}} | t3 = 陳禕 | s3 = 陈祎 | p3 = Chén Yī | w3 = {{tonesup|Chʻen2 I1}} }} '''شوانزانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين فصل جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪئي. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. مگڌ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن جي داڻن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن ملڪ ۾ برساتي موسم دوران باقاعدگيءَ سان ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ پاڻيءَ جي گهڻائي سبب ٻيڙين ذريعي سفر ڪرڻ ممڪن هوندو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} litsv37g25nx5y4pkki9svdl0esu8em 424165 424164 2026-10-21T19:25:49Z Intisar Ali 8681 424165 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ <br/>......<br/> شوانزانگ (چيني اچار) |چيني اچار: شوانزانگ (native_name = (玄奘 | native_name_lang = zh | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} {{Infobox Chinese | c = 玄奘 | p = Xuánzàng | w = {{tonesup|Hsüan2-tsang4}} | mi = {{IPAc-cmn|x|üan|2|.|z|ang|4}} | y = Yùhnjohng | j = Jyun4-zong6 | ci = {{IPAc-yue|j|yun|4|-|z|ong|6}} | tl = Hiân-tsòng | h = Hian2-tsong4 | wuu = Yeu-tsaõ | mc = ɣwen-dzáng | san = मोक्षदेवः | altname = چن هوئي يا چن يي{{efn|شوانزانگ جي ڄمڻ وقت رکيل چيني نالي جي اکر بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. تاريخي دستاويزن ۾ ٻه مختلف چيني اکر، {{lang|zh|褘}} ۽ {{lang|zh|禕}}، ملن ٿا، جن جا اچار ترتيبوار {{tlit|zh|Huī}} (هوئي) ۽ {{tlit|zh|Yī}} (يي) آهن.}} | t2 = 陳褘 | s2 = 陈袆 | p2 = Chén Huī | w2 = {{tonesup|Chʻen2 Hui1}} | t3 = 陳禕 | s3 = 陈祎 | p3 = Chén Yī | w3 = {{tonesup|Chʻen2 I1}} }} '''شوانزانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] ===== ٻيا ماڳ ===== {{empty section|date=September 2021}} === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> j6558nkf3hlmhineixkfcylj6rmmv5g 424166 424165 2026-10-21T19:26:47Z Intisar Ali 8681 424166 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ <br/>......<br/> شوانزانگ (چيني اچار) |چيني اچار: شوانزانگ (native_name = (玄奘 | native_name_lang = zh | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} {{Infobox Chinese | c = 玄奘 | p = Xuánzàng | w = {{tonesup|Hsüan2-tsang4}} | mi = {{IPAc-cmn|x|üan|2|.|z|ang|4}} | y = Yùhnjohng | j = Jyun4-zong6 | ci = {{IPAc-yue|j|yun|4|-|z|ong|6}} | tl = Hiân-tsòng | h = Hian2-tsong4 | wuu = Yeu-tsaõ | mc = ɣwen-dzáng | san = मोक्षदेवः | altname = چن هوئي يا چن يي{{efn|شوانزانگ جي ڄمڻ وقت رکيل چيني نالي جي اکر بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. تاريخي دستاويزن ۾ ٻه مختلف چيني اکر، {{lang|zh|褘}} ۽ {{lang|zh|禕}}، ملن ٿا، جن جا اچار ترتيبوار {{tlit|zh|Huī}} (هوئي) ۽ {{tlit|zh|Yī}} (يي) آهن.}} | t2 = 陳褘 | s2 = 陈袆 | p2 = Chén Huī | w2 = {{tonesup|Chʻen2 Hui1}} | t3 = 陳禕 | s3 = 陈祎 | p3 = Chén Yī | w3 = {{tonesup|Chʻen2 I1}} }} '''شوانزانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> 8f066v2qapa63k2qjrt8amuaigj9bea 424167 424166 2026-10-21T19:34:09Z Intisar Ali 8681 424167 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ <br/>......<br/> شوانزانگ (چيني اچار) |چيني اچار: شوانزانگ (native_name = (玄奘 | native_name_lang = zh | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} {{Infobox Chinese | c = 玄奘 | p = Xuánzàng | w = {{tonesup|Hsüan2-tsang4}} | mi = {{IPAc-cmn|x|üan|2|.|z|ang|4}} | y = Yùhnjohng | j = Jyun4-zong6 | ci = {{IPAc-yue|j|yun|4|-|z|ong|6}} | tl = Hiân-tsòng | h = Hian2-tsong4 | wuu = Yeu-tsaõ | mc = ɣwen-dzáng | san = मोक्षदेवः | altname = چن هوئي يا چن يي{{efn|شوانزانگ جي ڄمڻ وقت رکيل چيني نالي جي اکر بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. تاريخي دستاويزن ۾ ٻه مختلف چيني اکر، {{lang|zh|褘}} ۽ {{lang|zh|禕}}، ملن ٿا، جن جا اچار ترتيبوار {{tlit|zh|Huī}} (هوئي) ۽ {{tlit|zh|Yī}} (يي) آهن.}} | t2 = 陳褘 | s2 = 陈袆 | p2 = Chén Huī | w2 = {{tonesup|Chʻen2 Hui1}} | t3 = 陳禕 | s3 = 陈祎 | p3 = Chén Yī | w3 = {{tonesup|Chʻen2 I1}} }} '''شوانزانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> == چيني ٻڌمت تي اثر == [[File:Xuan Zang Statue.jpg|thumb|[[لوئويانگ]] جي [[لونگمين غارون|لونگمين غارن]] ۾ شوانزانگ جو مجسمو.]] پنهنجي سفرن دوران شوانزانگ ڪيترن ئي نامور ٻڌ استادن کان تعليم حاصل ڪئي، خاص طور تي [[نالندا]] ۾، جيڪو ٻڌمت جي تعليم جو هڪ مشهور مرڪز هو. جڏهن هو چين واپس موٽيو، تڏهن پاڻ سان لڳ ڀڳ 657 [[سنسڪرت]] متن کڻي آيو. شهنشاهه جي سرپرستيءَ هيٺ هن [[چانگ آن]]، يعني موجوده [[شيان]]، ۾ ترجمي جو هڪ وڏو ادارو قائم ڪيو، جنهن ۾ [[اوڀر ايشيا]] جي مختلف علائقن مان شاگردن ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. شوانزانگ ڏانهن ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن جي لڳ ڀڳ 1,330 جلدن يا حصن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي جو ڪم منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي مختلف فلسفيانه مڪتبن مان سندس سڀ کان وڌيڪ دلچسپي [[يوگاچار]] (瑜伽行派) ۾ هئي، جنهن کي '''رڳو شعور''' (唯識) جي فلسفيانه نظريي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن چين ۾ انهيءَ روايت تي ٻڌل هڪ فلسفيانه مڪتب قائم ڪيو.<ref name=":2" /> ستين صديءَ ۾ يوگاچار فلسفي بابت سندس علمي تحقيق چيني ٻڌمت ۽ بعد ۾ سڄي اوڀر ايشيا جي ٻڌمت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Garfield">{{cite book |last1=Garfield |first1=J.L. |last2=Westerhoff |first2=J. |title=Madhyamaka and Yogacara: Allies Or Rivals? |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0-19-023129-3 |url=https://books.google.com/books?id=9a7qBgAAQBAJ |pages=139–142}}</ref> انهن فلسفيانه روايتن جي متنن بابت شوانزانگ جي مطالعي، ترجمن ۽ تشريحن اوڀر ايشيا ۾ [[فاشيانگ]] (法相宗) مڪتب جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. شوانزانگ جا ڪجهه شاگرد، جهڙوڪ [[ڪوئيجي]] (窺基؛ 632ع–682ع) ۽ [[وونچوڪ]] (613ع–696ع)، پاڻ به اثرائتا مذهبي ۽ فلسفيانه ليکڪ بڻيا.<ref>[[Benjamin Penny]] (2002)، ''Religion and Biography in China and Tibet''، [https://books.google.com/books?id=-OeX3WCs9cIC&dq=Wonch'uk+influenced+Tibet&pg=PA110 ص 110].</ref><ref name=":1" /> جيتوڻيڪ فاشيانگ مڪتب پاڻ گهڻي عرصي تائين ترقي نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به [[ادراڪ]]، [[شعور]]، [[ڪرم]]، [[ٻيهر جنم]] ۽ ٻين موضوعن بابت ان جا فلسفيانه نظريا ٻڌمت جي ٻين وڌيڪ ڪامياب مڪتبن جي تعليمات جو حصو بڻجي ويا. شوانزانگ جو سڀ کان ويجهو ۽ ممتاز شاگرد ڪوئيجي (窺基) هو، جنهن کي فاشيانگ مڪتب جو پهريون مذهبي پيشوا تسليم ڪيو ويو. ڪوئيجي جي بيان ڪيل شوانزانگ جي منطقي استدلال کي چيني ٻڌمت جا عالم اڪثر صحيح نموني سمجهي نه سگهندا هئا، ڇاڪاڻ ته کين [[هندستاني منطق]] جي ضروري علمي پسمنظر جي کوٽ هئي.<ref name=":1">Eli Franco، "Xuanzang's proof of idealism." ''Horin''، جلد 11 (2004)، ص 199–212.</ref> شوانزانگ هندستاني ٻڌمت جي متنن جي چيني ٻوليءَ ۾ وسيع، پر نهايت احتياط سان ڪيل ترجمن سبب مشهور آهي. انهن ترجمن جي مدد سان بعد وارن عالمن لاءِ ڪجهه گم ٿي ويل هندستاني ٻڌمت جي اصل متنن جي مواد کي چيني ترجمن مان ٻيهر حاصل ڪرڻ ممڪن ٿيو. هن ڏانهن انهن متنن جي تشريح طور ''[[چينگ ويشي لون]]'' جي تصنيف يا ترتيب ڏيڻ جو ڪم پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو اوڀر ايشيا جي ٻڌمت جي سمورن مڪتبن جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻيو ۽ اڄ تائين پنهنجي اهميت برقرار رکيو اٿس.<ref>{{cite book |last1=To |first1=L. |last2=Li |first2=S.K. |title=The Prajna Paramita Heart Sutra |publisher=Sutra Translation Committee of the U.S. & Canada |series=Sutra Translation Committee of the United States and Canada dharma series |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920220440/https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> === حڪمت جي ڪمال وارو سوتر === شوانزانگ چين واپس موٽڻ وقت ''[[مهاپرجناپارميتا سوتر]]'' جا ٽي نسخا پاڻ سان کڻي آيو هو.<ref name="Wriggins206">Wriggins، 1996، ص 206.</ref> 660ع ۾ شوانزانگ پنهنجي شاگرد مترجمن جي هڪ جماعت سان گڏ هن تمام وڏي تصنيف جي ترجمي جو ڪم شروع ڪيو. هن اصل متن جي صحت ۽ اعتبار کي برقرار رکڻ لاءِ ٽنهي نسخن کي استعمال ڪيو.<ref name="Wriggins206" /> سندس ڪيترن شاگرد مترجمن کيس صلاح ڏني ته هن وڏي تصنيف جو مختصر ترجمو تيار ڪيو وڃي. تنهن هوندي به، ڪجهه خواب ڏسڻ کان پوءِ سندس فيصلو وڌيڪ پختو ٿي ويو ۽ هن اصل تصنيف جي سمورن 600 بابن تي مشتمل مڪمل، غيرمختصر ۽ وفادار ترجمو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Wriggins207">Wriggins، 1996، ص 207.</ref> == اصل تصنيفون == {{main|Records of the Western Regions}} جيتوڻيڪ شوانزانگ بنيادي طور پنهنجي ترجمي واري ڪم سبب مشهور آهي، پر هن ڪجهه اصل تصنيفون پڻ لکيون. 646ع ۾ شهنشاهه جي درخواست تي شوانزانگ پنهنجو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' مڪمل ڪيو، جيڪو وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۽ هندستان جي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf "Has Xuanzang really been in Mathurā?: Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia — How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim."] ڪتاب: ''Essays on East Asian Religion and Culture: Festschrift in Honor of Nishiwaki Tsuneki on the Occasion of His 65th Birthday''، ايڊيٽر: Christian Wittern ۽ Shi Lishan، ڪيوٽو، 2007، ص 35–73، خاص طور ص 35.</ref> هن ڪتاب جو پهريون فرانسيسي ترجمو چين جي ٻولي ۽ ثقافت جي ماهر [[ستانسلاس جوليان]] 1857ع ۾ ڪيو. شوانزانگ [[يوگاچار]] ٻڌ فلسفي بابت هڪ وڏي تصنيف ''[[چينگ ويشي لون]]'' پڻ تيار ڪئي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Xuanzang's Translations and Works |url=http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |access-date=2022-09-27 |website=www.acmuller.net |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921202237/http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |url-status=live}}</ref> هن ڏانهن منسوب هڪ ٻي اصل تصنيف ''باشي گُوئيجو سونگ'' (八識規矩頌) آهي، جنهن جي عنوان جي معنيٰ '''اٺن شعورن جي جوڙجڪ بابت منظوم بيت''' آهي.<ref name=":0" /> شوانزانگ جي سوانح عمري پڻ ٻڌ راهب '''هوئيلي''' (慧立) لکي هئي. شوانزانگ جي سفرنامي ۽ هوئيلي جي لکيل سوانح عمريءَ جا انگريزي ترجما [[سيموئل بيل]] ترتيبوار 1884ع ۽ 1911ع ۾ شايع ڪيا.<ref>Beal، 1884.</ref><ref>Beal، 1911.</ref> ٿامس واٽرس جو تفصيلي حاشين سان گڏ انگريزي ترجمو [[ٿامس وليم رائس ڊيوڊس]] ۽ [[اسٽيفن ووٽن بشيل]] مرتب ڪيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1905ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. === ڇاپا === {{refbegin}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India, 629-645 A.D. Vol.1 |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |year=1904 |publisher=Royal Asiatic Society, London}} [https://archive.org/details/onyuanchwangstr01wattgoog ٻيو جلد]. ٻيهر ڇاپو: Hesperides Press، 1996. {{ISBN|978-1-4067-1387-9}}. * Beal, Samuel (1884). ''Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang''. ٻه جلد. مترجم: Samuel Beal. لنڊن، 1884. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Oriental Books Reprint Corporation، 1969. [https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsuoft پهريون جلد]، [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft ٻيو جلد]. * Julien, Stanislas (1857/1858). ''Mémoires sur les contrées occidentales''. L'Imprimerie impériale، پيرس. [https://archive.org/details/mmoiressurlesco01juligoog پهريون جلد]، [https://archive.org/details/mmoiressurlesco00juligoog ٻيو جلد]. * Li, Rongxi (مترجم) (1995). ''The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-02-8}}. {{refend}} == تاريخي ۽ ثقافتي ورثو == [[File:Xuanzang Temple 01.jpg|upright=1.13|right|thumb|[[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]]، [[تائيوان]].]] شوانزانگ جو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ملڪن بابت ڪنهن چيني ٻڌ ياتريءَ طرفان ايندڙ نسلن لاءِ ڇڏيل سڀ کان ڊگهن ۽ تفصيلي احوالن مان هڪ آهي. جيتوڻيڪ سندس سفر جو بنيادي مقصد ٻڌمت جا ڪتاب حاصل ڪرڻ ۽ هندستان ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ هو، پر هن پنهنجي سفر دوران ان کان گهڻو وڌيڪ ڪم ڪيو. هن جن ملڪن ۽ علائقن جو دورو ڪيو، تن جي سياسي ۽ سماجي حالتن بابت پڻ اهم تاريخي معلومات محفوظ ڪئي. [[بنگال]] ۾ سندس دورو ڪيل هنڌن، خاص طور [[ڪرناسورنا]] جي ويجهو '''رڪتمرتيڪا'''، [[پندرنگر]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]] ۽ [[هريڪيل]] بابت سندس بيان بنگال جي آثار قديمه جي تاريخ کي قلمبند ڪرڻ ۾ تمام گهڻو مددگار ثابت ٿيو آهي. سندس سفرنامو ستين صديءَ جي بنگال جي تاريخ، خاص طور [[ششانڪ]] جي حڪمرانيءَ هيٺ [[گوڙ (علائقو)|گوڙ]] جي بادشاهت بابت پڻ اهم معلومات فراهم ڪري ٿو، جيتوڻيڪ ڪجهه موقعن تي سندس بيان ۾ واضح جانبداري به نظر اچي ٿي. شوانزانگ سنسڪرت ۾ لکيل ٻڌمت جون 657 تصنيفون حاصل ڪيون ۽ انهن جا ترجما ڪيا. هن هندستان جي مختلف علائقن مان ٻڌمت جي اعليٰ ترين ممڪن تعليم حاصل ڪئي. سندس انهن سرگرمين جو وڏو حصو سندس سفرنامي سان لاڳاپيل سوانحي ڪتاب ''شوانزانگ جي زندگي'' ۾ بيان ٿيل آهي، جيڪو هوئيلي لکيو هو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو هن سوتر جي سمورين چيني تشريحن ۽ چين، ڪوريا، ويٽنام ۽ جاپان ۾ ان جي مذهبي تلاوتن جو بنياد بڻيو.<ref name="nattier188">Nattier، 1992، ص 188.</ref> چيني ترجمي جي روايتي معيارن موجب شوانزانگ جو ترجمي وارو انداز ڪجهه ڳرو، پيچيدو ۽ اصل متن جي لفظن سان حد کان وڌيڪ وفادار هو، پر ساڳئي وقت هن مذهبي ۽ فلسفيانه اصطلاحن ۾ علمي جدتون پڻ متعارف ڪرايون. عام طور جتي اڳوڻي مترجم [[ڪمارجيو]] جو ترجمو پڻ موجود هوندو آهي، اتي ڪمارجيو جو ترجمو وڌيڪ مقبول رهيو آهي.<ref name="nattier188" /> === افسانوي ادب ۾ === [[ريشم رستو|ريشم واري رستي]] تي شوانزانگ جو سفر ۽ ان جي چوڌاري پيدا ٿيل ڏندڪٿائون [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور جي مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' لاءِ الهام جو ذريعو بڻيون. هي ناول [[چيني ادب]] جي عظيم ڪلاسيڪي تصنيفن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. ناول ۾ شوانزانگ تي ٻڌل افسانوي ڪردار [[تانگ سانزانگ]] کي '''سونهري جيت''' (Golden Cicada) جو ٻيهر جنم ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو [[گوتم ٻڌ]] جو هڪ شاگرد هو. سفر دوران چار طاقتور شاگرد سندس حفاظت ڪندا آهن. انهن مان هڪ [[سن ووڪونگ]]، يعني باندر بادشاهه، خاص طور تمام گهڻو مقبول ٿيو ۽ هن [[چيني ثقافت]] سان گڏ جديد [[جاپان|جاپاني]] [[مانگا]] ۽ [[اينيمي]] تي پڻ گهرو اثر ڇڏيو. انهن ۾ مشهور ''[[ڊريگن بال]]'' ۽ ''[[سائيوڪي (مانگا)|سائيوڪي]]'' سلسلا پڻ شامل آهن. هي ڪردار اولهه جي دنيا ۾ [[آرٿر ويلي]] جي ترجمي ۽ بعد ۾ مشهور ٽيليويزن سلسلي ''[[مانڪي (ٽيليويزن سلسلو)|مانڪي]]'' جي ذريعي پڻ مشهور ٿيو. [[يوان گهراڻو|يوان گهراڻي]] جي دور ۾ '''وو چانگ لنگ''' (吳昌齡) شوانزانگ جي مقدس مذهبي ڪتابن حاصل ڪرڻ واري سفر بابت هڪ [[ناٽڪ]] پڻ لکيو. 2016ع ۾ فلم ''[[شوانزانگ (فلم)|شوانزانگ]]'' چين ۽ هندستان جي سرڪاري گڏيل فلمي پيداوار طور جاري ڪئي وئي. ان جي عڪسبنديءَ ۽ فلمي پيشڪش سبب هن فلم کي [[89هون اڪيڊمي ايوارڊز|89هين اڪيڊمي ايوارڊز]] ۾ بهترين پرڏيهي ٻوليءَ جي فلم جي مقابلي لاءِ چين جي اميدوار طور پيش ڪيو ويو، پر آخرڪار اها نامزدگي حاصل نه ڪري سگهي. === جسماني تبرڪ === شوانزانگ جي کوپڙيءَ سان منسوب هڪ مقدس تبرڪ 1956ع تائين [[تيانجن]] جي [[عظيم شفقت جو مندر|عظيم شفقت واري مندر]] ۾ محفوظ هو. 1956ع ۾ اهو تبرڪ نالندا منتقل ڪيو ويو. هڪ روايت موجب ان جي منتقلي [[دلائي لاما]] جي ذريعي ٿي ۽ پوءِ اهو هندستان کي پيش ڪيو ويو. هي تبرڪ ڊگهي عرصي تائين [[پٽنا عجائب گهر]] ۾ رکيل هو، پر 2007ع ۾ ان کي نالندا ۾ نئين تعمير ٿيل يادگاري هال ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>[http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html Relic of famous Chinese monk moved to new memorial hall in N India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220012920/http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html |date=20 February 2007}} China.com، Xinhua، 11 فيبروري 2007.</ref> چين جي [[سيچوان]] صوبي جي [[چينگدو]] شهر ۾ واقع [[وينشو مندر (چينگدو)|وينشو خانقاه]] پڻ دعويٰ ڪري ٿي ته شوانزانگ جي کوپڙيءَ جو هڪ حصو وٽس محفوظ آهي. 1942ع ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] جا سپاهي شوانزانگ جي جسماني باقيات جو ڪجهه حصو [[نانجنگ]] مان کڻي ويا. اهي تبرڪ هاڻي جاپان جي [[نارا، نارا|نارا]] شهر ۾ واقع [[ياڪوشي جي]] مندر ۾ محفوظ آهن.<ref>Arai, Kiyomi. "Yakushiji offers peace of mind." اصل اشاعت: [[Yomiuri Shimbun]]. [http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 Buddhist Channel Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308150926/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 |date=8 March 2011}}، 25 سيپٽمبر 2008؛ حاصل ڪيل 23 مئي 2009.</ref> مئي 1956ع ۾ جاپاني حڪومت شوانزانگ جا ڪجهه تبرڪ تائيوان جي حڪومت کي واپس ڪيا، جنهن جاپان کي باقي تبرڪ پاڻ وٽ رکڻ جي اجازت ڏني. واپس ڪيل تبرڪ آخرڪار [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]]، تائيوان، ۾ محفوظ ڪيا ويا. == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|[[نالندا]]، [[بهار]]، ڀارت ۾ شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|شيان ۾ وڏي جهنگلي هنج پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو، 2011ع. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] ياترا خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چينگ ويشي لون]]'' * ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا]] * [[ريشم واري رستي ذريعي ٻڌمت جي ڦهلاءُ]] * [[ٻڌمت جي گڏيل سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني کوجنا]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[يي جنگ (راهب)|يي جنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان وطن موڪليل ٻڌمت جي مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. ۽ Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. نئين دهلي: Aditya Prakashan، 2014. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book|author=Kahar Barat|title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters|url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies|isbn=978-0-933070-46-2}} * Jain, Sandhya ۽ Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. نئين دهلي: Ocean Books. == حوالا == {{Reflist|30em}} === استعمال ٿيل ماخذ === {{refbegin}} * Beal, Samuel، مترجم (1911). [https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp ''The Life of Hiuen-Tsiang'']. ٻڌ راهب هوئيلي جي چيني متن تان ترجمو. لنڊن، 1911. ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973. هي هڪ پراڻو ۽ مختصر ترجمو آهي. * Bernstein, Richard (2001). ''Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment''. Alfred A. Knopf، نيويارڪ. {{ISBN|0-375-40009-5}}. * Christie, Anthony (1968). ''Chinese Mythology''. Feltham، Middlesex: Hamlyn Publishing. {{ISBN|0600006379}}. * Gordon, Stewart (2008). ''When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the "Riches of the East"''. Da Capo Press، Perseus Books. {{ISBN|0-306-81556-7}}. * Julien, Stanislas (1853). [https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog ''Histoire de la vie de Hiouen-Thsang'']. هوئيلي ۽ ين تسونگ جي لکيل سوانح عمري، پيرس. * {{cite book|first=Li|last=Yung-hsi|year=1959|title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated)|publisher=Chinese Buddhist Association, Beijing}} هي نسبتاً جديد، پر مختصر ترجمو آهي. * Li, Rongxi، مترجم (1995). ''A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-00-1}}. هي جديد ۽ مڪمل ترجمو آهي. * Nattier, Jan (1992). "The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text?" ''Journal of the International Association of Buddhist Studies''، جلد 15، شمارو 2، ص 153–223. [http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 پي ڊي ايف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |date=29 October 2013}} * Saran, Mishi (2005). ''Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang''. Penguin Books. {{ISBN|978-0-14-306439-8}}. * [[سن شوئيون]] (2003). ''Ten Thousand Miles Without a Cloud''. شوانزانگ جي سفرن جي رستن تي ٻيهر سفر جو احوال. Harper Perennial. {{ISBN|0-00-712974-2}}. * Waley, Arthur (1952). ''The Real Tripitaka, and Other Pieces''. لنڊن: G. Allen and Unwin. * Watters, Thomas (1904–1905). [https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ ''On Yuan Chwang's Travels in India'']. لنڊن: Royal Asiatic Society. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Munshiram Manoharlal، 1973. * Wriggins, Sally Hovey (1996). ''Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road''. Westview Press. نظرثاني ٿيل ۽ وڌايل ڇاپو: ''The Silk Road Journey with Xuanzang''، Westview Press، 2003. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * Wriggins, Sally Hovey (2004). ''The Silk Road Journey with Xuanzang''. بولڊر، ڪولوراڊو: Westview Press. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, CA |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url={{Google books |5ABuAAAAMAAJ |plainurl=y}}}} * Yu, Anthony C.، مرتب ۽ مترجم (1980؛ اصل ڇاپو 1977). ''The Journey to the West''. شڪاگو ۽ لنڊن: University of Chicago Press. {{ISBN|978-0-226-97150-6}}. افسانوي تصنيف. {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Xuanzang}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاويهار، گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي]. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي معلومات] — انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005}} — ٻڌ راهب هوئيلي (沙门慧立) جي لکيل ''شوانزانگ جي زندگي'' جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي وضاحت ڪندڙ منظوم بيت] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ جي تصنيف، رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح (1986). {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:چيني ٻڌمت جا عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي ياترائن جا احوال]] [[زمرو:چيني سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] 28fe7f09i3u5vsle6qwe2jt9zb3z2p1 424168 424167 2026-10-21T19:35:00Z Intisar Ali 8681 424168 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ <br/>......<br/> شوانزانگ (چيني اچار) |چيني اچار: شوانزانگ (native_name = (玄奘 | native_name_lang = zh | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} {{Infobox Chinese | c = 玄奘 | p = Xuánzàng | w = {{tonesup|Hsüan2-tsang4}} | mi = {{IPAc-cmn|x|üan|2|.|z|ang|4}} | y = Yùhnjohng | j = Jyun4-zong6 | ci = {{IPAc-yue|j|yun|4|-|z|ong|6}} | tl = Hiân-tsòng | h = Hian2-tsong4 | wuu = Yeu-tsaõ | mc = ɣwen-dzáng | san = मोक्षदेवः | altname = چن هوئي يا چن يي{{efn|شوانزانگ جي ڄمڻ وقت رکيل چيني نالي جي اکر بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. تاريخي دستاويزن ۾ ٻه مختلف چيني اکر، {{lang|zh|褘}} ۽ {{lang|zh|禕}}، ملن ٿا، جن جا اچار ترتيبوار {{tlit|zh|Huī}} (هوئي) ۽ {{tlit|zh|Yī}} (يي) آهن.}} | t2 = 陳褘 | s2 = 陈袆 | p2 = Chén Huī | w2 = {{tonesup|Chʻen2 Hui1}} | t3 = 陳禕 | s3 = 陈祎 | p3 = Chén Yī | w3 = {{tonesup|Chʻen2 I1}} }} '''شوانزانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> == چيني ٻڌمت تي اثر == [[File:Xuan Zang Statue.jpg|thumb|[[لوئويانگ]] جي [[لونگمين غارون|لونگمين غارن]] ۾ شوانزانگ جو مجسمو.]] پنهنجي سفرن دوران شوانزانگ ڪيترن ئي نامور ٻڌ استادن کان تعليم حاصل ڪئي، خاص طور تي [[نالندا]] ۾، جيڪو ٻڌمت جي تعليم جو هڪ مشهور مرڪز هو. جڏهن هو چين واپس موٽيو، تڏهن پاڻ سان لڳ ڀڳ 657 [[سنسڪرت]] متن کڻي آيو. شهنشاهه جي سرپرستيءَ هيٺ هن [[چانگ آن]]، يعني موجوده [[شيان]]، ۾ ترجمي جو هڪ وڏو ادارو قائم ڪيو، جنهن ۾ [[اوڀر ايشيا]] جي مختلف علائقن مان شاگردن ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. شوانزانگ ڏانهن ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن جي لڳ ڀڳ 1,330 جلدن يا حصن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي جو ڪم منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي مختلف فلسفيانه مڪتبن مان سندس سڀ کان وڌيڪ دلچسپي [[يوگاچار]] (瑜伽行派) ۾ هئي، جنهن کي '''رڳو شعور''' (唯識) جي فلسفيانه نظريي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن چين ۾ انهيءَ روايت تي ٻڌل هڪ فلسفيانه مڪتب قائم ڪيو.<ref name=":2" /> ستين صديءَ ۾ يوگاچار فلسفي بابت سندس علمي تحقيق چيني ٻڌمت ۽ بعد ۾ سڄي اوڀر ايشيا جي ٻڌمت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Garfield">{{cite book |last1=Garfield |first1=J.L. |last2=Westerhoff |first2=J. |title=Madhyamaka and Yogacara: Allies Or Rivals? |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0-19-023129-3 |url=https://books.google.com/books?id=9a7qBgAAQBAJ |pages=139–142}}</ref> انهن فلسفيانه روايتن جي متنن بابت شوانزانگ جي مطالعي، ترجمن ۽ تشريحن اوڀر ايشيا ۾ [[فاشيانگ]] (法相宗) مڪتب جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. شوانزانگ جا ڪجهه شاگرد، جهڙوڪ [[ڪوئيجي]] (窺基؛ 632ع–682ع) ۽ [[وونچوڪ]] (613ع–696ع)، پاڻ به اثرائتا مذهبي ۽ فلسفيانه ليکڪ بڻيا.<ref>[[Benjamin Penny]] (2002)، ''Religion and Biography in China and Tibet''، [https://books.google.com/books?id=-OeX3WCs9cIC&dq=Wonch'uk+influenced+Tibet&pg=PA110 ص 110].</ref><ref name=":1" /> جيتوڻيڪ فاشيانگ مڪتب پاڻ گهڻي عرصي تائين ترقي نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به [[ادراڪ]]، [[شعور]]، [[ڪرم]]، [[ٻيهر جنم]] ۽ ٻين موضوعن بابت ان جا فلسفيانه نظريا ٻڌمت جي ٻين وڌيڪ ڪامياب مڪتبن جي تعليمات جو حصو بڻجي ويا. شوانزانگ جو سڀ کان ويجهو ۽ ممتاز شاگرد ڪوئيجي (窺基) هو، جنهن کي فاشيانگ مڪتب جو پهريون مذهبي پيشوا تسليم ڪيو ويو. ڪوئيجي جي بيان ڪيل شوانزانگ جي منطقي استدلال کي چيني ٻڌمت جا عالم اڪثر صحيح نموني سمجهي نه سگهندا هئا، ڇاڪاڻ ته کين [[هندستاني منطق]] جي ضروري علمي پسمنظر جي کوٽ هئي.<ref name=":1">Eli Franco، "Xuanzang's proof of idealism." ''Horin''، جلد 11 (2004)، ص 199–212.</ref> شوانزانگ هندستاني ٻڌمت جي متنن جي چيني ٻوليءَ ۾ وسيع، پر نهايت احتياط سان ڪيل ترجمن سبب مشهور آهي. انهن ترجمن جي مدد سان بعد وارن عالمن لاءِ ڪجهه گم ٿي ويل هندستاني ٻڌمت جي اصل متنن جي مواد کي چيني ترجمن مان ٻيهر حاصل ڪرڻ ممڪن ٿيو. هن ڏانهن انهن متنن جي تشريح طور ''[[چينگ ويشي لون]]'' جي تصنيف يا ترتيب ڏيڻ جو ڪم پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو اوڀر ايشيا جي ٻڌمت جي سمورن مڪتبن جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻيو ۽ اڄ تائين پنهنجي اهميت برقرار رکيو اٿس.<ref>{{cite book |last1=To |first1=L. |last2=Li |first2=S.K. |title=The Prajna Paramita Heart Sutra |publisher=Sutra Translation Committee of the U.S. & Canada |series=Sutra Translation Committee of the United States and Canada dharma series |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920220440/https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> === حڪمت جي ڪمال وارو سوتر === شوانزانگ چين واپس موٽڻ وقت ''[[مهاپرجناپارميتا سوتر]]'' جا ٽي نسخا پاڻ سان کڻي آيو هو.<ref name="Wriggins206">Wriggins، 1996، ص 206.</ref> 660ع ۾ شوانزانگ پنهنجي شاگرد مترجمن جي هڪ جماعت سان گڏ هن تمام وڏي تصنيف جي ترجمي جو ڪم شروع ڪيو. هن اصل متن جي صحت ۽ اعتبار کي برقرار رکڻ لاءِ ٽنهي نسخن کي استعمال ڪيو.<ref name="Wriggins206" /> سندس ڪيترن شاگرد مترجمن کيس صلاح ڏني ته هن وڏي تصنيف جو مختصر ترجمو تيار ڪيو وڃي. تنهن هوندي به، ڪجهه خواب ڏسڻ کان پوءِ سندس فيصلو وڌيڪ پختو ٿي ويو ۽ هن اصل تصنيف جي سمورن 600 بابن تي مشتمل مڪمل، غيرمختصر ۽ وفادار ترجمو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Wriggins207">Wriggins، 1996، ص 207.</ref> == اصل تصنيفون == {{main|Records of the Western Regions}} جيتوڻيڪ شوانزانگ بنيادي طور پنهنجي ترجمي واري ڪم سبب مشهور آهي، پر هن ڪجهه اصل تصنيفون پڻ لکيون. 646ع ۾ شهنشاهه جي درخواست تي شوانزانگ پنهنجو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' مڪمل ڪيو، جيڪو وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۽ هندستان جي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf "Has Xuanzang really been in Mathurā?: Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia — How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim."] ڪتاب: ''Essays on East Asian Religion and Culture: Festschrift in Honor of Nishiwaki Tsuneki on the Occasion of His 65th Birthday''، ايڊيٽر: Christian Wittern ۽ Shi Lishan، ڪيوٽو، 2007، ص 35–73، خاص طور ص 35.</ref> هن ڪتاب جو پهريون فرانسيسي ترجمو چين جي ٻولي ۽ ثقافت جي ماهر [[ستانسلاس جوليان]] 1857ع ۾ ڪيو. شوانزانگ [[يوگاچار]] ٻڌ فلسفي بابت هڪ وڏي تصنيف ''[[چينگ ويشي لون]]'' پڻ تيار ڪئي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Xuanzang's Translations and Works |url=http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |access-date=2022-09-27 |website=www.acmuller.net |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921202237/http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |url-status=live}}</ref> هن ڏانهن منسوب هڪ ٻي اصل تصنيف ''باشي گُوئيجو سونگ'' (八識規矩頌) آهي، جنهن جي عنوان جي معنيٰ '''اٺن شعورن جي جوڙجڪ بابت منظوم بيت''' آهي.<ref name=":0" /> شوانزانگ جي سوانح عمري پڻ ٻڌ راهب '''هوئيلي''' (慧立) لکي هئي. شوانزانگ جي سفرنامي ۽ هوئيلي جي لکيل سوانح عمريءَ جا انگريزي ترجما [[سيموئل بيل]] ترتيبوار 1884ع ۽ 1911ع ۾ شايع ڪيا.<ref>Beal، 1884.</ref><ref>Beal، 1911.</ref> ٿامس واٽرس جو تفصيلي حاشين سان گڏ انگريزي ترجمو [[ٿامس وليم رائس ڊيوڊس]] ۽ [[اسٽيفن ووٽن بشيل]] مرتب ڪيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1905ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. === ڇاپا === {{refbegin}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India, 629-645 A.D. Vol.1 |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |year=1904 |publisher=Royal Asiatic Society, London}} [https://archive.org/details/onyuanchwangstr01wattgoog ٻيو جلد]. ٻيهر ڇاپو: Hesperides Press، 1996. {{ISBN|978-1-4067-1387-9}}. * Beal, Samuel (1884). ''Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang''. ٻه جلد. مترجم: Samuel Beal. لنڊن، 1884. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Oriental Books Reprint Corporation، 1969. [https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsuoft پهريون جلد]، [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft ٻيو جلد]. * Julien, Stanislas (1857/1858). ''Mémoires sur les contrées occidentales''. L'Imprimerie impériale، پيرس. [https://archive.org/details/mmoiressurlesco01juligoog پهريون جلد]، [https://archive.org/details/mmoiressurlesco00juligoog ٻيو جلد]. * Li, Rongxi (مترجم) (1995). ''The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-02-8}}. {{refend}} == تاريخي ۽ ثقافتي ورثو == [[File:Xuanzang Temple 01.jpg|upright=1.13|right|thumb|[[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]]، [[تائيوان]].]] شوانزانگ جو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ملڪن بابت ڪنهن چيني ٻڌ ياتريءَ طرفان ايندڙ نسلن لاءِ ڇڏيل سڀ کان ڊگهن ۽ تفصيلي احوالن مان هڪ آهي. جيتوڻيڪ سندس سفر جو بنيادي مقصد ٻڌمت جا ڪتاب حاصل ڪرڻ ۽ هندستان ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ هو، پر هن پنهنجي سفر دوران ان کان گهڻو وڌيڪ ڪم ڪيو. هن جن ملڪن ۽ علائقن جو دورو ڪيو، تن جي سياسي ۽ سماجي حالتن بابت پڻ اهم تاريخي معلومات محفوظ ڪئي. [[بنگال]] ۾ سندس دورو ڪيل هنڌن، خاص طور [[ڪرناسورنا]] جي ويجهو '''رڪتمرتيڪا'''، [[پندرنگر]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]] ۽ [[هريڪيل]] بابت سندس بيان بنگال جي آثار قديمه جي تاريخ کي قلمبند ڪرڻ ۾ تمام گهڻو مددگار ثابت ٿيو آهي. سندس سفرنامو ستين صديءَ جي بنگال جي تاريخ، خاص طور [[ششانڪ]] جي حڪمرانيءَ هيٺ [[گوڙ (علائقو)|گوڙ]] جي بادشاهت بابت پڻ اهم معلومات فراهم ڪري ٿو، جيتوڻيڪ ڪجهه موقعن تي سندس بيان ۾ واضح جانبداري به نظر اچي ٿي. شوانزانگ سنسڪرت ۾ لکيل ٻڌمت جون 657 تصنيفون حاصل ڪيون ۽ انهن جا ترجما ڪيا. هن هندستان جي مختلف علائقن مان ٻڌمت جي اعليٰ ترين ممڪن تعليم حاصل ڪئي. سندس انهن سرگرمين جو وڏو حصو سندس سفرنامي سان لاڳاپيل سوانحي ڪتاب ''شوانزانگ جي زندگي'' ۾ بيان ٿيل آهي، جيڪو هوئيلي لکيو هو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو هن سوتر جي سمورين چيني تشريحن ۽ چين، ڪوريا، ويٽنام ۽ جاپان ۾ ان جي مذهبي تلاوتن جو بنياد بڻيو.<ref name="nattier188">Nattier، 1992، ص 188.</ref> چيني ترجمي جي روايتي معيارن موجب شوانزانگ جو ترجمي وارو انداز ڪجهه ڳرو، پيچيدو ۽ اصل متن جي لفظن سان حد کان وڌيڪ وفادار هو، پر ساڳئي وقت هن مذهبي ۽ فلسفيانه اصطلاحن ۾ علمي جدتون پڻ متعارف ڪرايون. عام طور جتي اڳوڻي مترجم [[ڪمارجيو]] جو ترجمو پڻ موجود هوندو آهي، اتي ڪمارجيو جو ترجمو وڌيڪ مقبول رهيو آهي.<ref name="nattier188" /> === افسانوي ادب ۾ === [[ريشم رستو|ريشم واري رستي]] تي شوانزانگ جو سفر ۽ ان جي چوڌاري پيدا ٿيل ڏندڪٿائون [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور جي مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' لاءِ الهام جو ذريعو بڻيون. هي ناول [[چيني ادب]] جي عظيم ڪلاسيڪي تصنيفن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. ناول ۾ شوانزانگ تي ٻڌل افسانوي ڪردار [[تانگ سانزانگ]] کي '''سونهري جيت''' (Golden Cicada) جو ٻيهر جنم ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو [[گوتم ٻڌ]] جو هڪ شاگرد هو. سفر دوران چار طاقتور شاگرد سندس حفاظت ڪندا آهن. انهن مان هڪ [[سن ووڪونگ]]، يعني باندر بادشاهه، خاص طور تمام گهڻو مقبول ٿيو ۽ هن [[چيني ثقافت]] سان گڏ جديد [[جاپان|جاپاني]] [[مانگا]] ۽ [[اينيمي]] تي پڻ گهرو اثر ڇڏيو. انهن ۾ مشهور ''[[ڊريگن بال]]'' ۽ ''[[سائيوڪي (مانگا)|سائيوڪي]]'' سلسلا پڻ شامل آهن. هي ڪردار اولهه جي دنيا ۾ [[آرٿر ويلي]] جي ترجمي ۽ بعد ۾ مشهور ٽيليويزن سلسلي ''[[مانڪي (ٽيليويزن سلسلو)|مانڪي]]'' جي ذريعي پڻ مشهور ٿيو. [[يوان گهراڻو|يوان گهراڻي]] جي دور ۾ '''وو چانگ لنگ''' (吳昌齡) شوانزانگ جي مقدس مذهبي ڪتابن حاصل ڪرڻ واري سفر بابت هڪ [[ناٽڪ]] پڻ لکيو. 2016ع ۾ فلم ''[[شوانزانگ (فلم)|شوانزانگ]]'' چين ۽ هندستان جي سرڪاري گڏيل فلمي پيداوار طور جاري ڪئي وئي. ان جي عڪسبنديءَ ۽ فلمي پيشڪش سبب هن فلم کي [[89هون اڪيڊمي ايوارڊز|89هين اڪيڊمي ايوارڊز]] ۾ بهترين پرڏيهي ٻوليءَ جي فلم جي مقابلي لاءِ چين جي اميدوار طور پيش ڪيو ويو، پر آخرڪار اها نامزدگي حاصل نه ڪري سگهي. === جسماني تبرڪ === شوانزانگ جي کوپڙيءَ سان منسوب هڪ مقدس تبرڪ 1956ع تائين [[تيانجن]] جي [[عظيم شفقت جو مندر|عظيم شفقت واري مندر]] ۾ محفوظ هو. 1956ع ۾ اهو تبرڪ نالندا منتقل ڪيو ويو. هڪ روايت موجب ان جي منتقلي [[دلائي لاما]] جي ذريعي ٿي ۽ پوءِ اهو هندستان کي پيش ڪيو ويو. هي تبرڪ ڊگهي عرصي تائين [[پٽنا عجائب گهر]] ۾ رکيل هو، پر 2007ع ۾ ان کي نالندا ۾ نئين تعمير ٿيل يادگاري هال ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>[http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html Relic of famous Chinese monk moved to new memorial hall in N India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220012920/http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html |date=20 February 2007}} China.com، Xinhua، 11 فيبروري 2007.</ref> چين جي [[سيچوان]] صوبي جي [[چينگدو]] شهر ۾ واقع [[وينشو مندر (چينگدو)|وينشو خانقاه]] پڻ دعويٰ ڪري ٿي ته شوانزانگ جي کوپڙيءَ جو هڪ حصو وٽس محفوظ آهي. 1942ع ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] جا سپاهي شوانزانگ جي جسماني باقيات جو ڪجهه حصو [[نانجنگ]] مان کڻي ويا. اهي تبرڪ هاڻي جاپان جي [[نارا، نارا|نارا]] شهر ۾ واقع [[ياڪوشي جي]] مندر ۾ محفوظ آهن.<ref>Arai, Kiyomi. "Yakushiji offers peace of mind." اصل اشاعت: [[Yomiuri Shimbun]]. [http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 Buddhist Channel Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308150926/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 |date=8 March 2011}}، 25 سيپٽمبر 2008؛ حاصل ڪيل 23 مئي 2009.</ref> مئي 1956ع ۾ جاپاني حڪومت شوانزانگ جا ڪجهه تبرڪ تائيوان جي حڪومت کي واپس ڪيا، جنهن جاپان کي باقي تبرڪ پاڻ وٽ رکڻ جي اجازت ڏني. واپس ڪيل تبرڪ آخرڪار [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]]، تائيوان، ۾ محفوظ ڪيا ويا. == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|[[نالندا]]، [[بهار]]، ڀارت ۾ شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|شيان ۾ وڏي جهنگلي هنج پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو، 2011ع. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] ياترا خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چينگ ويشي لون]]'' * ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا]] * [[ريشم واري رستي ذريعي ٻڌمت جي ڦهلاءُ]] * [[ٻڌمت جي گڏيل سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني کوجنا]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[يي جنگ (راهب)|يي جنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان وطن موڪليل ٻڌمت جي مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. ۽ Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. نئين دهلي: Aditya Prakashan، 2014. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book|author=Kahar Barat|title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters|url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies|isbn=978-0-933070-46-2}} * Jain, Sandhya ۽ Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. نئين دهلي: Ocean Books. == حوالا == {{Reflist|30em}} === استعمال ٿيل ماخذ === {{refbegin}} * Beal, Samuel، مترجم (1911). [https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp ''The Life of Hiuen-Tsiang'']. ٻڌ راهب هوئيلي جي چيني متن تان ترجمو. لنڊن، 1911. ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973. هي هڪ پراڻو ۽ مختصر ترجمو آهي. * Bernstein, Richard (2001). ''Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment''. Alfred A. Knopf، نيويارڪ. {{ISBN|0-375-40009-5}}. * Christie, Anthony (1968). ''Chinese Mythology''. Feltham، Middlesex: Hamlyn Publishing. {{ISBN|0600006379}}. * Gordon, Stewart (2008). ''When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the "Riches of the East"''. Da Capo Press، Perseus Books. {{ISBN|0-306-81556-7}}. * Julien, Stanislas (1853). [https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog ''Histoire de la vie de Hiouen-Thsang'']. هوئيلي ۽ ين تسونگ جي لکيل سوانح عمري، پيرس. * {{cite book|first=Li|last=Yung-hsi|year=1959|title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated)|publisher=Chinese Buddhist Association, Beijing}} هي نسبتاً جديد، پر مختصر ترجمو آهي. * Li, Rongxi، مترجم (1995). ''A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-00-1}}. هي جديد ۽ مڪمل ترجمو آهي. * Nattier, Jan (1992). "The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text?" ''Journal of the International Association of Buddhist Studies''، جلد 15، شمارو 2، ص 153–223. [http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 پي ڊي ايف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |date=29 October 2013}} * Saran, Mishi (2005). ''Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang''. Penguin Books. {{ISBN|978-0-14-306439-8}}. * [[سن شوئيون]] (2003). ''Ten Thousand Miles Without a Cloud''. شوانزانگ جي سفرن جي رستن تي ٻيهر سفر جو احوال. Harper Perennial. {{ISBN|0-00-712974-2}}. * Waley, Arthur (1952). ''The Real Tripitaka, and Other Pieces''. لنڊن: G. Allen and Unwin. * Watters, Thomas (1904–1905). [https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ ''On Yuan Chwang's Travels in India'']. لنڊن: Royal Asiatic Society. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Munshiram Manoharlal، 1973. * Wriggins, Sally Hovey (1996). ''Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road''. Westview Press. نظرثاني ٿيل ۽ وڌايل ڇاپو: ''The Silk Road Journey with Xuanzang''، Westview Press، 2003. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * Wriggins, Sally Hovey (2004). ''The Silk Road Journey with Xuanzang''. بولڊر، ڪولوراڊو: Westview Press. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, CA |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url={{Google books |5ABuAAAAMAAJ |plainurl=y}}}} * Yu, Anthony C.، مرتب ۽ مترجم (1980؛ اصل ڇاپو 1977). ''The Journey to the West''. شڪاگو ۽ لنڊن: University of Chicago Press. {{ISBN|978-0-226-97150-6}}. افسانوي تصنيف. {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Xuanzang}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاويهار، گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي]. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي معلومات] — انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005}} — ٻڌ راهب هوئيلي (沙门慧立) جي لکيل ''شوانزانگ جي زندگي'' جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي وضاحت ڪندڙ منظوم بيت] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ جي تصنيف، رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح (1986). {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:چيني ٻڌمت جا عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي ياترائن جا احوال]] [[زمرو:چيني سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] <references group="lower-alpha"/> obu1ekns9huncbcos0isf2a79xou9h8 424169 424168 2026-10-21T19:40:45Z Intisar Ali 8681 424169 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ <br/>......<br/> شوانزانگ (چيني اچار) |چيني اچار: شوانزانگ (native_name = (玄奘 | native_name_lang = zh | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} {{Infobox Chinese | c = 玄奘 | p = Xuánzàng | w = {{tonesup|Hsüan2-tsang4}} | mi = {{IPAc-cmn|x|üan|2|.|z|ang|4}} | y = Yùhnjohng | j = Jyun4-zong6 | ci = {{IPAc-yue|j|yun|4|-|z|ong|6}} | tl = Hiân-tsòng | h = Hian2-tsong4 | wuu = Yeu-tsaõ | mc = ɣwen-dzáng | san = मोक्षदेवः | altname = چن هوئي يا چن يي{{efn|شوانزانگ جي ڄمڻ وقت رکيل چيني نالي جي اکر بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. تاريخي دستاويزن ۾ ٻه مختلف چيني اکر، {{lang|zh|褘}} ۽ {{lang|zh|禕}}، ملن ٿا، جن جا اچار ترتيبوار {{tlit|zh|Huī}} (هوئي) ۽ {{tlit|zh|Yī}} (يي) آهن.}} | t2 = 陳褘 | s2 = 陈袆 | p2 = Chén Huī | w2 = {{tonesup|Chʻen2 Hui1}} | t3 = 陳禕 | s3 = 陈祎 | p3 = Chén Yī | w3 = {{tonesup|Chʻen2 I1}} }} '''شوانزانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> == چيني ٻڌمت تي اثر == [[File:Xuan Zang Statue.jpg|thumb|[[لوئويانگ]] جي [[لونگمين غارون|لونگمين غارن]] ۾ شوانزانگ جو مجسمو.]] پنهنجي سفرن دوران شوانزانگ ڪيترن ئي نامور ٻڌ استادن کان تعليم حاصل ڪئي، خاص طور تي [[نالندا]] ۾، جيڪو ٻڌمت جي تعليم جو هڪ مشهور مرڪز هو. جڏهن هو چين واپس موٽيو، تڏهن پاڻ سان لڳ ڀڳ 657 [[سنسڪرت]] متن کڻي آيو. شهنشاهه جي سرپرستيءَ هيٺ هن [[چانگ آن]]، يعني موجوده [[شيان]]، ۾ ترجمي جو هڪ وڏو ادارو قائم ڪيو، جنهن ۾ [[اوڀر ايشيا]] جي مختلف علائقن مان شاگردن ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. شوانزانگ ڏانهن ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن جي لڳ ڀڳ 1,330 جلدن يا حصن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي جو ڪم منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي مختلف فلسفيانه مڪتبن مان سندس سڀ کان وڌيڪ دلچسپي [[يوگاچار]] (瑜伽行派) ۾ هئي، جنهن کي '''رڳو شعور''' (唯識) جي فلسفيانه نظريي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن چين ۾ انهيءَ روايت تي ٻڌل هڪ فلسفيانه مڪتب قائم ڪيو.<ref name=":2" /> ستين صديءَ ۾ يوگاچار فلسفي بابت سندس علمي تحقيق چيني ٻڌمت ۽ بعد ۾ سڄي اوڀر ايشيا جي ٻڌمت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Garfield">{{cite book |last1=Garfield |first1=J.L. |last2=Westerhoff |first2=J. |title=Madhyamaka and Yogacara: Allies Or Rivals? |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0-19-023129-3 |url=https://books.google.com/books?id=9a7qBgAAQBAJ |pages=139–142}}</ref> انهن فلسفيانه روايتن جي متنن بابت شوانزانگ جي مطالعي، ترجمن ۽ تشريحن اوڀر ايشيا ۾ [[فاشيانگ]] (法相宗) مڪتب جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. شوانزانگ جا ڪجهه شاگرد، جهڙوڪ [[ڪوئيجي]] (窺基؛ 632ع–682ع) ۽ [[وونچوڪ]] (613ع–696ع)، پاڻ به اثرائتا مذهبي ۽ فلسفيانه ليکڪ بڻيا.<ref>[[Benjamin Penny]] (2002)، ''Religion and Biography in China and Tibet''، [https://books.google.com/books?id=-OeX3WCs9cIC&dq=Wonch'uk+influenced+Tibet&pg=PA110 ص 110].</ref><ref name=":1" /> جيتوڻيڪ فاشيانگ مڪتب پاڻ گهڻي عرصي تائين ترقي نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به [[ادراڪ]]، [[شعور]]، [[ڪرم]]، [[ٻيهر جنم]] ۽ ٻين موضوعن بابت ان جا فلسفيانه نظريا ٻڌمت جي ٻين وڌيڪ ڪامياب مڪتبن جي تعليمات جو حصو بڻجي ويا. شوانزانگ جو سڀ کان ويجهو ۽ ممتاز شاگرد ڪوئيجي (窺基) هو، جنهن کي فاشيانگ مڪتب جو پهريون مذهبي پيشوا تسليم ڪيو ويو. ڪوئيجي جي بيان ڪيل شوانزانگ جي منطقي استدلال کي چيني ٻڌمت جا عالم اڪثر صحيح نموني سمجهي نه سگهندا هئا، ڇاڪاڻ ته کين [[هندستاني منطق]] جي ضروري علمي پسمنظر جي کوٽ هئي.<ref name=":1">Eli Franco، "Xuanzang's proof of idealism." ''Horin''، جلد 11 (2004)، ص 199–212.</ref> شوانزانگ هندستاني ٻڌمت جي متنن جي چيني ٻوليءَ ۾ وسيع، پر نهايت احتياط سان ڪيل ترجمن سبب مشهور آهي. انهن ترجمن جي مدد سان بعد وارن عالمن لاءِ ڪجهه گم ٿي ويل هندستاني ٻڌمت جي اصل متنن جي مواد کي چيني ترجمن مان ٻيهر حاصل ڪرڻ ممڪن ٿيو. هن ڏانهن انهن متنن جي تشريح طور ''[[چينگ ويشي لون]]'' جي تصنيف يا ترتيب ڏيڻ جو ڪم پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو اوڀر ايشيا جي ٻڌمت جي سمورن مڪتبن جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻيو ۽ اڄ تائين پنهنجي اهميت برقرار رکيو اٿس.<ref>{{cite book |last1=To |first1=L. |last2=Li |first2=S.K. |title=The Prajna Paramita Heart Sutra |publisher=Sutra Translation Committee of the U.S. & Canada |series=Sutra Translation Committee of the United States and Canada dharma series |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920220440/https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> === حڪمت جي ڪمال وارو سوتر === شوانزانگ چين واپس موٽڻ وقت ''[[مهاپرجناپارميتا سوتر]]'' جا ٽي نسخا پاڻ سان کڻي آيو هو.<ref name="Wriggins206">Wriggins، 1996، ص 206.</ref> 660ع ۾ شوانزانگ پنهنجي شاگرد مترجمن جي هڪ جماعت سان گڏ هن تمام وڏي تصنيف جي ترجمي جو ڪم شروع ڪيو. هن اصل متن جي صحت ۽ اعتبار کي برقرار رکڻ لاءِ ٽنهي نسخن کي استعمال ڪيو.<ref name="Wriggins206" /> سندس ڪيترن شاگرد مترجمن کيس صلاح ڏني ته هن وڏي تصنيف جو مختصر ترجمو تيار ڪيو وڃي. تنهن هوندي به، ڪجهه خواب ڏسڻ کان پوءِ سندس فيصلو وڌيڪ پختو ٿي ويو ۽ هن اصل تصنيف جي سمورن 600 بابن تي مشتمل مڪمل، غيرمختصر ۽ وفادار ترجمو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Wriggins207">Wriggins، 1996، ص 207.</ref> == اصل تصنيفون == جيتوڻيڪ شوانزانگ بنيادي طور پنهنجي ترجمي واري ڪم سبب مشهور آهي، پر هن ڪجهه اصل تصنيفون پڻ لکيون. 646ع ۾ شهنشاهه جي درخواست تي شوانزانگ پنهنجو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' مڪمل ڪيو، جيڪو وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۽ هندستان جي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf "Has Xuanzang really been in Mathurā?: Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia — How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim."] ڪتاب: ''Essays on East Asian Religion and Culture: Festschrift in Honor of Nishiwaki Tsuneki on the Occasion of His 65th Birthday''، ايڊيٽر: Christian Wittern ۽ Shi Lishan، ڪيوٽو، 2007، ص 35–73، خاص طور ص 35.</ref> هن ڪتاب جو پهريون فرانسيسي ترجمو چين جي ٻولي ۽ ثقافت جي ماهر [[ستانسلاس جوليان]] 1857ع ۾ ڪيو. شوانزانگ [[يوگاچار]] ٻڌ فلسفي بابت هڪ وڏي تصنيف ''[[چينگ ويشي لون]]'' پڻ تيار ڪئي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Xuanzang's Translations and Works |url=http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |access-date=2022-09-27 |website=www.acmuller.net |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921202237/http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |url-status=live}}</ref> هن ڏانهن منسوب هڪ ٻي اصل تصنيف ''باشي گُوئيجو سونگ'' (八識規矩頌) آهي، جنهن جي عنوان جي معنيٰ '''اٺن شعورن جي جوڙجڪ بابت منظوم بيت''' آهي.<ref name=":0" /> شوانزانگ جي سوانح عمري پڻ ٻڌ راهب '''هوئيلي''' (慧立) لکي هئي. شوانزانگ جي سفرنامي ۽ هوئيلي جي لکيل سوانح عمريءَ جا انگريزي ترجما [[سيموئل بيل]] ترتيبوار 1884ع ۽ 1911ع ۾ شايع ڪيا.<ref>Beal، 1884.</ref><ref>Beal، 1911.</ref> ٿامس واٽرس جو تفصيلي حاشين سان گڏ انگريزي ترجمو [[ٿامس وليم رائس ڊيوڊس]] ۽ [[اسٽيفن ووٽن بشيل]] مرتب ڪيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1905ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. === ڇاپا === {{refbegin}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India, 629-645 A.D. Vol.1 |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |year=1904 |publisher=Royal Asiatic Society, London}} [https://archive.org/details/onyuanchwangstr01wattgoog ٻيو جلد]. ٻيهر ڇاپو: Hesperides Press، 1996. {{ISBN|978-1-4067-1387-9}}. * Beal, Samuel (1884). ''Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang''. ٻه جلد. مترجم: Samuel Beal. لنڊن، 1884. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Oriental Books Reprint Corporation، 1969. [https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsuoft پهريون جلد]، [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft ٻيو جلد]. * Julien, Stanislas (1857/1858). ''Mémoires sur les contrées occidentales''. L'Imprimerie impériale، پيرس. [https://archive.org/details/mmoiressurlesco01juligoog پهريون جلد]، [https://archive.org/details/mmoiressurlesco00juligoog ٻيو جلد]. * Li, Rongxi (مترجم) (1995). ''The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-02-8}}. {{refend}} == تاريخي ۽ ثقافتي ورثو == [[File:Xuanzang Temple 01.jpg|upright=1.13|right|thumb|[[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]]، [[تائيوان]].]] شوانزانگ جو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' وچ ۽ ڏکڻ ايشيا جي ملڪن بابت ڪنهن چيني ٻڌ ياتريءَ طرفان ايندڙ نسلن لاءِ ڇڏيل سڀ کان ڊگهن ۽ تفصيلي احوالن مان هڪ آهي. جيتوڻيڪ سندس سفر جو بنيادي مقصد ٻڌمت جا ڪتاب حاصل ڪرڻ ۽ هندستان ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ هو، پر هن پنهنجي سفر دوران ان کان گهڻو وڌيڪ ڪم ڪيو. هن جن ملڪن ۽ علائقن جو دورو ڪيو، تن جي سياسي ۽ سماجي حالتن بابت پڻ اهم تاريخي معلومات محفوظ ڪئي. [[بنگال]] ۾ سندس دورو ڪيل هنڌن، خاص طور [[ڪرناسورنا]] جي ويجهو '''رڪتمرتيڪا'''، [[پندرنگر]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]] ۽ [[هريڪيل]] بابت سندس بيان بنگال جي آثار قديمه جي تاريخ کي قلمبند ڪرڻ ۾ تمام گهڻو مددگار ثابت ٿيو آهي. سندس سفرنامو ستين صديءَ جي بنگال جي تاريخ، خاص طور [[ششانڪ]] جي حڪمرانيءَ هيٺ [[گوڙ (علائقو)|گوڙ]] جي بادشاهت بابت پڻ اهم معلومات فراهم ڪري ٿو، جيتوڻيڪ ڪجهه موقعن تي سندس بيان ۾ واضح جانبداري به نظر اچي ٿي. شوانزانگ سنسڪرت ۾ لکيل ٻڌمت جون 657 تصنيفون حاصل ڪيون ۽ انهن جا ترجما ڪيا. هن هندستان جي مختلف علائقن مان ٻڌمت جي اعليٰ ترين ممڪن تعليم حاصل ڪئي. سندس انهن سرگرمين جو وڏو حصو سندس سفرنامي سان لاڳاپيل سوانحي ڪتاب ''شوانزانگ جي زندگي'' ۾ بيان ٿيل آهي، جيڪو هوئيلي لکيو هو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو هن سوتر جي سمورين چيني تشريحن ۽ چين، ڪوريا، ويٽنام ۽ جاپان ۾ ان جي مذهبي تلاوتن جو بنياد بڻيو.<ref name="nattier188">Nattier، 1992، ص 188.</ref> چيني ترجمي جي روايتي معيارن موجب شوانزانگ جو ترجمي وارو انداز ڪجهه ڳرو، پيچيدو ۽ اصل متن جي لفظن سان حد کان وڌيڪ وفادار هو، پر ساڳئي وقت هن مذهبي ۽ فلسفيانه اصطلاحن ۾ علمي جدتون پڻ متعارف ڪرايون. عام طور جتي اڳوڻي مترجم [[ڪمارجيو]] جو ترجمو پڻ موجود هوندو آهي، اتي ڪمارجيو جو ترجمو وڌيڪ مقبول رهيو آهي.<ref name="nattier188" /> === افسانوي ادب ۾ === [[ريشم رستو|ريشم واري رستي]] تي شوانزانگ جو سفر ۽ ان جي چوڌاري پيدا ٿيل ڏندڪٿائون [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور جي مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' لاءِ الهام جو ذريعو بڻيون. هي ناول [[چيني ادب]] جي عظيم ڪلاسيڪي تصنيفن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. ناول ۾ شوانزانگ تي ٻڌل افسانوي ڪردار [[تانگ سانزانگ]] کي '''سونهري جيت''' (Golden Cicada) جو ٻيهر جنم ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو [[گوتم ٻڌ]] جو هڪ شاگرد هو. سفر دوران چار طاقتور شاگرد سندس حفاظت ڪندا آهن. انهن مان هڪ [[سن ووڪونگ]]، يعني باندر بادشاهه، خاص طور تمام گهڻو مقبول ٿيو ۽ هن [[چيني ثقافت]] سان گڏ جديد [[جاپان|جاپاني]] [[مانگا]] ۽ [[اينيمي]] تي پڻ گهرو اثر ڇڏيو. انهن ۾ مشهور ''[[ڊريگن بال]]'' ۽ ''[[سائيوڪي (مانگا)|سائيوڪي]]'' سلسلا پڻ شامل آهن. هي ڪردار اولهه جي دنيا ۾ [[آرٿر ويلي]] جي ترجمي ۽ بعد ۾ مشهور ٽيليويزن سلسلي ''[[مانڪي (ٽيليويزن سلسلو)|مانڪي]]'' جي ذريعي پڻ مشهور ٿيو. [[يوان گهراڻو|يوان گهراڻي]] جي دور ۾ '''وو چانگ لنگ''' (吳昌齡) شوانزانگ جي مقدس مذهبي ڪتابن حاصل ڪرڻ واري سفر بابت هڪ [[ناٽڪ]] پڻ لکيو. 2016ع ۾ فلم ''[[شوانزانگ (فلم)|شوانزانگ]]'' چين ۽ هندستان جي سرڪاري گڏيل فلمي پيداوار طور جاري ڪئي وئي. ان جي عڪسبنديءَ ۽ فلمي پيشڪش سبب هن فلم کي [[89هون اڪيڊمي ايوارڊز|89هين اڪيڊمي ايوارڊز]] ۾ بهترين پرڏيهي ٻوليءَ جي فلم جي مقابلي لاءِ چين جي اميدوار طور پيش ڪيو ويو، پر آخرڪار اها نامزدگي حاصل نه ڪري سگهي. === جسماني تبرڪ === شوانزانگ جي کوپڙيءَ سان منسوب هڪ مقدس تبرڪ 1956ع تائين [[تيانجن]] جي [[عظيم شفقت جو مندر|عظيم شفقت واري مندر]] ۾ محفوظ هو. 1956ع ۾ اهو تبرڪ نالندا منتقل ڪيو ويو. هڪ روايت موجب ان جي منتقلي [[دلائي لاما]] جي ذريعي ٿي ۽ پوءِ اهو هندستان کي پيش ڪيو ويو. هي تبرڪ ڊگهي عرصي تائين [[پٽنا عجائب گهر]] ۾ رکيل هو، پر 2007ع ۾ ان کي نالندا ۾ نئين تعمير ٿيل يادگاري هال ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>[http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html Relic of famous Chinese monk moved to new memorial hall in N India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220012920/http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html |date=20 February 2007}} China.com، Xinhua، 11 فيبروري 2007.</ref> چين جي [[سيچوان]] صوبي جي [[چينگدو]] شهر ۾ واقع [[وينشو مندر (چينگدو)|وينشو خانقاه]] پڻ دعويٰ ڪري ٿي ته شوانزانگ جي کوپڙيءَ جو هڪ حصو وٽس محفوظ آهي. 1942ع ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] جا سپاهي شوانزانگ جي جسماني باقيات جو ڪجهه حصو [[نانجنگ]] مان کڻي ويا. اهي تبرڪ هاڻي جاپان جي [[نارا، نارا|نارا]] شهر ۾ واقع [[ياڪوشي جي]] مندر ۾ محفوظ آهن.<ref>Arai, Kiyomi. "Yakushiji offers peace of mind." اصل اشاعت: [[Yomiuri Shimbun]]. [http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 Buddhist Channel Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308150926/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 |date=8 March 2011}}، 25 سيپٽمبر 2008؛ حاصل ڪيل 23 مئي 2009.</ref> مئي 1956ع ۾ جاپاني حڪومت شوانزانگ جا ڪجهه تبرڪ تائيوان جي حڪومت کي واپس ڪيا، جنهن جاپان کي باقي تبرڪ پاڻ وٽ رکڻ جي اجازت ڏني. واپس ڪيل تبرڪ آخرڪار [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]]، تائيوان، ۾ محفوظ ڪيا ويا. == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|[[نالندا]]، [[بهار]]، ڀارت ۾ شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|شيان ۾ وڏي جهنگلي هنج پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو، 2011ع. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] ياترا خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چينگ ويشي لون]]'' * ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا]] * [[ريشم واري رستي ذريعي ٻڌمت جي ڦهلاءُ]] * [[ٻڌمت جي گڏيل سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني کوجنا]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[يي جنگ (راهب)|يي جنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان وطن موڪليل ٻڌمت جي مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. ۽ Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. نئين دهلي: Aditya Prakashan، 2014. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book|author=Kahar Barat|title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters|url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies|isbn=978-0-933070-46-2}} * Jain, Sandhya ۽ Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. نئين دهلي: Ocean Books. == حوالا == {{Reflist|30em}} === استعمال ٿيل ماخذ === {{refbegin}} * Beal, Samuel، مترجم (1911). [https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp ''The Life of Hiuen-Tsiang'']. ٻڌ راهب هوئيلي جي چيني متن تان ترجمو. لنڊن، 1911. ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973. هي هڪ پراڻو ۽ مختصر ترجمو آهي. * Bernstein, Richard (2001). ''Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment''. Alfred A. Knopf، نيويارڪ. {{ISBN|0-375-40009-5}}. * Christie, Anthony (1968). ''Chinese Mythology''. Feltham، Middlesex: Hamlyn Publishing. {{ISBN|0600006379}}. * Gordon, Stewart (2008). ''When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the "Riches of the East"''. Da Capo Press، Perseus Books. {{ISBN|0-306-81556-7}}. * Julien, Stanislas (1853). [https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog ''Histoire de la vie de Hiouen-Thsang'']. هوئيلي ۽ ين تسونگ جي لکيل سوانح عمري، پيرس. * {{cite book|first=Li|last=Yung-hsi|year=1959|title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated)|publisher=Chinese Buddhist Association, Beijing}} هي نسبتاً جديد، پر مختصر ترجمو آهي. * Li, Rongxi، مترجم (1995). ''A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-00-1}}. هي جديد ۽ مڪمل ترجمو آهي. * Nattier, Jan (1992). "The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text?" ''Journal of the International Association of Buddhist Studies''، جلد 15، شمارو 2، ص 153–223. [http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 پي ڊي ايف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |date=29 October 2013}} * Saran, Mishi (2005). ''Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang''. Penguin Books. {{ISBN|978-0-14-306439-8}}. * [[سن شوئيون]] (2003). ''Ten Thousand Miles Without a Cloud''. شوانزانگ جي سفرن جي رستن تي ٻيهر سفر جو احوال. Harper Perennial. {{ISBN|0-00-712974-2}}. * Waley, Arthur (1952). ''The Real Tripitaka, and Other Pieces''. لنڊن: G. Allen and Unwin. * Watters, Thomas (1904–1905). [https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ ''On Yuan Chwang's Travels in India'']. لنڊن: Royal Asiatic Society. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Munshiram Manoharlal، 1973. * Wriggins, Sally Hovey (1996). ''Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road''. Westview Press. نظرثاني ٿيل ۽ وڌايل ڇاپو: ''The Silk Road Journey with Xuanzang''، Westview Press، 2003. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * Wriggins, Sally Hovey (2004). ''The Silk Road Journey with Xuanzang''. بولڊر، ڪولوراڊو: Westview Press. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, CA |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url={{Google books |5ABuAAAAMAAJ |plainurl=y}}}} * Yu, Anthony C.، مرتب ۽ مترجم (1980؛ اصل ڇاپو 1977). ''The Journey to the West''. شڪاگو ۽ لنڊن: University of Chicago Press. {{ISBN|978-0-226-97150-6}}. افسانوي تصنيف. {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Xuanzang}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاويهار، گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي]. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي معلومات] — انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005}} — ٻڌ راهب هوئيلي (沙门慧立) جي لکيل ''شوانزانگ جي زندگي'' جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي وضاحت ڪندڙ منظوم بيت] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ جي تصنيف، رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح (1986). {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:چيني ٻڌمت جا عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي ياترائن جا احوال]] [[زمرو:چيني سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] <references group="lower-alpha"/> ft6esjl586095f0jx9yozdqqipxnfic 424170 424169 2026-10-21T19:46:01Z Intisar Ali 8681 424170 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ <br/>......<br/> شوانزانگ (چيني اچار) |چيني اچار: شوانزانگ (native_name = (玄奘 | native_name_lang = zh | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} {{Infobox Chinese | c = 玄奘 | p = Xuánzàng | w = {{tonesup|Hsüan2-tsang4}} | mi = {{IPAc-cmn|x|üan|2|.|z|ang|4}} | y = Yùhnjohng | j = Jyun4-zong6 | ci = {{IPAc-yue|j|yun|4|-|z|ong|6}} | tl = Hiân-tsòng | h = Hian2-tsong4 | wuu = Yeu-tsaõ | mc = ɣwen-dzáng | san = मोक्षदेवः | altname = چن هوئي يا چن يي{{efn|شوانزانگ جي ڄمڻ وقت رکيل چيني نالي جي اکر بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. تاريخي دستاويزن ۾ ٻه مختلف چيني اکر، {{lang|zh|褘}} ۽ {{lang|zh|禕}}، ملن ٿا، جن جا اچار ترتيبوار {{tlit|zh|Huī}} (هوئي) ۽ {{tlit|zh|Yī}} (يي) آهن.}} | t2 = 陳褘 | s2 = 陈袆 | p2 = Chén Huī | w2 = {{tonesup|Chʻen2 Hui1}} | t3 = 陳禕 | s3 = 陈祎 | p3 = Chén Yī | w3 = {{tonesup|Chʻen2 I1}} }} '''شوانزانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> == چيني ٻڌمت تي اثر == [[File:Xuan Zang Statue.jpg|thumb|[[لوئويانگ]] جي [[لونگمين غارون|لونگمين غارن]] ۾ شوانزانگ جو مجسمو.]] پنهنجي سفرن دوران شوانزانگ ڪيترن ئي نامور ٻڌ استادن کان تعليم حاصل ڪئي، خاص طور تي [[نالندا]] ۾، جيڪو ٻڌمت جي تعليم جو هڪ مشهور مرڪز هو. جڏهن هو چين واپس موٽيو، تڏهن پاڻ سان لڳ ڀڳ 657 [[سنسڪرت]] متن کڻي آيو. شهنشاهه جي سرپرستيءَ هيٺ هن [[چانگ آن]]، يعني موجوده [[شيان]]، ۾ ترجمي جو هڪ وڏو ادارو قائم ڪيو، جنهن ۾ [[اوڀر ايشيا]] جي مختلف علائقن مان شاگردن ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. شوانزانگ ڏانهن ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن جي لڳ ڀڳ 1,330 جلدن يا حصن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي جو ڪم منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي مختلف فلسفيانه مڪتبن مان سندس سڀ کان وڌيڪ دلچسپي [[يوگاچار]] (瑜伽行派) ۾ هئي، جنهن کي '''رڳو شعور''' (唯識) جي فلسفيانه نظريي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن چين ۾ انهيءَ روايت تي ٻڌل هڪ فلسفيانه مڪتب قائم ڪيو.<ref name=":2" /> ستين صديءَ ۾ يوگاچار فلسفي بابت سندس علمي تحقيق چيني ٻڌمت ۽ بعد ۾ سڄي اوڀر ايشيا جي ٻڌمت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Garfield">{{cite book |last1=Garfield |first1=J.L. |last2=Westerhoff |first2=J. |title=Madhyamaka and Yogacara: Allies Or Rivals? |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0-19-023129-3 |url=https://books.google.com/books?id=9a7qBgAAQBAJ |pages=139–142}}</ref> انهن فلسفيانه روايتن جي متنن بابت شوانزانگ جي مطالعي، ترجمن ۽ تشريحن اوڀر ايشيا ۾ [[فاشيانگ]] (法相宗) مڪتب جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. شوانزانگ جا ڪجهه شاگرد، جهڙوڪ [[ڪوئيجي]] (窺基؛ 632ع–682ع) ۽ [[وونچوڪ]] (613ع–696ع)، پاڻ به اثرائتا مذهبي ۽ فلسفيانه ليکڪ بڻيا.<ref>[[Benjamin Penny]] (2002)، ''Religion and Biography in China and Tibet''، [https://books.google.com/books?id=-OeX3WCs9cIC&dq=Wonch'uk+influenced+Tibet&pg=PA110 ص 110].</ref><ref name=":1" /> جيتوڻيڪ فاشيانگ مڪتب پاڻ گهڻي عرصي تائين ترقي نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به [[ادراڪ]]، [[شعور]]، [[ڪرم]]، [[ٻيهر جنم]] ۽ ٻين موضوعن بابت ان جا فلسفيانه نظريا ٻڌمت جي ٻين وڌيڪ ڪامياب مڪتبن جي تعليمات جو حصو بڻجي ويا. شوانزانگ جو سڀ کان ويجهو ۽ ممتاز شاگرد ڪوئيجي (窺基) هو، جنهن کي فاشيانگ مڪتب جو پهريون مذهبي پيشوا تسليم ڪيو ويو. ڪوئيجي جي بيان ڪيل شوانزانگ جي منطقي استدلال کي چيني ٻڌمت جا عالم اڪثر صحيح نموني سمجهي نه سگهندا هئا، ڇاڪاڻ ته کين [[هندستاني منطق]] جي ضروري علمي پسمنظر جي کوٽ هئي.<ref name=":1">Eli Franco، "Xuanzang's proof of idealism." ''Horin''، جلد 11 (2004)، ص 199–212.</ref> شوانزانگ هندستاني ٻڌمت جي متنن جي چيني ٻوليءَ ۾ وسيع، پر نهايت احتياط سان ڪيل ترجمن سبب مشهور آهي. انهن ترجمن جي مدد سان بعد وارن عالمن لاءِ ڪجهه گم ٿي ويل هندستاني ٻڌمت جي اصل متنن جي مواد کي چيني ترجمن مان ٻيهر حاصل ڪرڻ ممڪن ٿيو. هن ڏانهن انهن متنن جي تشريح طور ''[[چينگ ويشي لون]]'' جي تصنيف يا ترتيب ڏيڻ جو ڪم پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو اوڀر ايشيا جي ٻڌمت جي سمورن مڪتبن جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻيو ۽ اڄ تائين پنهنجي اهميت برقرار رکيو اٿس.<ref>{{cite book |last1=To |first1=L. |last2=Li |first2=S.K. |title=The Prajna Paramita Heart Sutra |publisher=Sutra Translation Committee of the U.S. & Canada |series=Sutra Translation Committee of the United States and Canada dharma series |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920220440/https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> === حڪمت جي ڪمال وارو سوتر === شوانزانگ چين واپس موٽڻ وقت ''[[مهاپرجناپارميتا سوتر]]'' جا ٽي نسخا پاڻ سان کڻي آيو هو.<ref name="Wriggins206">Wriggins، 1996، ص 206.</ref> 660ع ۾ شوانزانگ پنهنجي شاگرد مترجمن جي هڪ جماعت سان گڏ هن تمام وڏي تصنيف جي ترجمي جو ڪم شروع ڪيو. هن اصل متن جي صحت ۽ اعتبار کي برقرار رکڻ لاءِ ٽنهي نسخن کي استعمال ڪيو.<ref name="Wriggins206" /> سندس ڪيترن شاگرد مترجمن کيس صلاح ڏني ته هن وڏي تصنيف جو مختصر ترجمو تيار ڪيو وڃي. تنهن هوندي به، ڪجهه خواب ڏسڻ کان پوءِ سندس فيصلو وڌيڪ پختو ٿي ويو ۽ هن اصل تصنيف جي سمورن 600 بابن تي مشتمل مڪمل، غيرمختصر ۽ وفادار ترجمو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Wriggins207">Wriggins، 1996، ص 207.</ref> == اصل تصنيفون == جيتوڻيڪ شوانزانگ بنيادي طور پنهنجي ترجمي واري ڪم سبب مشهور آهي، پر هن ڪجهه اصل تصنيفون پڻ لکيون. 646ع ۾ شهنشاهه جي درخواست تي شوانزانگ پنهنجو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' مڪمل ڪيو، جيڪو وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۽ هندستان جي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf "Has Xuanzang really been in Mathurā?: Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia — How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim."] ڪتاب: ''Essays on East Asian Religion and Culture: Festschrift in Honor of Nishiwaki Tsuneki on the Occasion of His 65th Birthday''، ايڊيٽر: Christian Wittern ۽ Shi Lishan، ڪيوٽو، 2007، ص 35–73، خاص طور ص 35.</ref> هن ڪتاب جو پهريون فرانسيسي ترجمو چين جي ٻولي ۽ ثقافت جي ماهر [[ستانسلاس جوليان]] 1857ع ۾ ڪيو. شوانزانگ [[يوگاچار]] ٻڌ فلسفي بابت هڪ وڏي تصنيف ''[[چينگ ويشي لون]]'' پڻ تيار ڪئي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Xuanzang's Translations and Works |url=http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |access-date=2022-09-27 |website=www.acmuller.net |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921202237/http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |url-status=live}}</ref> هن ڏانهن منسوب هڪ ٻي اصل تصنيف ''باشي گُوئيجو سونگ'' (八識規矩頌) آهي، جنهن جي عنوان جي معنيٰ '''اٺن شعورن جي جوڙجڪ بابت منظوم بيت''' آهي.<ref name=":0" /> شوانزانگ جي سوانح عمري پڻ ٻڌ راهب '''هوئيلي''' (慧立) لکي هئي. شوانزانگ جي سفرنامي ۽ هوئيلي جي لکيل سوانح عمريءَ جا انگريزي ترجما [[سيموئل بيل]] ترتيبوار 1884ع ۽ 1911ع ۾ شايع ڪيا.<ref>Beal، 1884.</ref><ref>Beal، 1911.</ref> ٿامس واٽرس جو تفصيلي حاشين سان گڏ انگريزي ترجمو [[ٿامس وليم رائس ڊيوڊس]] ۽ [[اسٽيفن ووٽن بشيل]] مرتب ڪيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1905ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. === ڇاپا === {{refbegin}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India, 629-645 A.D. Vol.1 |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |year=1904 |publisher=Royal Asiatic Society, London}} [https://archive.org/details/onyuanchwangstr01wattgoog ٻيو جلد]. ٻيهر ڇاپو: Hesperides Press، 1996. {{ISBN|978-1-4067-1387-9}}. * Beal, Samuel (1884). ''Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang''. ٻه جلد. مترجم: Samuel Beal. لنڊن، 1884. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Oriental Books Reprint Corporation، 1969. [https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsuoft پهريون جلد]، [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft ٻيو جلد]. * Julien, Stanislas (1857/1858). ''Mémoires sur les contrées occidentales''. L'Imprimerie impériale، پيرس. [https://archive.org/details/mmoiressurlesco01juligoog پهريون جلد]، [https://archive.org/details/mmoiressurlesco00juligoog ٻيو جلد]. * Li, Rongxi (مترجم) (1995). ''The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-02-8}}. {{refend}} == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|[[نالندا]]، [[بهار]]، ڀارت ۾ شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|شيان ۾ وڏي جهنگلي هنج پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو، 2011ع. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] ياترا خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چينگ ويشي لون]]'' * ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا]] * [[ريشم واري رستي ذريعي ٻڌمت جي ڦهلاءُ]] * [[ٻڌمت جي گڏيل سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني کوجنا]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[يي جنگ (راهب)|يي جنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان وطن موڪليل ٻڌمت جي مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. ۽ Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. نئين دهلي: Aditya Prakashan، 2014. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book|author=Kahar Barat|title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters|url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies|isbn=978-0-933070-46-2}} * Jain, Sandhya ۽ Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. نئين دهلي: Ocean Books. == حوالا == {{Reflist|30em}} === استعمال ٿيل ماخذ === {{refbegin}} * Beal, Samuel، مترجم (1911). [https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp ''The Life of Hiuen-Tsiang'']. ٻڌ راهب هوئيلي جي چيني متن تان ترجمو. لنڊن، 1911. ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973. هي هڪ پراڻو ۽ مختصر ترجمو آهي. * Bernstein, Richard (2001). ''Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment''. Alfred A. Knopf، نيويارڪ. {{ISBN|0-375-40009-5}}. * Christie, Anthony (1968). ''Chinese Mythology''. Feltham، Middlesex: Hamlyn Publishing. {{ISBN|0600006379}}. * Gordon, Stewart (2008). ''When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the "Riches of the East"''. Da Capo Press، Perseus Books. {{ISBN|0-306-81556-7}}. * Julien, Stanislas (1853). [https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog ''Histoire de la vie de Hiouen-Thsang'']. هوئيلي ۽ ين تسونگ جي لکيل سوانح عمري، پيرس. * {{cite book|first=Li|last=Yung-hsi|year=1959|title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated)|publisher=Chinese Buddhist Association, Beijing}} هي نسبتاً جديد، پر مختصر ترجمو آهي. * Li, Rongxi، مترجم (1995). ''A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-00-1}}. هي جديد ۽ مڪمل ترجمو آهي. * Nattier, Jan (1992). "The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text?" ''Journal of the International Association of Buddhist Studies''، جلد 15، شمارو 2، ص 153–223. [http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 پي ڊي ايف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |date=29 October 2013}} * Saran, Mishi (2005). ''Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang''. Penguin Books. {{ISBN|978-0-14-306439-8}}. * [[سن شوئيون]] (2003). ''Ten Thousand Miles Without a Cloud''. شوانزانگ جي سفرن جي رستن تي ٻيهر سفر جو احوال. Harper Perennial. {{ISBN|0-00-712974-2}}. * Waley, Arthur (1952). ''The Real Tripitaka, and Other Pieces''. لنڊن: G. Allen and Unwin. * Watters, Thomas (1904–1905). [https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ ''On Yuan Chwang's Travels in India'']. لنڊن: Royal Asiatic Society. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Munshiram Manoharlal، 1973. * Wriggins, Sally Hovey (1996). ''Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road''. Westview Press. نظرثاني ٿيل ۽ وڌايل ڇاپو: ''The Silk Road Journey with Xuanzang''، Westview Press، 2003. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * Wriggins, Sally Hovey (2004). ''The Silk Road Journey with Xuanzang''. بولڊر، ڪولوراڊو: Westview Press. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, CA |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url={{Google books |5ABuAAAAMAAJ |plainurl=y}}}} * Yu, Anthony C.، مرتب ۽ مترجم (1980؛ اصل ڇاپو 1977). ''The Journey to the West''. شڪاگو ۽ لنڊن: University of Chicago Press. {{ISBN|978-0-226-97150-6}}. افسانوي تصنيف. {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Xuanzang}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاويهار، گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي]. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي معلومات] — انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005}} — ٻڌ راهب هوئيلي (沙门慧立) جي لکيل ''شوانزانگ جي زندگي'' جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي وضاحت ڪندڙ منظوم بيت] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ جي تصنيف، رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح (1986). {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:چيني ٻڌمت جا عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي ياترائن جا احوال]] [[زمرو:چيني سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] <references group="lower-alpha"/> 7p9bt16zt3ia6669pcowr1vsy9bhgxh 424171 424170 2026-10-21T19:48:02Z Intisar Ali 8681 /* */ 424171 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ <br/>......<br/> شوانزانگ (چيني اچار) | شوانزانگ (native_name = (玄奘 | native_name_lang = zh | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} {{Infobox Chinese | c = 玄奘 | p = Xuánzàng | w = {{tonesup|Hsüan2-tsang4}} | mi = {{IPAc-cmn|x|üan|2|.|z|ang|4}} | y = Yùhnjohng | j = Jyun4-zong6 | ci = {{IPAc-yue|j|yun|4|-|z|ong|6}} | tl = Hiân-tsòng | h = Hian2-tsong4 | wuu = Yeu-tsaõ | mc = ɣwen-dzáng | san = मोक्षदेवः | altname = چن هوئي يا چن يي{{efn|شوانزانگ جي ڄمڻ وقت رکيل چيني نالي جي اکر بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. تاريخي دستاويزن ۾ ٻه مختلف چيني اکر، {{lang|zh|褘}} ۽ {{lang|zh|禕}}، ملن ٿا، جن جا اچار ترتيبوار {{tlit|zh|Huī}} (هوئي) ۽ {{tlit|zh|Yī}} (يي) آهن.}} | t2 = 陳褘 | s2 = 陈袆 | p2 = Chén Huī | w2 = {{tonesup|Chʻen2 Hui1}} | t3 = 陳禕 | s3 = 陈祎 | p3 = Chén Yī | w3 = {{tonesup|Chʻen2 I1}} }} '''شوانزانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> == چيني ٻڌمت تي اثر == [[File:Xuan Zang Statue.jpg|thumb|[[لوئويانگ]] جي [[لونگمين غارون|لونگمين غارن]] ۾ شوانزانگ جو مجسمو.]] پنهنجي سفرن دوران شوانزانگ ڪيترن ئي نامور ٻڌ استادن کان تعليم حاصل ڪئي، خاص طور تي [[نالندا]] ۾، جيڪو ٻڌمت جي تعليم جو هڪ مشهور مرڪز هو. جڏهن هو چين واپس موٽيو، تڏهن پاڻ سان لڳ ڀڳ 657 [[سنسڪرت]] متن کڻي آيو. شهنشاهه جي سرپرستيءَ هيٺ هن [[چانگ آن]]، يعني موجوده [[شيان]]، ۾ ترجمي جو هڪ وڏو ادارو قائم ڪيو، جنهن ۾ [[اوڀر ايشيا]] جي مختلف علائقن مان شاگردن ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. شوانزانگ ڏانهن ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن جي لڳ ڀڳ 1,330 جلدن يا حصن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي جو ڪم منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي مختلف فلسفيانه مڪتبن مان سندس سڀ کان وڌيڪ دلچسپي [[يوگاچار]] (瑜伽行派) ۾ هئي، جنهن کي '''رڳو شعور''' (唯識) جي فلسفيانه نظريي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن چين ۾ انهيءَ روايت تي ٻڌل هڪ فلسفيانه مڪتب قائم ڪيو.<ref name=":2" /> ستين صديءَ ۾ يوگاچار فلسفي بابت سندس علمي تحقيق چيني ٻڌمت ۽ بعد ۾ سڄي اوڀر ايشيا جي ٻڌمت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Garfield">{{cite book |last1=Garfield |first1=J.L. |last2=Westerhoff |first2=J. |title=Madhyamaka and Yogacara: Allies Or Rivals? |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0-19-023129-3 |url=https://books.google.com/books?id=9a7qBgAAQBAJ |pages=139–142}}</ref> انهن فلسفيانه روايتن جي متنن بابت شوانزانگ جي مطالعي، ترجمن ۽ تشريحن اوڀر ايشيا ۾ [[فاشيانگ]] (法相宗) مڪتب جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. شوانزانگ جا ڪجهه شاگرد، جهڙوڪ [[ڪوئيجي]] (窺基؛ 632ع–682ع) ۽ [[وونچوڪ]] (613ع–696ع)، پاڻ به اثرائتا مذهبي ۽ فلسفيانه ليکڪ بڻيا.<ref>[[Benjamin Penny]] (2002)، ''Religion and Biography in China and Tibet''، [https://books.google.com/books?id=-OeX3WCs9cIC&dq=Wonch'uk+influenced+Tibet&pg=PA110 ص 110].</ref><ref name=":1" /> جيتوڻيڪ فاشيانگ مڪتب پاڻ گهڻي عرصي تائين ترقي نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به [[ادراڪ]]، [[شعور]]، [[ڪرم]]، [[ٻيهر جنم]] ۽ ٻين موضوعن بابت ان جا فلسفيانه نظريا ٻڌمت جي ٻين وڌيڪ ڪامياب مڪتبن جي تعليمات جو حصو بڻجي ويا. شوانزانگ جو سڀ کان ويجهو ۽ ممتاز شاگرد ڪوئيجي (窺基) هو، جنهن کي فاشيانگ مڪتب جو پهريون مذهبي پيشوا تسليم ڪيو ويو. ڪوئيجي جي بيان ڪيل شوانزانگ جي منطقي استدلال کي چيني ٻڌمت جا عالم اڪثر صحيح نموني سمجهي نه سگهندا هئا، ڇاڪاڻ ته کين [[هندستاني منطق]] جي ضروري علمي پسمنظر جي کوٽ هئي.<ref name=":1">Eli Franco، "Xuanzang's proof of idealism." ''Horin''، جلد 11 (2004)، ص 199–212.</ref> شوانزانگ هندستاني ٻڌمت جي متنن جي چيني ٻوليءَ ۾ وسيع، پر نهايت احتياط سان ڪيل ترجمن سبب مشهور آهي. انهن ترجمن جي مدد سان بعد وارن عالمن لاءِ ڪجهه گم ٿي ويل هندستاني ٻڌمت جي اصل متنن جي مواد کي چيني ترجمن مان ٻيهر حاصل ڪرڻ ممڪن ٿيو. هن ڏانهن انهن متنن جي تشريح طور ''[[چينگ ويشي لون]]'' جي تصنيف يا ترتيب ڏيڻ جو ڪم پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو اوڀر ايشيا جي ٻڌمت جي سمورن مڪتبن جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻيو ۽ اڄ تائين پنهنجي اهميت برقرار رکيو اٿس.<ref>{{cite book |last1=To |first1=L. |last2=Li |first2=S.K. |title=The Prajna Paramita Heart Sutra |publisher=Sutra Translation Committee of the U.S. & Canada |series=Sutra Translation Committee of the United States and Canada dharma series |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920220440/https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> === حڪمت جي ڪمال وارو سوتر === شوانزانگ چين واپس موٽڻ وقت ''[[مهاپرجناپارميتا سوتر]]'' جا ٽي نسخا پاڻ سان کڻي آيو هو.<ref name="Wriggins206">Wriggins، 1996، ص 206.</ref> 660ع ۾ شوانزانگ پنهنجي شاگرد مترجمن جي هڪ جماعت سان گڏ هن تمام وڏي تصنيف جي ترجمي جو ڪم شروع ڪيو. هن اصل متن جي صحت ۽ اعتبار کي برقرار رکڻ لاءِ ٽنهي نسخن کي استعمال ڪيو.<ref name="Wriggins206" /> سندس ڪيترن شاگرد مترجمن کيس صلاح ڏني ته هن وڏي تصنيف جو مختصر ترجمو تيار ڪيو وڃي. تنهن هوندي به، ڪجهه خواب ڏسڻ کان پوءِ سندس فيصلو وڌيڪ پختو ٿي ويو ۽ هن اصل تصنيف جي سمورن 600 بابن تي مشتمل مڪمل، غيرمختصر ۽ وفادار ترجمو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Wriggins207">Wriggins، 1996، ص 207.</ref> == اصل تصنيفون == جيتوڻيڪ شوانزانگ بنيادي طور پنهنجي ترجمي واري ڪم سبب مشهور آهي، پر هن ڪجهه اصل تصنيفون پڻ لکيون. 646ع ۾ شهنشاهه جي درخواست تي شوانزانگ پنهنجو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' مڪمل ڪيو، جيڪو وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۽ هندستان جي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf "Has Xuanzang really been in Mathurā?: Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia — How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim."] ڪتاب: ''Essays on East Asian Religion and Culture: Festschrift in Honor of Nishiwaki Tsuneki on the Occasion of His 65th Birthday''، ايڊيٽر: Christian Wittern ۽ Shi Lishan، ڪيوٽو، 2007، ص 35–73، خاص طور ص 35.</ref> هن ڪتاب جو پهريون فرانسيسي ترجمو چين جي ٻولي ۽ ثقافت جي ماهر [[ستانسلاس جوليان]] 1857ع ۾ ڪيو. شوانزانگ [[يوگاچار]] ٻڌ فلسفي بابت هڪ وڏي تصنيف ''[[چينگ ويشي لون]]'' پڻ تيار ڪئي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Xuanzang's Translations and Works |url=http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |access-date=2022-09-27 |website=www.acmuller.net |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921202237/http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |url-status=live}}</ref> هن ڏانهن منسوب هڪ ٻي اصل تصنيف ''باشي گُوئيجو سونگ'' (八識規矩頌) آهي، جنهن جي عنوان جي معنيٰ '''اٺن شعورن جي جوڙجڪ بابت منظوم بيت''' آهي.<ref name=":0" /> شوانزانگ جي سوانح عمري پڻ ٻڌ راهب '''هوئيلي''' (慧立) لکي هئي. شوانزانگ جي سفرنامي ۽ هوئيلي جي لکيل سوانح عمريءَ جا انگريزي ترجما [[سيموئل بيل]] ترتيبوار 1884ع ۽ 1911ع ۾ شايع ڪيا.<ref>Beal، 1884.</ref><ref>Beal، 1911.</ref> ٿامس واٽرس جو تفصيلي حاشين سان گڏ انگريزي ترجمو [[ٿامس وليم رائس ڊيوڊس]] ۽ [[اسٽيفن ووٽن بشيل]] مرتب ڪيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1905ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. === ڇاپا === {{refbegin}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India, 629-645 A.D. Vol.1 |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |year=1904 |publisher=Royal Asiatic Society, London}} [https://archive.org/details/onyuanchwangstr01wattgoog ٻيو جلد]. ٻيهر ڇاپو: Hesperides Press، 1996. {{ISBN|978-1-4067-1387-9}}. * Beal, Samuel (1884). ''Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang''. ٻه جلد. مترجم: Samuel Beal. لنڊن، 1884. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Oriental Books Reprint Corporation، 1969. [https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsuoft پهريون جلد]، [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft ٻيو جلد]. * Julien, Stanislas (1857/1858). ''Mémoires sur les contrées occidentales''. L'Imprimerie impériale، پيرس. [https://archive.org/details/mmoiressurlesco01juligoog پهريون جلد]، [https://archive.org/details/mmoiressurlesco00juligoog ٻيو جلد]. * Li, Rongxi (مترجم) (1995). ''The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-02-8}}. {{refend}} == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|[[نالندا]]، [[بهار]]، ڀارت ۾ شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|شيان ۾ وڏي جهنگلي هنج پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو، 2011ع. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] ياترا خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چينگ ويشي لون]]'' * ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا]] * [[ريشم واري رستي ذريعي ٻڌمت جي ڦهلاءُ]] * [[ٻڌمت جي گڏيل سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني کوجنا]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[يي جنگ (راهب)|يي جنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان وطن موڪليل ٻڌمت جي مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. ۽ Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. نئين دهلي: Aditya Prakashan، 2014. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book|author=Kahar Barat|title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters|url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies|isbn=978-0-933070-46-2}} * Jain, Sandhya ۽ Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. نئين دهلي: Ocean Books. == حوالا == {{Reflist|30em}} === استعمال ٿيل ماخذ === {{refbegin}} * Beal, Samuel، مترجم (1911). [https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp ''The Life of Hiuen-Tsiang'']. ٻڌ راهب هوئيلي جي چيني متن تان ترجمو. لنڊن، 1911. ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973. هي هڪ پراڻو ۽ مختصر ترجمو آهي. * Bernstein, Richard (2001). ''Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment''. Alfred A. Knopf، نيويارڪ. {{ISBN|0-375-40009-5}}. * Christie, Anthony (1968). ''Chinese Mythology''. Feltham، Middlesex: Hamlyn Publishing. {{ISBN|0600006379}}. * Gordon, Stewart (2008). ''When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the "Riches of the East"''. Da Capo Press، Perseus Books. {{ISBN|0-306-81556-7}}. * Julien, Stanislas (1853). [https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog ''Histoire de la vie de Hiouen-Thsang'']. هوئيلي ۽ ين تسونگ جي لکيل سوانح عمري، پيرس. * {{cite book|first=Li|last=Yung-hsi|year=1959|title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated)|publisher=Chinese Buddhist Association, Beijing}} هي نسبتاً جديد، پر مختصر ترجمو آهي. * Li, Rongxi، مترجم (1995). ''A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-00-1}}. هي جديد ۽ مڪمل ترجمو آهي. * Nattier, Jan (1992). "The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text?" ''Journal of the International Association of Buddhist Studies''، جلد 15، شمارو 2، ص 153–223. [http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 پي ڊي ايف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |date=29 October 2013}} * Saran, Mishi (2005). ''Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang''. Penguin Books. {{ISBN|978-0-14-306439-8}}. * [[سن شوئيون]] (2003). ''Ten Thousand Miles Without a Cloud''. شوانزانگ جي سفرن جي رستن تي ٻيهر سفر جو احوال. Harper Perennial. {{ISBN|0-00-712974-2}}. * Waley, Arthur (1952). ''The Real Tripitaka, and Other Pieces''. لنڊن: G. Allen and Unwin. * Watters, Thomas (1904–1905). [https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ ''On Yuan Chwang's Travels in India'']. لنڊن: Royal Asiatic Society. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Munshiram Manoharlal، 1973. * Wriggins, Sally Hovey (1996). ''Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road''. Westview Press. نظرثاني ٿيل ۽ وڌايل ڇاپو: ''The Silk Road Journey with Xuanzang''، Westview Press، 2003. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * Wriggins, Sally Hovey (2004). ''The Silk Road Journey with Xuanzang''. بولڊر، ڪولوراڊو: Westview Press. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, CA |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url={{Google books |5ABuAAAAMAAJ |plainurl=y}}}} * Yu, Anthony C.، مرتب ۽ مترجم (1980؛ اصل ڇاپو 1977). ''The Journey to the West''. شڪاگو ۽ لنڊن: University of Chicago Press. {{ISBN|978-0-226-97150-6}}. افسانوي تصنيف. {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Xuanzang}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاويهار، گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي]. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي معلومات] — انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005}} — ٻڌ راهب هوئيلي (沙门慧立) جي لکيل ''شوانزانگ جي زندگي'' جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي وضاحت ڪندڙ منظوم بيت] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ جي تصنيف، رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح (1986). {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:چيني ٻڌمت جا عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي ياترائن جا احوال]] [[زمرو:چيني سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] <references group="lower-alpha"/> 4bd1ka3iddr836c0mmqqyh7y51gusnf 424172 424171 2026-10-21T19:48:37Z Intisar Ali 8681 /* */ 424172 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ <br/>......<br/> شوانزانگ | شوانزانگ (native_name = (玄奘 | native_name_lang = zh | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} {{Infobox Chinese | c = 玄奘 | p = Xuánzàng | w = {{tonesup|Hsüan2-tsang4}} | mi = {{IPAc-cmn|x|üan|2|.|z|ang|4}} | y = Yùhnjohng | j = Jyun4-zong6 | ci = {{IPAc-yue|j|yun|4|-|z|ong|6}} | tl = Hiân-tsòng | h = Hian2-tsong4 | wuu = Yeu-tsaõ | mc = ɣwen-dzáng | san = मोक्षदेवः | altname = چن هوئي يا چن يي{{efn|شوانزانگ جي ڄمڻ وقت رکيل چيني نالي جي اکر بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. تاريخي دستاويزن ۾ ٻه مختلف چيني اکر، {{lang|zh|褘}} ۽ {{lang|zh|禕}}، ملن ٿا، جن جا اچار ترتيبوار {{tlit|zh|Huī}} (هوئي) ۽ {{tlit|zh|Yī}} (يي) آهن.}} | t2 = 陳褘 | s2 = 陈袆 | p2 = Chén Huī | w2 = {{tonesup|Chʻen2 Hui1}} | t3 = 陳禕 | s3 = 陈祎 | p3 = Chén Yī | w3 = {{tonesup|Chʻen2 I1}} }} '''شوانزانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> == چيني ٻڌمت تي اثر == [[File:Xuan Zang Statue.jpg|thumb|[[لوئويانگ]] جي [[لونگمين غارون|لونگمين غارن]] ۾ شوانزانگ جو مجسمو.]] پنهنجي سفرن دوران شوانزانگ ڪيترن ئي نامور ٻڌ استادن کان تعليم حاصل ڪئي، خاص طور تي [[نالندا]] ۾، جيڪو ٻڌمت جي تعليم جو هڪ مشهور مرڪز هو. جڏهن هو چين واپس موٽيو، تڏهن پاڻ سان لڳ ڀڳ 657 [[سنسڪرت]] متن کڻي آيو. شهنشاهه جي سرپرستيءَ هيٺ هن [[چانگ آن]]، يعني موجوده [[شيان]]، ۾ ترجمي جو هڪ وڏو ادارو قائم ڪيو، جنهن ۾ [[اوڀر ايشيا]] جي مختلف علائقن مان شاگردن ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. شوانزانگ ڏانهن ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن جي لڳ ڀڳ 1,330 جلدن يا حصن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي جو ڪم منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي مختلف فلسفيانه مڪتبن مان سندس سڀ کان وڌيڪ دلچسپي [[يوگاچار]] (瑜伽行派) ۾ هئي، جنهن کي '''رڳو شعور''' (唯識) جي فلسفيانه نظريي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن چين ۾ انهيءَ روايت تي ٻڌل هڪ فلسفيانه مڪتب قائم ڪيو.<ref name=":2" /> ستين صديءَ ۾ يوگاچار فلسفي بابت سندس علمي تحقيق چيني ٻڌمت ۽ بعد ۾ سڄي اوڀر ايشيا جي ٻڌمت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Garfield">{{cite book |last1=Garfield |first1=J.L. |last2=Westerhoff |first2=J. |title=Madhyamaka and Yogacara: Allies Or Rivals? |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0-19-023129-3 |url=https://books.google.com/books?id=9a7qBgAAQBAJ |pages=139–142}}</ref> انهن فلسفيانه روايتن جي متنن بابت شوانزانگ جي مطالعي، ترجمن ۽ تشريحن اوڀر ايشيا ۾ [[فاشيانگ]] (法相宗) مڪتب جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. شوانزانگ جا ڪجهه شاگرد، جهڙوڪ [[ڪوئيجي]] (窺基؛ 632ع–682ع) ۽ [[وونچوڪ]] (613ع–696ع)، پاڻ به اثرائتا مذهبي ۽ فلسفيانه ليکڪ بڻيا.<ref>[[Benjamin Penny]] (2002)، ''Religion and Biography in China and Tibet''، [https://books.google.com/books?id=-OeX3WCs9cIC&dq=Wonch'uk+influenced+Tibet&pg=PA110 ص 110].</ref><ref name=":1" /> جيتوڻيڪ فاشيانگ مڪتب پاڻ گهڻي عرصي تائين ترقي نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به [[ادراڪ]]، [[شعور]]، [[ڪرم]]، [[ٻيهر جنم]] ۽ ٻين موضوعن بابت ان جا فلسفيانه نظريا ٻڌمت جي ٻين وڌيڪ ڪامياب مڪتبن جي تعليمات جو حصو بڻجي ويا. شوانزانگ جو سڀ کان ويجهو ۽ ممتاز شاگرد ڪوئيجي (窺基) هو، جنهن کي فاشيانگ مڪتب جو پهريون مذهبي پيشوا تسليم ڪيو ويو. ڪوئيجي جي بيان ڪيل شوانزانگ جي منطقي استدلال کي چيني ٻڌمت جا عالم اڪثر صحيح نموني سمجهي نه سگهندا هئا، ڇاڪاڻ ته کين [[هندستاني منطق]] جي ضروري علمي پسمنظر جي کوٽ هئي.<ref name=":1">Eli Franco، "Xuanzang's proof of idealism." ''Horin''، جلد 11 (2004)، ص 199–212.</ref> شوانزانگ هندستاني ٻڌمت جي متنن جي چيني ٻوليءَ ۾ وسيع، پر نهايت احتياط سان ڪيل ترجمن سبب مشهور آهي. انهن ترجمن جي مدد سان بعد وارن عالمن لاءِ ڪجهه گم ٿي ويل هندستاني ٻڌمت جي اصل متنن جي مواد کي چيني ترجمن مان ٻيهر حاصل ڪرڻ ممڪن ٿيو. هن ڏانهن انهن متنن جي تشريح طور ''[[چينگ ويشي لون]]'' جي تصنيف يا ترتيب ڏيڻ جو ڪم پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو اوڀر ايشيا جي ٻڌمت جي سمورن مڪتبن جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻيو ۽ اڄ تائين پنهنجي اهميت برقرار رکيو اٿس.<ref>{{cite book |last1=To |first1=L. |last2=Li |first2=S.K. |title=The Prajna Paramita Heart Sutra |publisher=Sutra Translation Committee of the U.S. & Canada |series=Sutra Translation Committee of the United States and Canada dharma series |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920220440/https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> === حڪمت جي ڪمال وارو سوتر === شوانزانگ چين واپس موٽڻ وقت ''[[مهاپرجناپارميتا سوتر]]'' جا ٽي نسخا پاڻ سان کڻي آيو هو.<ref name="Wriggins206">Wriggins، 1996، ص 206.</ref> 660ع ۾ شوانزانگ پنهنجي شاگرد مترجمن جي هڪ جماعت سان گڏ هن تمام وڏي تصنيف جي ترجمي جو ڪم شروع ڪيو. هن اصل متن جي صحت ۽ اعتبار کي برقرار رکڻ لاءِ ٽنهي نسخن کي استعمال ڪيو.<ref name="Wriggins206" /> سندس ڪيترن شاگرد مترجمن کيس صلاح ڏني ته هن وڏي تصنيف جو مختصر ترجمو تيار ڪيو وڃي. تنهن هوندي به، ڪجهه خواب ڏسڻ کان پوءِ سندس فيصلو وڌيڪ پختو ٿي ويو ۽ هن اصل تصنيف جي سمورن 600 بابن تي مشتمل مڪمل، غيرمختصر ۽ وفادار ترجمو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Wriggins207">Wriggins، 1996، ص 207.</ref> == اصل تصنيفون == جيتوڻيڪ شوانزانگ بنيادي طور پنهنجي ترجمي واري ڪم سبب مشهور آهي، پر هن ڪجهه اصل تصنيفون پڻ لکيون. 646ع ۾ شهنشاهه جي درخواست تي شوانزانگ پنهنجو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' مڪمل ڪيو، جيڪو وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۽ هندستان جي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf "Has Xuanzang really been in Mathurā?: Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia — How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim."] ڪتاب: ''Essays on East Asian Religion and Culture: Festschrift in Honor of Nishiwaki Tsuneki on the Occasion of His 65th Birthday''، ايڊيٽر: Christian Wittern ۽ Shi Lishan، ڪيوٽو، 2007، ص 35–73، خاص طور ص 35.</ref> هن ڪتاب جو پهريون فرانسيسي ترجمو چين جي ٻولي ۽ ثقافت جي ماهر [[ستانسلاس جوليان]] 1857ع ۾ ڪيو. شوانزانگ [[يوگاچار]] ٻڌ فلسفي بابت هڪ وڏي تصنيف ''[[چينگ ويشي لون]]'' پڻ تيار ڪئي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Xuanzang's Translations and Works |url=http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |access-date=2022-09-27 |website=www.acmuller.net |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921202237/http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |url-status=live}}</ref> هن ڏانهن منسوب هڪ ٻي اصل تصنيف ''باشي گُوئيجو سونگ'' (八識規矩頌) آهي، جنهن جي عنوان جي معنيٰ '''اٺن شعورن جي جوڙجڪ بابت منظوم بيت''' آهي.<ref name=":0" /> شوانزانگ جي سوانح عمري پڻ ٻڌ راهب '''هوئيلي''' (慧立) لکي هئي. شوانزانگ جي سفرنامي ۽ هوئيلي جي لکيل سوانح عمريءَ جا انگريزي ترجما [[سيموئل بيل]] ترتيبوار 1884ع ۽ 1911ع ۾ شايع ڪيا.<ref>Beal، 1884.</ref><ref>Beal، 1911.</ref> ٿامس واٽرس جو تفصيلي حاشين سان گڏ انگريزي ترجمو [[ٿامس وليم رائس ڊيوڊس]] ۽ [[اسٽيفن ووٽن بشيل]] مرتب ڪيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1905ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. === ڇاپا === {{refbegin}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India, 629-645 A.D. Vol.1 |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |year=1904 |publisher=Royal Asiatic Society, London}} [https://archive.org/details/onyuanchwangstr01wattgoog ٻيو جلد]. ٻيهر ڇاپو: Hesperides Press، 1996. {{ISBN|978-1-4067-1387-9}}. * Beal, Samuel (1884). ''Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang''. ٻه جلد. مترجم: Samuel Beal. لنڊن، 1884. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Oriental Books Reprint Corporation، 1969. [https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsuoft پهريون جلد]، [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft ٻيو جلد]. * Julien, Stanislas (1857/1858). ''Mémoires sur les contrées occidentales''. L'Imprimerie impériale، پيرس. [https://archive.org/details/mmoiressurlesco01juligoog پهريون جلد]، [https://archive.org/details/mmoiressurlesco00juligoog ٻيو جلد]. * Li, Rongxi (مترجم) (1995). ''The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-02-8}}. {{refend}} == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|[[نالندا]]، [[بهار]]، ڀارت ۾ شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|شيان ۾ وڏي جهنگلي هنج پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو، 2011ع. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] ياترا خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چينگ ويشي لون]]'' * ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا]] * [[ريشم واري رستي ذريعي ٻڌمت جي ڦهلاءُ]] * [[ٻڌمت جي گڏيل سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني کوجنا]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[يي جنگ (راهب)|يي جنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان وطن موڪليل ٻڌمت جي مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. ۽ Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. نئين دهلي: Aditya Prakashan، 2014. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book|author=Kahar Barat|title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters|url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies|isbn=978-0-933070-46-2}} * Jain, Sandhya ۽ Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. نئين دهلي: Ocean Books. == حوالا == {{Reflist|30em}} === استعمال ٿيل ماخذ === {{refbegin}} * Beal, Samuel، مترجم (1911). [https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp ''The Life of Hiuen-Tsiang'']. ٻڌ راهب هوئيلي جي چيني متن تان ترجمو. لنڊن، 1911. ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973. هي هڪ پراڻو ۽ مختصر ترجمو آهي. * Bernstein, Richard (2001). ''Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment''. Alfred A. Knopf، نيويارڪ. {{ISBN|0-375-40009-5}}. * Christie, Anthony (1968). ''Chinese Mythology''. Feltham، Middlesex: Hamlyn Publishing. {{ISBN|0600006379}}. * Gordon, Stewart (2008). ''When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the "Riches of the East"''. Da Capo Press، Perseus Books. {{ISBN|0-306-81556-7}}. * Julien, Stanislas (1853). [https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog ''Histoire de la vie de Hiouen-Thsang'']. هوئيلي ۽ ين تسونگ جي لکيل سوانح عمري، پيرس. * {{cite book|first=Li|last=Yung-hsi|year=1959|title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated)|publisher=Chinese Buddhist Association, Beijing}} هي نسبتاً جديد، پر مختصر ترجمو آهي. * Li, Rongxi، مترجم (1995). ''A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-00-1}}. هي جديد ۽ مڪمل ترجمو آهي. * Nattier, Jan (1992). "The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text?" ''Journal of the International Association of Buddhist Studies''، جلد 15، شمارو 2، ص 153–223. [http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 پي ڊي ايف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |date=29 October 2013}} * Saran, Mishi (2005). ''Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang''. Penguin Books. {{ISBN|978-0-14-306439-8}}. * [[سن شوئيون]] (2003). ''Ten Thousand Miles Without a Cloud''. شوانزانگ جي سفرن جي رستن تي ٻيهر سفر جو احوال. Harper Perennial. {{ISBN|0-00-712974-2}}. * Waley, Arthur (1952). ''The Real Tripitaka, and Other Pieces''. لنڊن: G. Allen and Unwin. * Watters, Thomas (1904–1905). [https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ ''On Yuan Chwang's Travels in India'']. لنڊن: Royal Asiatic Society. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Munshiram Manoharlal، 1973. * Wriggins, Sally Hovey (1996). ''Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road''. Westview Press. نظرثاني ٿيل ۽ وڌايل ڇاپو: ''The Silk Road Journey with Xuanzang''، Westview Press، 2003. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * Wriggins, Sally Hovey (2004). ''The Silk Road Journey with Xuanzang''. بولڊر، ڪولوراڊو: Westview Press. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, CA |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url={{Google books |5ABuAAAAMAAJ |plainurl=y}}}} * Yu, Anthony C.، مرتب ۽ مترجم (1980؛ اصل ڇاپو 1977). ''The Journey to the West''. شڪاگو ۽ لنڊن: University of Chicago Press. {{ISBN|978-0-226-97150-6}}. افسانوي تصنيف. {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Xuanzang}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاويهار، گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي]. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي معلومات] — انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005}} — ٻڌ راهب هوئيلي (沙门慧立) جي لکيل ''شوانزانگ جي زندگي'' جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي وضاحت ڪندڙ منظوم بيت] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ جي تصنيف، رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح (1986). {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:چيني ٻڌمت جا عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي ياترائن جا احوال]] [[زمرو:چيني سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] <references group="lower-alpha"/> m9wu4a231vugcpnnvjixn9he82mlut6 424173 424172 2026-10-21T19:50:03Z Intisar Ali 8681 /* */ 424173 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ | (native_name = | native_name_lang = zh | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} {{Infobox Chinese | c = 玄奘 | p = Xuánzàng | w = {{tonesup|Hsüan2-tsang4}} | mi = {{IPAc-cmn|x|üan|2|.|z|ang|4}} | y = Yùhnjohng | j = Jyun4-zong6 | ci = {{IPAc-yue|j|yun|4|-|z|ong|6}} | tl = Hiân-tsòng | h = Hian2-tsong4 | wuu = Yeu-tsaõ | mc = ɣwen-dzáng | san = मोक्षदेवः | altname = چن هوئي يا چن يي{{efn|شوانزانگ جي ڄمڻ وقت رکيل چيني نالي جي اکر بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. تاريخي دستاويزن ۾ ٻه مختلف چيني اکر، {{lang|zh|褘}} ۽ {{lang|zh|禕}}، ملن ٿا، جن جا اچار ترتيبوار {{tlit|zh|Huī}} (هوئي) ۽ {{tlit|zh|Yī}} (يي) آهن.}} | t2 = 陳褘 | s2 = 陈袆 | p2 = Chén Huī | w2 = {{tonesup|Chʻen2 Hui1}} | t3 = 陳禕 | s3 = 陈祎 | p3 = Chén Yī | w3 = {{tonesup|Chʻen2 I1}} }} '''شوانزانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> == چيني ٻڌمت تي اثر == [[File:Xuan Zang Statue.jpg|thumb|[[لوئويانگ]] جي [[لونگمين غارون|لونگمين غارن]] ۾ شوانزانگ جو مجسمو.]] پنهنجي سفرن دوران شوانزانگ ڪيترن ئي نامور ٻڌ استادن کان تعليم حاصل ڪئي، خاص طور تي [[نالندا]] ۾، جيڪو ٻڌمت جي تعليم جو هڪ مشهور مرڪز هو. جڏهن هو چين واپس موٽيو، تڏهن پاڻ سان لڳ ڀڳ 657 [[سنسڪرت]] متن کڻي آيو. شهنشاهه جي سرپرستيءَ هيٺ هن [[چانگ آن]]، يعني موجوده [[شيان]]، ۾ ترجمي جو هڪ وڏو ادارو قائم ڪيو، جنهن ۾ [[اوڀر ايشيا]] جي مختلف علائقن مان شاگردن ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. شوانزانگ ڏانهن ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن جي لڳ ڀڳ 1,330 جلدن يا حصن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي جو ڪم منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي مختلف فلسفيانه مڪتبن مان سندس سڀ کان وڌيڪ دلچسپي [[يوگاچار]] (瑜伽行派) ۾ هئي، جنهن کي '''رڳو شعور''' (唯識) جي فلسفيانه نظريي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن چين ۾ انهيءَ روايت تي ٻڌل هڪ فلسفيانه مڪتب قائم ڪيو.<ref name=":2" /> ستين صديءَ ۾ يوگاچار فلسفي بابت سندس علمي تحقيق چيني ٻڌمت ۽ بعد ۾ سڄي اوڀر ايشيا جي ٻڌمت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Garfield">{{cite book |last1=Garfield |first1=J.L. |last2=Westerhoff |first2=J. |title=Madhyamaka and Yogacara: Allies Or Rivals? |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0-19-023129-3 |url=https://books.google.com/books?id=9a7qBgAAQBAJ |pages=139–142}}</ref> انهن فلسفيانه روايتن جي متنن بابت شوانزانگ جي مطالعي، ترجمن ۽ تشريحن اوڀر ايشيا ۾ [[فاشيانگ]] (法相宗) مڪتب جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. شوانزانگ جا ڪجهه شاگرد، جهڙوڪ [[ڪوئيجي]] (窺基؛ 632ع–682ع) ۽ [[وونچوڪ]] (613ع–696ع)، پاڻ به اثرائتا مذهبي ۽ فلسفيانه ليکڪ بڻيا.<ref>[[Benjamin Penny]] (2002)، ''Religion and Biography in China and Tibet''، [https://books.google.com/books?id=-OeX3WCs9cIC&dq=Wonch'uk+influenced+Tibet&pg=PA110 ص 110].</ref><ref name=":1" /> جيتوڻيڪ فاشيانگ مڪتب پاڻ گهڻي عرصي تائين ترقي نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به [[ادراڪ]]، [[شعور]]، [[ڪرم]]، [[ٻيهر جنم]] ۽ ٻين موضوعن بابت ان جا فلسفيانه نظريا ٻڌمت جي ٻين وڌيڪ ڪامياب مڪتبن جي تعليمات جو حصو بڻجي ويا. شوانزانگ جو سڀ کان ويجهو ۽ ممتاز شاگرد ڪوئيجي (窺基) هو، جنهن کي فاشيانگ مڪتب جو پهريون مذهبي پيشوا تسليم ڪيو ويو. ڪوئيجي جي بيان ڪيل شوانزانگ جي منطقي استدلال کي چيني ٻڌمت جا عالم اڪثر صحيح نموني سمجهي نه سگهندا هئا، ڇاڪاڻ ته کين [[هندستاني منطق]] جي ضروري علمي پسمنظر جي کوٽ هئي.<ref name=":1">Eli Franco، "Xuanzang's proof of idealism." ''Horin''، جلد 11 (2004)، ص 199–212.</ref> شوانزانگ هندستاني ٻڌمت جي متنن جي چيني ٻوليءَ ۾ وسيع، پر نهايت احتياط سان ڪيل ترجمن سبب مشهور آهي. انهن ترجمن جي مدد سان بعد وارن عالمن لاءِ ڪجهه گم ٿي ويل هندستاني ٻڌمت جي اصل متنن جي مواد کي چيني ترجمن مان ٻيهر حاصل ڪرڻ ممڪن ٿيو. هن ڏانهن انهن متنن جي تشريح طور ''[[چينگ ويشي لون]]'' جي تصنيف يا ترتيب ڏيڻ جو ڪم پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو اوڀر ايشيا جي ٻڌمت جي سمورن مڪتبن جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻيو ۽ اڄ تائين پنهنجي اهميت برقرار رکيو اٿس.<ref>{{cite book |last1=To |first1=L. |last2=Li |first2=S.K. |title=The Prajna Paramita Heart Sutra |publisher=Sutra Translation Committee of the U.S. & Canada |series=Sutra Translation Committee of the United States and Canada dharma series |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920220440/https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> === حڪمت جي ڪمال وارو سوتر === شوانزانگ چين واپس موٽڻ وقت ''[[مهاپرجناپارميتا سوتر]]'' جا ٽي نسخا پاڻ سان کڻي آيو هو.<ref name="Wriggins206">Wriggins، 1996، ص 206.</ref> 660ع ۾ شوانزانگ پنهنجي شاگرد مترجمن جي هڪ جماعت سان گڏ هن تمام وڏي تصنيف جي ترجمي جو ڪم شروع ڪيو. هن اصل متن جي صحت ۽ اعتبار کي برقرار رکڻ لاءِ ٽنهي نسخن کي استعمال ڪيو.<ref name="Wriggins206" /> سندس ڪيترن شاگرد مترجمن کيس صلاح ڏني ته هن وڏي تصنيف جو مختصر ترجمو تيار ڪيو وڃي. تنهن هوندي به، ڪجهه خواب ڏسڻ کان پوءِ سندس فيصلو وڌيڪ پختو ٿي ويو ۽ هن اصل تصنيف جي سمورن 600 بابن تي مشتمل مڪمل، غيرمختصر ۽ وفادار ترجمو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Wriggins207">Wriggins، 1996، ص 207.</ref> == اصل تصنيفون == جيتوڻيڪ شوانزانگ بنيادي طور پنهنجي ترجمي واري ڪم سبب مشهور آهي، پر هن ڪجهه اصل تصنيفون پڻ لکيون. 646ع ۾ شهنشاهه جي درخواست تي شوانزانگ پنهنجو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' مڪمل ڪيو، جيڪو وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۽ هندستان جي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf "Has Xuanzang really been in Mathurā?: Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia — How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim."] ڪتاب: ''Essays on East Asian Religion and Culture: Festschrift in Honor of Nishiwaki Tsuneki on the Occasion of His 65th Birthday''، ايڊيٽر: Christian Wittern ۽ Shi Lishan، ڪيوٽو، 2007، ص 35–73، خاص طور ص 35.</ref> هن ڪتاب جو پهريون فرانسيسي ترجمو چين جي ٻولي ۽ ثقافت جي ماهر [[ستانسلاس جوليان]] 1857ع ۾ ڪيو. شوانزانگ [[يوگاچار]] ٻڌ فلسفي بابت هڪ وڏي تصنيف ''[[چينگ ويشي لون]]'' پڻ تيار ڪئي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Xuanzang's Translations and Works |url=http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |access-date=2022-09-27 |website=www.acmuller.net |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921202237/http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |url-status=live}}</ref> هن ڏانهن منسوب هڪ ٻي اصل تصنيف ''باشي گُوئيجو سونگ'' (八識規矩頌) آهي، جنهن جي عنوان جي معنيٰ '''اٺن شعورن جي جوڙجڪ بابت منظوم بيت''' آهي.<ref name=":0" /> شوانزانگ جي سوانح عمري پڻ ٻڌ راهب '''هوئيلي''' (慧立) لکي هئي. شوانزانگ جي سفرنامي ۽ هوئيلي جي لکيل سوانح عمريءَ جا انگريزي ترجما [[سيموئل بيل]] ترتيبوار 1884ع ۽ 1911ع ۾ شايع ڪيا.<ref>Beal، 1884.</ref><ref>Beal، 1911.</ref> ٿامس واٽرس جو تفصيلي حاشين سان گڏ انگريزي ترجمو [[ٿامس وليم رائس ڊيوڊس]] ۽ [[اسٽيفن ووٽن بشيل]] مرتب ڪيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1905ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. === ڇاپا === {{refbegin}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India, 629-645 A.D. Vol.1 |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |year=1904 |publisher=Royal Asiatic Society, London}} [https://archive.org/details/onyuanchwangstr01wattgoog ٻيو جلد]. ٻيهر ڇاپو: Hesperides Press، 1996. {{ISBN|978-1-4067-1387-9}}. * Beal, Samuel (1884). ''Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang''. ٻه جلد. مترجم: Samuel Beal. لنڊن، 1884. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Oriental Books Reprint Corporation، 1969. [https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsuoft پهريون جلد]، [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft ٻيو جلد]. * Julien, Stanislas (1857/1858). ''Mémoires sur les contrées occidentales''. L'Imprimerie impériale، پيرس. [https://archive.org/details/mmoiressurlesco01juligoog پهريون جلد]، [https://archive.org/details/mmoiressurlesco00juligoog ٻيو جلد]. * Li, Rongxi (مترجم) (1995). ''The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-02-8}}. {{refend}} == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|[[نالندا]]، [[بهار]]، ڀارت ۾ شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|شيان ۾ وڏي جهنگلي هنج پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو، 2011ع. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] ياترا خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چينگ ويشي لون]]'' * ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا]] * [[ريشم واري رستي ذريعي ٻڌمت جي ڦهلاءُ]] * [[ٻڌمت جي گڏيل سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني کوجنا]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[يي جنگ (راهب)|يي جنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان وطن موڪليل ٻڌمت جي مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. ۽ Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. نئين دهلي: Aditya Prakashan، 2014. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book|author=Kahar Barat|title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters|url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies|isbn=978-0-933070-46-2}} * Jain, Sandhya ۽ Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. نئين دهلي: Ocean Books. == حوالا == {{Reflist|30em}} === استعمال ٿيل ماخذ === {{refbegin}} * Beal, Samuel، مترجم (1911). [https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp ''The Life of Hiuen-Tsiang'']. ٻڌ راهب هوئيلي جي چيني متن تان ترجمو. لنڊن، 1911. ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973. هي هڪ پراڻو ۽ مختصر ترجمو آهي. * Bernstein, Richard (2001). ''Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment''. Alfred A. Knopf، نيويارڪ. {{ISBN|0-375-40009-5}}. * Christie, Anthony (1968). ''Chinese Mythology''. Feltham، Middlesex: Hamlyn Publishing. {{ISBN|0600006379}}. * Gordon, Stewart (2008). ''When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the "Riches of the East"''. Da Capo Press، Perseus Books. {{ISBN|0-306-81556-7}}. * Julien, Stanislas (1853). [https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog ''Histoire de la vie de Hiouen-Thsang'']. هوئيلي ۽ ين تسونگ جي لکيل سوانح عمري، پيرس. * {{cite book|first=Li|last=Yung-hsi|year=1959|title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated)|publisher=Chinese Buddhist Association, Beijing}} هي نسبتاً جديد، پر مختصر ترجمو آهي. * Li, Rongxi، مترجم (1995). ''A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-00-1}}. هي جديد ۽ مڪمل ترجمو آهي. * Nattier, Jan (1992). "The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text?" ''Journal of the International Association of Buddhist Studies''، جلد 15، شمارو 2، ص 153–223. [http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 پي ڊي ايف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |date=29 October 2013}} * Saran, Mishi (2005). ''Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang''. Penguin Books. {{ISBN|978-0-14-306439-8}}. * [[سن شوئيون]] (2003). ''Ten Thousand Miles Without a Cloud''. شوانزانگ جي سفرن جي رستن تي ٻيهر سفر جو احوال. Harper Perennial. {{ISBN|0-00-712974-2}}. * Waley, Arthur (1952). ''The Real Tripitaka, and Other Pieces''. لنڊن: G. Allen and Unwin. * Watters, Thomas (1904–1905). [https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ ''On Yuan Chwang's Travels in India'']. لنڊن: Royal Asiatic Society. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Munshiram Manoharlal، 1973. * Wriggins, Sally Hovey (1996). ''Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road''. Westview Press. نظرثاني ٿيل ۽ وڌايل ڇاپو: ''The Silk Road Journey with Xuanzang''، Westview Press، 2003. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * Wriggins, Sally Hovey (2004). ''The Silk Road Journey with Xuanzang''. بولڊر، ڪولوراڊو: Westview Press. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, CA |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url={{Google books |5ABuAAAAMAAJ |plainurl=y}}}} * Yu, Anthony C.، مرتب ۽ مترجم (1980؛ اصل ڇاپو 1977). ''The Journey to the West''. شڪاگو ۽ لنڊن: University of Chicago Press. {{ISBN|978-0-226-97150-6}}. افسانوي تصنيف. {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Xuanzang}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاويهار، گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي]. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي معلومات] — انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005}} — ٻڌ راهب هوئيلي (沙门慧立) جي لکيل ''شوانزانگ جي زندگي'' جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي وضاحت ڪندڙ منظوم بيت] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ جي تصنيف، رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح (1986). {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:چيني ٻڌمت جا عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي ياترائن جا احوال]] [[زمرو:چيني سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] <references group="lower-alpha"/> lp50acyvfbx6jblpzwbalt2jyuo6bx9 424174 424173 2026-10-21T19:50:55Z Intisar Ali 8681 /* */ 424174 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ | (native_name = شوانزانگ | native_name_lang = | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} {{Infobox Chinese | c = 玄奘 | p = Xuánzàng | w = {{tonesup|Hsüan2-tsang4}} | mi = {{IPAc-cmn|x|üan|2|.|z|ang|4}} | y = Yùhnjohng | j = Jyun4-zong6 | ci = {{IPAc-yue|j|yun|4|-|z|ong|6}} | tl = Hiân-tsòng | h = Hian2-tsong4 | wuu = Yeu-tsaõ | mc = ɣwen-dzáng | san = मोक्षदेवः | altname = چن هوئي يا چن يي{{efn|شوانزانگ جي ڄمڻ وقت رکيل چيني نالي جي اکر بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. تاريخي دستاويزن ۾ ٻه مختلف چيني اکر، {{lang|zh|褘}} ۽ {{lang|zh|禕}}، ملن ٿا، جن جا اچار ترتيبوار {{tlit|zh|Huī}} (هوئي) ۽ {{tlit|zh|Yī}} (يي) آهن.}} | t2 = 陳褘 | s2 = 陈袆 | p2 = Chén Huī | w2 = {{tonesup|Chʻen2 Hui1}} | t3 = 陳禕 | s3 = 陈祎 | p3 = Chén Yī | w3 = {{tonesup|Chʻen2 I1}} }} '''شوانزانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> == چيني ٻڌمت تي اثر == [[File:Xuan Zang Statue.jpg|thumb|[[لوئويانگ]] جي [[لونگمين غارون|لونگمين غارن]] ۾ شوانزانگ جو مجسمو.]] پنهنجي سفرن دوران شوانزانگ ڪيترن ئي نامور ٻڌ استادن کان تعليم حاصل ڪئي، خاص طور تي [[نالندا]] ۾، جيڪو ٻڌمت جي تعليم جو هڪ مشهور مرڪز هو. جڏهن هو چين واپس موٽيو، تڏهن پاڻ سان لڳ ڀڳ 657 [[سنسڪرت]] متن کڻي آيو. شهنشاهه جي سرپرستيءَ هيٺ هن [[چانگ آن]]، يعني موجوده [[شيان]]، ۾ ترجمي جو هڪ وڏو ادارو قائم ڪيو، جنهن ۾ [[اوڀر ايشيا]] جي مختلف علائقن مان شاگردن ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. شوانزانگ ڏانهن ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن جي لڳ ڀڳ 1,330 جلدن يا حصن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي جو ڪم منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي مختلف فلسفيانه مڪتبن مان سندس سڀ کان وڌيڪ دلچسپي [[يوگاچار]] (瑜伽行派) ۾ هئي، جنهن کي '''رڳو شعور''' (唯識) جي فلسفيانه نظريي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن چين ۾ انهيءَ روايت تي ٻڌل هڪ فلسفيانه مڪتب قائم ڪيو.<ref name=":2" /> ستين صديءَ ۾ يوگاچار فلسفي بابت سندس علمي تحقيق چيني ٻڌمت ۽ بعد ۾ سڄي اوڀر ايشيا جي ٻڌمت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Garfield">{{cite book |last1=Garfield |first1=J.L. |last2=Westerhoff |first2=J. |title=Madhyamaka and Yogacara: Allies Or Rivals? |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0-19-023129-3 |url=https://books.google.com/books?id=9a7qBgAAQBAJ |pages=139–142}}</ref> انهن فلسفيانه روايتن جي متنن بابت شوانزانگ جي مطالعي، ترجمن ۽ تشريحن اوڀر ايشيا ۾ [[فاشيانگ]] (法相宗) مڪتب جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. شوانزانگ جا ڪجهه شاگرد، جهڙوڪ [[ڪوئيجي]] (窺基؛ 632ع–682ع) ۽ [[وونچوڪ]] (613ع–696ع)، پاڻ به اثرائتا مذهبي ۽ فلسفيانه ليکڪ بڻيا.<ref>[[Benjamin Penny]] (2002)، ''Religion and Biography in China and Tibet''، [https://books.google.com/books?id=-OeX3WCs9cIC&dq=Wonch'uk+influenced+Tibet&pg=PA110 ص 110].</ref><ref name=":1" /> جيتوڻيڪ فاشيانگ مڪتب پاڻ گهڻي عرصي تائين ترقي نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به [[ادراڪ]]، [[شعور]]، [[ڪرم]]، [[ٻيهر جنم]] ۽ ٻين موضوعن بابت ان جا فلسفيانه نظريا ٻڌمت جي ٻين وڌيڪ ڪامياب مڪتبن جي تعليمات جو حصو بڻجي ويا. شوانزانگ جو سڀ کان ويجهو ۽ ممتاز شاگرد ڪوئيجي (窺基) هو، جنهن کي فاشيانگ مڪتب جو پهريون مذهبي پيشوا تسليم ڪيو ويو. ڪوئيجي جي بيان ڪيل شوانزانگ جي منطقي استدلال کي چيني ٻڌمت جا عالم اڪثر صحيح نموني سمجهي نه سگهندا هئا، ڇاڪاڻ ته کين [[هندستاني منطق]] جي ضروري علمي پسمنظر جي کوٽ هئي.<ref name=":1">Eli Franco، "Xuanzang's proof of idealism." ''Horin''، جلد 11 (2004)، ص 199–212.</ref> شوانزانگ هندستاني ٻڌمت جي متنن جي چيني ٻوليءَ ۾ وسيع، پر نهايت احتياط سان ڪيل ترجمن سبب مشهور آهي. انهن ترجمن جي مدد سان بعد وارن عالمن لاءِ ڪجهه گم ٿي ويل هندستاني ٻڌمت جي اصل متنن جي مواد کي چيني ترجمن مان ٻيهر حاصل ڪرڻ ممڪن ٿيو. هن ڏانهن انهن متنن جي تشريح طور ''[[چينگ ويشي لون]]'' جي تصنيف يا ترتيب ڏيڻ جو ڪم پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو اوڀر ايشيا جي ٻڌمت جي سمورن مڪتبن جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻيو ۽ اڄ تائين پنهنجي اهميت برقرار رکيو اٿس.<ref>{{cite book |last1=To |first1=L. |last2=Li |first2=S.K. |title=The Prajna Paramita Heart Sutra |publisher=Sutra Translation Committee of the U.S. & Canada |series=Sutra Translation Committee of the United States and Canada dharma series |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920220440/https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> === حڪمت جي ڪمال وارو سوتر === شوانزانگ چين واپس موٽڻ وقت ''[[مهاپرجناپارميتا سوتر]]'' جا ٽي نسخا پاڻ سان کڻي آيو هو.<ref name="Wriggins206">Wriggins، 1996، ص 206.</ref> 660ع ۾ شوانزانگ پنهنجي شاگرد مترجمن جي هڪ جماعت سان گڏ هن تمام وڏي تصنيف جي ترجمي جو ڪم شروع ڪيو. هن اصل متن جي صحت ۽ اعتبار کي برقرار رکڻ لاءِ ٽنهي نسخن کي استعمال ڪيو.<ref name="Wriggins206" /> سندس ڪيترن شاگرد مترجمن کيس صلاح ڏني ته هن وڏي تصنيف جو مختصر ترجمو تيار ڪيو وڃي. تنهن هوندي به، ڪجهه خواب ڏسڻ کان پوءِ سندس فيصلو وڌيڪ پختو ٿي ويو ۽ هن اصل تصنيف جي سمورن 600 بابن تي مشتمل مڪمل، غيرمختصر ۽ وفادار ترجمو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Wriggins207">Wriggins، 1996، ص 207.</ref> == اصل تصنيفون == جيتوڻيڪ شوانزانگ بنيادي طور پنهنجي ترجمي واري ڪم سبب مشهور آهي، پر هن ڪجهه اصل تصنيفون پڻ لکيون. 646ع ۾ شهنشاهه جي درخواست تي شوانزانگ پنهنجو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' مڪمل ڪيو، جيڪو وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۽ هندستان جي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf "Has Xuanzang really been in Mathurā?: Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia — How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim."] ڪتاب: ''Essays on East Asian Religion and Culture: Festschrift in Honor of Nishiwaki Tsuneki on the Occasion of His 65th Birthday''، ايڊيٽر: Christian Wittern ۽ Shi Lishan، ڪيوٽو، 2007، ص 35–73، خاص طور ص 35.</ref> هن ڪتاب جو پهريون فرانسيسي ترجمو چين جي ٻولي ۽ ثقافت جي ماهر [[ستانسلاس جوليان]] 1857ع ۾ ڪيو. شوانزانگ [[يوگاچار]] ٻڌ فلسفي بابت هڪ وڏي تصنيف ''[[چينگ ويشي لون]]'' پڻ تيار ڪئي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Xuanzang's Translations and Works |url=http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |access-date=2022-09-27 |website=www.acmuller.net |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921202237/http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |url-status=live}}</ref> هن ڏانهن منسوب هڪ ٻي اصل تصنيف ''باشي گُوئيجو سونگ'' (八識規矩頌) آهي، جنهن جي عنوان جي معنيٰ '''اٺن شعورن جي جوڙجڪ بابت منظوم بيت''' آهي.<ref name=":0" /> شوانزانگ جي سوانح عمري پڻ ٻڌ راهب '''هوئيلي''' (慧立) لکي هئي. شوانزانگ جي سفرنامي ۽ هوئيلي جي لکيل سوانح عمريءَ جا انگريزي ترجما [[سيموئل بيل]] ترتيبوار 1884ع ۽ 1911ع ۾ شايع ڪيا.<ref>Beal، 1884.</ref><ref>Beal، 1911.</ref> ٿامس واٽرس جو تفصيلي حاشين سان گڏ انگريزي ترجمو [[ٿامس وليم رائس ڊيوڊس]] ۽ [[اسٽيفن ووٽن بشيل]] مرتب ڪيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1905ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. === ڇاپا === {{refbegin}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India, 629-645 A.D. Vol.1 |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |year=1904 |publisher=Royal Asiatic Society, London}} [https://archive.org/details/onyuanchwangstr01wattgoog ٻيو جلد]. ٻيهر ڇاپو: Hesperides Press، 1996. {{ISBN|978-1-4067-1387-9}}. * Beal, Samuel (1884). ''Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang''. ٻه جلد. مترجم: Samuel Beal. لنڊن، 1884. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Oriental Books Reprint Corporation، 1969. [https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsuoft پهريون جلد]، [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft ٻيو جلد]. * Julien, Stanislas (1857/1858). ''Mémoires sur les contrées occidentales''. L'Imprimerie impériale، پيرس. [https://archive.org/details/mmoiressurlesco01juligoog پهريون جلد]، [https://archive.org/details/mmoiressurlesco00juligoog ٻيو جلد]. * Li, Rongxi (مترجم) (1995). ''The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-02-8}}. {{refend}} == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|[[نالندا]]، [[بهار]]، ڀارت ۾ شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|شيان ۾ وڏي جهنگلي هنج پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو، 2011ع. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] ياترا خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چينگ ويشي لون]]'' * ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا]] * [[ريشم واري رستي ذريعي ٻڌمت جي ڦهلاءُ]] * [[ٻڌمت جي گڏيل سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني کوجنا]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[يي جنگ (راهب)|يي جنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان وطن موڪليل ٻڌمت جي مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. ۽ Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. نئين دهلي: Aditya Prakashan، 2014. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book|author=Kahar Barat|title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters|url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies|isbn=978-0-933070-46-2}} * Jain, Sandhya ۽ Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. نئين دهلي: Ocean Books. == حوالا == {{Reflist|30em}} === استعمال ٿيل ماخذ === {{refbegin}} * Beal, Samuel، مترجم (1911). [https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp ''The Life of Hiuen-Tsiang'']. ٻڌ راهب هوئيلي جي چيني متن تان ترجمو. لنڊن، 1911. ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973. هي هڪ پراڻو ۽ مختصر ترجمو آهي. * Bernstein, Richard (2001). ''Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment''. Alfred A. Knopf، نيويارڪ. {{ISBN|0-375-40009-5}}. * Christie, Anthony (1968). ''Chinese Mythology''. Feltham، Middlesex: Hamlyn Publishing. {{ISBN|0600006379}}. * Gordon, Stewart (2008). ''When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the "Riches of the East"''. Da Capo Press، Perseus Books. {{ISBN|0-306-81556-7}}. * Julien, Stanislas (1853). [https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog ''Histoire de la vie de Hiouen-Thsang'']. هوئيلي ۽ ين تسونگ جي لکيل سوانح عمري، پيرس. * {{cite book|first=Li|last=Yung-hsi|year=1959|title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated)|publisher=Chinese Buddhist Association, Beijing}} هي نسبتاً جديد، پر مختصر ترجمو آهي. * Li, Rongxi، مترجم (1995). ''A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-00-1}}. هي جديد ۽ مڪمل ترجمو آهي. * Nattier, Jan (1992). "The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text?" ''Journal of the International Association of Buddhist Studies''، جلد 15، شمارو 2، ص 153–223. [http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 پي ڊي ايف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |date=29 October 2013}} * Saran, Mishi (2005). ''Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang''. Penguin Books. {{ISBN|978-0-14-306439-8}}. * [[سن شوئيون]] (2003). ''Ten Thousand Miles Without a Cloud''. شوانزانگ جي سفرن جي رستن تي ٻيهر سفر جو احوال. Harper Perennial. {{ISBN|0-00-712974-2}}. * Waley, Arthur (1952). ''The Real Tripitaka, and Other Pieces''. لنڊن: G. Allen and Unwin. * Watters, Thomas (1904–1905). [https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ ''On Yuan Chwang's Travels in India'']. لنڊن: Royal Asiatic Society. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Munshiram Manoharlal، 1973. * Wriggins, Sally Hovey (1996). ''Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road''. Westview Press. نظرثاني ٿيل ۽ وڌايل ڇاپو: ''The Silk Road Journey with Xuanzang''، Westview Press، 2003. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * Wriggins, Sally Hovey (2004). ''The Silk Road Journey with Xuanzang''. بولڊر، ڪولوراڊو: Westview Press. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, CA |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url={{Google books |5ABuAAAAMAAJ |plainurl=y}}}} * Yu, Anthony C.، مرتب ۽ مترجم (1980؛ اصل ڇاپو 1977). ''The Journey to the West''. شڪاگو ۽ لنڊن: University of Chicago Press. {{ISBN|978-0-226-97150-6}}. افسانوي تصنيف. {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Xuanzang}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاويهار، گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي]. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي معلومات] — انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005}} — ٻڌ راهب هوئيلي (沙门慧立) جي لکيل ''شوانزانگ جي زندگي'' جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي وضاحت ڪندڙ منظوم بيت] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ جي تصنيف، رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح (1986). {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:چيني ٻڌمت جا عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي ياترائن جا احوال]] [[زمرو:چيني سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] <references group="lower-alpha"/> fxvb539gdvj4d2rkbcg1vy4ez8uxe30 424175 424174 2026-10-21T19:51:29Z Intisar Ali 8681 /* */ 424175 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = شوانزانگ | (native_name = | native_name_lang = | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} {{Infobox Chinese | c = 玄奘 | p = Xuánzàng | w = {{tonesup|Hsüan2-tsang4}} | mi = {{IPAc-cmn|x|üan|2|.|z|ang|4}} | y = Yùhnjohng | j = Jyun4-zong6 | ci = {{IPAc-yue|j|yun|4|-|z|ong|6}} | tl = Hiân-tsòng | h = Hian2-tsong4 | wuu = Yeu-tsaõ | mc = ɣwen-dzáng | san = मोक्षदेवः | altname = چن هوئي يا چن يي{{efn|شوانزانگ جي ڄمڻ وقت رکيل چيني نالي جي اکر بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف آهي. تاريخي دستاويزن ۾ ٻه مختلف چيني اکر، {{lang|zh|褘}} ۽ {{lang|zh|禕}}، ملن ٿا، جن جا اچار ترتيبوار {{tlit|zh|Huī}} (هوئي) ۽ {{tlit|zh|Yī}} (يي) آهن.}} | t2 = 陳褘 | s2 = 陈袆 | p2 = Chén Huī | w2 = {{tonesup|Chʻen2 Hui1}} | t3 = 陳禕 | s3 = 陈祎 | p3 = Chén Yī | w3 = {{tonesup|Chʻen2 I1}} }} '''شوانزانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> == چيني ٻڌمت تي اثر == [[File:Xuan Zang Statue.jpg|thumb|[[لوئويانگ]] جي [[لونگمين غارون|لونگمين غارن]] ۾ شوانزانگ جو مجسمو.]] پنهنجي سفرن دوران شوانزانگ ڪيترن ئي نامور ٻڌ استادن کان تعليم حاصل ڪئي، خاص طور تي [[نالندا]] ۾، جيڪو ٻڌمت جي تعليم جو هڪ مشهور مرڪز هو. جڏهن هو چين واپس موٽيو، تڏهن پاڻ سان لڳ ڀڳ 657 [[سنسڪرت]] متن کڻي آيو. شهنشاهه جي سرپرستيءَ هيٺ هن [[چانگ آن]]، يعني موجوده [[شيان]]، ۾ ترجمي جو هڪ وڏو ادارو قائم ڪيو، جنهن ۾ [[اوڀر ايشيا]] جي مختلف علائقن مان شاگردن ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. شوانزانگ ڏانهن ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن جي لڳ ڀڳ 1,330 جلدن يا حصن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي جو ڪم منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي مختلف فلسفيانه مڪتبن مان سندس سڀ کان وڌيڪ دلچسپي [[يوگاچار]] (瑜伽行派) ۾ هئي، جنهن کي '''رڳو شعور''' (唯識) جي فلسفيانه نظريي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن چين ۾ انهيءَ روايت تي ٻڌل هڪ فلسفيانه مڪتب قائم ڪيو.<ref name=":2" /> ستين صديءَ ۾ يوگاچار فلسفي بابت سندس علمي تحقيق چيني ٻڌمت ۽ بعد ۾ سڄي اوڀر ايشيا جي ٻڌمت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Garfield">{{cite book |last1=Garfield |first1=J.L. |last2=Westerhoff |first2=J. |title=Madhyamaka and Yogacara: Allies Or Rivals? |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0-19-023129-3 |url=https://books.google.com/books?id=9a7qBgAAQBAJ |pages=139–142}}</ref> انهن فلسفيانه روايتن جي متنن بابت شوانزانگ جي مطالعي، ترجمن ۽ تشريحن اوڀر ايشيا ۾ [[فاشيانگ]] (法相宗) مڪتب جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. شوانزانگ جا ڪجهه شاگرد، جهڙوڪ [[ڪوئيجي]] (窺基؛ 632ع–682ع) ۽ [[وونچوڪ]] (613ع–696ع)، پاڻ به اثرائتا مذهبي ۽ فلسفيانه ليکڪ بڻيا.<ref>[[Benjamin Penny]] (2002)، ''Religion and Biography in China and Tibet''، [https://books.google.com/books?id=-OeX3WCs9cIC&dq=Wonch'uk+influenced+Tibet&pg=PA110 ص 110].</ref><ref name=":1" /> جيتوڻيڪ فاشيانگ مڪتب پاڻ گهڻي عرصي تائين ترقي نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به [[ادراڪ]]، [[شعور]]، [[ڪرم]]، [[ٻيهر جنم]] ۽ ٻين موضوعن بابت ان جا فلسفيانه نظريا ٻڌمت جي ٻين وڌيڪ ڪامياب مڪتبن جي تعليمات جو حصو بڻجي ويا. شوانزانگ جو سڀ کان ويجهو ۽ ممتاز شاگرد ڪوئيجي (窺基) هو، جنهن کي فاشيانگ مڪتب جو پهريون مذهبي پيشوا تسليم ڪيو ويو. ڪوئيجي جي بيان ڪيل شوانزانگ جي منطقي استدلال کي چيني ٻڌمت جا عالم اڪثر صحيح نموني سمجهي نه سگهندا هئا، ڇاڪاڻ ته کين [[هندستاني منطق]] جي ضروري علمي پسمنظر جي کوٽ هئي.<ref name=":1">Eli Franco، "Xuanzang's proof of idealism." ''Horin''، جلد 11 (2004)، ص 199–212.</ref> شوانزانگ هندستاني ٻڌمت جي متنن جي چيني ٻوليءَ ۾ وسيع، پر نهايت احتياط سان ڪيل ترجمن سبب مشهور آهي. انهن ترجمن جي مدد سان بعد وارن عالمن لاءِ ڪجهه گم ٿي ويل هندستاني ٻڌمت جي اصل متنن جي مواد کي چيني ترجمن مان ٻيهر حاصل ڪرڻ ممڪن ٿيو. هن ڏانهن انهن متنن جي تشريح طور ''[[چينگ ويشي لون]]'' جي تصنيف يا ترتيب ڏيڻ جو ڪم پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو اوڀر ايشيا جي ٻڌمت جي سمورن مڪتبن جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻيو ۽ اڄ تائين پنهنجي اهميت برقرار رکيو اٿس.<ref>{{cite book |last1=To |first1=L. |last2=Li |first2=S.K. |title=The Prajna Paramita Heart Sutra |publisher=Sutra Translation Committee of the U.S. & Canada |series=Sutra Translation Committee of the United States and Canada dharma series |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920220440/https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> === حڪمت جي ڪمال وارو سوتر === شوانزانگ چين واپس موٽڻ وقت ''[[مهاپرجناپارميتا سوتر]]'' جا ٽي نسخا پاڻ سان کڻي آيو هو.<ref name="Wriggins206">Wriggins، 1996، ص 206.</ref> 660ع ۾ شوانزانگ پنهنجي شاگرد مترجمن جي هڪ جماعت سان گڏ هن تمام وڏي تصنيف جي ترجمي جو ڪم شروع ڪيو. هن اصل متن جي صحت ۽ اعتبار کي برقرار رکڻ لاءِ ٽنهي نسخن کي استعمال ڪيو.<ref name="Wriggins206" /> سندس ڪيترن شاگرد مترجمن کيس صلاح ڏني ته هن وڏي تصنيف جو مختصر ترجمو تيار ڪيو وڃي. تنهن هوندي به، ڪجهه خواب ڏسڻ کان پوءِ سندس فيصلو وڌيڪ پختو ٿي ويو ۽ هن اصل تصنيف جي سمورن 600 بابن تي مشتمل مڪمل، غيرمختصر ۽ وفادار ترجمو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Wriggins207">Wriggins، 1996، ص 207.</ref> == اصل تصنيفون == جيتوڻيڪ شوانزانگ بنيادي طور پنهنجي ترجمي واري ڪم سبب مشهور آهي، پر هن ڪجهه اصل تصنيفون پڻ لکيون. 646ع ۾ شهنشاهه جي درخواست تي شوانزانگ پنهنجو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' مڪمل ڪيو، جيڪو وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۽ هندستان جي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf "Has Xuanzang really been in Mathurā?: Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia — How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim."] ڪتاب: ''Essays on East Asian Religion and Culture: Festschrift in Honor of Nishiwaki Tsuneki on the Occasion of His 65th Birthday''، ايڊيٽر: Christian Wittern ۽ Shi Lishan، ڪيوٽو، 2007، ص 35–73، خاص طور ص 35.</ref> هن ڪتاب جو پهريون فرانسيسي ترجمو چين جي ٻولي ۽ ثقافت جي ماهر [[ستانسلاس جوليان]] 1857ع ۾ ڪيو. شوانزانگ [[يوگاچار]] ٻڌ فلسفي بابت هڪ وڏي تصنيف ''[[چينگ ويشي لون]]'' پڻ تيار ڪئي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Xuanzang's Translations and Works |url=http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |access-date=2022-09-27 |website=www.acmuller.net |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921202237/http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |url-status=live}}</ref> هن ڏانهن منسوب هڪ ٻي اصل تصنيف ''باشي گُوئيجو سونگ'' (八識規矩頌) آهي، جنهن جي عنوان جي معنيٰ '''اٺن شعورن جي جوڙجڪ بابت منظوم بيت''' آهي.<ref name=":0" /> شوانزانگ جي سوانح عمري پڻ ٻڌ راهب '''هوئيلي''' (慧立) لکي هئي. شوانزانگ جي سفرنامي ۽ هوئيلي جي لکيل سوانح عمريءَ جا انگريزي ترجما [[سيموئل بيل]] ترتيبوار 1884ع ۽ 1911ع ۾ شايع ڪيا.<ref>Beal، 1884.</ref><ref>Beal، 1911.</ref> ٿامس واٽرس جو تفصيلي حاشين سان گڏ انگريزي ترجمو [[ٿامس وليم رائس ڊيوڊس]] ۽ [[اسٽيفن ووٽن بشيل]] مرتب ڪيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1905ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. === ڇاپا === {{refbegin}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India, 629-645 A.D. Vol.1 |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |year=1904 |publisher=Royal Asiatic Society, London}} [https://archive.org/details/onyuanchwangstr01wattgoog ٻيو جلد]. ٻيهر ڇاپو: Hesperides Press، 1996. {{ISBN|978-1-4067-1387-9}}. * Beal, Samuel (1884). ''Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang''. ٻه جلد. مترجم: Samuel Beal. لنڊن، 1884. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Oriental Books Reprint Corporation، 1969. [https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsuoft پهريون جلد]، [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft ٻيو جلد]. * Julien, Stanislas (1857/1858). ''Mémoires sur les contrées occidentales''. L'Imprimerie impériale، پيرس. [https://archive.org/details/mmoiressurlesco01juligoog پهريون جلد]، [https://archive.org/details/mmoiressurlesco00juligoog ٻيو جلد]. * Li, Rongxi (مترجم) (1995). ''The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-02-8}}. {{refend}} == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|[[نالندا]]، [[بهار]]، ڀارت ۾ شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|شيان ۾ وڏي جهنگلي هنج پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو، 2011ع. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] ياترا خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چينگ ويشي لون]]'' * ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا]] * [[ريشم واري رستي ذريعي ٻڌمت جي ڦهلاءُ]] * [[ٻڌمت جي گڏيل سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني کوجنا]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[يي جنگ (راهب)|يي جنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان وطن موڪليل ٻڌمت جي مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. ۽ Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. نئين دهلي: Aditya Prakashan، 2014. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book|author=Kahar Barat|title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters|url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies|isbn=978-0-933070-46-2}} * Jain, Sandhya ۽ Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. نئين دهلي: Ocean Books. == حوالا == {{Reflist|30em}} === استعمال ٿيل ماخذ === {{refbegin}} * Beal, Samuel، مترجم (1911). [https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp ''The Life of Hiuen-Tsiang'']. ٻڌ راهب هوئيلي جي چيني متن تان ترجمو. لنڊن، 1911. ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973. هي هڪ پراڻو ۽ مختصر ترجمو آهي. * Bernstein, Richard (2001). ''Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment''. Alfred A. Knopf، نيويارڪ. {{ISBN|0-375-40009-5}}. * Christie, Anthony (1968). ''Chinese Mythology''. Feltham، Middlesex: Hamlyn Publishing. {{ISBN|0600006379}}. * Gordon, Stewart (2008). ''When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the "Riches of the East"''. Da Capo Press، Perseus Books. {{ISBN|0-306-81556-7}}. * Julien, Stanislas (1853). [https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog ''Histoire de la vie de Hiouen-Thsang'']. هوئيلي ۽ ين تسونگ جي لکيل سوانح عمري، پيرس. * {{cite book|first=Li|last=Yung-hsi|year=1959|title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated)|publisher=Chinese Buddhist Association, Beijing}} هي نسبتاً جديد، پر مختصر ترجمو آهي. * Li, Rongxi، مترجم (1995). ''A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-00-1}}. هي جديد ۽ مڪمل ترجمو آهي. * Nattier, Jan (1992). "The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text?" ''Journal of the International Association of Buddhist Studies''، جلد 15، شمارو 2، ص 153–223. [http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 پي ڊي ايف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |date=29 October 2013}} * Saran, Mishi (2005). ''Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang''. Penguin Books. {{ISBN|978-0-14-306439-8}}. * [[سن شوئيون]] (2003). ''Ten Thousand Miles Without a Cloud''. شوانزانگ جي سفرن جي رستن تي ٻيهر سفر جو احوال. Harper Perennial. {{ISBN|0-00-712974-2}}. * Waley, Arthur (1952). ''The Real Tripitaka, and Other Pieces''. لنڊن: G. Allen and Unwin. * Watters, Thomas (1904–1905). [https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ ''On Yuan Chwang's Travels in India'']. لنڊن: Royal Asiatic Society. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Munshiram Manoharlal، 1973. * Wriggins, Sally Hovey (1996). ''Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road''. Westview Press. نظرثاني ٿيل ۽ وڌايل ڇاپو: ''The Silk Road Journey with Xuanzang''، Westview Press، 2003. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * Wriggins, Sally Hovey (2004). ''The Silk Road Journey with Xuanzang''. بولڊر، ڪولوراڊو: Westview Press. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, CA |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url={{Google books |5ABuAAAAMAAJ |plainurl=y}}}} * Yu, Anthony C.، مرتب ۽ مترجم (1980؛ اصل ڇاپو 1977). ''The Journey to the West''. شڪاگو ۽ لنڊن: University of Chicago Press. {{ISBN|978-0-226-97150-6}}. افسانوي تصنيف. {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Xuanzang}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاويهار، گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي]. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي معلومات] — انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005}} — ٻڌ راهب هوئيلي (沙门慧立) جي لکيل ''شوانزانگ جي زندگي'' جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي وضاحت ڪندڙ منظوم بيت] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ جي تصنيف، رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح (1986). {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:چيني ٻڌمت جا عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي ياترائن جا احوال]] [[زمرو:چيني سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] <references group="lower-alpha"/> clw9ehjit0ndpl3bsxnp5zlu4aus2zq 424176 424175 2026-10-21T19:52:18Z Intisar Ali 8681 /* */ 424176 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = شوانزانگ | (native_name = | native_name_lang = | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} '''شوانزانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> == چيني ٻڌمت تي اثر == [[File:Xuan Zang Statue.jpg|thumb|[[لوئويانگ]] جي [[لونگمين غارون|لونگمين غارن]] ۾ شوانزانگ جو مجسمو.]] پنهنجي سفرن دوران شوانزانگ ڪيترن ئي نامور ٻڌ استادن کان تعليم حاصل ڪئي، خاص طور تي [[نالندا]] ۾، جيڪو ٻڌمت جي تعليم جو هڪ مشهور مرڪز هو. جڏهن هو چين واپس موٽيو، تڏهن پاڻ سان لڳ ڀڳ 657 [[سنسڪرت]] متن کڻي آيو. شهنشاهه جي سرپرستيءَ هيٺ هن [[چانگ آن]]، يعني موجوده [[شيان]]، ۾ ترجمي جو هڪ وڏو ادارو قائم ڪيو، جنهن ۾ [[اوڀر ايشيا]] جي مختلف علائقن مان شاگردن ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. شوانزانگ ڏانهن ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن جي لڳ ڀڳ 1,330 جلدن يا حصن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي جو ڪم منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي مختلف فلسفيانه مڪتبن مان سندس سڀ کان وڌيڪ دلچسپي [[يوگاچار]] (瑜伽行派) ۾ هئي، جنهن کي '''رڳو شعور''' (唯識) جي فلسفيانه نظريي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن چين ۾ انهيءَ روايت تي ٻڌل هڪ فلسفيانه مڪتب قائم ڪيو.<ref name=":2" /> ستين صديءَ ۾ يوگاچار فلسفي بابت سندس علمي تحقيق چيني ٻڌمت ۽ بعد ۾ سڄي اوڀر ايشيا جي ٻڌمت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Garfield">{{cite book |last1=Garfield |first1=J.L. |last2=Westerhoff |first2=J. |title=Madhyamaka and Yogacara: Allies Or Rivals? |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0-19-023129-3 |url=https://books.google.com/books?id=9a7qBgAAQBAJ |pages=139–142}}</ref> انهن فلسفيانه روايتن جي متنن بابت شوانزانگ جي مطالعي، ترجمن ۽ تشريحن اوڀر ايشيا ۾ [[فاشيانگ]] (法相宗) مڪتب جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. شوانزانگ جا ڪجهه شاگرد، جهڙوڪ [[ڪوئيجي]] (窺基؛ 632ع–682ع) ۽ [[وونچوڪ]] (613ع–696ع)، پاڻ به اثرائتا مذهبي ۽ فلسفيانه ليکڪ بڻيا.<ref>[[Benjamin Penny]] (2002)، ''Religion and Biography in China and Tibet''، [https://books.google.com/books?id=-OeX3WCs9cIC&dq=Wonch'uk+influenced+Tibet&pg=PA110 ص 110].</ref><ref name=":1" /> جيتوڻيڪ فاشيانگ مڪتب پاڻ گهڻي عرصي تائين ترقي نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به [[ادراڪ]]، [[شعور]]، [[ڪرم]]، [[ٻيهر جنم]] ۽ ٻين موضوعن بابت ان جا فلسفيانه نظريا ٻڌمت جي ٻين وڌيڪ ڪامياب مڪتبن جي تعليمات جو حصو بڻجي ويا. شوانزانگ جو سڀ کان ويجهو ۽ ممتاز شاگرد ڪوئيجي (窺基) هو، جنهن کي فاشيانگ مڪتب جو پهريون مذهبي پيشوا تسليم ڪيو ويو. ڪوئيجي جي بيان ڪيل شوانزانگ جي منطقي استدلال کي چيني ٻڌمت جا عالم اڪثر صحيح نموني سمجهي نه سگهندا هئا، ڇاڪاڻ ته کين [[هندستاني منطق]] جي ضروري علمي پسمنظر جي کوٽ هئي.<ref name=":1">Eli Franco، "Xuanzang's proof of idealism." ''Horin''، جلد 11 (2004)، ص 199–212.</ref> شوانزانگ هندستاني ٻڌمت جي متنن جي چيني ٻوليءَ ۾ وسيع، پر نهايت احتياط سان ڪيل ترجمن سبب مشهور آهي. انهن ترجمن جي مدد سان بعد وارن عالمن لاءِ ڪجهه گم ٿي ويل هندستاني ٻڌمت جي اصل متنن جي مواد کي چيني ترجمن مان ٻيهر حاصل ڪرڻ ممڪن ٿيو. هن ڏانهن انهن متنن جي تشريح طور ''[[چينگ ويشي لون]]'' جي تصنيف يا ترتيب ڏيڻ جو ڪم پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو اوڀر ايشيا جي ٻڌمت جي سمورن مڪتبن جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻيو ۽ اڄ تائين پنهنجي اهميت برقرار رکيو اٿس.<ref>{{cite book |last1=To |first1=L. |last2=Li |first2=S.K. |title=The Prajna Paramita Heart Sutra |publisher=Sutra Translation Committee of the U.S. & Canada |series=Sutra Translation Committee of the United States and Canada dharma series |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920220440/https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> === حڪمت جي ڪمال وارو سوتر === شوانزانگ چين واپس موٽڻ وقت ''[[مهاپرجناپارميتا سوتر]]'' جا ٽي نسخا پاڻ سان کڻي آيو هو.<ref name="Wriggins206">Wriggins، 1996، ص 206.</ref> 660ع ۾ شوانزانگ پنهنجي شاگرد مترجمن جي هڪ جماعت سان گڏ هن تمام وڏي تصنيف جي ترجمي جو ڪم شروع ڪيو. هن اصل متن جي صحت ۽ اعتبار کي برقرار رکڻ لاءِ ٽنهي نسخن کي استعمال ڪيو.<ref name="Wriggins206" /> سندس ڪيترن شاگرد مترجمن کيس صلاح ڏني ته هن وڏي تصنيف جو مختصر ترجمو تيار ڪيو وڃي. تنهن هوندي به، ڪجهه خواب ڏسڻ کان پوءِ سندس فيصلو وڌيڪ پختو ٿي ويو ۽ هن اصل تصنيف جي سمورن 600 بابن تي مشتمل مڪمل، غيرمختصر ۽ وفادار ترجمو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Wriggins207">Wriggins، 1996، ص 207.</ref> == اصل تصنيفون == جيتوڻيڪ شوانزانگ بنيادي طور پنهنجي ترجمي واري ڪم سبب مشهور آهي، پر هن ڪجهه اصل تصنيفون پڻ لکيون. 646ع ۾ شهنشاهه جي درخواست تي شوانزانگ پنهنجو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' مڪمل ڪيو، جيڪو وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۽ هندستان جي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf "Has Xuanzang really been in Mathurā?: Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia — How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim."] ڪتاب: ''Essays on East Asian Religion and Culture: Festschrift in Honor of Nishiwaki Tsuneki on the Occasion of His 65th Birthday''، ايڊيٽر: Christian Wittern ۽ Shi Lishan، ڪيوٽو، 2007، ص 35–73، خاص طور ص 35.</ref> هن ڪتاب جو پهريون فرانسيسي ترجمو چين جي ٻولي ۽ ثقافت جي ماهر [[ستانسلاس جوليان]] 1857ع ۾ ڪيو. شوانزانگ [[يوگاچار]] ٻڌ فلسفي بابت هڪ وڏي تصنيف ''[[چينگ ويشي لون]]'' پڻ تيار ڪئي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Xuanzang's Translations and Works |url=http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |access-date=2022-09-27 |website=www.acmuller.net |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921202237/http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |url-status=live}}</ref> هن ڏانهن منسوب هڪ ٻي اصل تصنيف ''باشي گُوئيجو سونگ'' (八識規矩頌) آهي، جنهن جي عنوان جي معنيٰ '''اٺن شعورن جي جوڙجڪ بابت منظوم بيت''' آهي.<ref name=":0" /> شوانزانگ جي سوانح عمري پڻ ٻڌ راهب '''هوئيلي''' (慧立) لکي هئي. شوانزانگ جي سفرنامي ۽ هوئيلي جي لکيل سوانح عمريءَ جا انگريزي ترجما [[سيموئل بيل]] ترتيبوار 1884ع ۽ 1911ع ۾ شايع ڪيا.<ref>Beal، 1884.</ref><ref>Beal، 1911.</ref> ٿامس واٽرس جو تفصيلي حاشين سان گڏ انگريزي ترجمو [[ٿامس وليم رائس ڊيوڊس]] ۽ [[اسٽيفن ووٽن بشيل]] مرتب ڪيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1905ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. === ڇاپا === {{refbegin}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India, 629-645 A.D. Vol.1 |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |year=1904 |publisher=Royal Asiatic Society, London}} [https://archive.org/details/onyuanchwangstr01wattgoog ٻيو جلد]. ٻيهر ڇاپو: Hesperides Press، 1996. {{ISBN|978-1-4067-1387-9}}. * Beal, Samuel (1884). ''Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang''. ٻه جلد. مترجم: Samuel Beal. لنڊن، 1884. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Oriental Books Reprint Corporation، 1969. [https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsuoft پهريون جلد]، [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft ٻيو جلد]. * Julien, Stanislas (1857/1858). ''Mémoires sur les contrées occidentales''. L'Imprimerie impériale، پيرس. [https://archive.org/details/mmoiressurlesco01juligoog پهريون جلد]، [https://archive.org/details/mmoiressurlesco00juligoog ٻيو جلد]. * Li, Rongxi (مترجم) (1995). ''The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-02-8}}. {{refend}} == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|[[نالندا]]، [[بهار]]، ڀارت ۾ شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|شيان ۾ وڏي جهنگلي هنج پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو، 2011ع. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] ياترا خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چينگ ويشي لون]]'' * ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا]] * [[ريشم واري رستي ذريعي ٻڌمت جي ڦهلاءُ]] * [[ٻڌمت جي گڏيل سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني کوجنا]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[يي جنگ (راهب)|يي جنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان وطن موڪليل ٻڌمت جي مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. ۽ Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. نئين دهلي: Aditya Prakashan، 2014. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book|author=Kahar Barat|title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters|url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies|isbn=978-0-933070-46-2}} * Jain, Sandhya ۽ Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. نئين دهلي: Ocean Books. == حوالا == {{Reflist|30em}} === استعمال ٿيل ماخذ === {{refbegin}} * Beal, Samuel، مترجم (1911). [https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp ''The Life of Hiuen-Tsiang'']. ٻڌ راهب هوئيلي جي چيني متن تان ترجمو. لنڊن، 1911. ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973. هي هڪ پراڻو ۽ مختصر ترجمو آهي. * Bernstein, Richard (2001). ''Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment''. Alfred A. Knopf، نيويارڪ. {{ISBN|0-375-40009-5}}. * Christie, Anthony (1968). ''Chinese Mythology''. Feltham، Middlesex: Hamlyn Publishing. {{ISBN|0600006379}}. * Gordon, Stewart (2008). ''When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the "Riches of the East"''. Da Capo Press، Perseus Books. {{ISBN|0-306-81556-7}}. * Julien, Stanislas (1853). [https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog ''Histoire de la vie de Hiouen-Thsang'']. هوئيلي ۽ ين تسونگ جي لکيل سوانح عمري، پيرس. * {{cite book|first=Li|last=Yung-hsi|year=1959|title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated)|publisher=Chinese Buddhist Association, Beijing}} هي نسبتاً جديد، پر مختصر ترجمو آهي. * Li, Rongxi، مترجم (1995). ''A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-00-1}}. هي جديد ۽ مڪمل ترجمو آهي. * Nattier, Jan (1992). "The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text?" ''Journal of the International Association of Buddhist Studies''، جلد 15، شمارو 2، ص 153–223. [http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 پي ڊي ايف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |date=29 October 2013}} * Saran, Mishi (2005). ''Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang''. Penguin Books. {{ISBN|978-0-14-306439-8}}. * [[سن شوئيون]] (2003). ''Ten Thousand Miles Without a Cloud''. شوانزانگ جي سفرن جي رستن تي ٻيهر سفر جو احوال. Harper Perennial. {{ISBN|0-00-712974-2}}. * Waley, Arthur (1952). ''The Real Tripitaka, and Other Pieces''. لنڊن: G. Allen and Unwin. * Watters, Thomas (1904–1905). [https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ ''On Yuan Chwang's Travels in India'']. لنڊن: Royal Asiatic Society. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Munshiram Manoharlal، 1973. * Wriggins, Sally Hovey (1996). ''Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road''. Westview Press. نظرثاني ٿيل ۽ وڌايل ڇاپو: ''The Silk Road Journey with Xuanzang''، Westview Press، 2003. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * Wriggins, Sally Hovey (2004). ''The Silk Road Journey with Xuanzang''. بولڊر، ڪولوراڊو: Westview Press. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, CA |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url={{Google books |5ABuAAAAMAAJ |plainurl=y}}}} * Yu, Anthony C.، مرتب ۽ مترجم (1980؛ اصل ڇاپو 1977). ''The Journey to the West''. شڪاگو ۽ لنڊن: University of Chicago Press. {{ISBN|978-0-226-97150-6}}. افسانوي تصنيف. {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Xuanzang}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاويهار، گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي]. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي معلومات] — انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005}} — ٻڌ راهب هوئيلي (沙门慧立) جي لکيل ''شوانزانگ جي زندگي'' جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي وضاحت ڪندڙ منظوم بيت] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ جي تصنيف، رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح (1986). {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:چيني ٻڌمت جا عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي ياترائن جا احوال]] [[زمرو:چيني سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] <references group="lower-alpha"/> tblnvm2uvq3fwbnd2wl45w1543xow3w 424177 424176 2026-10-21T19:52:51Z Intisar Ali 8681 /* */ 424177 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = شوانزانگ/شوانزانگ | (native_name = | native_name_lang = | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} '''شوانزانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> == چيني ٻڌمت تي اثر == [[File:Xuan Zang Statue.jpg|thumb|[[لوئويانگ]] جي [[لونگمين غارون|لونگمين غارن]] ۾ شوانزانگ جو مجسمو.]] پنهنجي سفرن دوران شوانزانگ ڪيترن ئي نامور ٻڌ استادن کان تعليم حاصل ڪئي، خاص طور تي [[نالندا]] ۾، جيڪو ٻڌمت جي تعليم جو هڪ مشهور مرڪز هو. جڏهن هو چين واپس موٽيو، تڏهن پاڻ سان لڳ ڀڳ 657 [[سنسڪرت]] متن کڻي آيو. شهنشاهه جي سرپرستيءَ هيٺ هن [[چانگ آن]]، يعني موجوده [[شيان]]، ۾ ترجمي جو هڪ وڏو ادارو قائم ڪيو، جنهن ۾ [[اوڀر ايشيا]] جي مختلف علائقن مان شاگردن ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. شوانزانگ ڏانهن ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن جي لڳ ڀڳ 1,330 جلدن يا حصن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي جو ڪم منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي مختلف فلسفيانه مڪتبن مان سندس سڀ کان وڌيڪ دلچسپي [[يوگاچار]] (瑜伽行派) ۾ هئي، جنهن کي '''رڳو شعور''' (唯識) جي فلسفيانه نظريي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن چين ۾ انهيءَ روايت تي ٻڌل هڪ فلسفيانه مڪتب قائم ڪيو.<ref name=":2" /> ستين صديءَ ۾ يوگاچار فلسفي بابت سندس علمي تحقيق چيني ٻڌمت ۽ بعد ۾ سڄي اوڀر ايشيا جي ٻڌمت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Garfield">{{cite book |last1=Garfield |first1=J.L. |last2=Westerhoff |first2=J. |title=Madhyamaka and Yogacara: Allies Or Rivals? |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0-19-023129-3 |url=https://books.google.com/books?id=9a7qBgAAQBAJ |pages=139–142}}</ref> انهن فلسفيانه روايتن جي متنن بابت شوانزانگ جي مطالعي، ترجمن ۽ تشريحن اوڀر ايشيا ۾ [[فاشيانگ]] (法相宗) مڪتب جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. شوانزانگ جا ڪجهه شاگرد، جهڙوڪ [[ڪوئيجي]] (窺基؛ 632ع–682ع) ۽ [[وونچوڪ]] (613ع–696ع)، پاڻ به اثرائتا مذهبي ۽ فلسفيانه ليکڪ بڻيا.<ref>[[Benjamin Penny]] (2002)، ''Religion and Biography in China and Tibet''، [https://books.google.com/books?id=-OeX3WCs9cIC&dq=Wonch'uk+influenced+Tibet&pg=PA110 ص 110].</ref><ref name=":1" /> جيتوڻيڪ فاشيانگ مڪتب پاڻ گهڻي عرصي تائين ترقي نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به [[ادراڪ]]، [[شعور]]، [[ڪرم]]، [[ٻيهر جنم]] ۽ ٻين موضوعن بابت ان جا فلسفيانه نظريا ٻڌمت جي ٻين وڌيڪ ڪامياب مڪتبن جي تعليمات جو حصو بڻجي ويا. شوانزانگ جو سڀ کان ويجهو ۽ ممتاز شاگرد ڪوئيجي (窺基) هو، جنهن کي فاشيانگ مڪتب جو پهريون مذهبي پيشوا تسليم ڪيو ويو. ڪوئيجي جي بيان ڪيل شوانزانگ جي منطقي استدلال کي چيني ٻڌمت جا عالم اڪثر صحيح نموني سمجهي نه سگهندا هئا، ڇاڪاڻ ته کين [[هندستاني منطق]] جي ضروري علمي پسمنظر جي کوٽ هئي.<ref name=":1">Eli Franco، "Xuanzang's proof of idealism." ''Horin''، جلد 11 (2004)، ص 199–212.</ref> شوانزانگ هندستاني ٻڌمت جي متنن جي چيني ٻوليءَ ۾ وسيع، پر نهايت احتياط سان ڪيل ترجمن سبب مشهور آهي. انهن ترجمن جي مدد سان بعد وارن عالمن لاءِ ڪجهه گم ٿي ويل هندستاني ٻڌمت جي اصل متنن جي مواد کي چيني ترجمن مان ٻيهر حاصل ڪرڻ ممڪن ٿيو. هن ڏانهن انهن متنن جي تشريح طور ''[[چينگ ويشي لون]]'' جي تصنيف يا ترتيب ڏيڻ جو ڪم پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو اوڀر ايشيا جي ٻڌمت جي سمورن مڪتبن جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻيو ۽ اڄ تائين پنهنجي اهميت برقرار رکيو اٿس.<ref>{{cite book |last1=To |first1=L. |last2=Li |first2=S.K. |title=The Prajna Paramita Heart Sutra |publisher=Sutra Translation Committee of the U.S. & Canada |series=Sutra Translation Committee of the United States and Canada dharma series |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920220440/https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> === حڪمت جي ڪمال وارو سوتر === شوانزانگ چين واپس موٽڻ وقت ''[[مهاپرجناپارميتا سوتر]]'' جا ٽي نسخا پاڻ سان کڻي آيو هو.<ref name="Wriggins206">Wriggins، 1996، ص 206.</ref> 660ع ۾ شوانزانگ پنهنجي شاگرد مترجمن جي هڪ جماعت سان گڏ هن تمام وڏي تصنيف جي ترجمي جو ڪم شروع ڪيو. هن اصل متن جي صحت ۽ اعتبار کي برقرار رکڻ لاءِ ٽنهي نسخن کي استعمال ڪيو.<ref name="Wriggins206" /> سندس ڪيترن شاگرد مترجمن کيس صلاح ڏني ته هن وڏي تصنيف جو مختصر ترجمو تيار ڪيو وڃي. تنهن هوندي به، ڪجهه خواب ڏسڻ کان پوءِ سندس فيصلو وڌيڪ پختو ٿي ويو ۽ هن اصل تصنيف جي سمورن 600 بابن تي مشتمل مڪمل، غيرمختصر ۽ وفادار ترجمو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Wriggins207">Wriggins، 1996، ص 207.</ref> == اصل تصنيفون == جيتوڻيڪ شوانزانگ بنيادي طور پنهنجي ترجمي واري ڪم سبب مشهور آهي، پر هن ڪجهه اصل تصنيفون پڻ لکيون. 646ع ۾ شهنشاهه جي درخواست تي شوانزانگ پنهنجو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' مڪمل ڪيو، جيڪو وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۽ هندستان جي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf "Has Xuanzang really been in Mathurā?: Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia — How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim."] ڪتاب: ''Essays on East Asian Religion and Culture: Festschrift in Honor of Nishiwaki Tsuneki on the Occasion of His 65th Birthday''، ايڊيٽر: Christian Wittern ۽ Shi Lishan، ڪيوٽو، 2007، ص 35–73، خاص طور ص 35.</ref> هن ڪتاب جو پهريون فرانسيسي ترجمو چين جي ٻولي ۽ ثقافت جي ماهر [[ستانسلاس جوليان]] 1857ع ۾ ڪيو. شوانزانگ [[يوگاچار]] ٻڌ فلسفي بابت هڪ وڏي تصنيف ''[[چينگ ويشي لون]]'' پڻ تيار ڪئي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Xuanzang's Translations and Works |url=http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |access-date=2022-09-27 |website=www.acmuller.net |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921202237/http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |url-status=live}}</ref> هن ڏانهن منسوب هڪ ٻي اصل تصنيف ''باشي گُوئيجو سونگ'' (八識規矩頌) آهي، جنهن جي عنوان جي معنيٰ '''اٺن شعورن جي جوڙجڪ بابت منظوم بيت''' آهي.<ref name=":0" /> شوانزانگ جي سوانح عمري پڻ ٻڌ راهب '''هوئيلي''' (慧立) لکي هئي. شوانزانگ جي سفرنامي ۽ هوئيلي جي لکيل سوانح عمريءَ جا انگريزي ترجما [[سيموئل بيل]] ترتيبوار 1884ع ۽ 1911ع ۾ شايع ڪيا.<ref>Beal، 1884.</ref><ref>Beal، 1911.</ref> ٿامس واٽرس جو تفصيلي حاشين سان گڏ انگريزي ترجمو [[ٿامس وليم رائس ڊيوڊس]] ۽ [[اسٽيفن ووٽن بشيل]] مرتب ڪيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1905ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. === ڇاپا === {{refbegin}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India, 629-645 A.D. Vol.1 |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |year=1904 |publisher=Royal Asiatic Society, London}} [https://archive.org/details/onyuanchwangstr01wattgoog ٻيو جلد]. ٻيهر ڇاپو: Hesperides Press، 1996. {{ISBN|978-1-4067-1387-9}}. * Beal, Samuel (1884). ''Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang''. ٻه جلد. مترجم: Samuel Beal. لنڊن، 1884. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Oriental Books Reprint Corporation، 1969. [https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsuoft پهريون جلد]، [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft ٻيو جلد]. * Julien, Stanislas (1857/1858). ''Mémoires sur les contrées occidentales''. L'Imprimerie impériale، پيرس. [https://archive.org/details/mmoiressurlesco01juligoog پهريون جلد]، [https://archive.org/details/mmoiressurlesco00juligoog ٻيو جلد]. * Li, Rongxi (مترجم) (1995). ''The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-02-8}}. {{refend}} == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|[[نالندا]]، [[بهار]]، ڀارت ۾ شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|شيان ۾ وڏي جهنگلي هنج پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو، 2011ع. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] ياترا خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چينگ ويشي لون]]'' * ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا]] * [[ريشم واري رستي ذريعي ٻڌمت جي ڦهلاءُ]] * [[ٻڌمت جي گڏيل سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني کوجنا]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[يي جنگ (راهب)|يي جنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان وطن موڪليل ٻڌمت جي مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. ۽ Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. نئين دهلي: Aditya Prakashan، 2014. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book|author=Kahar Barat|title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters|url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies|isbn=978-0-933070-46-2}} * Jain, Sandhya ۽ Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. نئين دهلي: Ocean Books. == حوالا == {{Reflist|30em}} === استعمال ٿيل ماخذ === {{refbegin}} * Beal, Samuel، مترجم (1911). [https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp ''The Life of Hiuen-Tsiang'']. ٻڌ راهب هوئيلي جي چيني متن تان ترجمو. لنڊن، 1911. ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973. هي هڪ پراڻو ۽ مختصر ترجمو آهي. * Bernstein, Richard (2001). ''Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment''. Alfred A. Knopf، نيويارڪ. {{ISBN|0-375-40009-5}}. * Christie, Anthony (1968). ''Chinese Mythology''. Feltham، Middlesex: Hamlyn Publishing. {{ISBN|0600006379}}. * Gordon, Stewart (2008). ''When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the "Riches of the East"''. Da Capo Press، Perseus Books. {{ISBN|0-306-81556-7}}. * Julien, Stanislas (1853). [https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog ''Histoire de la vie de Hiouen-Thsang'']. هوئيلي ۽ ين تسونگ جي لکيل سوانح عمري، پيرس. * {{cite book|first=Li|last=Yung-hsi|year=1959|title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated)|publisher=Chinese Buddhist Association, Beijing}} هي نسبتاً جديد، پر مختصر ترجمو آهي. * Li, Rongxi، مترجم (1995). ''A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-00-1}}. هي جديد ۽ مڪمل ترجمو آهي. * Nattier, Jan (1992). "The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text?" ''Journal of the International Association of Buddhist Studies''، جلد 15، شمارو 2، ص 153–223. [http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 پي ڊي ايف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |date=29 October 2013}} * Saran, Mishi (2005). ''Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang''. Penguin Books. {{ISBN|978-0-14-306439-8}}. * [[سن شوئيون]] (2003). ''Ten Thousand Miles Without a Cloud''. شوانزانگ جي سفرن جي رستن تي ٻيهر سفر جو احوال. Harper Perennial. {{ISBN|0-00-712974-2}}. * Waley, Arthur (1952). ''The Real Tripitaka, and Other Pieces''. لنڊن: G. Allen and Unwin. * Watters, Thomas (1904–1905). [https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ ''On Yuan Chwang's Travels in India'']. لنڊن: Royal Asiatic Society. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Munshiram Manoharlal، 1973. * Wriggins, Sally Hovey (1996). ''Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road''. Westview Press. نظرثاني ٿيل ۽ وڌايل ڇاپو: ''The Silk Road Journey with Xuanzang''، Westview Press، 2003. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * Wriggins, Sally Hovey (2004). ''The Silk Road Journey with Xuanzang''. بولڊر، ڪولوراڊو: Westview Press. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, CA |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url={{Google books |5ABuAAAAMAAJ |plainurl=y}}}} * Yu, Anthony C.، مرتب ۽ مترجم (1980؛ اصل ڇاپو 1977). ''The Journey to the West''. شڪاگو ۽ لنڊن: University of Chicago Press. {{ISBN|978-0-226-97150-6}}. افسانوي تصنيف. {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Xuanzang}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاويهار، گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي]. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي معلومات] — انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005}} — ٻڌ راهب هوئيلي (沙门慧立) جي لکيل ''شوانزانگ جي زندگي'' جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي وضاحت ڪندڙ منظوم بيت] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ جي تصنيف، رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح (1986). {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:چيني ٻڌمت جا عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي ياترائن جا احوال]] [[زمرو:چيني سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] <references group="lower-alpha"/> jnl4v5zkdwvm2nwlrls35dqa5p4r03u 424178 424177 2026-10-21T19:53:13Z Intisar Ali 8681 /* */ 424178 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ/شوانزانگ | (native_name = | native_name_lang = | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} '''شوانزانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> == چيني ٻڌمت تي اثر == [[File:Xuan Zang Statue.jpg|thumb|[[لوئويانگ]] جي [[لونگمين غارون|لونگمين غارن]] ۾ شوانزانگ جو مجسمو.]] پنهنجي سفرن دوران شوانزانگ ڪيترن ئي نامور ٻڌ استادن کان تعليم حاصل ڪئي، خاص طور تي [[نالندا]] ۾، جيڪو ٻڌمت جي تعليم جو هڪ مشهور مرڪز هو. جڏهن هو چين واپس موٽيو، تڏهن پاڻ سان لڳ ڀڳ 657 [[سنسڪرت]] متن کڻي آيو. شهنشاهه جي سرپرستيءَ هيٺ هن [[چانگ آن]]، يعني موجوده [[شيان]]، ۾ ترجمي جو هڪ وڏو ادارو قائم ڪيو، جنهن ۾ [[اوڀر ايشيا]] جي مختلف علائقن مان شاگردن ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. شوانزانگ ڏانهن ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن جي لڳ ڀڳ 1,330 جلدن يا حصن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي جو ڪم منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي مختلف فلسفيانه مڪتبن مان سندس سڀ کان وڌيڪ دلچسپي [[يوگاچار]] (瑜伽行派) ۾ هئي، جنهن کي '''رڳو شعور''' (唯識) جي فلسفيانه نظريي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن چين ۾ انهيءَ روايت تي ٻڌل هڪ فلسفيانه مڪتب قائم ڪيو.<ref name=":2" /> ستين صديءَ ۾ يوگاچار فلسفي بابت سندس علمي تحقيق چيني ٻڌمت ۽ بعد ۾ سڄي اوڀر ايشيا جي ٻڌمت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Garfield">{{cite book |last1=Garfield |first1=J.L. |last2=Westerhoff |first2=J. |title=Madhyamaka and Yogacara: Allies Or Rivals? |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0-19-023129-3 |url=https://books.google.com/books?id=9a7qBgAAQBAJ |pages=139–142}}</ref> انهن فلسفيانه روايتن جي متنن بابت شوانزانگ جي مطالعي، ترجمن ۽ تشريحن اوڀر ايشيا ۾ [[فاشيانگ]] (法相宗) مڪتب جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. شوانزانگ جا ڪجهه شاگرد، جهڙوڪ [[ڪوئيجي]] (窺基؛ 632ع–682ع) ۽ [[وونچوڪ]] (613ع–696ع)، پاڻ به اثرائتا مذهبي ۽ فلسفيانه ليکڪ بڻيا.<ref>[[Benjamin Penny]] (2002)، ''Religion and Biography in China and Tibet''، [https://books.google.com/books?id=-OeX3WCs9cIC&dq=Wonch'uk+influenced+Tibet&pg=PA110 ص 110].</ref><ref name=":1" /> جيتوڻيڪ فاشيانگ مڪتب پاڻ گهڻي عرصي تائين ترقي نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به [[ادراڪ]]، [[شعور]]، [[ڪرم]]، [[ٻيهر جنم]] ۽ ٻين موضوعن بابت ان جا فلسفيانه نظريا ٻڌمت جي ٻين وڌيڪ ڪامياب مڪتبن جي تعليمات جو حصو بڻجي ويا. شوانزانگ جو سڀ کان ويجهو ۽ ممتاز شاگرد ڪوئيجي (窺基) هو، جنهن کي فاشيانگ مڪتب جو پهريون مذهبي پيشوا تسليم ڪيو ويو. ڪوئيجي جي بيان ڪيل شوانزانگ جي منطقي استدلال کي چيني ٻڌمت جا عالم اڪثر صحيح نموني سمجهي نه سگهندا هئا، ڇاڪاڻ ته کين [[هندستاني منطق]] جي ضروري علمي پسمنظر جي کوٽ هئي.<ref name=":1">Eli Franco، "Xuanzang's proof of idealism." ''Horin''، جلد 11 (2004)، ص 199–212.</ref> شوانزانگ هندستاني ٻڌمت جي متنن جي چيني ٻوليءَ ۾ وسيع، پر نهايت احتياط سان ڪيل ترجمن سبب مشهور آهي. انهن ترجمن جي مدد سان بعد وارن عالمن لاءِ ڪجهه گم ٿي ويل هندستاني ٻڌمت جي اصل متنن جي مواد کي چيني ترجمن مان ٻيهر حاصل ڪرڻ ممڪن ٿيو. هن ڏانهن انهن متنن جي تشريح طور ''[[چينگ ويشي لون]]'' جي تصنيف يا ترتيب ڏيڻ جو ڪم پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو اوڀر ايشيا جي ٻڌمت جي سمورن مڪتبن جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻيو ۽ اڄ تائين پنهنجي اهميت برقرار رکيو اٿس.<ref>{{cite book |last1=To |first1=L. |last2=Li |first2=S.K. |title=The Prajna Paramita Heart Sutra |publisher=Sutra Translation Committee of the U.S. & Canada |series=Sutra Translation Committee of the United States and Canada dharma series |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920220440/https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> === حڪمت جي ڪمال وارو سوتر === شوانزانگ چين واپس موٽڻ وقت ''[[مهاپرجناپارميتا سوتر]]'' جا ٽي نسخا پاڻ سان کڻي آيو هو.<ref name="Wriggins206">Wriggins، 1996، ص 206.</ref> 660ع ۾ شوانزانگ پنهنجي شاگرد مترجمن جي هڪ جماعت سان گڏ هن تمام وڏي تصنيف جي ترجمي جو ڪم شروع ڪيو. هن اصل متن جي صحت ۽ اعتبار کي برقرار رکڻ لاءِ ٽنهي نسخن کي استعمال ڪيو.<ref name="Wriggins206" /> سندس ڪيترن شاگرد مترجمن کيس صلاح ڏني ته هن وڏي تصنيف جو مختصر ترجمو تيار ڪيو وڃي. تنهن هوندي به، ڪجهه خواب ڏسڻ کان پوءِ سندس فيصلو وڌيڪ پختو ٿي ويو ۽ هن اصل تصنيف جي سمورن 600 بابن تي مشتمل مڪمل، غيرمختصر ۽ وفادار ترجمو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Wriggins207">Wriggins، 1996، ص 207.</ref> == اصل تصنيفون == جيتوڻيڪ شوانزانگ بنيادي طور پنهنجي ترجمي واري ڪم سبب مشهور آهي، پر هن ڪجهه اصل تصنيفون پڻ لکيون. 646ع ۾ شهنشاهه جي درخواست تي شوانزانگ پنهنجو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' مڪمل ڪيو، جيڪو وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۽ هندستان جي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf "Has Xuanzang really been in Mathurā?: Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia — How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim."] ڪتاب: ''Essays on East Asian Religion and Culture: Festschrift in Honor of Nishiwaki Tsuneki on the Occasion of His 65th Birthday''، ايڊيٽر: Christian Wittern ۽ Shi Lishan، ڪيوٽو، 2007، ص 35–73، خاص طور ص 35.</ref> هن ڪتاب جو پهريون فرانسيسي ترجمو چين جي ٻولي ۽ ثقافت جي ماهر [[ستانسلاس جوليان]] 1857ع ۾ ڪيو. شوانزانگ [[يوگاچار]] ٻڌ فلسفي بابت هڪ وڏي تصنيف ''[[چينگ ويشي لون]]'' پڻ تيار ڪئي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Xuanzang's Translations and Works |url=http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |access-date=2022-09-27 |website=www.acmuller.net |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921202237/http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |url-status=live}}</ref> هن ڏانهن منسوب هڪ ٻي اصل تصنيف ''باشي گُوئيجو سونگ'' (八識規矩頌) آهي، جنهن جي عنوان جي معنيٰ '''اٺن شعورن جي جوڙجڪ بابت منظوم بيت''' آهي.<ref name=":0" /> شوانزانگ جي سوانح عمري پڻ ٻڌ راهب '''هوئيلي''' (慧立) لکي هئي. شوانزانگ جي سفرنامي ۽ هوئيلي جي لکيل سوانح عمريءَ جا انگريزي ترجما [[سيموئل بيل]] ترتيبوار 1884ع ۽ 1911ع ۾ شايع ڪيا.<ref>Beal، 1884.</ref><ref>Beal، 1911.</ref> ٿامس واٽرس جو تفصيلي حاشين سان گڏ انگريزي ترجمو [[ٿامس وليم رائس ڊيوڊس]] ۽ [[اسٽيفن ووٽن بشيل]] مرتب ڪيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1905ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. === ڇاپا === {{refbegin}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India, 629-645 A.D. Vol.1 |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |year=1904 |publisher=Royal Asiatic Society, London}} [https://archive.org/details/onyuanchwangstr01wattgoog ٻيو جلد]. ٻيهر ڇاپو: Hesperides Press، 1996. {{ISBN|978-1-4067-1387-9}}. * Beal, Samuel (1884). ''Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang''. ٻه جلد. مترجم: Samuel Beal. لنڊن، 1884. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Oriental Books Reprint Corporation، 1969. [https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsuoft پهريون جلد]، [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft ٻيو جلد]. * Julien, Stanislas (1857/1858). ''Mémoires sur les contrées occidentales''. L'Imprimerie impériale، پيرس. [https://archive.org/details/mmoiressurlesco01juligoog پهريون جلد]، [https://archive.org/details/mmoiressurlesco00juligoog ٻيو جلد]. * Li, Rongxi (مترجم) (1995). ''The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-02-8}}. {{refend}} == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|[[نالندا]]، [[بهار]]، ڀارت ۾ شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|شيان ۾ وڏي جهنگلي هنج پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو، 2011ع. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] ياترا خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چينگ ويشي لون]]'' * ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا]] * [[ريشم واري رستي ذريعي ٻڌمت جي ڦهلاءُ]] * [[ٻڌمت جي گڏيل سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني کوجنا]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[يي جنگ (راهب)|يي جنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان وطن موڪليل ٻڌمت جي مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. ۽ Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. نئين دهلي: Aditya Prakashan، 2014. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book|author=Kahar Barat|title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters|url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies|isbn=978-0-933070-46-2}} * Jain, Sandhya ۽ Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. نئين دهلي: Ocean Books. == حوالا == {{Reflist|30em}} === استعمال ٿيل ماخذ === {{refbegin}} * Beal, Samuel، مترجم (1911). [https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp ''The Life of Hiuen-Tsiang'']. ٻڌ راهب هوئيلي جي چيني متن تان ترجمو. لنڊن، 1911. ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973. هي هڪ پراڻو ۽ مختصر ترجمو آهي. * Bernstein, Richard (2001). ''Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment''. Alfred A. Knopf، نيويارڪ. {{ISBN|0-375-40009-5}}. * Christie, Anthony (1968). ''Chinese Mythology''. Feltham، Middlesex: Hamlyn Publishing. {{ISBN|0600006379}}. * Gordon, Stewart (2008). ''When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the "Riches of the East"''. Da Capo Press، Perseus Books. {{ISBN|0-306-81556-7}}. * Julien, Stanislas (1853). [https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog ''Histoire de la vie de Hiouen-Thsang'']. هوئيلي ۽ ين تسونگ جي لکيل سوانح عمري، پيرس. * {{cite book|first=Li|last=Yung-hsi|year=1959|title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated)|publisher=Chinese Buddhist Association, Beijing}} هي نسبتاً جديد، پر مختصر ترجمو آهي. * Li, Rongxi، مترجم (1995). ''A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-00-1}}. هي جديد ۽ مڪمل ترجمو آهي. * Nattier, Jan (1992). "The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text?" ''Journal of the International Association of Buddhist Studies''، جلد 15، شمارو 2، ص 153–223. [http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 پي ڊي ايف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |date=29 October 2013}} * Saran, Mishi (2005). ''Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang''. Penguin Books. {{ISBN|978-0-14-306439-8}}. * [[سن شوئيون]] (2003). ''Ten Thousand Miles Without a Cloud''. شوانزانگ جي سفرن جي رستن تي ٻيهر سفر جو احوال. Harper Perennial. {{ISBN|0-00-712974-2}}. * Waley, Arthur (1952). ''The Real Tripitaka, and Other Pieces''. لنڊن: G. Allen and Unwin. * Watters, Thomas (1904–1905). [https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ ''On Yuan Chwang's Travels in India'']. لنڊن: Royal Asiatic Society. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Munshiram Manoharlal، 1973. * Wriggins, Sally Hovey (1996). ''Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road''. Westview Press. نظرثاني ٿيل ۽ وڌايل ڇاپو: ''The Silk Road Journey with Xuanzang''، Westview Press، 2003. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * Wriggins, Sally Hovey (2004). ''The Silk Road Journey with Xuanzang''. بولڊر، ڪولوراڊو: Westview Press. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, CA |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url={{Google books |5ABuAAAAMAAJ |plainurl=y}}}} * Yu, Anthony C.، مرتب ۽ مترجم (1980؛ اصل ڇاپو 1977). ''The Journey to the West''. شڪاگو ۽ لنڊن: University of Chicago Press. {{ISBN|978-0-226-97150-6}}. افسانوي تصنيف. {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Xuanzang}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاويهار، گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي]. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي معلومات] — انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005}} — ٻڌ راهب هوئيلي (沙门慧立) جي لکيل ''شوانزانگ جي زندگي'' جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي وضاحت ڪندڙ منظوم بيت] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ جي تصنيف، رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح (1986). {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:چيني ٻڌمت جا عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي ياترائن جا احوال]] [[زمرو:چيني سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] <references group="lower-alpha"/> bfnp816xk7lletzwu7hri9t4ai2ka1q 424179 424178 2026-10-21T19:54:12Z Intisar Ali 8681 /* */ 424179 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ/شوانزانگ | (native_name = | native_name_lang = | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} '''شوانزانگ''' يا '''هيونسانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> == چيني ٻڌمت تي اثر == [[File:Xuan Zang Statue.jpg|thumb|[[لوئويانگ]] جي [[لونگمين غارون|لونگمين غارن]] ۾ شوانزانگ جو مجسمو.]] پنهنجي سفرن دوران شوانزانگ ڪيترن ئي نامور ٻڌ استادن کان تعليم حاصل ڪئي، خاص طور تي [[نالندا]] ۾، جيڪو ٻڌمت جي تعليم جو هڪ مشهور مرڪز هو. جڏهن هو چين واپس موٽيو، تڏهن پاڻ سان لڳ ڀڳ 657 [[سنسڪرت]] متن کڻي آيو. شهنشاهه جي سرپرستيءَ هيٺ هن [[چانگ آن]]، يعني موجوده [[شيان]]، ۾ ترجمي جو هڪ وڏو ادارو قائم ڪيو، جنهن ۾ [[اوڀر ايشيا]] جي مختلف علائقن مان شاگردن ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. شوانزانگ ڏانهن ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن جي لڳ ڀڳ 1,330 جلدن يا حصن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي جو ڪم منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي مختلف فلسفيانه مڪتبن مان سندس سڀ کان وڌيڪ دلچسپي [[يوگاچار]] (瑜伽行派) ۾ هئي، جنهن کي '''رڳو شعور''' (唯識) جي فلسفيانه نظريي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن چين ۾ انهيءَ روايت تي ٻڌل هڪ فلسفيانه مڪتب قائم ڪيو.<ref name=":2" /> ستين صديءَ ۾ يوگاچار فلسفي بابت سندس علمي تحقيق چيني ٻڌمت ۽ بعد ۾ سڄي اوڀر ايشيا جي ٻڌمت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Garfield">{{cite book |last1=Garfield |first1=J.L. |last2=Westerhoff |first2=J. |title=Madhyamaka and Yogacara: Allies Or Rivals? |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0-19-023129-3 |url=https://books.google.com/books?id=9a7qBgAAQBAJ |pages=139–142}}</ref> انهن فلسفيانه روايتن جي متنن بابت شوانزانگ جي مطالعي، ترجمن ۽ تشريحن اوڀر ايشيا ۾ [[فاشيانگ]] (法相宗) مڪتب جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. شوانزانگ جا ڪجهه شاگرد، جهڙوڪ [[ڪوئيجي]] (窺基؛ 632ع–682ع) ۽ [[وونچوڪ]] (613ع–696ع)، پاڻ به اثرائتا مذهبي ۽ فلسفيانه ليکڪ بڻيا.<ref>[[Benjamin Penny]] (2002)، ''Religion and Biography in China and Tibet''، [https://books.google.com/books?id=-OeX3WCs9cIC&dq=Wonch'uk+influenced+Tibet&pg=PA110 ص 110].</ref><ref name=":1" /> جيتوڻيڪ فاشيانگ مڪتب پاڻ گهڻي عرصي تائين ترقي نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به [[ادراڪ]]، [[شعور]]، [[ڪرم]]، [[ٻيهر جنم]] ۽ ٻين موضوعن بابت ان جا فلسفيانه نظريا ٻڌمت جي ٻين وڌيڪ ڪامياب مڪتبن جي تعليمات جو حصو بڻجي ويا. شوانزانگ جو سڀ کان ويجهو ۽ ممتاز شاگرد ڪوئيجي (窺基) هو، جنهن کي فاشيانگ مڪتب جو پهريون مذهبي پيشوا تسليم ڪيو ويو. ڪوئيجي جي بيان ڪيل شوانزانگ جي منطقي استدلال کي چيني ٻڌمت جا عالم اڪثر صحيح نموني سمجهي نه سگهندا هئا، ڇاڪاڻ ته کين [[هندستاني منطق]] جي ضروري علمي پسمنظر جي کوٽ هئي.<ref name=":1">Eli Franco، "Xuanzang's proof of idealism." ''Horin''، جلد 11 (2004)، ص 199–212.</ref> شوانزانگ هندستاني ٻڌمت جي متنن جي چيني ٻوليءَ ۾ وسيع، پر نهايت احتياط سان ڪيل ترجمن سبب مشهور آهي. انهن ترجمن جي مدد سان بعد وارن عالمن لاءِ ڪجهه گم ٿي ويل هندستاني ٻڌمت جي اصل متنن جي مواد کي چيني ترجمن مان ٻيهر حاصل ڪرڻ ممڪن ٿيو. هن ڏانهن انهن متنن جي تشريح طور ''[[چينگ ويشي لون]]'' جي تصنيف يا ترتيب ڏيڻ جو ڪم پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو اوڀر ايشيا جي ٻڌمت جي سمورن مڪتبن جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻيو ۽ اڄ تائين پنهنجي اهميت برقرار رکيو اٿس.<ref>{{cite book |last1=To |first1=L. |last2=Li |first2=S.K. |title=The Prajna Paramita Heart Sutra |publisher=Sutra Translation Committee of the U.S. & Canada |series=Sutra Translation Committee of the United States and Canada dharma series |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920220440/https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> === حڪمت جي ڪمال وارو سوتر === شوانزانگ چين واپس موٽڻ وقت ''[[مهاپرجناپارميتا سوتر]]'' جا ٽي نسخا پاڻ سان کڻي آيو هو.<ref name="Wriggins206">Wriggins، 1996، ص 206.</ref> 660ع ۾ شوانزانگ پنهنجي شاگرد مترجمن جي هڪ جماعت سان گڏ هن تمام وڏي تصنيف جي ترجمي جو ڪم شروع ڪيو. هن اصل متن جي صحت ۽ اعتبار کي برقرار رکڻ لاءِ ٽنهي نسخن کي استعمال ڪيو.<ref name="Wriggins206" /> سندس ڪيترن شاگرد مترجمن کيس صلاح ڏني ته هن وڏي تصنيف جو مختصر ترجمو تيار ڪيو وڃي. تنهن هوندي به، ڪجهه خواب ڏسڻ کان پوءِ سندس فيصلو وڌيڪ پختو ٿي ويو ۽ هن اصل تصنيف جي سمورن 600 بابن تي مشتمل مڪمل، غيرمختصر ۽ وفادار ترجمو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Wriggins207">Wriggins، 1996، ص 207.</ref> == اصل تصنيفون == جيتوڻيڪ شوانزانگ بنيادي طور پنهنجي ترجمي واري ڪم سبب مشهور آهي، پر هن ڪجهه اصل تصنيفون پڻ لکيون. 646ع ۾ شهنشاهه جي درخواست تي شوانزانگ پنهنجو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' مڪمل ڪيو، جيڪو وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۽ هندستان جي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf "Has Xuanzang really been in Mathurā?: Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia — How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim."] ڪتاب: ''Essays on East Asian Religion and Culture: Festschrift in Honor of Nishiwaki Tsuneki on the Occasion of His 65th Birthday''، ايڊيٽر: Christian Wittern ۽ Shi Lishan، ڪيوٽو، 2007، ص 35–73، خاص طور ص 35.</ref> هن ڪتاب جو پهريون فرانسيسي ترجمو چين جي ٻولي ۽ ثقافت جي ماهر [[ستانسلاس جوليان]] 1857ع ۾ ڪيو. شوانزانگ [[يوگاچار]] ٻڌ فلسفي بابت هڪ وڏي تصنيف ''[[چينگ ويشي لون]]'' پڻ تيار ڪئي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Xuanzang's Translations and Works |url=http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |access-date=2022-09-27 |website=www.acmuller.net |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921202237/http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |url-status=live}}</ref> هن ڏانهن منسوب هڪ ٻي اصل تصنيف ''باشي گُوئيجو سونگ'' (八識規矩頌) آهي، جنهن جي عنوان جي معنيٰ '''اٺن شعورن جي جوڙجڪ بابت منظوم بيت''' آهي.<ref name=":0" /> شوانزانگ جي سوانح عمري پڻ ٻڌ راهب '''هوئيلي''' (慧立) لکي هئي. شوانزانگ جي سفرنامي ۽ هوئيلي جي لکيل سوانح عمريءَ جا انگريزي ترجما [[سيموئل بيل]] ترتيبوار 1884ع ۽ 1911ع ۾ شايع ڪيا.<ref>Beal، 1884.</ref><ref>Beal، 1911.</ref> ٿامس واٽرس جو تفصيلي حاشين سان گڏ انگريزي ترجمو [[ٿامس وليم رائس ڊيوڊس]] ۽ [[اسٽيفن ووٽن بشيل]] مرتب ڪيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1905ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. === ڇاپا === {{refbegin}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India, 629-645 A.D. Vol.1 |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |year=1904 |publisher=Royal Asiatic Society, London}} [https://archive.org/details/onyuanchwangstr01wattgoog ٻيو جلد]. ٻيهر ڇاپو: Hesperides Press، 1996. {{ISBN|978-1-4067-1387-9}}. * Beal, Samuel (1884). ''Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang''. ٻه جلد. مترجم: Samuel Beal. لنڊن، 1884. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Oriental Books Reprint Corporation، 1969. [https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsuoft پهريون جلد]، [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft ٻيو جلد]. * Julien, Stanislas (1857/1858). ''Mémoires sur les contrées occidentales''. L'Imprimerie impériale، پيرس. [https://archive.org/details/mmoiressurlesco01juligoog پهريون جلد]، [https://archive.org/details/mmoiressurlesco00juligoog ٻيو جلد]. * Li, Rongxi (مترجم) (1995). ''The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-02-8}}. {{refend}} == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|[[نالندا]]، [[بهار]]، ڀارت ۾ شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|شيان ۾ وڏي جهنگلي هنج پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو، 2011ع. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] ياترا خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چينگ ويشي لون]]'' * ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا]] * [[ريشم واري رستي ذريعي ٻڌمت جي ڦهلاءُ]] * [[ٻڌمت جي گڏيل سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني کوجنا]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[يي جنگ (راهب)|يي جنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان وطن موڪليل ٻڌمت جي مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. ۽ Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. نئين دهلي: Aditya Prakashan، 2014. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book|author=Kahar Barat|title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters|url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies|isbn=978-0-933070-46-2}} * Jain, Sandhya ۽ Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. نئين دهلي: Ocean Books. == حوالا == {{Reflist|30em}} === استعمال ٿيل ماخذ === {{refbegin}} * Beal, Samuel، مترجم (1911). [https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp ''The Life of Hiuen-Tsiang'']. ٻڌ راهب هوئيلي جي چيني متن تان ترجمو. لنڊن، 1911. ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973. هي هڪ پراڻو ۽ مختصر ترجمو آهي. * Bernstein, Richard (2001). ''Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment''. Alfred A. Knopf، نيويارڪ. {{ISBN|0-375-40009-5}}. * Christie, Anthony (1968). ''Chinese Mythology''. Feltham، Middlesex: Hamlyn Publishing. {{ISBN|0600006379}}. * Gordon, Stewart (2008). ''When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the "Riches of the East"''. Da Capo Press، Perseus Books. {{ISBN|0-306-81556-7}}. * Julien, Stanislas (1853). [https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog ''Histoire de la vie de Hiouen-Thsang'']. هوئيلي ۽ ين تسونگ جي لکيل سوانح عمري، پيرس. * {{cite book|first=Li|last=Yung-hsi|year=1959|title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated)|publisher=Chinese Buddhist Association, Beijing}} هي نسبتاً جديد، پر مختصر ترجمو آهي. * Li, Rongxi، مترجم (1995). ''A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-00-1}}. هي جديد ۽ مڪمل ترجمو آهي. * Nattier, Jan (1992). "The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text?" ''Journal of the International Association of Buddhist Studies''، جلد 15، شمارو 2، ص 153–223. [http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 پي ڊي ايف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |date=29 October 2013}} * Saran, Mishi (2005). ''Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang''. Penguin Books. {{ISBN|978-0-14-306439-8}}. * [[سن شوئيون]] (2003). ''Ten Thousand Miles Without a Cloud''. شوانزانگ جي سفرن جي رستن تي ٻيهر سفر جو احوال. Harper Perennial. {{ISBN|0-00-712974-2}}. * Waley, Arthur (1952). ''The Real Tripitaka, and Other Pieces''. لنڊن: G. Allen and Unwin. * Watters, Thomas (1904–1905). [https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ ''On Yuan Chwang's Travels in India'']. لنڊن: Royal Asiatic Society. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Munshiram Manoharlal، 1973. * Wriggins, Sally Hovey (1996). ''Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road''. Westview Press. نظرثاني ٿيل ۽ وڌايل ڇاپو: ''The Silk Road Journey with Xuanzang''، Westview Press، 2003. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * Wriggins, Sally Hovey (2004). ''The Silk Road Journey with Xuanzang''. بولڊر، ڪولوراڊو: Westview Press. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, CA |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url={{Google books |5ABuAAAAMAAJ |plainurl=y}}}} * Yu, Anthony C.، مرتب ۽ مترجم (1980؛ اصل ڇاپو 1977). ''The Journey to the West''. شڪاگو ۽ لنڊن: University of Chicago Press. {{ISBN|978-0-226-97150-6}}. افسانوي تصنيف. {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Xuanzang}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاويهار، گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي]. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي معلومات] — انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005}} — ٻڌ راهب هوئيلي (沙门慧立) جي لکيل ''شوانزانگ جي زندگي'' جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي وضاحت ڪندڙ منظوم بيت] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ جي تصنيف، رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح (1986). {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:چيني ٻڌمت جا عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي ياترائن جا احوال]] [[زمرو:چيني سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] <references group="lower-alpha"/> a3fruyy5akin7mjk0xoq76r2oezxair 424180 424179 2026-10-21T19:58:14Z Intisar Ali 8681 424180 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ/شوانزانگ | (native_name = | native_name_lang = | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} '''شوانزانگ''' يا '''هيونسانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> == چيني ٻڌمت تي اثر == [[File:Xuan Zang Statue.jpg|thumb|[[لوئويانگ]] جي [[لونگمين غارون|لونگمين غارن]] ۾ شوانزانگ جو مجسمو.]] پنهنجي سفرن دوران شوانزانگ ڪيترن ئي نامور ٻڌ استادن کان تعليم حاصل ڪئي، خاص طور تي [[نالندا]] ۾، جيڪو ٻڌمت جي تعليم جو هڪ مشهور مرڪز هو. جڏهن هو چين واپس موٽيو، تڏهن پاڻ سان لڳ ڀڳ 657 [[سنسڪرت]] متن کڻي آيو. شهنشاهه جي سرپرستيءَ هيٺ هن [[چانگ آن]]، يعني موجوده [[شيان]]، ۾ ترجمي جو هڪ وڏو ادارو قائم ڪيو، جنهن ۾ [[اوڀر ايشيا]] جي مختلف علائقن مان شاگردن ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. شوانزانگ ڏانهن ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن جي لڳ ڀڳ 1,330 جلدن يا حصن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي جو ڪم منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي مختلف فلسفيانه مڪتبن مان سندس سڀ کان وڌيڪ دلچسپي [[يوگاچار]] (瑜伽行派) ۾ هئي، جنهن کي '''رڳو شعور''' (唯識) جي فلسفيانه نظريي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن چين ۾ انهيءَ روايت تي ٻڌل هڪ فلسفيانه مڪتب قائم ڪيو.<ref name=":2" /> ستين صديءَ ۾ يوگاچار فلسفي بابت سندس علمي تحقيق چيني ٻڌمت ۽ بعد ۾ سڄي اوڀر ايشيا جي ٻڌمت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Garfield">{{cite book |last1=Garfield |first1=J.L. |last2=Westerhoff |first2=J. |title=Madhyamaka and Yogacara: Allies Or Rivals? |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0-19-023129-3 |url=https://books.google.com/books?id=9a7qBgAAQBAJ |pages=139–142}}</ref> انهن فلسفيانه روايتن جي متنن بابت شوانزانگ جي مطالعي، ترجمن ۽ تشريحن اوڀر ايشيا ۾ [[فاشيانگ]] (法相宗) مڪتب جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. شوانزانگ جا ڪجهه شاگرد، جهڙوڪ [[ڪوئيجي]] (窺基؛ 632ع–682ع) ۽ [[وونچوڪ]] (613ع–696ع)، پاڻ به اثرائتا مذهبي ۽ فلسفيانه ليکڪ بڻيا.<ref>[[Benjamin Penny]] (2002)، ''Religion and Biography in China and Tibet''، [https://books.google.com/books?id=-OeX3WCs9cIC&dq=Wonch'uk+influenced+Tibet&pg=PA110 ص 110].</ref><ref name=":1" /> جيتوڻيڪ فاشيانگ مڪتب پاڻ گهڻي عرصي تائين ترقي نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به [[ادراڪ]]، [[شعور]]، [[ڪرم]]، [[ٻيهر جنم]] ۽ ٻين موضوعن بابت ان جا فلسفيانه نظريا ٻڌمت جي ٻين وڌيڪ ڪامياب مڪتبن جي تعليمات جو حصو بڻجي ويا. شوانزانگ جو سڀ کان ويجهو ۽ ممتاز شاگرد ڪوئيجي (窺基) هو، جنهن کي فاشيانگ مڪتب جو پهريون مذهبي پيشوا تسليم ڪيو ويو. ڪوئيجي جي بيان ڪيل شوانزانگ جي منطقي استدلال کي چيني ٻڌمت جا عالم اڪثر صحيح نموني سمجهي نه سگهندا هئا، ڇاڪاڻ ته کين [[هندستاني منطق]] جي ضروري علمي پسمنظر جي کوٽ هئي.<ref name=":1">Eli Franco، "Xuanzang's proof of idealism." ''Horin''، جلد 11 (2004)، ص 199–212.</ref> شوانزانگ هندستاني ٻڌمت جي متنن جي چيني ٻوليءَ ۾ وسيع، پر نهايت احتياط سان ڪيل ترجمن سبب مشهور آهي. انهن ترجمن جي مدد سان بعد وارن عالمن لاءِ ڪجهه گم ٿي ويل هندستاني ٻڌمت جي اصل متنن جي مواد کي چيني ترجمن مان ٻيهر حاصل ڪرڻ ممڪن ٿيو. هن ڏانهن انهن متنن جي تشريح طور ''[[چينگ ويشي لون]]'' جي تصنيف يا ترتيب ڏيڻ جو ڪم پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو اوڀر ايشيا جي ٻڌمت جي سمورن مڪتبن جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻيو ۽ اڄ تائين پنهنجي اهميت برقرار رکيو اٿس.<ref>{{cite book |last1=To |first1=L. |last2=Li |first2=S.K. |title=The Prajna Paramita Heart Sutra |publisher=Sutra Translation Committee of the U.S. & Canada |series=Sutra Translation Committee of the United States and Canada dharma series |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920220440/https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> === حڪمت جي ڪمال وارو سوتر === شوانزانگ چين واپس موٽڻ وقت ''[[مهاپرجناپارميتا سوتر]]'' جا ٽي نسخا پاڻ سان کڻي آيو هو.<ref name="Wriggins206">Wriggins، 1996، ص 206.</ref> 660ع ۾ شوانزانگ پنهنجي شاگرد مترجمن جي هڪ جماعت سان گڏ هن تمام وڏي تصنيف جي ترجمي جو ڪم شروع ڪيو. هن اصل متن جي صحت ۽ اعتبار کي برقرار رکڻ لاءِ ٽنهي نسخن کي استعمال ڪيو.<ref name="Wriggins206" /> سندس ڪيترن شاگرد مترجمن کيس صلاح ڏني ته هن وڏي تصنيف جو مختصر ترجمو تيار ڪيو وڃي. تنهن هوندي به، ڪجهه خواب ڏسڻ کان پوءِ سندس فيصلو وڌيڪ پختو ٿي ويو ۽ هن اصل تصنيف جي سمورن 600 بابن تي مشتمل مڪمل، غيرمختصر ۽ وفادار ترجمو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Wriggins207">Wriggins، 1996، ص 207.</ref> == اصل تصنيفون == جيتوڻيڪ شوانزانگ بنيادي طور پنهنجي ترجمي واري ڪم سبب مشهور آهي، پر هن ڪجهه اصل تصنيفون پڻ لکيون. 646ع ۾ شهنشاهه جي درخواست تي شوانزانگ پنهنجو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' مڪمل ڪيو، جيڪو وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۽ هندستان جي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf "Has Xuanzang really been in Mathurā?: Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia — How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim."] ڪتاب: ''Essays on East Asian Religion and Culture: Festschrift in Honor of Nishiwaki Tsuneki on the Occasion of His 65th Birthday''، ايڊيٽر: Christian Wittern ۽ Shi Lishan، ڪيوٽو، 2007، ص 35–73، خاص طور ص 35.</ref> هن ڪتاب جو پهريون فرانسيسي ترجمو چين جي ٻولي ۽ ثقافت جي ماهر [[ستانسلاس جوليان]] 1857ع ۾ ڪيو. شوانزانگ [[يوگاچار]] ٻڌ فلسفي بابت هڪ وڏي تصنيف ''[[چينگ ويشي لون]]'' پڻ تيار ڪئي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Xuanzang's Translations and Works |url=http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |access-date=2022-09-27 |website=www.acmuller.net |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921202237/http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |url-status=live}}</ref> هن ڏانهن منسوب هڪ ٻي اصل تصنيف ''باشي گُوئيجو سونگ'' (八識規矩頌) آهي، جنهن جي عنوان جي معنيٰ '''اٺن شعورن جي جوڙجڪ بابت منظوم بيت''' آهي.<ref name=":0" /> شوانزانگ جي سوانح عمري پڻ ٻڌ راهب '''هوئيلي''' (慧立) لکي هئي. شوانزانگ جي سفرنامي ۽ هوئيلي جي لکيل سوانح عمريءَ جا انگريزي ترجما [[سيموئل بيل]] ترتيبوار 1884ع ۽ 1911ع ۾ شايع ڪيا.<ref>Beal، 1884.</ref><ref>Beal، 1911.</ref> ٿامس واٽرس جو تفصيلي حاشين سان گڏ انگريزي ترجمو [[ٿامس وليم رائس ڊيوڊس]] ۽ [[اسٽيفن ووٽن بشيل]] مرتب ڪيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1905ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. === ڇاپا === {{refbegin}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India, 629-645 A.D. Vol.1 |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |year=1904 |publisher=Royal Asiatic Society, London}} [https://archive.org/details/onyuanchwangstr01wattgoog ٻيو جلد]. ٻيهر ڇاپو: Hesperides Press، 1996. {{ISBN|978-1-4067-1387-9}}. * Beal, Samuel (1884). ''Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang''. ٻه جلد. مترجم: Samuel Beal. لنڊن، 1884. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Oriental Books Reprint Corporation، 1969. [https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsuoft پهريون جلد]، [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft ٻيو جلد]. * Julien, Stanislas (1857/1858). ''Mémoires sur les contrées occidentales''. L'Imprimerie impériale، پيرس. [https://archive.org/details/mmoiressurlesco01juligoog پهريون جلد]، [https://archive.org/details/mmoiressurlesco00juligoog ٻيو جلد]. * Li, Rongxi (مترجم) (1995). ''The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-02-8}}. {{refend}} == تاريخي ۽ ثقافتي ورثو == [[File:Xuanzang Temple 01.jpg|upright=1.13|right|thumb|[[تائيوان]] ۾ [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]].]] شوانزانگ جو ڪتاب ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال|اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') چيني ٻڌ زائرين پاران وچ ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي ملڪن بابت لکيل سڀ کان ڊگهن ۽ تفصيلي سفرنامن مان هڪ آهي، جيڪو ايندڙ نسلن تائين محفوظ رهيو آهي. جيتوڻيڪ سندس هندستان جي سفر جو بنيادي مقصد ٻڌمت جا مذهبي ڪتاب حاصل ڪرڻ ۽ ٻڌمت جي تعليم پرائڻ هو، پر هن پنهنجي سفر دوران ان کان گهڻو وڌيڪ ڪم ڪيو. هن جن ملڪن ۽ علائقن جو دورو ڪيو، انهن جي سياسي ۽ سماجي حالتن بابت قيمتي معلومات پڻ محفوظ ڪئي. [[بنگال]] ۾ سندس دورو ڪيل ماڳن، خاص طور [[ڪرڻ سورن]] جي ويجهو رڪت مريتيڪا (Raktamrittika)، [[پونڊر نگر]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن، [[سمتٽ]]، [[تامرلپتي]] ۽ [[هريڪيل]] بابت سندس احوال بنگال جي آثار قديمه واري تاريخ کي مرتب ڪرڻ ۾ نهايت مددگار ثابت ٿيا آهن. سندس سفرنامي مان ستين صدي عيسويءَ جي بنگال جي تاريخ، خاص طور [[ششांक]] جي حڪمرانيءَ هيٺ [[گوڙ]] جي بادشاهت بابت پڻ اهم ڄاڻ ملي ٿي، جيتوڻيڪ سندس ڪجهه بيانن ۾ جانبداري به نظر اچي ٿي. شوانزانگ ٻڌمت جا 657 سنسڪرت متن حاصل ڪيا ۽ انهن جو ترجمو ڪرڻ جو ڪم ڪيو. هن هندستان جي مختلف تعليمي مرڪزن ۾ ٻڌمت جي اعليٰ تعليم حاصل ڪئي. سندس انهن سرگرمين جو گهڻو احوال ''شي يو جي'' (Xiyu Ji) جي ساٿي ڪتاب، يعني شوانزانگ جي سوانح عمريءَ ۾ ملي ٿو، جيڪا ٻڌ راهب هوئي لي (Huili) ''شوانزانگ جي زندگي'' (''Life of Xuanzang'') جي عنوان سان لکي. [[دل سُوتر]] (Heart Sutra) جو شوانزانگ وارو ترجمو چين ۾ هن سُوتر جي تشريحن ۽ چين، ڪوريا، ويٽنام ۽ جاپان ۾ ان جي مذهبي تلاوت جي روايتن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.<ref name="nattier188">Nattier، 1992ع، ص 188.</ref> چيني ترجمي جي روايتن جي لحاظ کان سندس ترجمي جو انداز ڪڏهن ڪڏهن ڳرو ۽ حد کان وڌيڪ لفظي سمجهيو ويندو هو، پر ان ۾ علمي اصطلاحن جي لحاظ کان اهم نواڻ پڻ موجود هئي. عام طور جن متنن جا ترجما اڳوڻي مترجم [[ڪماراجيو]] پڻ ڪيا هئا، انهن ۾ ڪماراجيو جا ترجما وڌيڪ مقبول رهيا.<ref name="nattier188" /> === افسانوي ادب ۾ === شوانزانگ جي [[ريشم جو رستو|ريشم جي رستي]] ذريعي ڪيل سفر ۽ ان سان لاڳاپيل پيدا ٿيل ڏندڪٿائن [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور جي مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') کي متاثر ڪيو. هي ناول [[چيني ادب]] جي عظيم ڪلاسيڪي تصنيفن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. هن ناول ۾ شوانزانگ جو افسانوي ڪردار '''تانگ سانزانگ''' (Tang Sanzang) آهي، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] جي هڪ شاگرد '''سونهري جهنگور''' (Golden Cicada) جو ٻيهر جنم ڏيکاريو ويو آهي. سندس سفر دوران چار طاقتور شاگرد سندس حفاظت ڪندا آهن. انهن مان هڪ [[سن ووڪونگ]] (Sun Wukong)، جنهن کي '''باندر بادشاهه''' پڻ چيو ويندو آهي، عوام ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو. هن ڪردار [[چيني ثقافت]] ۽ جديد [[جاپان]]ي [[مانگا]] ۽ [[اينيمي]] تي گهرو اثر وڌو. انهن ۾ مشهور سلسلا ''[[ڊريگن بال]]'' (Dragon Ball) ۽ ''[[سائيوڪي (مانگا)|سائيوڪي]]'' (Saiyuki) پڻ شامل آهن. هي ڪردار اولهه جي ملڪن ۾ [[آرٿر ويلي]] جي انگريزي ترجمي ۽ پوءِ مشهور ٽيليويزن سلسلي ''[[منڪي (ٽيليويزن سلسلو)|منڪي]]'' (Monkey) جي ذريعي پڻ سڃاتو ويو. [[يوان گهراڻو|يوان گهراڻي]] جي دور ۾ پڻ '''وو چانگ لنگ''' (Wu Changling؛ 吳昌齡) شوانزانگ جي مذهبي ڪتاب حاصل ڪرڻ واري سفر بابت هڪ ناٽڪ لکيو هو. 2016ع ۾ ''[[شوانزانگ (فلم)|شوانزانگ]]'' (Xuanzang) نالي فلم رليز ڪئي وئي، جيڪا چين ۽ هندستان جي سرڪاري سهڪار سان تيار ٿيل فلم هئي. ان کي 89هين [[اڪيڊمي ايوارڊ]] جي بهترين پرڏيهي ٻوليءَ واري فلم جي زمري ۾ چين جي اميدوار طور پيش ڪيو ويو. فلم جي سئنيماٽوگرافيءَ جي ساراهه ڪئي وئي، پر اها آخري نامزدگين ۾ جاءِ حاصل نه ڪري سگهي. === جسماني تبرڪ === شوانزانگ سان منسوب کوپڙيءَ جو هڪ تبرڪ 1956ع تائين چين جي [[تيانجن]] شهر جي '''عظيم شفقت جي مندر''' (Temple of Great Compassion) ۾ محفوظ هو. ان سال اهو تبرڪ [[نالندا]] آندو ويو. هڪ روايت موجب، ان جي منتقليءَ ۾ [[دلائي لاما]] جو ڪردار هو ۽ اهو هندستان کي پيش ڪيو ويو. اهو تبرڪ گهڻي عرصي تائين [[پٽنا ميوزيم]] ۾ محفوظ رهيو، پر 2007ع ۾ ان کي نالندا ۾ نئين تعمير ٿيل يادگاري هال ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>[http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html Relic of famous Chinese monk moved to new memorial hall in N India]. China.com، Xinhua، 11 فيبروري 2007ع. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220012920/http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html |date=20 February 2007}}</ref> چين جي [[سيچوان]] صوبي جي [[چينگدو]] شهر ۾ واقع [[وينشو مندر]] (Wenshu Monastery) پڻ دعويٰ ڪري ٿو ته شوانزانگ جي کوپڙيءَ جو هڪ حصو اتي محفوظ آهي. 1942ع ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] جا سپاهي شوانزانگ جي باقيات جو هڪ حصو [[نانجنگ]] مان کڻي ويا. اهي تبرڪ هاڻي جاپان جي [[نارا]] شهر ۾ واقع [[ياڪوشي جي]] (Yakushi-ji) مندر ۾ محفوظ آهن.<ref>Arai, Kiyomi. "Yakushiji offers peace of mind." اصل ۾ ''Yomiuri Shimbun'' ۾ شايع ٿيل. [http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 Buddhist Channel Website]، 25 سيپٽمبر 2008ع؛ حاصل ڪيل 23 مئي 2009ع. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308150926/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 |date=8 March 2011}}</ref> مئي 1956ع ۾ جاپاني حڪومت شوانزانگ جي ڪجهه تبرڪن کي تائيوان جي حڪومت حوالي ڪيو. تائيوان جي حڪومت ان ڳالهه تي رضامندي ظاهر ڪئي ته باقي تبرڪ جاپان وٽ محفوظ رهن. واپس ڪيل تبرڪ آخرڪار [[تائيوان]] جي [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]] ۾ رکيا ويا. == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] جي [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا|وڏي جهنگلي هنس پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|هندستان جي [[بهار]] رياست ۾ [[نالندا]] جو شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان جي [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|2011ع ۾ شيان جي وڏي جهنگلي هنس پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] زيارتي خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چنگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) * ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا]] * [[ريشم جي رستي ذريعي ٻڌمت جي پکيڙ]] * [[ٻڌمت جي مخلوط سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني دريافتون]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[ييجنگ (راهب)|ييجنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان موڪليل ٻڌ مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. & Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. New Delhi: Aditya Prakashan. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book |author=Kahar Barat |title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters |url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ |year=2000 |publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies |isbn=978-0-933070-46-2 }} * Jain, Sandhya & Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. New Delhi: Ocean Books. == حوالا == === حوالن جون نشانيون === {{Reflist|30em}} === استعمال ڪيل ماخذ === {{refbegin}} * {{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=The Life of Hiuen-Tsiang |url=https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp |year=1911 |location=London |language=en |others=چيني ٻوليءَ مان راهب هوئي لي جي سوانح عمريءَ جو ترجمو؛ ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973ع؛ پراڻو ۽ مختصر ترجمو }} * {{cite book |last=Bernstein |first=Richard |title=Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |year=2001 |isbn=0-375-40009-5 |language=en }} * {{cite book |last=Christie |first=Anthony |title=Chinese Mythology |publisher=Hamlyn Publishing |location=Feltham, Middlesex |year=1968 |isbn=0600006379 |language=en }} * {{cite book |last=Gordon |first=Stewart |title=When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the Riches of the East |publisher=Da Capo Press, Perseus Books |year=2008 |isbn=0-306-81556-7 |language=en }} * {{cite book |last=Julien |first=Stanislas |title=Histoire de la vie de Hiouen-Thsang |url=https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog |year=1853 |location=Paris |language=fr |others=هوئي لي ۽ ين تسونگ جي بيان تي ٻڌل }} * {{cite book |last=Li |first=Yung-hsi |title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated) |publisher=Chinese Buddhist Association |location=Beijing |year=1959 |language=en |ref=harv }} * {{cite book |last=Li |first=Rongxi |title=A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty |publisher=Numata Center for Buddhist Translation and Research |location=Berkeley, California |year=1995 |isbn=1-886439-00-1 |language=en |others=جديد ۽ مڪمل انگريزي ترجمو }} * {{cite journal |last=Nattier |first=Jan |title=The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text? |journal=Journal of the International Association of Buddhist Studies |volume=15 |issue=2 |pages=153–223 |year=1992 |url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |archive-date=29 October 2013 |language=en }} * {{cite book |last=Saran |first=Mishi |title=Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang |publisher=Penguin Books |year=2005 |isbn=978-0-14-306439-8 |language=en }} * {{cite book |last=Sun |first=Shuyun |author-link=Sun Shuyun |title=Ten Thousand Miles Without a Cloud |publisher=Harper Perennial |year=2003 |isbn=0-00-712974-2 |language=en |others=شوانزانگ جي سفرن جي رستي تي ڪيل جديد سفر جو احوال }} * {{cite book |last=Waley |first=Arthur |title=The Real Tripitaka, and Other Pieces |publisher=G. Allen and Unwin |location=London |year=1952 |language=en }} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India |url=https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |year=1904 |language=en |others=1904ع–1905ع؛ ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، دهلي، 1973ع }} * {{cite book |last=Wriggins |first=Sally Hovey |title=Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road |publisher=Westview Press |year=1996 |language=en |others=نظرثاني ٿيل ڇاپو: The Silk Road Journey with Xuanzang، 2003ع }} * {{cite book |last=Wriggins |first=Sally Hovey |title=The Silk Road Journey with Xuanzang |publisher=Westview Press |location=Boulder, Colorado |year=2004 |isbn=0-8133-6599-6 |language=en }} * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, California |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url=https://books.google.com/books?id=5ABuAAAAMAAJ |language=en |ref=harv }} * {{cite book |last=Yu |first=Anthony C. |title=The Journey to the West |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago and London |year=1980 |orig-year=1977 |isbn=978-0-226-97150-6 |language=en |others=افسانوي ادب؛ مرتب ۽ مترجم: Anthony C. Yu }} {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاوهارا] — گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي ڄاڻ] — ''Internet Encyclopedia of Philosophy''. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |trans-title=عظيم سي اِن خانقاه جي ترپٽڪ استاد جي سوانح عمري — مڪمل متن |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005 |language=zh }} — راهب هوئي لي (慧立) جي لکيل شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي تشريح ڪندڙ نظم] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ سان منسوب متن؛ رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح، 1986ع. {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:ٻڌمت جا چيني عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي زيارتن جا سفرناما]] [[زمرو:چيني سفرناما نگار]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|[[نالندا]]، [[بهار]]، ڀارت ۾ شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان ۾ [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|شيان ۾ وڏي جهنگلي هنج پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو، 2011ع. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] ياترا خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چينگ ويشي لون]]'' * ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا]] * [[ريشم واري رستي ذريعي ٻڌمت جي ڦهلاءُ]] * [[ٻڌمت جي گڏيل سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني کوجنا]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[يي جنگ (راهب)|يي جنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان وطن موڪليل ٻڌمت جي مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. ۽ Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. نئين دهلي: Aditya Prakashan، 2014. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book|author=Kahar Barat|title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters|url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies|isbn=978-0-933070-46-2}} * Jain, Sandhya ۽ Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. نئين دهلي: Ocean Books. == حوالا == {{Reflist|30em}} === استعمال ٿيل ماخذ === {{refbegin}} * Beal, Samuel، مترجم (1911). [https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp ''The Life of Hiuen-Tsiang'']. ٻڌ راهب هوئيلي جي چيني متن تان ترجمو. لنڊن، 1911. ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973. هي هڪ پراڻو ۽ مختصر ترجمو آهي. * Bernstein, Richard (2001). ''Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment''. Alfred A. Knopf، نيويارڪ. {{ISBN|0-375-40009-5}}. * Christie, Anthony (1968). ''Chinese Mythology''. Feltham، Middlesex: Hamlyn Publishing. {{ISBN|0600006379}}. * Gordon, Stewart (2008). ''When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the "Riches of the East"''. Da Capo Press، Perseus Books. {{ISBN|0-306-81556-7}}. * Julien, Stanislas (1853). [https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog ''Histoire de la vie de Hiouen-Thsang'']. هوئيلي ۽ ين تسونگ جي لکيل سوانح عمري، پيرس. * {{cite book|first=Li|last=Yung-hsi|year=1959|title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated)|publisher=Chinese Buddhist Association, Beijing}} هي نسبتاً جديد، پر مختصر ترجمو آهي. * Li, Rongxi، مترجم (1995). ''A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-00-1}}. هي جديد ۽ مڪمل ترجمو آهي. * Nattier, Jan (1992). "The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text?" ''Journal of the International Association of Buddhist Studies''، جلد 15، شمارو 2، ص 153–223. [http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 پي ڊي ايف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |date=29 October 2013}} * Saran, Mishi (2005). ''Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang''. Penguin Books. {{ISBN|978-0-14-306439-8}}. * [[سن شوئيون]] (2003). ''Ten Thousand Miles Without a Cloud''. شوانزانگ جي سفرن جي رستن تي ٻيهر سفر جو احوال. Harper Perennial. {{ISBN|0-00-712974-2}}. * Waley, Arthur (1952). ''The Real Tripitaka, and Other Pieces''. لنڊن: G. Allen and Unwin. * Watters, Thomas (1904–1905). [https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ ''On Yuan Chwang's Travels in India'']. لنڊن: Royal Asiatic Society. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Munshiram Manoharlal، 1973. * Wriggins, Sally Hovey (1996). ''Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road''. Westview Press. نظرثاني ٿيل ۽ وڌايل ڇاپو: ''The Silk Road Journey with Xuanzang''، Westview Press، 2003. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * Wriggins, Sally Hovey (2004). ''The Silk Road Journey with Xuanzang''. بولڊر، ڪولوراڊو: Westview Press. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, CA |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url={{Google books |5ABuAAAAMAAJ |plainurl=y}}}} * Yu, Anthony C.، مرتب ۽ مترجم (1980؛ اصل ڇاپو 1977). ''The Journey to the West''. شڪاگو ۽ لنڊن: University of Chicago Press. {{ISBN|978-0-226-97150-6}}. افسانوي تصنيف. {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Xuanzang}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاويهار، گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي]. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي معلومات] — انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005}} — ٻڌ راهب هوئيلي (沙门慧立) جي لکيل ''شوانزانگ جي زندگي'' جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي وضاحت ڪندڙ منظوم بيت] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ جي تصنيف، رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح (1986). {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:چيني ٻڌمت جا عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي ياترائن جا احوال]] [[زمرو:چيني سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] <references group="lower-alpha"/> qij5tgu2e4quvapizrd24a865ybyhmn 424181 424180 2026-10-21T19:59:06Z Intisar Ali 8681 424181 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ/شوانزانگ | (native_name = | native_name_lang = | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} '''شوانزانگ''' يا '''هيونسانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> == چيني ٻڌمت تي اثر == [[File:Xuan Zang Statue.jpg|thumb|[[لوئويانگ]] جي [[لونگمين غارون|لونگمين غارن]] ۾ شوانزانگ جو مجسمو.]] پنهنجي سفرن دوران شوانزانگ ڪيترن ئي نامور ٻڌ استادن کان تعليم حاصل ڪئي، خاص طور تي [[نالندا]] ۾، جيڪو ٻڌمت جي تعليم جو هڪ مشهور مرڪز هو. جڏهن هو چين واپس موٽيو، تڏهن پاڻ سان لڳ ڀڳ 657 [[سنسڪرت]] متن کڻي آيو. شهنشاهه جي سرپرستيءَ هيٺ هن [[چانگ آن]]، يعني موجوده [[شيان]]، ۾ ترجمي جو هڪ وڏو ادارو قائم ڪيو، جنهن ۾ [[اوڀر ايشيا]] جي مختلف علائقن مان شاگردن ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. شوانزانگ ڏانهن ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن جي لڳ ڀڳ 1,330 جلدن يا حصن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي جو ڪم منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي مختلف فلسفيانه مڪتبن مان سندس سڀ کان وڌيڪ دلچسپي [[يوگاچار]] (瑜伽行派) ۾ هئي، جنهن کي '''رڳو شعور''' (唯識) جي فلسفيانه نظريي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن چين ۾ انهيءَ روايت تي ٻڌل هڪ فلسفيانه مڪتب قائم ڪيو.<ref name=":2" /> ستين صديءَ ۾ يوگاچار فلسفي بابت سندس علمي تحقيق چيني ٻڌمت ۽ بعد ۾ سڄي اوڀر ايشيا جي ٻڌمت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Garfield">{{cite book |last1=Garfield |first1=J.L. |last2=Westerhoff |first2=J. |title=Madhyamaka and Yogacara: Allies Or Rivals? |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0-19-023129-3 |url=https://books.google.com/books?id=9a7qBgAAQBAJ |pages=139–142}}</ref> انهن فلسفيانه روايتن جي متنن بابت شوانزانگ جي مطالعي، ترجمن ۽ تشريحن اوڀر ايشيا ۾ [[فاشيانگ]] (法相宗) مڪتب جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. شوانزانگ جا ڪجهه شاگرد، جهڙوڪ [[ڪوئيجي]] (窺基؛ 632ع–682ع) ۽ [[وونچوڪ]] (613ع–696ع)، پاڻ به اثرائتا مذهبي ۽ فلسفيانه ليکڪ بڻيا.<ref>[[Benjamin Penny]] (2002)، ''Religion and Biography in China and Tibet''، [https://books.google.com/books?id=-OeX3WCs9cIC&dq=Wonch'uk+influenced+Tibet&pg=PA110 ص 110].</ref><ref name=":1" /> جيتوڻيڪ فاشيانگ مڪتب پاڻ گهڻي عرصي تائين ترقي نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به [[ادراڪ]]، [[شعور]]، [[ڪرم]]، [[ٻيهر جنم]] ۽ ٻين موضوعن بابت ان جا فلسفيانه نظريا ٻڌمت جي ٻين وڌيڪ ڪامياب مڪتبن جي تعليمات جو حصو بڻجي ويا. شوانزانگ جو سڀ کان ويجهو ۽ ممتاز شاگرد ڪوئيجي (窺基) هو، جنهن کي فاشيانگ مڪتب جو پهريون مذهبي پيشوا تسليم ڪيو ويو. ڪوئيجي جي بيان ڪيل شوانزانگ جي منطقي استدلال کي چيني ٻڌمت جا عالم اڪثر صحيح نموني سمجهي نه سگهندا هئا، ڇاڪاڻ ته کين [[هندستاني منطق]] جي ضروري علمي پسمنظر جي کوٽ هئي.<ref name=":1">Eli Franco، "Xuanzang's proof of idealism." ''Horin''، جلد 11 (2004)، ص 199–212.</ref> شوانزانگ هندستاني ٻڌمت جي متنن جي چيني ٻوليءَ ۾ وسيع، پر نهايت احتياط سان ڪيل ترجمن سبب مشهور آهي. انهن ترجمن جي مدد سان بعد وارن عالمن لاءِ ڪجهه گم ٿي ويل هندستاني ٻڌمت جي اصل متنن جي مواد کي چيني ترجمن مان ٻيهر حاصل ڪرڻ ممڪن ٿيو. هن ڏانهن انهن متنن جي تشريح طور ''[[چينگ ويشي لون]]'' جي تصنيف يا ترتيب ڏيڻ جو ڪم پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو اوڀر ايشيا جي ٻڌمت جي سمورن مڪتبن جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻيو ۽ اڄ تائين پنهنجي اهميت برقرار رکيو اٿس.<ref>{{cite book |last1=To |first1=L. |last2=Li |first2=S.K. |title=The Prajna Paramita Heart Sutra |publisher=Sutra Translation Committee of the U.S. & Canada |series=Sutra Translation Committee of the United States and Canada dharma series |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920220440/https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> === حڪمت جي ڪمال وارو سوتر === شوانزانگ چين واپس موٽڻ وقت ''[[مهاپرجناپارميتا سوتر]]'' جا ٽي نسخا پاڻ سان کڻي آيو هو.<ref name="Wriggins206">Wriggins، 1996، ص 206.</ref> 660ع ۾ شوانزانگ پنهنجي شاگرد مترجمن جي هڪ جماعت سان گڏ هن تمام وڏي تصنيف جي ترجمي جو ڪم شروع ڪيو. هن اصل متن جي صحت ۽ اعتبار کي برقرار رکڻ لاءِ ٽنهي نسخن کي استعمال ڪيو.<ref name="Wriggins206" /> سندس ڪيترن شاگرد مترجمن کيس صلاح ڏني ته هن وڏي تصنيف جو مختصر ترجمو تيار ڪيو وڃي. تنهن هوندي به، ڪجهه خواب ڏسڻ کان پوءِ سندس فيصلو وڌيڪ پختو ٿي ويو ۽ هن اصل تصنيف جي سمورن 600 بابن تي مشتمل مڪمل، غيرمختصر ۽ وفادار ترجمو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Wriggins207">Wriggins، 1996، ص 207.</ref> == اصل تصنيفون == جيتوڻيڪ شوانزانگ بنيادي طور پنهنجي ترجمي واري ڪم سبب مشهور آهي، پر هن ڪجهه اصل تصنيفون پڻ لکيون. 646ع ۾ شهنشاهه جي درخواست تي شوانزانگ پنهنجو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' مڪمل ڪيو، جيڪو وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۽ هندستان جي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf "Has Xuanzang really been in Mathurā?: Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia — How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim."] ڪتاب: ''Essays on East Asian Religion and Culture: Festschrift in Honor of Nishiwaki Tsuneki on the Occasion of His 65th Birthday''، ايڊيٽر: Christian Wittern ۽ Shi Lishan، ڪيوٽو، 2007، ص 35–73، خاص طور ص 35.</ref> هن ڪتاب جو پهريون فرانسيسي ترجمو چين جي ٻولي ۽ ثقافت جي ماهر [[ستانسلاس جوليان]] 1857ع ۾ ڪيو. شوانزانگ [[يوگاچار]] ٻڌ فلسفي بابت هڪ وڏي تصنيف ''[[چينگ ويشي لون]]'' پڻ تيار ڪئي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Xuanzang's Translations and Works |url=http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |access-date=2022-09-27 |website=www.acmuller.net |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921202237/http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |url-status=live}}</ref> هن ڏانهن منسوب هڪ ٻي اصل تصنيف ''باشي گُوئيجو سونگ'' (八識規矩頌) آهي، جنهن جي عنوان جي معنيٰ '''اٺن شعورن جي جوڙجڪ بابت منظوم بيت''' آهي.<ref name=":0" /> شوانزانگ جي سوانح عمري پڻ ٻڌ راهب '''هوئيلي''' (慧立) لکي هئي. شوانزانگ جي سفرنامي ۽ هوئيلي جي لکيل سوانح عمريءَ جا انگريزي ترجما [[سيموئل بيل]] ترتيبوار 1884ع ۽ 1911ع ۾ شايع ڪيا.<ref>Beal، 1884.</ref><ref>Beal، 1911.</ref> ٿامس واٽرس جو تفصيلي حاشين سان گڏ انگريزي ترجمو [[ٿامس وليم رائس ڊيوڊس]] ۽ [[اسٽيفن ووٽن بشيل]] مرتب ڪيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1905ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. === ڇاپا === {{refbegin}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India, 629-645 A.D. Vol.1 |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |year=1904 |publisher=Royal Asiatic Society, London}} [https://archive.org/details/onyuanchwangstr01wattgoog ٻيو جلد]. ٻيهر ڇاپو: Hesperides Press، 1996. {{ISBN|978-1-4067-1387-9}}. * Beal, Samuel (1884). ''Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang''. ٻه جلد. مترجم: Samuel Beal. لنڊن، 1884. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Oriental Books Reprint Corporation، 1969. [https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsuoft پهريون جلد]، [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft ٻيو جلد]. * Julien, Stanislas (1857/1858). ''Mémoires sur les contrées occidentales''. L'Imprimerie impériale، پيرس. [https://archive.org/details/mmoiressurlesco01juligoog پهريون جلد]، [https://archive.org/details/mmoiressurlesco00juligoog ٻيو جلد]. * Li, Rongxi (مترجم) (1995). ''The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-02-8}}. {{refend}} == تاريخي ۽ ثقافتي ورثو == [[File:Xuanzang Temple 01.jpg|upright=1.13|right|thumb|[[تائيوان]] ۾ [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]].]] شوانزانگ جو ڪتاب ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال|اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') چيني ٻڌ زائرين پاران وچ ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي ملڪن بابت لکيل سڀ کان ڊگهن ۽ تفصيلي سفرنامن مان هڪ آهي، جيڪو ايندڙ نسلن تائين محفوظ رهيو آهي. جيتوڻيڪ سندس هندستان جي سفر جو بنيادي مقصد ٻڌمت جا مذهبي ڪتاب حاصل ڪرڻ ۽ ٻڌمت جي تعليم پرائڻ هو، پر هن پنهنجي سفر دوران ان کان گهڻو وڌيڪ ڪم ڪيو. هن جن ملڪن ۽ علائقن جو دورو ڪيو، انهن جي سياسي ۽ سماجي حالتن بابت قيمتي معلومات پڻ محفوظ ڪئي. [[بنگال]] ۾ سندس دورو ڪيل ماڳن، خاص طور [[ڪرڻ سورن]] جي ويجهو رڪت مريتيڪا (Raktamrittika)، [[پونڊر نگر]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن، [[سمتٽ]]، [[تامرلپتي]] ۽ [[هريڪيل]] بابت سندس احوال بنگال جي آثار قديمه واري تاريخ کي مرتب ڪرڻ ۾ نهايت مددگار ثابت ٿيا آهن. سندس سفرنامي مان ستين صدي عيسويءَ جي بنگال جي تاريخ، خاص طور [[ششांक]] جي حڪمرانيءَ هيٺ [[گوڙ]] جي بادشاهت بابت پڻ اهم ڄاڻ ملي ٿي، جيتوڻيڪ سندس ڪجهه بيانن ۾ جانبداري به نظر اچي ٿي. شوانزانگ ٻڌمت جا 657 سنسڪرت متن حاصل ڪيا ۽ انهن جو ترجمو ڪرڻ جو ڪم ڪيو. هن هندستان جي مختلف تعليمي مرڪزن ۾ ٻڌمت جي اعليٰ تعليم حاصل ڪئي. سندس انهن سرگرمين جو گهڻو احوال ''شي يو جي'' (Xiyu Ji) جي ساٿي ڪتاب، يعني شوانزانگ جي سوانح عمريءَ ۾ ملي ٿو، جيڪا ٻڌ راهب هوئي لي (Huili) ''شوانزانگ جي زندگي'' (''Life of Xuanzang'') جي عنوان سان لکي. [[دل سُوتر]] (Heart Sutra) جو شوانزانگ وارو ترجمو چين ۾ هن سُوتر جي تشريحن ۽ چين، ڪوريا، ويٽنام ۽ جاپان ۾ ان جي مذهبي تلاوت جي روايتن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.<ref name="nattier188">Nattier، 1992ع، ص 188.</ref> چيني ترجمي جي روايتن جي لحاظ کان سندس ترجمي جو انداز ڪڏهن ڪڏهن ڳرو ۽ حد کان وڌيڪ لفظي سمجهيو ويندو هو، پر ان ۾ علمي اصطلاحن جي لحاظ کان اهم نواڻ پڻ موجود هئي. عام طور جن متنن جا ترجما اڳوڻي مترجم [[ڪماراجيو]] پڻ ڪيا هئا، انهن ۾ ڪماراجيو جا ترجما وڌيڪ مقبول رهيا.<ref name="nattier188" /> === افسانوي ادب ۾ === شوانزانگ جي [[ريشم جو رستو|ريشم جي رستي]] ذريعي ڪيل سفر ۽ ان سان لاڳاپيل پيدا ٿيل ڏندڪٿائن [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور جي مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') کي متاثر ڪيو. هي ناول [[چيني ادب]] جي عظيم ڪلاسيڪي تصنيفن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. هن ناول ۾ شوانزانگ جو افسانوي ڪردار '''تانگ سانزانگ''' (Tang Sanzang) آهي، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] جي هڪ شاگرد '''سونهري جهنگور''' (Golden Cicada) جو ٻيهر جنم ڏيکاريو ويو آهي. سندس سفر دوران چار طاقتور شاگرد سندس حفاظت ڪندا آهن. انهن مان هڪ [[سن ووڪونگ]] (Sun Wukong)، جنهن کي '''باندر بادشاهه''' پڻ چيو ويندو آهي، عوام ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو. هن ڪردار [[چيني ثقافت]] ۽ جديد [[جاپان]]ي [[مانگا]] ۽ [[اينيمي]] تي گهرو اثر وڌو. انهن ۾ مشهور سلسلا ''[[ڊريگن بال]]'' (Dragon Ball) ۽ ''[[سائيوڪي (مانگا)|سائيوڪي]]'' (Saiyuki) پڻ شامل آهن. هي ڪردار اولهه جي ملڪن ۾ [[آرٿر ويلي]] جي انگريزي ترجمي ۽ پوءِ مشهور ٽيليويزن سلسلي ''[[منڪي (ٽيليويزن سلسلو)|منڪي]]'' (Monkey) جي ذريعي پڻ سڃاتو ويو. [[يوان گهراڻو|يوان گهراڻي]] جي دور ۾ پڻ '''وو چانگ لنگ''' (Wu Changling؛ 吳昌齡) شوانزانگ جي مذهبي ڪتاب حاصل ڪرڻ واري سفر بابت هڪ ناٽڪ لکيو هو. 2016ع ۾ ''[[شوانزانگ (فلم)|شوانزانگ]]'' (Xuanzang) نالي فلم رليز ڪئي وئي، جيڪا چين ۽ هندستان جي سرڪاري سهڪار سان تيار ٿيل فلم هئي. ان کي 89هين [[اڪيڊمي ايوارڊ]] جي بهترين پرڏيهي ٻوليءَ واري فلم جي زمري ۾ چين جي اميدوار طور پيش ڪيو ويو. فلم جي سئنيماٽوگرافيءَ جي ساراهه ڪئي وئي، پر اها آخري نامزدگين ۾ جاءِ حاصل نه ڪري سگهي. === جسماني تبرڪ === شوانزانگ سان منسوب کوپڙيءَ جو هڪ تبرڪ 1956ع تائين چين جي [[تيانجن]] شهر جي '''عظيم شفقت جي مندر''' (Temple of Great Compassion) ۾ محفوظ هو. ان سال اهو تبرڪ [[نالندا]] آندو ويو. هڪ روايت موجب، ان جي منتقليءَ ۾ [[دلائي لاما]] جو ڪردار هو ۽ اهو هندستان کي پيش ڪيو ويو. اهو تبرڪ گهڻي عرصي تائين [[پٽنا ميوزيم]] ۾ محفوظ رهيو، پر 2007ع ۾ ان کي نالندا ۾ نئين تعمير ٿيل يادگاري هال ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>[http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html Relic of famous Chinese monk moved to new memorial hall in N India]. China.com، Xinhua، 11 فيبروري 2007ع. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220012920/http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html |date=20 February 2007}}</ref> چين جي [[سيچوان]] صوبي جي [[چينگدو]] شهر ۾ واقع [[وينشو مندر]] (Wenshu Monastery) پڻ دعويٰ ڪري ٿو ته شوانزانگ جي کوپڙيءَ جو هڪ حصو اتي محفوظ آهي. 1942ع ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] جا سپاهي شوانزانگ جي باقيات جو هڪ حصو [[نانجنگ]] مان کڻي ويا. اهي تبرڪ هاڻي جاپان جي [[نارا]] شهر ۾ واقع [[ياڪوشي جي]] (Yakushi-ji) مندر ۾ محفوظ آهن.<ref>Arai, Kiyomi. "Yakushiji offers peace of mind." اصل ۾ ''Yomiuri Shimbun'' ۾ شايع ٿيل. [http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 Buddhist Channel Website]، 25 سيپٽمبر 2008ع؛ حاصل ڪيل 23 مئي 2009ع. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308150926/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 |date=8 March 2011}}</ref> مئي 1956ع ۾ جاپاني حڪومت شوانزانگ جي ڪجهه تبرڪن کي تائيوان جي حڪومت حوالي ڪيو. تائيوان جي حڪومت ان ڳالهه تي رضامندي ظاهر ڪئي ته باقي تبرڪ جاپان وٽ محفوظ رهن. واپس ڪيل تبرڪ آخرڪار [[تائيوان]] جي [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]] ۾ رکيا ويا. == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] جي [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا|وڏي جهنگلي هنس پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|هندستان جي [[بهار]] رياست ۾ [[نالندا]] جو شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان جي [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|2011ع ۾ شيان جي وڏي جهنگلي هنس پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] زيارتي خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چنگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) * ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا]] * [[ريشم جي رستي ذريعي ٻڌمت جي پکيڙ]] * [[ٻڌمت جي مخلوط سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني دريافتون]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[ييجنگ (راهب)|ييجنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان موڪليل ٻڌ مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. & Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. New Delhi: Aditya Prakashan. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book |author=Kahar Barat |title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters |url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ |year=2000 |publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies |isbn=978-0-933070-46-2 }} * Jain, Sandhya & Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. New Delhi: Ocean Books. == حوالا == === حوالن جون نشانيون === {{Reflist|30em}} === استعمال ڪيل ماخذ === {{refbegin}} * {{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=The Life of Hiuen-Tsiang |url=https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp |year=1911 |location=London |language=en |others=چيني ٻوليءَ مان راهب هوئي لي جي سوانح عمريءَ جو ترجمو؛ ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973ع؛ پراڻو ۽ مختصر ترجمو }} * {{cite book |last=Bernstein |first=Richard |title=Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |year=2001 |isbn=0-375-40009-5 |language=en }} * {{cite book |last=Christie |first=Anthony |title=Chinese Mythology |publisher=Hamlyn Publishing |location=Feltham, Middlesex |year=1968 |isbn=0600006379 |language=en }} * {{cite book |last=Gordon |first=Stewart |title=When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the Riches of the East |publisher=Da Capo Press, Perseus Books |year=2008 |isbn=0-306-81556-7 |language=en }} * {{cite book |last=Julien |first=Stanislas |title=Histoire de la vie de Hiouen-Thsang |url=https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog |year=1853 |location=Paris |language=fr |others=هوئي لي ۽ ين تسونگ جي بيان تي ٻڌل }} * {{cite book |last=Li |first=Yung-hsi |title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated) |publisher=Chinese Buddhist Association |location=Beijing |year=1959 |language=en |ref=harv }} * {{cite book |last=Li |first=Rongxi |title=A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty |publisher=Numata Center for Buddhist Translation and Research |location=Berkeley, California |year=1995 |isbn=1-886439-00-1 |language=en |others=جديد ۽ مڪمل انگريزي ترجمو }} * {{cite journal |last=Nattier |first=Jan |title=The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text? |journal=Journal of the International Association of Buddhist Studies |volume=15 |issue=2 |pages=153–223 |year=1992 |url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |archive-date=29 October 2013 |language=en }} * {{cite book |last=Saran |first=Mishi |title=Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang |publisher=Penguin Books |year=2005 |isbn=978-0-14-306439-8 |language=en }} * {{cite book |last=Sun |first=Shuyun |author-link=Sun Shuyun |title=Ten Thousand Miles Without a Cloud |publisher=Harper Perennial |year=2003 |isbn=0-00-712974-2 |language=en |others=شوانزانگ جي سفرن جي رستي تي ڪيل جديد سفر جو احوال }} * {{cite book |last=Waley |first=Arthur |title=The Real Tripitaka, and Other Pieces |publisher=G. Allen and Unwin |location=London |year=1952 |language=en }} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India |url=https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |year=1904 |language=en |others=1904ع–1905ع؛ ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، دهلي، 1973ع }} * {{cite book |last=Wriggins |first=Sally Hovey |title=Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road |publisher=Westview Press |year=1996 |language=en |others=نظرثاني ٿيل ڇاپو: The Silk Road Journey with Xuanzang، 2003ع }} * {{cite book |last=Wriggins |first=Sally Hovey |title=The Silk Road Journey with Xuanzang |publisher=Westview Press |location=Boulder, Colorado |year=2004 |isbn=0-8133-6599-6 |language=en }} * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, California |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url=https://books.google.com/books?id=5ABuAAAAMAAJ |language=en |ref=harv }} * {{cite book |last=Yu |first=Anthony C. |title=The Journey to the West |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago and London |year=1980 |orig-year=1977 |isbn=978-0-226-97150-6 |language=en |others=افسانوي ادب؛ مرتب ۽ مترجم: Anthony C. Yu }} {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاوهارا] — گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي ڄاڻ] — ''Internet Encyclopedia of Philosophy''. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |trans-title=عظيم سي اِن خانقاه جي ترپٽڪ استاد جي سوانح عمري — مڪمل متن |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005 |language=zh }} — راهب هوئي لي (慧立) جي لکيل شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي تشريح ڪندڙ نظم] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ سان منسوب متن؛ رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح، 1986ع. {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:ٻڌمت جا چيني عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي زيارتن جا سفرناما]] [[زمرو:چيني سفرناما نگار]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چينگ ويشي لون]]'' * ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا]] * [[ريشم واري رستي ذريعي ٻڌمت جي ڦهلاءُ]] * [[ٻڌمت جي گڏيل سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني کوجنا]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[يي جنگ (راهب)|يي جنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان وطن موڪليل ٻڌمت جي مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. ۽ Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. نئين دهلي: Aditya Prakashan، 2014. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book|author=Kahar Barat|title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters|url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies|isbn=978-0-933070-46-2}} * Jain, Sandhya ۽ Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. نئين دهلي: Ocean Books. == حوالا == {{Reflist|30em}} === استعمال ٿيل ماخذ === {{refbegin}} * Beal, Samuel، مترجم (1911). [https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp ''The Life of Hiuen-Tsiang'']. ٻڌ راهب هوئيلي جي چيني متن تان ترجمو. لنڊن، 1911. ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973. هي هڪ پراڻو ۽ مختصر ترجمو آهي. * Bernstein, Richard (2001). ''Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment''. Alfred A. Knopf، نيويارڪ. {{ISBN|0-375-40009-5}}. * Christie, Anthony (1968). ''Chinese Mythology''. Feltham، Middlesex: Hamlyn Publishing. {{ISBN|0600006379}}. * Gordon, Stewart (2008). ''When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the "Riches of the East"''. Da Capo Press، Perseus Books. {{ISBN|0-306-81556-7}}. * Julien, Stanislas (1853). [https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog ''Histoire de la vie de Hiouen-Thsang'']. هوئيلي ۽ ين تسونگ جي لکيل سوانح عمري، پيرس. * {{cite book|first=Li|last=Yung-hsi|year=1959|title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated)|publisher=Chinese Buddhist Association, Beijing}} هي نسبتاً جديد، پر مختصر ترجمو آهي. * Li, Rongxi، مترجم (1995). ''A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-00-1}}. هي جديد ۽ مڪمل ترجمو آهي. * Nattier, Jan (1992). "The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text?" ''Journal of the International Association of Buddhist Studies''، جلد 15، شمارو 2، ص 153–223. [http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 پي ڊي ايف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |date=29 October 2013}} * Saran, Mishi (2005). ''Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang''. Penguin Books. {{ISBN|978-0-14-306439-8}}. * [[سن شوئيون]] (2003). ''Ten Thousand Miles Without a Cloud''. شوانزانگ جي سفرن جي رستن تي ٻيهر سفر جو احوال. Harper Perennial. {{ISBN|0-00-712974-2}}. * Waley, Arthur (1952). ''The Real Tripitaka, and Other Pieces''. لنڊن: G. Allen and Unwin. * Watters, Thomas (1904–1905). [https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ ''On Yuan Chwang's Travels in India'']. لنڊن: Royal Asiatic Society. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Munshiram Manoharlal، 1973. * Wriggins, Sally Hovey (1996). ''Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road''. Westview Press. نظرثاني ٿيل ۽ وڌايل ڇاپو: ''The Silk Road Journey with Xuanzang''، Westview Press، 2003. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * Wriggins, Sally Hovey (2004). ''The Silk Road Journey with Xuanzang''. بولڊر، ڪولوراڊو: Westview Press. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, CA |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url={{Google books |5ABuAAAAMAAJ |plainurl=y}}}} * Yu, Anthony C.، مرتب ۽ مترجم (1980؛ اصل ڇاپو 1977). ''The Journey to the West''. شڪاگو ۽ لنڊن: University of Chicago Press. {{ISBN|978-0-226-97150-6}}. افسانوي تصنيف. {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Xuanzang}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاويهار، گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي]. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي معلومات] — انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005}} — ٻڌ راهب هوئيلي (沙门慧立) جي لکيل ''شوانزانگ جي زندگي'' جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي وضاحت ڪندڙ منظوم بيت] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ جي تصنيف، رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح (1986). {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:چيني ٻڌمت جا عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي ياترائن جا احوال]] [[زمرو:چيني سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] <references group="lower-alpha"/> pffgj6bzg8w2zk2gpkleyuh83fgk9ir 424182 424181 2026-10-21T19:59:29Z Intisar Ali 8681 424182 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ/شوانزانگ | (native_name = | native_name_lang = | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} '''شوانزانگ''' يا '''هيونسانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> == چيني ٻڌمت تي اثر == [[File:Xuan Zang Statue.jpg|thumb|[[لوئويانگ]] جي [[لونگمين غارون|لونگمين غارن]] ۾ شوانزانگ جو مجسمو.]] پنهنجي سفرن دوران شوانزانگ ڪيترن ئي نامور ٻڌ استادن کان تعليم حاصل ڪئي، خاص طور تي [[نالندا]] ۾، جيڪو ٻڌمت جي تعليم جو هڪ مشهور مرڪز هو. جڏهن هو چين واپس موٽيو، تڏهن پاڻ سان لڳ ڀڳ 657 [[سنسڪرت]] متن کڻي آيو. شهنشاهه جي سرپرستيءَ هيٺ هن [[چانگ آن]]، يعني موجوده [[شيان]]، ۾ ترجمي جو هڪ وڏو ادارو قائم ڪيو، جنهن ۾ [[اوڀر ايشيا]] جي مختلف علائقن مان شاگردن ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. شوانزانگ ڏانهن ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن جي لڳ ڀڳ 1,330 جلدن يا حصن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي جو ڪم منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي مختلف فلسفيانه مڪتبن مان سندس سڀ کان وڌيڪ دلچسپي [[يوگاچار]] (瑜伽行派) ۾ هئي، جنهن کي '''رڳو شعور''' (唯識) جي فلسفيانه نظريي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن چين ۾ انهيءَ روايت تي ٻڌل هڪ فلسفيانه مڪتب قائم ڪيو.<ref name=":2" /> ستين صديءَ ۾ يوگاچار فلسفي بابت سندس علمي تحقيق چيني ٻڌمت ۽ بعد ۾ سڄي اوڀر ايشيا جي ٻڌمت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Garfield">{{cite book |last1=Garfield |first1=J.L. |last2=Westerhoff |first2=J. |title=Madhyamaka and Yogacara: Allies Or Rivals? |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0-19-023129-3 |url=https://books.google.com/books?id=9a7qBgAAQBAJ |pages=139–142}}</ref> انهن فلسفيانه روايتن جي متنن بابت شوانزانگ جي مطالعي، ترجمن ۽ تشريحن اوڀر ايشيا ۾ [[فاشيانگ]] (法相宗) مڪتب جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. شوانزانگ جا ڪجهه شاگرد، جهڙوڪ [[ڪوئيجي]] (窺基؛ 632ع–682ع) ۽ [[وونچوڪ]] (613ع–696ع)، پاڻ به اثرائتا مذهبي ۽ فلسفيانه ليکڪ بڻيا.<ref>[[Benjamin Penny]] (2002)، ''Religion and Biography in China and Tibet''، [https://books.google.com/books?id=-OeX3WCs9cIC&dq=Wonch'uk+influenced+Tibet&pg=PA110 ص 110].</ref><ref name=":1" /> جيتوڻيڪ فاشيانگ مڪتب پاڻ گهڻي عرصي تائين ترقي نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به [[ادراڪ]]، [[شعور]]، [[ڪرم]]، [[ٻيهر جنم]] ۽ ٻين موضوعن بابت ان جا فلسفيانه نظريا ٻڌمت جي ٻين وڌيڪ ڪامياب مڪتبن جي تعليمات جو حصو بڻجي ويا. شوانزانگ جو سڀ کان ويجهو ۽ ممتاز شاگرد ڪوئيجي (窺基) هو، جنهن کي فاشيانگ مڪتب جو پهريون مذهبي پيشوا تسليم ڪيو ويو. ڪوئيجي جي بيان ڪيل شوانزانگ جي منطقي استدلال کي چيني ٻڌمت جا عالم اڪثر صحيح نموني سمجهي نه سگهندا هئا، ڇاڪاڻ ته کين [[هندستاني منطق]] جي ضروري علمي پسمنظر جي کوٽ هئي.<ref name=":1">Eli Franco، "Xuanzang's proof of idealism." ''Horin''، جلد 11 (2004)، ص 199–212.</ref> شوانزانگ هندستاني ٻڌمت جي متنن جي چيني ٻوليءَ ۾ وسيع، پر نهايت احتياط سان ڪيل ترجمن سبب مشهور آهي. انهن ترجمن جي مدد سان بعد وارن عالمن لاءِ ڪجهه گم ٿي ويل هندستاني ٻڌمت جي اصل متنن جي مواد کي چيني ترجمن مان ٻيهر حاصل ڪرڻ ممڪن ٿيو. هن ڏانهن انهن متنن جي تشريح طور ''[[چينگ ويشي لون]]'' جي تصنيف يا ترتيب ڏيڻ جو ڪم پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو اوڀر ايشيا جي ٻڌمت جي سمورن مڪتبن جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻيو ۽ اڄ تائين پنهنجي اهميت برقرار رکيو اٿس.<ref>{{cite book |last1=To |first1=L. |last2=Li |first2=S.K. |title=The Prajna Paramita Heart Sutra |publisher=Sutra Translation Committee of the U.S. & Canada |series=Sutra Translation Committee of the United States and Canada dharma series |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920220440/https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> === حڪمت جي ڪمال وارو سوتر === شوانزانگ چين واپس موٽڻ وقت ''[[مهاپرجناپارميتا سوتر]]'' جا ٽي نسخا پاڻ سان کڻي آيو هو.<ref name="Wriggins206">Wriggins، 1996، ص 206.</ref> 660ع ۾ شوانزانگ پنهنجي شاگرد مترجمن جي هڪ جماعت سان گڏ هن تمام وڏي تصنيف جي ترجمي جو ڪم شروع ڪيو. هن اصل متن جي صحت ۽ اعتبار کي برقرار رکڻ لاءِ ٽنهي نسخن کي استعمال ڪيو.<ref name="Wriggins206" /> سندس ڪيترن شاگرد مترجمن کيس صلاح ڏني ته هن وڏي تصنيف جو مختصر ترجمو تيار ڪيو وڃي. تنهن هوندي به، ڪجهه خواب ڏسڻ کان پوءِ سندس فيصلو وڌيڪ پختو ٿي ويو ۽ هن اصل تصنيف جي سمورن 600 بابن تي مشتمل مڪمل، غيرمختصر ۽ وفادار ترجمو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Wriggins207">Wriggins، 1996، ص 207.</ref> == اصل تصنيفون == جيتوڻيڪ شوانزانگ بنيادي طور پنهنجي ترجمي واري ڪم سبب مشهور آهي، پر هن ڪجهه اصل تصنيفون پڻ لکيون. 646ع ۾ شهنشاهه جي درخواست تي شوانزانگ پنهنجو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' مڪمل ڪيو، جيڪو وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۽ هندستان جي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf "Has Xuanzang really been in Mathurā?: Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia — How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim."] ڪتاب: ''Essays on East Asian Religion and Culture: Festschrift in Honor of Nishiwaki Tsuneki on the Occasion of His 65th Birthday''، ايڊيٽر: Christian Wittern ۽ Shi Lishan، ڪيوٽو، 2007، ص 35–73، خاص طور ص 35.</ref> هن ڪتاب جو پهريون فرانسيسي ترجمو چين جي ٻولي ۽ ثقافت جي ماهر [[ستانسلاس جوليان]] 1857ع ۾ ڪيو. شوانزانگ [[يوگاچار]] ٻڌ فلسفي بابت هڪ وڏي تصنيف ''[[چينگ ويشي لون]]'' پڻ تيار ڪئي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Xuanzang's Translations and Works |url=http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |access-date=2022-09-27 |website=www.acmuller.net |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921202237/http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |url-status=live}}</ref> هن ڏانهن منسوب هڪ ٻي اصل تصنيف ''باشي گُوئيجو سونگ'' (八識規矩頌) آهي، جنهن جي عنوان جي معنيٰ '''اٺن شعورن جي جوڙجڪ بابت منظوم بيت''' آهي.<ref name=":0" /> شوانزانگ جي سوانح عمري پڻ ٻڌ راهب '''هوئيلي''' (慧立) لکي هئي. شوانزانگ جي سفرنامي ۽ هوئيلي جي لکيل سوانح عمريءَ جا انگريزي ترجما [[سيموئل بيل]] ترتيبوار 1884ع ۽ 1911ع ۾ شايع ڪيا.<ref>Beal، 1884.</ref><ref>Beal، 1911.</ref> ٿامس واٽرس جو تفصيلي حاشين سان گڏ انگريزي ترجمو [[ٿامس وليم رائس ڊيوڊس]] ۽ [[اسٽيفن ووٽن بشيل]] مرتب ڪيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1905ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. === ڇاپا === {{refbegin}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India, 629-645 A.D. Vol.1 |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |year=1904 |publisher=Royal Asiatic Society, London}} [https://archive.org/details/onyuanchwangstr01wattgoog ٻيو جلد]. ٻيهر ڇاپو: Hesperides Press، 1996. {{ISBN|978-1-4067-1387-9}}. * Beal, Samuel (1884). ''Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang''. ٻه جلد. مترجم: Samuel Beal. لنڊن، 1884. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Oriental Books Reprint Corporation، 1969. [https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsuoft پهريون جلد]، [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft ٻيو جلد]. * Julien, Stanislas (1857/1858). ''Mémoires sur les contrées occidentales''. L'Imprimerie impériale، پيرس. [https://archive.org/details/mmoiressurlesco01juligoog پهريون جلد]، [https://archive.org/details/mmoiressurlesco00juligoog ٻيو جلد]. * Li, Rongxi (مترجم) (1995). ''The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-02-8}}. {{refend}} == تاريخي ۽ ثقافتي ورثو == [[File:Xuanzang Temple 01.jpg|upright=1.13|right|thumb|[[تائيوان]] ۾ [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]].]] شوانزانگ جو ڪتاب ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال|اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') چيني ٻڌ زائرين پاران وچ ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي ملڪن بابت لکيل سڀ کان ڊگهن ۽ تفصيلي سفرنامن مان هڪ آهي، جيڪو ايندڙ نسلن تائين محفوظ رهيو آهي. جيتوڻيڪ سندس هندستان جي سفر جو بنيادي مقصد ٻڌمت جا مذهبي ڪتاب حاصل ڪرڻ ۽ ٻڌمت جي تعليم پرائڻ هو، پر هن پنهنجي سفر دوران ان کان گهڻو وڌيڪ ڪم ڪيو. هن جن ملڪن ۽ علائقن جو دورو ڪيو، انهن جي سياسي ۽ سماجي حالتن بابت قيمتي معلومات پڻ محفوظ ڪئي. [[بنگال]] ۾ سندس دورو ڪيل ماڳن، خاص طور [[ڪرڻ سورن]] جي ويجهو رڪت مريتيڪا (Raktamrittika)، [[پونڊر نگر]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن، [[سمتٽ]]، [[تامرلپتي]] ۽ [[هريڪيل]] بابت سندس احوال بنگال جي آثار قديمه واري تاريخ کي مرتب ڪرڻ ۾ نهايت مددگار ثابت ٿيا آهن. سندس سفرنامي مان ستين صدي عيسويءَ جي بنگال جي تاريخ، خاص طور [[ششांक]] جي حڪمرانيءَ هيٺ [[گوڙ]] جي بادشاهت بابت پڻ اهم ڄاڻ ملي ٿي، جيتوڻيڪ سندس ڪجهه بيانن ۾ جانبداري به نظر اچي ٿي. شوانزانگ ٻڌمت جا 657 سنسڪرت متن حاصل ڪيا ۽ انهن جو ترجمو ڪرڻ جو ڪم ڪيو. هن هندستان جي مختلف تعليمي مرڪزن ۾ ٻڌمت جي اعليٰ تعليم حاصل ڪئي. سندس انهن سرگرمين جو گهڻو احوال ''شي يو جي'' (Xiyu Ji) جي ساٿي ڪتاب، يعني شوانزانگ جي سوانح عمريءَ ۾ ملي ٿو، جيڪا ٻڌ راهب هوئي لي (Huili) ''شوانزانگ جي زندگي'' (''Life of Xuanzang'') جي عنوان سان لکي. [[دل سُوتر]] (Heart Sutra) جو شوانزانگ وارو ترجمو چين ۾ هن سُوتر جي تشريحن ۽ چين، ڪوريا، ويٽنام ۽ جاپان ۾ ان جي مذهبي تلاوت جي روايتن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.<ref name="nattier188">Nattier، 1992ع، ص 188.</ref> چيني ترجمي جي روايتن جي لحاظ کان سندس ترجمي جو انداز ڪڏهن ڪڏهن ڳرو ۽ حد کان وڌيڪ لفظي سمجهيو ويندو هو، پر ان ۾ علمي اصطلاحن جي لحاظ کان اهم نواڻ پڻ موجود هئي. عام طور جن متنن جا ترجما اڳوڻي مترجم [[ڪماراجيو]] پڻ ڪيا هئا، انهن ۾ ڪماراجيو جا ترجما وڌيڪ مقبول رهيا.<ref name="nattier188" /> === افسانوي ادب ۾ === شوانزانگ جي [[ريشم جو رستو|ريشم جي رستي]] ذريعي ڪيل سفر ۽ ان سان لاڳاپيل پيدا ٿيل ڏندڪٿائن [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور جي مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') کي متاثر ڪيو. هي ناول [[چيني ادب]] جي عظيم ڪلاسيڪي تصنيفن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. هن ناول ۾ شوانزانگ جو افسانوي ڪردار '''تانگ سانزانگ''' (Tang Sanzang) آهي، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] جي هڪ شاگرد '''سونهري جهنگور''' (Golden Cicada) جو ٻيهر جنم ڏيکاريو ويو آهي. سندس سفر دوران چار طاقتور شاگرد سندس حفاظت ڪندا آهن. انهن مان هڪ [[سن ووڪونگ]] (Sun Wukong)، جنهن کي '''باندر بادشاهه''' پڻ چيو ويندو آهي، عوام ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو. هن ڪردار [[چيني ثقافت]] ۽ جديد [[جاپان]]ي [[مانگا]] ۽ [[اينيمي]] تي گهرو اثر وڌو. انهن ۾ مشهور سلسلا ''[[ڊريگن بال]]'' (Dragon Ball) ۽ ''[[سائيوڪي (مانگا)|سائيوڪي]]'' (Saiyuki) پڻ شامل آهن. هي ڪردار اولهه جي ملڪن ۾ [[آرٿر ويلي]] جي انگريزي ترجمي ۽ پوءِ مشهور ٽيليويزن سلسلي ''[[منڪي (ٽيليويزن سلسلو)|منڪي]]'' (Monkey) جي ذريعي پڻ سڃاتو ويو. [[يوان گهراڻو|يوان گهراڻي]] جي دور ۾ پڻ '''وو چانگ لنگ''' (Wu Changling؛ 吳昌齡) شوانزانگ جي مذهبي ڪتاب حاصل ڪرڻ واري سفر بابت هڪ ناٽڪ لکيو هو. 2016ع ۾ ''[[شوانزانگ (فلم)|شوانزانگ]]'' (Xuanzang) نالي فلم رليز ڪئي وئي، جيڪا چين ۽ هندستان جي سرڪاري سهڪار سان تيار ٿيل فلم هئي. ان کي 89هين [[اڪيڊمي ايوارڊ]] جي بهترين پرڏيهي ٻوليءَ واري فلم جي زمري ۾ چين جي اميدوار طور پيش ڪيو ويو. فلم جي سئنيماٽوگرافيءَ جي ساراهه ڪئي وئي، پر اها آخري نامزدگين ۾ جاءِ حاصل نه ڪري سگهي. === جسماني تبرڪ === شوانزانگ سان منسوب کوپڙيءَ جو هڪ تبرڪ 1956ع تائين چين جي [[تيانجن]] شهر جي '''عظيم شفقت جي مندر''' (Temple of Great Compassion) ۾ محفوظ هو. ان سال اهو تبرڪ [[نالندا]] آندو ويو. هڪ روايت موجب، ان جي منتقليءَ ۾ [[دلائي لاما]] جو ڪردار هو ۽ اهو هندستان کي پيش ڪيو ويو. اهو تبرڪ گهڻي عرصي تائين [[پٽنا ميوزيم]] ۾ محفوظ رهيو، پر 2007ع ۾ ان کي نالندا ۾ نئين تعمير ٿيل يادگاري هال ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>[http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html Relic of famous Chinese monk moved to new memorial hall in N India]. China.com، Xinhua، 11 فيبروري 2007ع. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220012920/http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html |date=20 February 2007}}</ref> چين جي [[سيچوان]] صوبي جي [[چينگدو]] شهر ۾ واقع [[وينشو مندر]] (Wenshu Monastery) پڻ دعويٰ ڪري ٿو ته شوانزانگ جي کوپڙيءَ جو هڪ حصو اتي محفوظ آهي. 1942ع ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] جا سپاهي شوانزانگ جي باقيات جو هڪ حصو [[نانجنگ]] مان کڻي ويا. اهي تبرڪ هاڻي جاپان جي [[نارا]] شهر ۾ واقع [[ياڪوشي جي]] (Yakushi-ji) مندر ۾ محفوظ آهن.<ref>Arai, Kiyomi. "Yakushiji offers peace of mind." اصل ۾ ''Yomiuri Shimbun'' ۾ شايع ٿيل. [http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 Buddhist Channel Website]، 25 سيپٽمبر 2008ع؛ حاصل ڪيل 23 مئي 2009ع. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308150926/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 |date=8 March 2011}}</ref> مئي 1956ع ۾ جاپاني حڪومت شوانزانگ جي ڪجهه تبرڪن کي تائيوان جي حڪومت حوالي ڪيو. تائيوان جي حڪومت ان ڳالهه تي رضامندي ظاهر ڪئي ته باقي تبرڪ جاپان وٽ محفوظ رهن. واپس ڪيل تبرڪ آخرڪار [[تائيوان]] جي [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]] ۾ رکيا ويا. == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] جي [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا|وڏي جهنگلي هنس پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|هندستان جي [[بهار]] رياست ۾ [[نالندا]] جو شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان جي [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|2011ع ۾ شيان جي وڏي جهنگلي هنس پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] زيارتي خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چنگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) * ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا]] * [[ريشم جي رستي ذريعي ٻڌمت جي پکيڙ]] * [[ٻڌمت جي مخلوط سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني دريافتون]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[ييجنگ (راهب)|ييجنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان موڪليل ٻڌ مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. & Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. New Delhi: Aditya Prakashan. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book |author=Kahar Barat |title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters |url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ |year=2000 |publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies |isbn=978-0-933070-46-2 }} * Jain, Sandhya & Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. New Delhi: Ocean Books. == حوالا == === حوالن جون نشانيون === {{Reflist|30em}} === استعمال ڪيل ماخذ === {{refbegin}} * {{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=The Life of Hiuen-Tsiang |url=https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp |year=1911 |location=London |language=en |others=چيني ٻوليءَ مان راهب هوئي لي جي سوانح عمريءَ جو ترجمو؛ ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973ع؛ پراڻو ۽ مختصر ترجمو }} * {{cite book |last=Bernstein |first=Richard |title=Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |year=2001 |isbn=0-375-40009-5 |language=en }} * {{cite book |last=Christie |first=Anthony |title=Chinese Mythology |publisher=Hamlyn Publishing |location=Feltham, Middlesex |year=1968 |isbn=0600006379 |language=en }} * {{cite book |last=Gordon |first=Stewart |title=When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the Riches of the East |publisher=Da Capo Press, Perseus Books |year=2008 |isbn=0-306-81556-7 |language=en }} * {{cite book |last=Julien |first=Stanislas |title=Histoire de la vie de Hiouen-Thsang |url=https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog |year=1853 |location=Paris |language=fr |others=هوئي لي ۽ ين تسونگ جي بيان تي ٻڌل }} * {{cite book |last=Li |first=Yung-hsi |title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated) |publisher=Chinese Buddhist Association |location=Beijing |year=1959 |language=en |ref=harv }} * {{cite book |last=Li |first=Rongxi |title=A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty |publisher=Numata Center for Buddhist Translation and Research |location=Berkeley, California |year=1995 |isbn=1-886439-00-1 |language=en |others=جديد ۽ مڪمل انگريزي ترجمو }} * {{cite journal |last=Nattier |first=Jan |title=The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text? |journal=Journal of the International Association of Buddhist Studies |volume=15 |issue=2 |pages=153–223 |year=1992 |url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |archive-date=29 October 2013 |language=en }} * {{cite book |last=Saran |first=Mishi |title=Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang |publisher=Penguin Books |year=2005 |isbn=978-0-14-306439-8 |language=en }} * {{cite book |last=Sun |first=Shuyun |author-link=Sun Shuyun |title=Ten Thousand Miles Without a Cloud |publisher=Harper Perennial |year=2003 |isbn=0-00-712974-2 |language=en |others=شوانزانگ جي سفرن جي رستي تي ڪيل جديد سفر جو احوال }} * {{cite book |last=Waley |first=Arthur |title=The Real Tripitaka, and Other Pieces |publisher=G. Allen and Unwin |location=London |year=1952 |language=en }} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India |url=https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |year=1904 |language=en |others=1904ع–1905ع؛ ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، دهلي، 1973ع }} * {{cite book |last=Wriggins |first=Sally Hovey |title=Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road |publisher=Westview Press |year=1996 |language=en |others=نظرثاني ٿيل ڇاپو: The Silk Road Journey with Xuanzang، 2003ع }} * {{cite book |last=Wriggins |first=Sally Hovey |title=The Silk Road Journey with Xuanzang |publisher=Westview Press |location=Boulder, Colorado |year=2004 |isbn=0-8133-6599-6 |language=en }} * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, California |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url=https://books.google.com/books?id=5ABuAAAAMAAJ |language=en |ref=harv }} * {{cite book |last=Yu |first=Anthony C. |title=The Journey to the West |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago and London |year=1980 |orig-year=1977 |isbn=978-0-226-97150-6 |language=en |others=افسانوي ادب؛ مرتب ۽ مترجم: Anthony C. Yu }} {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاوهارا] — گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي ڄاڻ] — ''Internet Encyclopedia of Philosophy''. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |trans-title=عظيم سي اِن خانقاه جي ترپٽڪ استاد جي سوانح عمري — مڪمل متن |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005 |language=zh }} — راهب هوئي لي (慧立) جي لکيل شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي تشريح ڪندڙ نظم] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ سان منسوب متن؛ رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح، 1986ع. {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:ٻڌمت جا چيني عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي زيارتن جا سفرناما]] [[زمرو:چيني سفرناما نگار]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. ۽ Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. نئين دهلي: Aditya Prakashan، 2014. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book|author=Kahar Barat|title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters|url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ|year=2000|publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies|isbn=978-0-933070-46-2}} * Jain, Sandhya ۽ Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. نئين دهلي: Ocean Books. == حوالا == {{Reflist|30em}} === استعمال ٿيل ماخذ === {{refbegin}} * Beal, Samuel، مترجم (1911). [https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp ''The Life of Hiuen-Tsiang'']. ٻڌ راهب هوئيلي جي چيني متن تان ترجمو. لنڊن، 1911. ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973. هي هڪ پراڻو ۽ مختصر ترجمو آهي. * Bernstein, Richard (2001). ''Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment''. Alfred A. Knopf، نيويارڪ. {{ISBN|0-375-40009-5}}. * Christie, Anthony (1968). ''Chinese Mythology''. Feltham، Middlesex: Hamlyn Publishing. {{ISBN|0600006379}}. * Gordon, Stewart (2008). ''When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the "Riches of the East"''. Da Capo Press، Perseus Books. {{ISBN|0-306-81556-7}}. * Julien, Stanislas (1853). [https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog ''Histoire de la vie de Hiouen-Thsang'']. هوئيلي ۽ ين تسونگ جي لکيل سوانح عمري، پيرس. * {{cite book|first=Li|last=Yung-hsi|year=1959|title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated)|publisher=Chinese Buddhist Association, Beijing}} هي نسبتاً جديد، پر مختصر ترجمو آهي. * Li, Rongxi، مترجم (1995). ''A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-00-1}}. هي جديد ۽ مڪمل ترجمو آهي. * Nattier, Jan (1992). "The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text?" ''Journal of the International Association of Buddhist Studies''، جلد 15، شمارو 2، ص 153–223. [http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 پي ڊي ايف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |date=29 October 2013}} * Saran, Mishi (2005). ''Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang''. Penguin Books. {{ISBN|978-0-14-306439-8}}. * [[سن شوئيون]] (2003). ''Ten Thousand Miles Without a Cloud''. شوانزانگ جي سفرن جي رستن تي ٻيهر سفر جو احوال. Harper Perennial. {{ISBN|0-00-712974-2}}. * Waley, Arthur (1952). ''The Real Tripitaka, and Other Pieces''. لنڊن: G. Allen and Unwin. * Watters, Thomas (1904–1905). [https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ ''On Yuan Chwang's Travels in India'']. لنڊن: Royal Asiatic Society. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Munshiram Manoharlal، 1973. * Wriggins, Sally Hovey (1996). ''Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road''. Westview Press. نظرثاني ٿيل ۽ وڌايل ڇاپو: ''The Silk Road Journey with Xuanzang''، Westview Press، 2003. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * Wriggins, Sally Hovey (2004). ''The Silk Road Journey with Xuanzang''. بولڊر، ڪولوراڊو: Westview Press. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, CA |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url={{Google books |5ABuAAAAMAAJ |plainurl=y}}}} * Yu, Anthony C.، مرتب ۽ مترجم (1980؛ اصل ڇاپو 1977). ''The Journey to the West''. شڪاگو ۽ لنڊن: University of Chicago Press. {{ISBN|978-0-226-97150-6}}. افسانوي تصنيف. {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Xuanzang}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاويهار، گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي]. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي معلومات] — انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005}} — ٻڌ راهب هوئيلي (沙门慧立) جي لکيل ''شوانزانگ جي زندگي'' جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي وضاحت ڪندڙ منظوم بيت] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ جي تصنيف، رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح (1986). {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:چيني ٻڌمت جا عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي ياترائن جا احوال]] [[زمرو:چيني سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] <references group="lower-alpha"/> k440lt5xqx5uje2zjgkbles97ypce1k 424183 424182 2026-10-21T20:00:00Z Intisar Ali 8681 424183 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ/شوانزانگ | (native_name = | native_name_lang = | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} '''شوانزانگ''' يا '''هيونسانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> == چيني ٻڌمت تي اثر == [[File:Xuan Zang Statue.jpg|thumb|[[لوئويانگ]] جي [[لونگمين غارون|لونگمين غارن]] ۾ شوانزانگ جو مجسمو.]] پنهنجي سفرن دوران شوانزانگ ڪيترن ئي نامور ٻڌ استادن کان تعليم حاصل ڪئي، خاص طور تي [[نالندا]] ۾، جيڪو ٻڌمت جي تعليم جو هڪ مشهور مرڪز هو. جڏهن هو چين واپس موٽيو، تڏهن پاڻ سان لڳ ڀڳ 657 [[سنسڪرت]] متن کڻي آيو. شهنشاهه جي سرپرستيءَ هيٺ هن [[چانگ آن]]، يعني موجوده [[شيان]]، ۾ ترجمي جو هڪ وڏو ادارو قائم ڪيو، جنهن ۾ [[اوڀر ايشيا]] جي مختلف علائقن مان شاگردن ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. شوانزانگ ڏانهن ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن جي لڳ ڀڳ 1,330 جلدن يا حصن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي جو ڪم منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي مختلف فلسفيانه مڪتبن مان سندس سڀ کان وڌيڪ دلچسپي [[يوگاچار]] (瑜伽行派) ۾ هئي، جنهن کي '''رڳو شعور''' (唯識) جي فلسفيانه نظريي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن چين ۾ انهيءَ روايت تي ٻڌل هڪ فلسفيانه مڪتب قائم ڪيو.<ref name=":2" /> ستين صديءَ ۾ يوگاچار فلسفي بابت سندس علمي تحقيق چيني ٻڌمت ۽ بعد ۾ سڄي اوڀر ايشيا جي ٻڌمت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Garfield">{{cite book |last1=Garfield |first1=J.L. |last2=Westerhoff |first2=J. |title=Madhyamaka and Yogacara: Allies Or Rivals? |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0-19-023129-3 |url=https://books.google.com/books?id=9a7qBgAAQBAJ |pages=139–142}}</ref> انهن فلسفيانه روايتن جي متنن بابت شوانزانگ جي مطالعي، ترجمن ۽ تشريحن اوڀر ايشيا ۾ [[فاشيانگ]] (法相宗) مڪتب جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. شوانزانگ جا ڪجهه شاگرد، جهڙوڪ [[ڪوئيجي]] (窺基؛ 632ع–682ع) ۽ [[وونچوڪ]] (613ع–696ع)، پاڻ به اثرائتا مذهبي ۽ فلسفيانه ليکڪ بڻيا.<ref>[[Benjamin Penny]] (2002)، ''Religion and Biography in China and Tibet''، [https://books.google.com/books?id=-OeX3WCs9cIC&dq=Wonch'uk+influenced+Tibet&pg=PA110 ص 110].</ref><ref name=":1" /> جيتوڻيڪ فاشيانگ مڪتب پاڻ گهڻي عرصي تائين ترقي نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به [[ادراڪ]]، [[شعور]]، [[ڪرم]]، [[ٻيهر جنم]] ۽ ٻين موضوعن بابت ان جا فلسفيانه نظريا ٻڌمت جي ٻين وڌيڪ ڪامياب مڪتبن جي تعليمات جو حصو بڻجي ويا. شوانزانگ جو سڀ کان ويجهو ۽ ممتاز شاگرد ڪوئيجي (窺基) هو، جنهن کي فاشيانگ مڪتب جو پهريون مذهبي پيشوا تسليم ڪيو ويو. ڪوئيجي جي بيان ڪيل شوانزانگ جي منطقي استدلال کي چيني ٻڌمت جا عالم اڪثر صحيح نموني سمجهي نه سگهندا هئا، ڇاڪاڻ ته کين [[هندستاني منطق]] جي ضروري علمي پسمنظر جي کوٽ هئي.<ref name=":1">Eli Franco، "Xuanzang's proof of idealism." ''Horin''، جلد 11 (2004)، ص 199–212.</ref> شوانزانگ هندستاني ٻڌمت جي متنن جي چيني ٻوليءَ ۾ وسيع، پر نهايت احتياط سان ڪيل ترجمن سبب مشهور آهي. انهن ترجمن جي مدد سان بعد وارن عالمن لاءِ ڪجهه گم ٿي ويل هندستاني ٻڌمت جي اصل متنن جي مواد کي چيني ترجمن مان ٻيهر حاصل ڪرڻ ممڪن ٿيو. هن ڏانهن انهن متنن جي تشريح طور ''[[چينگ ويشي لون]]'' جي تصنيف يا ترتيب ڏيڻ جو ڪم پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو اوڀر ايشيا جي ٻڌمت جي سمورن مڪتبن جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻيو ۽ اڄ تائين پنهنجي اهميت برقرار رکيو اٿس.<ref>{{cite book |last1=To |first1=L. |last2=Li |first2=S.K. |title=The Prajna Paramita Heart Sutra |publisher=Sutra Translation Committee of the U.S. & Canada |series=Sutra Translation Committee of the United States and Canada dharma series |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920220440/https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> === حڪمت جي ڪمال وارو سوتر === شوانزانگ چين واپس موٽڻ وقت ''[[مهاپرجناپارميتا سوتر]]'' جا ٽي نسخا پاڻ سان کڻي آيو هو.<ref name="Wriggins206">Wriggins، 1996، ص 206.</ref> 660ع ۾ شوانزانگ پنهنجي شاگرد مترجمن جي هڪ جماعت سان گڏ هن تمام وڏي تصنيف جي ترجمي جو ڪم شروع ڪيو. هن اصل متن جي صحت ۽ اعتبار کي برقرار رکڻ لاءِ ٽنهي نسخن کي استعمال ڪيو.<ref name="Wriggins206" /> سندس ڪيترن شاگرد مترجمن کيس صلاح ڏني ته هن وڏي تصنيف جو مختصر ترجمو تيار ڪيو وڃي. تنهن هوندي به، ڪجهه خواب ڏسڻ کان پوءِ سندس فيصلو وڌيڪ پختو ٿي ويو ۽ هن اصل تصنيف جي سمورن 600 بابن تي مشتمل مڪمل، غيرمختصر ۽ وفادار ترجمو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Wriggins207">Wriggins، 1996، ص 207.</ref> == اصل تصنيفون == جيتوڻيڪ شوانزانگ بنيادي طور پنهنجي ترجمي واري ڪم سبب مشهور آهي، پر هن ڪجهه اصل تصنيفون پڻ لکيون. 646ع ۾ شهنشاهه جي درخواست تي شوانزانگ پنهنجو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' مڪمل ڪيو، جيڪو وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۽ هندستان جي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf "Has Xuanzang really been in Mathurā?: Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia — How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim."] ڪتاب: ''Essays on East Asian Religion and Culture: Festschrift in Honor of Nishiwaki Tsuneki on the Occasion of His 65th Birthday''، ايڊيٽر: Christian Wittern ۽ Shi Lishan، ڪيوٽو، 2007، ص 35–73، خاص طور ص 35.</ref> هن ڪتاب جو پهريون فرانسيسي ترجمو چين جي ٻولي ۽ ثقافت جي ماهر [[ستانسلاس جوليان]] 1857ع ۾ ڪيو. شوانزانگ [[يوگاچار]] ٻڌ فلسفي بابت هڪ وڏي تصنيف ''[[چينگ ويشي لون]]'' پڻ تيار ڪئي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Xuanzang's Translations and Works |url=http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |access-date=2022-09-27 |website=www.acmuller.net |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921202237/http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |url-status=live}}</ref> هن ڏانهن منسوب هڪ ٻي اصل تصنيف ''باشي گُوئيجو سونگ'' (八識規矩頌) آهي، جنهن جي عنوان جي معنيٰ '''اٺن شعورن جي جوڙجڪ بابت منظوم بيت''' آهي.<ref name=":0" /> شوانزانگ جي سوانح عمري پڻ ٻڌ راهب '''هوئيلي''' (慧立) لکي هئي. شوانزانگ جي سفرنامي ۽ هوئيلي جي لکيل سوانح عمريءَ جا انگريزي ترجما [[سيموئل بيل]] ترتيبوار 1884ع ۽ 1911ع ۾ شايع ڪيا.<ref>Beal، 1884.</ref><ref>Beal، 1911.</ref> ٿامس واٽرس جو تفصيلي حاشين سان گڏ انگريزي ترجمو [[ٿامس وليم رائس ڊيوڊس]] ۽ [[اسٽيفن ووٽن بشيل]] مرتب ڪيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1905ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. === ڇاپا === {{refbegin}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India, 629-645 A.D. Vol.1 |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |year=1904 |publisher=Royal Asiatic Society, London}} [https://archive.org/details/onyuanchwangstr01wattgoog ٻيو جلد]. ٻيهر ڇاپو: Hesperides Press، 1996. {{ISBN|978-1-4067-1387-9}}. * Beal, Samuel (1884). ''Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang''. ٻه جلد. مترجم: Samuel Beal. لنڊن، 1884. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Oriental Books Reprint Corporation، 1969. [https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsuoft پهريون جلد]، [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft ٻيو جلد]. * Julien, Stanislas (1857/1858). ''Mémoires sur les contrées occidentales''. L'Imprimerie impériale، پيرس. [https://archive.org/details/mmoiressurlesco01juligoog پهريون جلد]، [https://archive.org/details/mmoiressurlesco00juligoog ٻيو جلد]. * Li, Rongxi (مترجم) (1995). ''The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-02-8}}. {{refend}} == تاريخي ۽ ثقافتي ورثو == [[File:Xuanzang Temple 01.jpg|upright=1.13|right|thumb|[[تائيوان]] ۾ [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]].]] شوانزانگ جو ڪتاب ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال|اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') چيني ٻڌ زائرين پاران وچ ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي ملڪن بابت لکيل سڀ کان ڊگهن ۽ تفصيلي سفرنامن مان هڪ آهي، جيڪو ايندڙ نسلن تائين محفوظ رهيو آهي. جيتوڻيڪ سندس هندستان جي سفر جو بنيادي مقصد ٻڌمت جا مذهبي ڪتاب حاصل ڪرڻ ۽ ٻڌمت جي تعليم پرائڻ هو، پر هن پنهنجي سفر دوران ان کان گهڻو وڌيڪ ڪم ڪيو. هن جن ملڪن ۽ علائقن جو دورو ڪيو، انهن جي سياسي ۽ سماجي حالتن بابت قيمتي معلومات پڻ محفوظ ڪئي. [[بنگال]] ۾ سندس دورو ڪيل ماڳن، خاص طور [[ڪرڻ سورن]] جي ويجهو رڪت مريتيڪا (Raktamrittika)، [[پونڊر نگر]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن، [[سمتٽ]]، [[تامرلپتي]] ۽ [[هريڪيل]] بابت سندس احوال بنگال جي آثار قديمه واري تاريخ کي مرتب ڪرڻ ۾ نهايت مددگار ثابت ٿيا آهن. سندس سفرنامي مان ستين صدي عيسويءَ جي بنگال جي تاريخ، خاص طور [[ششांक]] جي حڪمرانيءَ هيٺ [[گوڙ]] جي بادشاهت بابت پڻ اهم ڄاڻ ملي ٿي، جيتوڻيڪ سندس ڪجهه بيانن ۾ جانبداري به نظر اچي ٿي. شوانزانگ ٻڌمت جا 657 سنسڪرت متن حاصل ڪيا ۽ انهن جو ترجمو ڪرڻ جو ڪم ڪيو. هن هندستان جي مختلف تعليمي مرڪزن ۾ ٻڌمت جي اعليٰ تعليم حاصل ڪئي. سندس انهن سرگرمين جو گهڻو احوال ''شي يو جي'' (Xiyu Ji) جي ساٿي ڪتاب، يعني شوانزانگ جي سوانح عمريءَ ۾ ملي ٿو، جيڪا ٻڌ راهب هوئي لي (Huili) ''شوانزانگ جي زندگي'' (''Life of Xuanzang'') جي عنوان سان لکي. [[دل سُوتر]] (Heart Sutra) جو شوانزانگ وارو ترجمو چين ۾ هن سُوتر جي تشريحن ۽ چين، ڪوريا، ويٽنام ۽ جاپان ۾ ان جي مذهبي تلاوت جي روايتن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.<ref name="nattier188">Nattier، 1992ع، ص 188.</ref> چيني ترجمي جي روايتن جي لحاظ کان سندس ترجمي جو انداز ڪڏهن ڪڏهن ڳرو ۽ حد کان وڌيڪ لفظي سمجهيو ويندو هو، پر ان ۾ علمي اصطلاحن جي لحاظ کان اهم نواڻ پڻ موجود هئي. عام طور جن متنن جا ترجما اڳوڻي مترجم [[ڪماراجيو]] پڻ ڪيا هئا، انهن ۾ ڪماراجيو جا ترجما وڌيڪ مقبول رهيا.<ref name="nattier188" /> === افسانوي ادب ۾ === شوانزانگ جي [[ريشم جو رستو|ريشم جي رستي]] ذريعي ڪيل سفر ۽ ان سان لاڳاپيل پيدا ٿيل ڏندڪٿائن [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور جي مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') کي متاثر ڪيو. هي ناول [[چيني ادب]] جي عظيم ڪلاسيڪي تصنيفن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. هن ناول ۾ شوانزانگ جو افسانوي ڪردار '''تانگ سانزانگ''' (Tang Sanzang) آهي، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] جي هڪ شاگرد '''سونهري جهنگور''' (Golden Cicada) جو ٻيهر جنم ڏيکاريو ويو آهي. سندس سفر دوران چار طاقتور شاگرد سندس حفاظت ڪندا آهن. انهن مان هڪ [[سن ووڪونگ]] (Sun Wukong)، جنهن کي '''باندر بادشاهه''' پڻ چيو ويندو آهي، عوام ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو. هن ڪردار [[چيني ثقافت]] ۽ جديد [[جاپان]]ي [[مانگا]] ۽ [[اينيمي]] تي گهرو اثر وڌو. انهن ۾ مشهور سلسلا ''[[ڊريگن بال]]'' (Dragon Ball) ۽ ''[[سائيوڪي (مانگا)|سائيوڪي]]'' (Saiyuki) پڻ شامل آهن. هي ڪردار اولهه جي ملڪن ۾ [[آرٿر ويلي]] جي انگريزي ترجمي ۽ پوءِ مشهور ٽيليويزن سلسلي ''[[منڪي (ٽيليويزن سلسلو)|منڪي]]'' (Monkey) جي ذريعي پڻ سڃاتو ويو. [[يوان گهراڻو|يوان گهراڻي]] جي دور ۾ پڻ '''وو چانگ لنگ''' (Wu Changling؛ 吳昌齡) شوانزانگ جي مذهبي ڪتاب حاصل ڪرڻ واري سفر بابت هڪ ناٽڪ لکيو هو. 2016ع ۾ ''[[شوانزانگ (فلم)|شوانزانگ]]'' (Xuanzang) نالي فلم رليز ڪئي وئي، جيڪا چين ۽ هندستان جي سرڪاري سهڪار سان تيار ٿيل فلم هئي. ان کي 89هين [[اڪيڊمي ايوارڊ]] جي بهترين پرڏيهي ٻوليءَ واري فلم جي زمري ۾ چين جي اميدوار طور پيش ڪيو ويو. فلم جي سئنيماٽوگرافيءَ جي ساراهه ڪئي وئي، پر اها آخري نامزدگين ۾ جاءِ حاصل نه ڪري سگهي. === جسماني تبرڪ === شوانزانگ سان منسوب کوپڙيءَ جو هڪ تبرڪ 1956ع تائين چين جي [[تيانجن]] شهر جي '''عظيم شفقت جي مندر''' (Temple of Great Compassion) ۾ محفوظ هو. ان سال اهو تبرڪ [[نالندا]] آندو ويو. هڪ روايت موجب، ان جي منتقليءَ ۾ [[دلائي لاما]] جو ڪردار هو ۽ اهو هندستان کي پيش ڪيو ويو. اهو تبرڪ گهڻي عرصي تائين [[پٽنا ميوزيم]] ۾ محفوظ رهيو، پر 2007ع ۾ ان کي نالندا ۾ نئين تعمير ٿيل يادگاري هال ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>[http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html Relic of famous Chinese monk moved to new memorial hall in N India]. China.com، Xinhua، 11 فيبروري 2007ع. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220012920/http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html |date=20 February 2007}}</ref> چين جي [[سيچوان]] صوبي جي [[چينگدو]] شهر ۾ واقع [[وينشو مندر]] (Wenshu Monastery) پڻ دعويٰ ڪري ٿو ته شوانزانگ جي کوپڙيءَ جو هڪ حصو اتي محفوظ آهي. 1942ع ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] جا سپاهي شوانزانگ جي باقيات جو هڪ حصو [[نانجنگ]] مان کڻي ويا. اهي تبرڪ هاڻي جاپان جي [[نارا]] شهر ۾ واقع [[ياڪوشي جي]] (Yakushi-ji) مندر ۾ محفوظ آهن.<ref>Arai, Kiyomi. "Yakushiji offers peace of mind." اصل ۾ ''Yomiuri Shimbun'' ۾ شايع ٿيل. [http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 Buddhist Channel Website]، 25 سيپٽمبر 2008ع؛ حاصل ڪيل 23 مئي 2009ع. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308150926/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 |date=8 March 2011}}</ref> مئي 1956ع ۾ جاپاني حڪومت شوانزانگ جي ڪجهه تبرڪن کي تائيوان جي حڪومت حوالي ڪيو. تائيوان جي حڪومت ان ڳالهه تي رضامندي ظاهر ڪئي ته باقي تبرڪ جاپان وٽ محفوظ رهن. واپس ڪيل تبرڪ آخرڪار [[تائيوان]] جي [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]] ۾ رکيا ويا. == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] جي [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا|وڏي جهنگلي هنس پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|هندستان جي [[بهار]] رياست ۾ [[نالندا]] جو شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان جي [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|2011ع ۾ شيان جي وڏي جهنگلي هنس پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] زيارتي خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چنگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) * ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا]] * [[ريشم جي رستي ذريعي ٻڌمت جي پکيڙ]] * [[ٻڌمت جي مخلوط سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني دريافتون]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[ييجنگ (راهب)|ييجنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان موڪليل ٻڌ مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. & Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. New Delhi: Aditya Prakashan. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book |author=Kahar Barat |title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters |url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ |year=2000 |publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies |isbn=978-0-933070-46-2 }} * Jain, Sandhya & Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. New Delhi: Ocean Books. == حوالا == === حوالن جون نشانيون === {{Reflist|30em}} === استعمال ڪيل ماخذ === {{refbegin}} * {{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=The Life of Hiuen-Tsiang |url=https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp |year=1911 |location=London |language=en |others=چيني ٻوليءَ مان راهب هوئي لي جي سوانح عمريءَ جو ترجمو؛ ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973ع؛ پراڻو ۽ مختصر ترجمو }} * {{cite book |last=Bernstein |first=Richard |title=Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |year=2001 |isbn=0-375-40009-5 |language=en }} * {{cite book |last=Christie |first=Anthony |title=Chinese Mythology |publisher=Hamlyn Publishing |location=Feltham, Middlesex |year=1968 |isbn=0600006379 |language=en }} * {{cite book |last=Gordon |first=Stewart |title=When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the Riches of the East |publisher=Da Capo Press, Perseus Books |year=2008 |isbn=0-306-81556-7 |language=en }} * {{cite book |last=Julien |first=Stanislas |title=Histoire de la vie de Hiouen-Thsang |url=https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog |year=1853 |location=Paris |language=fr |others=هوئي لي ۽ ين تسونگ جي بيان تي ٻڌل }} * {{cite book |last=Li |first=Yung-hsi |title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated) |publisher=Chinese Buddhist Association |location=Beijing |year=1959 |language=en |ref=harv }} * {{cite book |last=Li |first=Rongxi |title=A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty |publisher=Numata Center for Buddhist Translation and Research |location=Berkeley, California |year=1995 |isbn=1-886439-00-1 |language=en |others=جديد ۽ مڪمل انگريزي ترجمو }} * {{cite journal |last=Nattier |first=Jan |title=The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text? |journal=Journal of the International Association of Buddhist Studies |volume=15 |issue=2 |pages=153–223 |year=1992 |url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |archive-date=29 October 2013 |language=en }} * {{cite book |last=Saran |first=Mishi |title=Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang |publisher=Penguin Books |year=2005 |isbn=978-0-14-306439-8 |language=en }} * {{cite book |last=Sun |first=Shuyun |author-link=Sun Shuyun |title=Ten Thousand Miles Without a Cloud |publisher=Harper Perennial |year=2003 |isbn=0-00-712974-2 |language=en |others=شوانزانگ جي سفرن جي رستي تي ڪيل جديد سفر جو احوال }} * {{cite book |last=Waley |first=Arthur |title=The Real Tripitaka, and Other Pieces |publisher=G. Allen and Unwin |location=London |year=1952 |language=en }} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India |url=https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |year=1904 |language=en |others=1904ع–1905ع؛ ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، دهلي، 1973ع }} * {{cite book |last=Wriggins |first=Sally Hovey |title=Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road |publisher=Westview Press |year=1996 |language=en |others=نظرثاني ٿيل ڇاپو: The Silk Road Journey with Xuanzang، 2003ع }} * {{cite book |last=Wriggins |first=Sally Hovey |title=The Silk Road Journey with Xuanzang |publisher=Westview Press |location=Boulder, Colorado |year=2004 |isbn=0-8133-6599-6 |language=en }} * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, California |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url=https://books.google.com/books?id=5ABuAAAAMAAJ |language=en |ref=harv }} * {{cite book |last=Yu |first=Anthony C. |title=The Journey to the West |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago and London |year=1980 |orig-year=1977 |isbn=978-0-226-97150-6 |language=en |others=افسانوي ادب؛ مرتب ۽ مترجم: Anthony C. Yu }} {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاوهارا] — گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي ڄاڻ] — ''Internet Encyclopedia of Philosophy''. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |trans-title=عظيم سي اِن خانقاه جي ترپٽڪ استاد جي سوانح عمري — مڪمل متن |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005 |language=zh }} — راهب هوئي لي (慧立) جي لکيل شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي تشريح ڪندڙ نظم] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ سان منسوب متن؛ رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح، 1986ع. {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:ٻڌمت جا چيني عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي زيارتن جا سفرناما]] [[زمرو:چيني سفرناما نگار]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] == حوالا == {{Reflist|30em}} === استعمال ٿيل ماخذ === {{refbegin}} * Beal, Samuel، مترجم (1911). [https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp ''The Life of Hiuen-Tsiang'']. ٻڌ راهب هوئيلي جي چيني متن تان ترجمو. لنڊن، 1911. ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973. هي هڪ پراڻو ۽ مختصر ترجمو آهي. * Bernstein, Richard (2001). ''Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment''. Alfred A. Knopf، نيويارڪ. {{ISBN|0-375-40009-5}}. * Christie, Anthony (1968). ''Chinese Mythology''. Feltham، Middlesex: Hamlyn Publishing. {{ISBN|0600006379}}. * Gordon, Stewart (2008). ''When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the "Riches of the East"''. Da Capo Press، Perseus Books. {{ISBN|0-306-81556-7}}. * Julien, Stanislas (1853). [https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog ''Histoire de la vie de Hiouen-Thsang'']. هوئيلي ۽ ين تسونگ جي لکيل سوانح عمري، پيرس. * {{cite book|first=Li|last=Yung-hsi|year=1959|title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated)|publisher=Chinese Buddhist Association, Beijing}} هي نسبتاً جديد، پر مختصر ترجمو آهي. * Li, Rongxi، مترجم (1995). ''A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-00-1}}. هي جديد ۽ مڪمل ترجمو آهي. * Nattier, Jan (1992). "The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text?" ''Journal of the International Association of Buddhist Studies''، جلد 15، شمارو 2، ص 153–223. [http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 پي ڊي ايف] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |date=29 October 2013}} * Saran, Mishi (2005). ''Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang''. Penguin Books. {{ISBN|978-0-14-306439-8}}. * [[سن شوئيون]] (2003). ''Ten Thousand Miles Without a Cloud''. شوانزانگ جي سفرن جي رستن تي ٻيهر سفر جو احوال. Harper Perennial. {{ISBN|0-00-712974-2}}. * Waley, Arthur (1952). ''The Real Tripitaka, and Other Pieces''. لنڊن: G. Allen and Unwin. * Watters, Thomas (1904–1905). [https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ ''On Yuan Chwang's Travels in India'']. لنڊن: Royal Asiatic Society. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Munshiram Manoharlal، 1973. * Wriggins, Sally Hovey (1996). ''Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road''. Westview Press. نظرثاني ٿيل ۽ وڌايل ڇاپو: ''The Silk Road Journey with Xuanzang''، Westview Press، 2003. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * Wriggins, Sally Hovey (2004). ''The Silk Road Journey with Xuanzang''. بولڊر، ڪولوراڊو: Westview Press. {{ISBN|0-8133-6599-6}}. * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, CA |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url={{Google books |5ABuAAAAMAAJ |plainurl=y}}}} * Yu, Anthony C.، مرتب ۽ مترجم (1980؛ اصل ڇاپو 1977). ''The Journey to the West''. شڪاگو ۽ لنڊن: University of Chicago Press. {{ISBN|978-0-226-97150-6}}. افسانوي تصنيف. {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Xuanzang}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاويهار، گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي]. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي معلومات] — انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005}} — ٻڌ راهب هوئيلي (沙门慧立) جي لکيل ''شوانزانگ جي زندگي'' جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي وضاحت ڪندڙ منظوم بيت] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ جي تصنيف، رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح (1986). {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:چيني ٻڌمت جا عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي ياترائن جا احوال]] [[زمرو:چيني سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] <references group="lower-alpha"/> 2v9ckeavxjc1zui2bnqsj846o4t4ppi 424184 424183 2026-10-21T20:00:19Z Intisar Ali 8681 424184 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ/شوانزانگ | (native_name = | native_name_lang = | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} '''شوانزانگ''' يا '''هيونسانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> == چيني ٻڌمت تي اثر == [[File:Xuan Zang Statue.jpg|thumb|[[لوئويانگ]] جي [[لونگمين غارون|لونگمين غارن]] ۾ شوانزانگ جو مجسمو.]] پنهنجي سفرن دوران شوانزانگ ڪيترن ئي نامور ٻڌ استادن کان تعليم حاصل ڪئي، خاص طور تي [[نالندا]] ۾، جيڪو ٻڌمت جي تعليم جو هڪ مشهور مرڪز هو. جڏهن هو چين واپس موٽيو، تڏهن پاڻ سان لڳ ڀڳ 657 [[سنسڪرت]] متن کڻي آيو. شهنشاهه جي سرپرستيءَ هيٺ هن [[چانگ آن]]، يعني موجوده [[شيان]]، ۾ ترجمي جو هڪ وڏو ادارو قائم ڪيو، جنهن ۾ [[اوڀر ايشيا]] جي مختلف علائقن مان شاگردن ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. شوانزانگ ڏانهن ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن جي لڳ ڀڳ 1,330 جلدن يا حصن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي جو ڪم منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي مختلف فلسفيانه مڪتبن مان سندس سڀ کان وڌيڪ دلچسپي [[يوگاچار]] (瑜伽行派) ۾ هئي، جنهن کي '''رڳو شعور''' (唯識) جي فلسفيانه نظريي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن چين ۾ انهيءَ روايت تي ٻڌل هڪ فلسفيانه مڪتب قائم ڪيو.<ref name=":2" /> ستين صديءَ ۾ يوگاچار فلسفي بابت سندس علمي تحقيق چيني ٻڌمت ۽ بعد ۾ سڄي اوڀر ايشيا جي ٻڌمت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Garfield">{{cite book |last1=Garfield |first1=J.L. |last2=Westerhoff |first2=J. |title=Madhyamaka and Yogacara: Allies Or Rivals? |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0-19-023129-3 |url=https://books.google.com/books?id=9a7qBgAAQBAJ |pages=139–142}}</ref> انهن فلسفيانه روايتن جي متنن بابت شوانزانگ جي مطالعي، ترجمن ۽ تشريحن اوڀر ايشيا ۾ [[فاشيانگ]] (法相宗) مڪتب جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. شوانزانگ جا ڪجهه شاگرد، جهڙوڪ [[ڪوئيجي]] (窺基؛ 632ع–682ع) ۽ [[وونچوڪ]] (613ع–696ع)، پاڻ به اثرائتا مذهبي ۽ فلسفيانه ليکڪ بڻيا.<ref>[[Benjamin Penny]] (2002)، ''Religion and Biography in China and Tibet''، [https://books.google.com/books?id=-OeX3WCs9cIC&dq=Wonch'uk+influenced+Tibet&pg=PA110 ص 110].</ref><ref name=":1" /> جيتوڻيڪ فاشيانگ مڪتب پاڻ گهڻي عرصي تائين ترقي نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به [[ادراڪ]]، [[شعور]]، [[ڪرم]]، [[ٻيهر جنم]] ۽ ٻين موضوعن بابت ان جا فلسفيانه نظريا ٻڌمت جي ٻين وڌيڪ ڪامياب مڪتبن جي تعليمات جو حصو بڻجي ويا. شوانزانگ جو سڀ کان ويجهو ۽ ممتاز شاگرد ڪوئيجي (窺基) هو، جنهن کي فاشيانگ مڪتب جو پهريون مذهبي پيشوا تسليم ڪيو ويو. ڪوئيجي جي بيان ڪيل شوانزانگ جي منطقي استدلال کي چيني ٻڌمت جا عالم اڪثر صحيح نموني سمجهي نه سگهندا هئا، ڇاڪاڻ ته کين [[هندستاني منطق]] جي ضروري علمي پسمنظر جي کوٽ هئي.<ref name=":1">Eli Franco، "Xuanzang's proof of idealism." ''Horin''، جلد 11 (2004)، ص 199–212.</ref> شوانزانگ هندستاني ٻڌمت جي متنن جي چيني ٻوليءَ ۾ وسيع، پر نهايت احتياط سان ڪيل ترجمن سبب مشهور آهي. انهن ترجمن جي مدد سان بعد وارن عالمن لاءِ ڪجهه گم ٿي ويل هندستاني ٻڌمت جي اصل متنن جي مواد کي چيني ترجمن مان ٻيهر حاصل ڪرڻ ممڪن ٿيو. هن ڏانهن انهن متنن جي تشريح طور ''[[چينگ ويشي لون]]'' جي تصنيف يا ترتيب ڏيڻ جو ڪم پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو اوڀر ايشيا جي ٻڌمت جي سمورن مڪتبن جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻيو ۽ اڄ تائين پنهنجي اهميت برقرار رکيو اٿس.<ref>{{cite book |last1=To |first1=L. |last2=Li |first2=S.K. |title=The Prajna Paramita Heart Sutra |publisher=Sutra Translation Committee of the U.S. & Canada |series=Sutra Translation Committee of the United States and Canada dharma series |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920220440/https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> === حڪمت جي ڪمال وارو سوتر === شوانزانگ چين واپس موٽڻ وقت ''[[مهاپرجناپارميتا سوتر]]'' جا ٽي نسخا پاڻ سان کڻي آيو هو.<ref name="Wriggins206">Wriggins، 1996، ص 206.</ref> 660ع ۾ شوانزانگ پنهنجي شاگرد مترجمن جي هڪ جماعت سان گڏ هن تمام وڏي تصنيف جي ترجمي جو ڪم شروع ڪيو. هن اصل متن جي صحت ۽ اعتبار کي برقرار رکڻ لاءِ ٽنهي نسخن کي استعمال ڪيو.<ref name="Wriggins206" /> سندس ڪيترن شاگرد مترجمن کيس صلاح ڏني ته هن وڏي تصنيف جو مختصر ترجمو تيار ڪيو وڃي. تنهن هوندي به، ڪجهه خواب ڏسڻ کان پوءِ سندس فيصلو وڌيڪ پختو ٿي ويو ۽ هن اصل تصنيف جي سمورن 600 بابن تي مشتمل مڪمل، غيرمختصر ۽ وفادار ترجمو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Wriggins207">Wriggins، 1996، ص 207.</ref> == اصل تصنيفون == جيتوڻيڪ شوانزانگ بنيادي طور پنهنجي ترجمي واري ڪم سبب مشهور آهي، پر هن ڪجهه اصل تصنيفون پڻ لکيون. 646ع ۾ شهنشاهه جي درخواست تي شوانزانگ پنهنجو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' مڪمل ڪيو، جيڪو وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۽ هندستان جي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf "Has Xuanzang really been in Mathurā?: Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia — How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim."] ڪتاب: ''Essays on East Asian Religion and Culture: Festschrift in Honor of Nishiwaki Tsuneki on the Occasion of His 65th Birthday''، ايڊيٽر: Christian Wittern ۽ Shi Lishan، ڪيوٽو، 2007، ص 35–73، خاص طور ص 35.</ref> هن ڪتاب جو پهريون فرانسيسي ترجمو چين جي ٻولي ۽ ثقافت جي ماهر [[ستانسلاس جوليان]] 1857ع ۾ ڪيو. شوانزانگ [[يوگاچار]] ٻڌ فلسفي بابت هڪ وڏي تصنيف ''[[چينگ ويشي لون]]'' پڻ تيار ڪئي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Xuanzang's Translations and Works |url=http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |access-date=2022-09-27 |website=www.acmuller.net |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921202237/http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |url-status=live}}</ref> هن ڏانهن منسوب هڪ ٻي اصل تصنيف ''باشي گُوئيجو سونگ'' (八識規矩頌) آهي، جنهن جي عنوان جي معنيٰ '''اٺن شعورن جي جوڙجڪ بابت منظوم بيت''' آهي.<ref name=":0" /> شوانزانگ جي سوانح عمري پڻ ٻڌ راهب '''هوئيلي''' (慧立) لکي هئي. شوانزانگ جي سفرنامي ۽ هوئيلي جي لکيل سوانح عمريءَ جا انگريزي ترجما [[سيموئل بيل]] ترتيبوار 1884ع ۽ 1911ع ۾ شايع ڪيا.<ref>Beal، 1884.</ref><ref>Beal، 1911.</ref> ٿامس واٽرس جو تفصيلي حاشين سان گڏ انگريزي ترجمو [[ٿامس وليم رائس ڊيوڊس]] ۽ [[اسٽيفن ووٽن بشيل]] مرتب ڪيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1905ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. === ڇاپا === {{refbegin}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India, 629-645 A.D. Vol.1 |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |year=1904 |publisher=Royal Asiatic Society, London}} [https://archive.org/details/onyuanchwangstr01wattgoog ٻيو جلد]. ٻيهر ڇاپو: Hesperides Press، 1996. {{ISBN|978-1-4067-1387-9}}. * Beal, Samuel (1884). ''Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang''. ٻه جلد. مترجم: Samuel Beal. لنڊن، 1884. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Oriental Books Reprint Corporation، 1969. [https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsuoft پهريون جلد]، [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft ٻيو جلد]. * Julien, Stanislas (1857/1858). ''Mémoires sur les contrées occidentales''. L'Imprimerie impériale، پيرس. [https://archive.org/details/mmoiressurlesco01juligoog پهريون جلد]، [https://archive.org/details/mmoiressurlesco00juligoog ٻيو جلد]. * Li, Rongxi (مترجم) (1995). ''The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-02-8}}. {{refend}} == تاريخي ۽ ثقافتي ورثو == [[File:Xuanzang Temple 01.jpg|upright=1.13|right|thumb|[[تائيوان]] ۾ [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]].]] شوانزانگ جو ڪتاب ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال|اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') چيني ٻڌ زائرين پاران وچ ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي ملڪن بابت لکيل سڀ کان ڊگهن ۽ تفصيلي سفرنامن مان هڪ آهي، جيڪو ايندڙ نسلن تائين محفوظ رهيو آهي. جيتوڻيڪ سندس هندستان جي سفر جو بنيادي مقصد ٻڌمت جا مذهبي ڪتاب حاصل ڪرڻ ۽ ٻڌمت جي تعليم پرائڻ هو، پر هن پنهنجي سفر دوران ان کان گهڻو وڌيڪ ڪم ڪيو. هن جن ملڪن ۽ علائقن جو دورو ڪيو، انهن جي سياسي ۽ سماجي حالتن بابت قيمتي معلومات پڻ محفوظ ڪئي. [[بنگال]] ۾ سندس دورو ڪيل ماڳن، خاص طور [[ڪرڻ سورن]] جي ويجهو رڪت مريتيڪا (Raktamrittika)، [[پونڊر نگر]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن، [[سمتٽ]]، [[تامرلپتي]] ۽ [[هريڪيل]] بابت سندس احوال بنگال جي آثار قديمه واري تاريخ کي مرتب ڪرڻ ۾ نهايت مددگار ثابت ٿيا آهن. سندس سفرنامي مان ستين صدي عيسويءَ جي بنگال جي تاريخ، خاص طور [[ششांक]] جي حڪمرانيءَ هيٺ [[گوڙ]] جي بادشاهت بابت پڻ اهم ڄاڻ ملي ٿي، جيتوڻيڪ سندس ڪجهه بيانن ۾ جانبداري به نظر اچي ٿي. شوانزانگ ٻڌمت جا 657 سنسڪرت متن حاصل ڪيا ۽ انهن جو ترجمو ڪرڻ جو ڪم ڪيو. هن هندستان جي مختلف تعليمي مرڪزن ۾ ٻڌمت جي اعليٰ تعليم حاصل ڪئي. سندس انهن سرگرمين جو گهڻو احوال ''شي يو جي'' (Xiyu Ji) جي ساٿي ڪتاب، يعني شوانزانگ جي سوانح عمريءَ ۾ ملي ٿو، جيڪا ٻڌ راهب هوئي لي (Huili) ''شوانزانگ جي زندگي'' (''Life of Xuanzang'') جي عنوان سان لکي. [[دل سُوتر]] (Heart Sutra) جو شوانزانگ وارو ترجمو چين ۾ هن سُوتر جي تشريحن ۽ چين، ڪوريا، ويٽنام ۽ جاپان ۾ ان جي مذهبي تلاوت جي روايتن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.<ref name="nattier188">Nattier، 1992ع، ص 188.</ref> چيني ترجمي جي روايتن جي لحاظ کان سندس ترجمي جو انداز ڪڏهن ڪڏهن ڳرو ۽ حد کان وڌيڪ لفظي سمجهيو ويندو هو، پر ان ۾ علمي اصطلاحن جي لحاظ کان اهم نواڻ پڻ موجود هئي. عام طور جن متنن جا ترجما اڳوڻي مترجم [[ڪماراجيو]] پڻ ڪيا هئا، انهن ۾ ڪماراجيو جا ترجما وڌيڪ مقبول رهيا.<ref name="nattier188" /> === افسانوي ادب ۾ === شوانزانگ جي [[ريشم جو رستو|ريشم جي رستي]] ذريعي ڪيل سفر ۽ ان سان لاڳاپيل پيدا ٿيل ڏندڪٿائن [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور جي مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') کي متاثر ڪيو. هي ناول [[چيني ادب]] جي عظيم ڪلاسيڪي تصنيفن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. هن ناول ۾ شوانزانگ جو افسانوي ڪردار '''تانگ سانزانگ''' (Tang Sanzang) آهي، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] جي هڪ شاگرد '''سونهري جهنگور''' (Golden Cicada) جو ٻيهر جنم ڏيکاريو ويو آهي. سندس سفر دوران چار طاقتور شاگرد سندس حفاظت ڪندا آهن. انهن مان هڪ [[سن ووڪونگ]] (Sun Wukong)، جنهن کي '''باندر بادشاهه''' پڻ چيو ويندو آهي، عوام ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو. هن ڪردار [[چيني ثقافت]] ۽ جديد [[جاپان]]ي [[مانگا]] ۽ [[اينيمي]] تي گهرو اثر وڌو. انهن ۾ مشهور سلسلا ''[[ڊريگن بال]]'' (Dragon Ball) ۽ ''[[سائيوڪي (مانگا)|سائيوڪي]]'' (Saiyuki) پڻ شامل آهن. هي ڪردار اولهه جي ملڪن ۾ [[آرٿر ويلي]] جي انگريزي ترجمي ۽ پوءِ مشهور ٽيليويزن سلسلي ''[[منڪي (ٽيليويزن سلسلو)|منڪي]]'' (Monkey) جي ذريعي پڻ سڃاتو ويو. [[يوان گهراڻو|يوان گهراڻي]] جي دور ۾ پڻ '''وو چانگ لنگ''' (Wu Changling؛ 吳昌齡) شوانزانگ جي مذهبي ڪتاب حاصل ڪرڻ واري سفر بابت هڪ ناٽڪ لکيو هو. 2016ع ۾ ''[[شوانزانگ (فلم)|شوانزانگ]]'' (Xuanzang) نالي فلم رليز ڪئي وئي، جيڪا چين ۽ هندستان جي سرڪاري سهڪار سان تيار ٿيل فلم هئي. ان کي 89هين [[اڪيڊمي ايوارڊ]] جي بهترين پرڏيهي ٻوليءَ واري فلم جي زمري ۾ چين جي اميدوار طور پيش ڪيو ويو. فلم جي سئنيماٽوگرافيءَ جي ساراهه ڪئي وئي، پر اها آخري نامزدگين ۾ جاءِ حاصل نه ڪري سگهي. === جسماني تبرڪ === شوانزانگ سان منسوب کوپڙيءَ جو هڪ تبرڪ 1956ع تائين چين جي [[تيانجن]] شهر جي '''عظيم شفقت جي مندر''' (Temple of Great Compassion) ۾ محفوظ هو. ان سال اهو تبرڪ [[نالندا]] آندو ويو. هڪ روايت موجب، ان جي منتقليءَ ۾ [[دلائي لاما]] جو ڪردار هو ۽ اهو هندستان کي پيش ڪيو ويو. اهو تبرڪ گهڻي عرصي تائين [[پٽنا ميوزيم]] ۾ محفوظ رهيو، پر 2007ع ۾ ان کي نالندا ۾ نئين تعمير ٿيل يادگاري هال ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>[http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html Relic of famous Chinese monk moved to new memorial hall in N India]. China.com، Xinhua، 11 فيبروري 2007ع. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220012920/http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html |date=20 February 2007}}</ref> چين جي [[سيچوان]] صوبي جي [[چينگدو]] شهر ۾ واقع [[وينشو مندر]] (Wenshu Monastery) پڻ دعويٰ ڪري ٿو ته شوانزانگ جي کوپڙيءَ جو هڪ حصو اتي محفوظ آهي. 1942ع ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] جا سپاهي شوانزانگ جي باقيات جو هڪ حصو [[نانجنگ]] مان کڻي ويا. اهي تبرڪ هاڻي جاپان جي [[نارا]] شهر ۾ واقع [[ياڪوشي جي]] (Yakushi-ji) مندر ۾ محفوظ آهن.<ref>Arai, Kiyomi. "Yakushiji offers peace of mind." اصل ۾ ''Yomiuri Shimbun'' ۾ شايع ٿيل. [http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 Buddhist Channel Website]، 25 سيپٽمبر 2008ع؛ حاصل ڪيل 23 مئي 2009ع. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308150926/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 |date=8 March 2011}}</ref> مئي 1956ع ۾ جاپاني حڪومت شوانزانگ جي ڪجهه تبرڪن کي تائيوان جي حڪومت حوالي ڪيو. تائيوان جي حڪومت ان ڳالهه تي رضامندي ظاهر ڪئي ته باقي تبرڪ جاپان وٽ محفوظ رهن. واپس ڪيل تبرڪ آخرڪار [[تائيوان]] جي [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]] ۾ رکيا ويا. == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] جي [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا|وڏي جهنگلي هنس پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|هندستان جي [[بهار]] رياست ۾ [[نالندا]] جو شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان جي [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|2011ع ۾ شيان جي وڏي جهنگلي هنس پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] زيارتي خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چنگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) * ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا]] * [[ريشم جي رستي ذريعي ٻڌمت جي پکيڙ]] * [[ٻڌمت جي مخلوط سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني دريافتون]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[ييجنگ (راهب)|ييجنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان موڪليل ٻڌ مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. & Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. New Delhi: Aditya Prakashan. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book |author=Kahar Barat |title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters |url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ |year=2000 |publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies |isbn=978-0-933070-46-2 }} * Jain, Sandhya & Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. New Delhi: Ocean Books. == حوالا == === حوالن جون نشانيون === {{Reflist|30em}} === استعمال ڪيل ماخذ === {{refbegin}} * {{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=The Life of Hiuen-Tsiang |url=https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp |year=1911 |location=London |language=en |others=چيني ٻوليءَ مان راهب هوئي لي جي سوانح عمريءَ جو ترجمو؛ ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973ع؛ پراڻو ۽ مختصر ترجمو }} * {{cite book |last=Bernstein |first=Richard |title=Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |year=2001 |isbn=0-375-40009-5 |language=en }} * {{cite book |last=Christie |first=Anthony |title=Chinese Mythology |publisher=Hamlyn Publishing |location=Feltham, Middlesex |year=1968 |isbn=0600006379 |language=en }} * {{cite book |last=Gordon |first=Stewart |title=When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the Riches of the East |publisher=Da Capo Press, Perseus Books |year=2008 |isbn=0-306-81556-7 |language=en }} * {{cite book |last=Julien |first=Stanislas |title=Histoire de la vie de Hiouen-Thsang |url=https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog |year=1853 |location=Paris |language=fr |others=هوئي لي ۽ ين تسونگ جي بيان تي ٻڌل }} * {{cite book |last=Li |first=Yung-hsi |title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated) |publisher=Chinese Buddhist Association |location=Beijing |year=1959 |language=en |ref=harv }} * {{cite book |last=Li |first=Rongxi |title=A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty |publisher=Numata Center for Buddhist Translation and Research |location=Berkeley, California |year=1995 |isbn=1-886439-00-1 |language=en |others=جديد ۽ مڪمل انگريزي ترجمو }} * {{cite journal |last=Nattier |first=Jan |title=The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text? |journal=Journal of the International Association of Buddhist Studies |volume=15 |issue=2 |pages=153–223 |year=1992 |url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |archive-date=29 October 2013 |language=en }} * {{cite book |last=Saran |first=Mishi |title=Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang |publisher=Penguin Books |year=2005 |isbn=978-0-14-306439-8 |language=en }} * {{cite book |last=Sun |first=Shuyun |author-link=Sun Shuyun |title=Ten Thousand Miles Without a Cloud |publisher=Harper Perennial |year=2003 |isbn=0-00-712974-2 |language=en |others=شوانزانگ جي سفرن جي رستي تي ڪيل جديد سفر جو احوال }} * {{cite book |last=Waley |first=Arthur |title=The Real Tripitaka, and Other Pieces |publisher=G. Allen and Unwin |location=London |year=1952 |language=en }} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India |url=https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |year=1904 |language=en |others=1904ع–1905ع؛ ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، دهلي، 1973ع }} * {{cite book |last=Wriggins |first=Sally Hovey |title=Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road |publisher=Westview Press |year=1996 |language=en |others=نظرثاني ٿيل ڇاپو: The Silk Road Journey with Xuanzang، 2003ع }} * {{cite book |last=Wriggins |first=Sally Hovey |title=The Silk Road Journey with Xuanzang |publisher=Westview Press |location=Boulder, Colorado |year=2004 |isbn=0-8133-6599-6 |language=en }} * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, California |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url=https://books.google.com/books?id=5ABuAAAAMAAJ |language=en |ref=harv }} * {{cite book |last=Yu |first=Anthony C. |title=The Journey to the West |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago and London |year=1980 |orig-year=1977 |isbn=978-0-226-97150-6 |language=en |others=افسانوي ادب؛ مرتب ۽ مترجم: Anthony C. Yu }} {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاوهارا] — گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي ڄاڻ] — ''Internet Encyclopedia of Philosophy''. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |trans-title=عظيم سي اِن خانقاه جي ترپٽڪ استاد جي سوانح عمري — مڪمل متن |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005 |language=zh }} — راهب هوئي لي (慧立) جي لکيل شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي تشريح ڪندڙ نظم] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ سان منسوب متن؛ رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح، 1986ع. {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:ٻڌمت جا چيني عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي زيارتن جا سفرناما]] [[زمرو:چيني سفرناما نگار]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا سياح ۽ دريافت ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Xuanzang}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاويهار، گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي]. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي معلومات] — انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005}} — ٻڌ راهب هوئيلي (沙门慧立) جي لکيل ''شوانزانگ جي زندگي'' جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي وضاحت ڪندڙ منظوم بيت] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ جي تصنيف، رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح (1986). {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:چيني ٻڌمت جا عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي ياترائن جا احوال]] [[زمرو:چيني سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] <references group="lower-alpha"/> fax845ehwzwotzvihhue5fld7knifab 424185 424184 2026-10-21T20:00:38Z Intisar Ali 8681 424185 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ/شوانزانگ | (native_name = | native_name_lang = | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} '''شوانزانگ''' يا '''هيونسانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> == چيني ٻڌمت تي اثر == [[File:Xuan Zang Statue.jpg|thumb|[[لوئويانگ]] جي [[لونگمين غارون|لونگمين غارن]] ۾ شوانزانگ جو مجسمو.]] پنهنجي سفرن دوران شوانزانگ ڪيترن ئي نامور ٻڌ استادن کان تعليم حاصل ڪئي، خاص طور تي [[نالندا]] ۾، جيڪو ٻڌمت جي تعليم جو هڪ مشهور مرڪز هو. جڏهن هو چين واپس موٽيو، تڏهن پاڻ سان لڳ ڀڳ 657 [[سنسڪرت]] متن کڻي آيو. شهنشاهه جي سرپرستيءَ هيٺ هن [[چانگ آن]]، يعني موجوده [[شيان]]، ۾ ترجمي جو هڪ وڏو ادارو قائم ڪيو، جنهن ۾ [[اوڀر ايشيا]] جي مختلف علائقن مان شاگردن ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. شوانزانگ ڏانهن ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن جي لڳ ڀڳ 1,330 جلدن يا حصن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي جو ڪم منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي مختلف فلسفيانه مڪتبن مان سندس سڀ کان وڌيڪ دلچسپي [[يوگاچار]] (瑜伽行派) ۾ هئي، جنهن کي '''رڳو شعور''' (唯識) جي فلسفيانه نظريي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن چين ۾ انهيءَ روايت تي ٻڌل هڪ فلسفيانه مڪتب قائم ڪيو.<ref name=":2" /> ستين صديءَ ۾ يوگاچار فلسفي بابت سندس علمي تحقيق چيني ٻڌمت ۽ بعد ۾ سڄي اوڀر ايشيا جي ٻڌمت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Garfield">{{cite book |last1=Garfield |first1=J.L. |last2=Westerhoff |first2=J. |title=Madhyamaka and Yogacara: Allies Or Rivals? |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0-19-023129-3 |url=https://books.google.com/books?id=9a7qBgAAQBAJ |pages=139–142}}</ref> انهن فلسفيانه روايتن جي متنن بابت شوانزانگ جي مطالعي، ترجمن ۽ تشريحن اوڀر ايشيا ۾ [[فاشيانگ]] (法相宗) مڪتب جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. شوانزانگ جا ڪجهه شاگرد، جهڙوڪ [[ڪوئيجي]] (窺基؛ 632ع–682ع) ۽ [[وونچوڪ]] (613ع–696ع)، پاڻ به اثرائتا مذهبي ۽ فلسفيانه ليکڪ بڻيا.<ref>[[Benjamin Penny]] (2002)، ''Religion and Biography in China and Tibet''، [https://books.google.com/books?id=-OeX3WCs9cIC&dq=Wonch'uk+influenced+Tibet&pg=PA110 ص 110].</ref><ref name=":1" /> جيتوڻيڪ فاشيانگ مڪتب پاڻ گهڻي عرصي تائين ترقي نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به [[ادراڪ]]، [[شعور]]، [[ڪرم]]، [[ٻيهر جنم]] ۽ ٻين موضوعن بابت ان جا فلسفيانه نظريا ٻڌمت جي ٻين وڌيڪ ڪامياب مڪتبن جي تعليمات جو حصو بڻجي ويا. شوانزانگ جو سڀ کان ويجهو ۽ ممتاز شاگرد ڪوئيجي (窺基) هو، جنهن کي فاشيانگ مڪتب جو پهريون مذهبي پيشوا تسليم ڪيو ويو. ڪوئيجي جي بيان ڪيل شوانزانگ جي منطقي استدلال کي چيني ٻڌمت جا عالم اڪثر صحيح نموني سمجهي نه سگهندا هئا، ڇاڪاڻ ته کين [[هندستاني منطق]] جي ضروري علمي پسمنظر جي کوٽ هئي.<ref name=":1">Eli Franco، "Xuanzang's proof of idealism." ''Horin''، جلد 11 (2004)، ص 199–212.</ref> شوانزانگ هندستاني ٻڌمت جي متنن جي چيني ٻوليءَ ۾ وسيع، پر نهايت احتياط سان ڪيل ترجمن سبب مشهور آهي. انهن ترجمن جي مدد سان بعد وارن عالمن لاءِ ڪجهه گم ٿي ويل هندستاني ٻڌمت جي اصل متنن جي مواد کي چيني ترجمن مان ٻيهر حاصل ڪرڻ ممڪن ٿيو. هن ڏانهن انهن متنن جي تشريح طور ''[[چينگ ويشي لون]]'' جي تصنيف يا ترتيب ڏيڻ جو ڪم پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو اوڀر ايشيا جي ٻڌمت جي سمورن مڪتبن جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻيو ۽ اڄ تائين پنهنجي اهميت برقرار رکيو اٿس.<ref>{{cite book |last1=To |first1=L. |last2=Li |first2=S.K. |title=The Prajna Paramita Heart Sutra |publisher=Sutra Translation Committee of the U.S. & Canada |series=Sutra Translation Committee of the United States and Canada dharma series |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920220440/https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> === حڪمت جي ڪمال وارو سوتر === شوانزانگ چين واپس موٽڻ وقت ''[[مهاپرجناپارميتا سوتر]]'' جا ٽي نسخا پاڻ سان کڻي آيو هو.<ref name="Wriggins206">Wriggins، 1996، ص 206.</ref> 660ع ۾ شوانزانگ پنهنجي شاگرد مترجمن جي هڪ جماعت سان گڏ هن تمام وڏي تصنيف جي ترجمي جو ڪم شروع ڪيو. هن اصل متن جي صحت ۽ اعتبار کي برقرار رکڻ لاءِ ٽنهي نسخن کي استعمال ڪيو.<ref name="Wriggins206" /> سندس ڪيترن شاگرد مترجمن کيس صلاح ڏني ته هن وڏي تصنيف جو مختصر ترجمو تيار ڪيو وڃي. تنهن هوندي به، ڪجهه خواب ڏسڻ کان پوءِ سندس فيصلو وڌيڪ پختو ٿي ويو ۽ هن اصل تصنيف جي سمورن 600 بابن تي مشتمل مڪمل، غيرمختصر ۽ وفادار ترجمو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Wriggins207">Wriggins، 1996، ص 207.</ref> == اصل تصنيفون == جيتوڻيڪ شوانزانگ بنيادي طور پنهنجي ترجمي واري ڪم سبب مشهور آهي، پر هن ڪجهه اصل تصنيفون پڻ لکيون. 646ع ۾ شهنشاهه جي درخواست تي شوانزانگ پنهنجو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' مڪمل ڪيو، جيڪو وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۽ هندستان جي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf "Has Xuanzang really been in Mathurā?: Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia — How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim."] ڪتاب: ''Essays on East Asian Religion and Culture: Festschrift in Honor of Nishiwaki Tsuneki on the Occasion of His 65th Birthday''، ايڊيٽر: Christian Wittern ۽ Shi Lishan، ڪيوٽو، 2007، ص 35–73، خاص طور ص 35.</ref> هن ڪتاب جو پهريون فرانسيسي ترجمو چين جي ٻولي ۽ ثقافت جي ماهر [[ستانسلاس جوليان]] 1857ع ۾ ڪيو. شوانزانگ [[يوگاچار]] ٻڌ فلسفي بابت هڪ وڏي تصنيف ''[[چينگ ويشي لون]]'' پڻ تيار ڪئي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Xuanzang's Translations and Works |url=http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |access-date=2022-09-27 |website=www.acmuller.net |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921202237/http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |url-status=live}}</ref> هن ڏانهن منسوب هڪ ٻي اصل تصنيف ''باشي گُوئيجو سونگ'' (八識規矩頌) آهي، جنهن جي عنوان جي معنيٰ '''اٺن شعورن جي جوڙجڪ بابت منظوم بيت''' آهي.<ref name=":0" /> شوانزانگ جي سوانح عمري پڻ ٻڌ راهب '''هوئيلي''' (慧立) لکي هئي. شوانزانگ جي سفرنامي ۽ هوئيلي جي لکيل سوانح عمريءَ جا انگريزي ترجما [[سيموئل بيل]] ترتيبوار 1884ع ۽ 1911ع ۾ شايع ڪيا.<ref>Beal، 1884.</ref><ref>Beal، 1911.</ref> ٿامس واٽرس جو تفصيلي حاشين سان گڏ انگريزي ترجمو [[ٿامس وليم رائس ڊيوڊس]] ۽ [[اسٽيفن ووٽن بشيل]] مرتب ڪيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1905ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. === ڇاپا === {{refbegin}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India, 629-645 A.D. Vol.1 |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |year=1904 |publisher=Royal Asiatic Society, London}} [https://archive.org/details/onyuanchwangstr01wattgoog ٻيو جلد]. ٻيهر ڇاپو: Hesperides Press، 1996. {{ISBN|978-1-4067-1387-9}}. * Beal, Samuel (1884). ''Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang''. ٻه جلد. مترجم: Samuel Beal. لنڊن، 1884. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Oriental Books Reprint Corporation، 1969. [https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsuoft پهريون جلد]، [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft ٻيو جلد]. * Julien, Stanislas (1857/1858). ''Mémoires sur les contrées occidentales''. L'Imprimerie impériale، پيرس. [https://archive.org/details/mmoiressurlesco01juligoog پهريون جلد]، [https://archive.org/details/mmoiressurlesco00juligoog ٻيو جلد]. * Li, Rongxi (مترجم) (1995). ''The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-02-8}}. {{refend}} == تاريخي ۽ ثقافتي ورثو == [[File:Xuanzang Temple 01.jpg|upright=1.13|right|thumb|[[تائيوان]] ۾ [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]].]] شوانزانگ جو ڪتاب ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال|اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') چيني ٻڌ زائرين پاران وچ ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي ملڪن بابت لکيل سڀ کان ڊگهن ۽ تفصيلي سفرنامن مان هڪ آهي، جيڪو ايندڙ نسلن تائين محفوظ رهيو آهي. جيتوڻيڪ سندس هندستان جي سفر جو بنيادي مقصد ٻڌمت جا مذهبي ڪتاب حاصل ڪرڻ ۽ ٻڌمت جي تعليم پرائڻ هو، پر هن پنهنجي سفر دوران ان کان گهڻو وڌيڪ ڪم ڪيو. هن جن ملڪن ۽ علائقن جو دورو ڪيو، انهن جي سياسي ۽ سماجي حالتن بابت قيمتي معلومات پڻ محفوظ ڪئي. [[بنگال]] ۾ سندس دورو ڪيل ماڳن، خاص طور [[ڪرڻ سورن]] جي ويجهو رڪت مريتيڪا (Raktamrittika)، [[پونڊر نگر]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن، [[سمتٽ]]، [[تامرلپتي]] ۽ [[هريڪيل]] بابت سندس احوال بنگال جي آثار قديمه واري تاريخ کي مرتب ڪرڻ ۾ نهايت مددگار ثابت ٿيا آهن. سندس سفرنامي مان ستين صدي عيسويءَ جي بنگال جي تاريخ، خاص طور [[ششांक]] جي حڪمرانيءَ هيٺ [[گوڙ]] جي بادشاهت بابت پڻ اهم ڄاڻ ملي ٿي، جيتوڻيڪ سندس ڪجهه بيانن ۾ جانبداري به نظر اچي ٿي. شوانزانگ ٻڌمت جا 657 سنسڪرت متن حاصل ڪيا ۽ انهن جو ترجمو ڪرڻ جو ڪم ڪيو. هن هندستان جي مختلف تعليمي مرڪزن ۾ ٻڌمت جي اعليٰ تعليم حاصل ڪئي. سندس انهن سرگرمين جو گهڻو احوال ''شي يو جي'' (Xiyu Ji) جي ساٿي ڪتاب، يعني شوانزانگ جي سوانح عمريءَ ۾ ملي ٿو، جيڪا ٻڌ راهب هوئي لي (Huili) ''شوانزانگ جي زندگي'' (''Life of Xuanzang'') جي عنوان سان لکي. [[دل سُوتر]] (Heart Sutra) جو شوانزانگ وارو ترجمو چين ۾ هن سُوتر جي تشريحن ۽ چين، ڪوريا، ويٽنام ۽ جاپان ۾ ان جي مذهبي تلاوت جي روايتن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.<ref name="nattier188">Nattier، 1992ع، ص 188.</ref> چيني ترجمي جي روايتن جي لحاظ کان سندس ترجمي جو انداز ڪڏهن ڪڏهن ڳرو ۽ حد کان وڌيڪ لفظي سمجهيو ويندو هو، پر ان ۾ علمي اصطلاحن جي لحاظ کان اهم نواڻ پڻ موجود هئي. عام طور جن متنن جا ترجما اڳوڻي مترجم [[ڪماراجيو]] پڻ ڪيا هئا، انهن ۾ ڪماراجيو جا ترجما وڌيڪ مقبول رهيا.<ref name="nattier188" /> === افسانوي ادب ۾ === شوانزانگ جي [[ريشم جو رستو|ريشم جي رستي]] ذريعي ڪيل سفر ۽ ان سان لاڳاپيل پيدا ٿيل ڏندڪٿائن [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور جي مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') کي متاثر ڪيو. هي ناول [[چيني ادب]] جي عظيم ڪلاسيڪي تصنيفن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. هن ناول ۾ شوانزانگ جو افسانوي ڪردار '''تانگ سانزانگ''' (Tang Sanzang) آهي، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] جي هڪ شاگرد '''سونهري جهنگور''' (Golden Cicada) جو ٻيهر جنم ڏيکاريو ويو آهي. سندس سفر دوران چار طاقتور شاگرد سندس حفاظت ڪندا آهن. انهن مان هڪ [[سن ووڪونگ]] (Sun Wukong)، جنهن کي '''باندر بادشاهه''' پڻ چيو ويندو آهي، عوام ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو. هن ڪردار [[چيني ثقافت]] ۽ جديد [[جاپان]]ي [[مانگا]] ۽ [[اينيمي]] تي گهرو اثر وڌو. انهن ۾ مشهور سلسلا ''[[ڊريگن بال]]'' (Dragon Ball) ۽ ''[[سائيوڪي (مانگا)|سائيوڪي]]'' (Saiyuki) پڻ شامل آهن. هي ڪردار اولهه جي ملڪن ۾ [[آرٿر ويلي]] جي انگريزي ترجمي ۽ پوءِ مشهور ٽيليويزن سلسلي ''[[منڪي (ٽيليويزن سلسلو)|منڪي]]'' (Monkey) جي ذريعي پڻ سڃاتو ويو. [[يوان گهراڻو|يوان گهراڻي]] جي دور ۾ پڻ '''وو چانگ لنگ''' (Wu Changling؛ 吳昌齡) شوانزانگ جي مذهبي ڪتاب حاصل ڪرڻ واري سفر بابت هڪ ناٽڪ لکيو هو. 2016ع ۾ ''[[شوانزانگ (فلم)|شوانزانگ]]'' (Xuanzang) نالي فلم رليز ڪئي وئي، جيڪا چين ۽ هندستان جي سرڪاري سهڪار سان تيار ٿيل فلم هئي. ان کي 89هين [[اڪيڊمي ايوارڊ]] جي بهترين پرڏيهي ٻوليءَ واري فلم جي زمري ۾ چين جي اميدوار طور پيش ڪيو ويو. فلم جي سئنيماٽوگرافيءَ جي ساراهه ڪئي وئي، پر اها آخري نامزدگين ۾ جاءِ حاصل نه ڪري سگهي. === جسماني تبرڪ === شوانزانگ سان منسوب کوپڙيءَ جو هڪ تبرڪ 1956ع تائين چين جي [[تيانجن]] شهر جي '''عظيم شفقت جي مندر''' (Temple of Great Compassion) ۾ محفوظ هو. ان سال اهو تبرڪ [[نالندا]] آندو ويو. هڪ روايت موجب، ان جي منتقليءَ ۾ [[دلائي لاما]] جو ڪردار هو ۽ اهو هندستان کي پيش ڪيو ويو. اهو تبرڪ گهڻي عرصي تائين [[پٽنا ميوزيم]] ۾ محفوظ رهيو، پر 2007ع ۾ ان کي نالندا ۾ نئين تعمير ٿيل يادگاري هال ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>[http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html Relic of famous Chinese monk moved to new memorial hall in N India]. China.com، Xinhua، 11 فيبروري 2007ع. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220012920/http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html |date=20 February 2007}}</ref> چين جي [[سيچوان]] صوبي جي [[چينگدو]] شهر ۾ واقع [[وينشو مندر]] (Wenshu Monastery) پڻ دعويٰ ڪري ٿو ته شوانزانگ جي کوپڙيءَ جو هڪ حصو اتي محفوظ آهي. 1942ع ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] جا سپاهي شوانزانگ جي باقيات جو هڪ حصو [[نانجنگ]] مان کڻي ويا. اهي تبرڪ هاڻي جاپان جي [[نارا]] شهر ۾ واقع [[ياڪوشي جي]] (Yakushi-ji) مندر ۾ محفوظ آهن.<ref>Arai, Kiyomi. "Yakushiji offers peace of mind." اصل ۾ ''Yomiuri Shimbun'' ۾ شايع ٿيل. [http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 Buddhist Channel Website]، 25 سيپٽمبر 2008ع؛ حاصل ڪيل 23 مئي 2009ع. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308150926/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 |date=8 March 2011}}</ref> مئي 1956ع ۾ جاپاني حڪومت شوانزانگ جي ڪجهه تبرڪن کي تائيوان جي حڪومت حوالي ڪيو. تائيوان جي حڪومت ان ڳالهه تي رضامندي ظاهر ڪئي ته باقي تبرڪ جاپان وٽ محفوظ رهن. واپس ڪيل تبرڪ آخرڪار [[تائيوان]] جي [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]] ۾ رکيا ويا. == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] جي [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا|وڏي جهنگلي هنس پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|هندستان جي [[بهار]] رياست ۾ [[نالندا]] جو شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان جي [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|2011ع ۾ شيان جي وڏي جهنگلي هنس پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] زيارتي خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چنگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) * ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا]] * [[ريشم جي رستي ذريعي ٻڌمت جي پکيڙ]] * [[ٻڌمت جي مخلوط سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني دريافتون]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[ييجنگ (راهب)|ييجنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان موڪليل ٻڌ مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. & Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. New Delhi: Aditya Prakashan. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book |author=Kahar Barat |title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters |url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ |year=2000 |publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies |isbn=978-0-933070-46-2 }} * Jain, Sandhya & Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. New Delhi: Ocean Books. == حوالا == === حوالن جون نشانيون === {{Reflist|30em}} === استعمال ڪيل ماخذ === {{refbegin}} * {{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=The Life of Hiuen-Tsiang |url=https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp |year=1911 |location=London |language=en |others=چيني ٻوليءَ مان راهب هوئي لي جي سوانح عمريءَ جو ترجمو؛ ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973ع؛ پراڻو ۽ مختصر ترجمو }} * {{cite book |last=Bernstein |first=Richard |title=Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |year=2001 |isbn=0-375-40009-5 |language=en }} * {{cite book |last=Christie |first=Anthony |title=Chinese Mythology |publisher=Hamlyn Publishing |location=Feltham, Middlesex |year=1968 |isbn=0600006379 |language=en }} * {{cite book |last=Gordon |first=Stewart |title=When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the Riches of the East |publisher=Da Capo Press, Perseus Books |year=2008 |isbn=0-306-81556-7 |language=en }} * {{cite book |last=Julien |first=Stanislas |title=Histoire de la vie de Hiouen-Thsang |url=https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog |year=1853 |location=Paris |language=fr |others=هوئي لي ۽ ين تسونگ جي بيان تي ٻڌل }} * {{cite book |last=Li |first=Yung-hsi |title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated) |publisher=Chinese Buddhist Association |location=Beijing |year=1959 |language=en |ref=harv }} * {{cite book |last=Li |first=Rongxi |title=A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty |publisher=Numata Center for Buddhist Translation and Research |location=Berkeley, California |year=1995 |isbn=1-886439-00-1 |language=en |others=جديد ۽ مڪمل انگريزي ترجمو }} * {{cite journal |last=Nattier |first=Jan |title=The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text? |journal=Journal of the International Association of Buddhist Studies |volume=15 |issue=2 |pages=153–223 |year=1992 |url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |archive-date=29 October 2013 |language=en }} * {{cite book |last=Saran |first=Mishi |title=Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang |publisher=Penguin Books |year=2005 |isbn=978-0-14-306439-8 |language=en }} * {{cite book |last=Sun |first=Shuyun |author-link=Sun Shuyun |title=Ten Thousand Miles Without a Cloud |publisher=Harper Perennial |year=2003 |isbn=0-00-712974-2 |language=en |others=شوانزانگ جي سفرن جي رستي تي ڪيل جديد سفر جو احوال }} * {{cite book |last=Waley |first=Arthur |title=The Real Tripitaka, and Other Pieces |publisher=G. Allen and Unwin |location=London |year=1952 |language=en }} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India |url=https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |year=1904 |language=en |others=1904ع–1905ع؛ ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، دهلي، 1973ع }} * {{cite book |last=Wriggins |first=Sally Hovey |title=Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road |publisher=Westview Press |year=1996 |language=en |others=نظرثاني ٿيل ڇاپو: The Silk Road Journey with Xuanzang، 2003ع }} * {{cite book |last=Wriggins |first=Sally Hovey |title=The Silk Road Journey with Xuanzang |publisher=Westview Press |location=Boulder, Colorado |year=2004 |isbn=0-8133-6599-6 |language=en }} * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, California |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url=https://books.google.com/books?id=5ABuAAAAMAAJ |language=en |ref=harv }} * {{cite book |last=Yu |first=Anthony C. |title=The Journey to the West |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago and London |year=1980 |orig-year=1977 |isbn=978-0-226-97150-6 |language=en |others=افسانوي ادب؛ مرتب ۽ مترجم: Anthony C. Yu }} {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Xuanzang}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاويهار، گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي]. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي معلومات] — انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005}} — ٻڌ راهب هوئيلي (沙门慧立) جي لکيل ''شوانزانگ جي زندگي'' جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي وضاحت ڪندڙ منظوم بيت] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ جي تصنيف، رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح (1986). {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:چيني ٻڌمت جا عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي ياترائن جا احوال]] [[زمرو:چيني سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] <references group="lower-alpha"/> 3ubbrm8e7lsqzmde0so7nshdoiv6fxd 424186 424185 2026-10-21T20:01:12Z Intisar Ali 8681 /* */ 424186 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ/شوانزانگ | (native_name = | native_name_lang = | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} '''شوانزانگ''' يا '''هيونسانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> [[شوانزانگ]] 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> == چيني ٻڌمت تي اثر == [[File:Xuan Zang Statue.jpg|thumb|[[لوئويانگ]] جي [[لونگمين غارون|لونگمين غارن]] ۾ شوانزانگ جو مجسمو.]] پنهنجي سفرن دوران شوانزانگ ڪيترن ئي نامور ٻڌ استادن کان تعليم حاصل ڪئي، خاص طور تي [[نالندا]] ۾، جيڪو ٻڌمت جي تعليم جو هڪ مشهور مرڪز هو. جڏهن هو چين واپس موٽيو، تڏهن پاڻ سان لڳ ڀڳ 657 [[سنسڪرت]] متن کڻي آيو. شهنشاهه جي سرپرستيءَ هيٺ هن [[چانگ آن]]، يعني موجوده [[شيان]]، ۾ ترجمي جو هڪ وڏو ادارو قائم ڪيو، جنهن ۾ [[اوڀر ايشيا]] جي مختلف علائقن مان شاگردن ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. شوانزانگ ڏانهن ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن جي لڳ ڀڳ 1,330 جلدن يا حصن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي جو ڪم منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي مختلف فلسفيانه مڪتبن مان سندس سڀ کان وڌيڪ دلچسپي [[يوگاچار]] (瑜伽行派) ۾ هئي، جنهن کي '''رڳو شعور''' (唯識) جي فلسفيانه نظريي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن چين ۾ انهيءَ روايت تي ٻڌل هڪ فلسفيانه مڪتب قائم ڪيو.<ref name=":2" /> ستين صديءَ ۾ يوگاچار فلسفي بابت سندس علمي تحقيق چيني ٻڌمت ۽ بعد ۾ سڄي اوڀر ايشيا جي ٻڌمت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Garfield">{{cite book |last1=Garfield |first1=J.L. |last2=Westerhoff |first2=J. |title=Madhyamaka and Yogacara: Allies Or Rivals? |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0-19-023129-3 |url=https://books.google.com/books?id=9a7qBgAAQBAJ |pages=139–142}}</ref> انهن فلسفيانه روايتن جي متنن بابت شوانزانگ جي مطالعي، ترجمن ۽ تشريحن اوڀر ايشيا ۾ [[فاشيانگ]] (法相宗) مڪتب جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. شوانزانگ جا ڪجهه شاگرد، جهڙوڪ [[ڪوئيجي]] (窺基؛ 632ع–682ع) ۽ [[وونچوڪ]] (613ع–696ع)، پاڻ به اثرائتا مذهبي ۽ فلسفيانه ليکڪ بڻيا.<ref>[[Benjamin Penny]] (2002)، ''Religion and Biography in China and Tibet''، [https://books.google.com/books?id=-OeX3WCs9cIC&dq=Wonch'uk+influenced+Tibet&pg=PA110 ص 110].</ref><ref name=":1" /> جيتوڻيڪ فاشيانگ مڪتب پاڻ گهڻي عرصي تائين ترقي نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به [[ادراڪ]]، [[شعور]]، [[ڪرم]]، [[ٻيهر جنم]] ۽ ٻين موضوعن بابت ان جا فلسفيانه نظريا ٻڌمت جي ٻين وڌيڪ ڪامياب مڪتبن جي تعليمات جو حصو بڻجي ويا. شوانزانگ جو سڀ کان ويجهو ۽ ممتاز شاگرد ڪوئيجي (窺基) هو، جنهن کي فاشيانگ مڪتب جو پهريون مذهبي پيشوا تسليم ڪيو ويو. ڪوئيجي جي بيان ڪيل شوانزانگ جي منطقي استدلال کي چيني ٻڌمت جا عالم اڪثر صحيح نموني سمجهي نه سگهندا هئا، ڇاڪاڻ ته کين [[هندستاني منطق]] جي ضروري علمي پسمنظر جي کوٽ هئي.<ref name=":1">Eli Franco، "Xuanzang's proof of idealism." ''Horin''، جلد 11 (2004)، ص 199–212.</ref> شوانزانگ هندستاني ٻڌمت جي متنن جي چيني ٻوليءَ ۾ وسيع، پر نهايت احتياط سان ڪيل ترجمن سبب مشهور آهي. انهن ترجمن جي مدد سان بعد وارن عالمن لاءِ ڪجهه گم ٿي ويل هندستاني ٻڌمت جي اصل متنن جي مواد کي چيني ترجمن مان ٻيهر حاصل ڪرڻ ممڪن ٿيو. هن ڏانهن انهن متنن جي تشريح طور ''[[چينگ ويشي لون]]'' جي تصنيف يا ترتيب ڏيڻ جو ڪم پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو اوڀر ايشيا جي ٻڌمت جي سمورن مڪتبن جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻيو ۽ اڄ تائين پنهنجي اهميت برقرار رکيو اٿس.<ref>{{cite book |last1=To |first1=L. |last2=Li |first2=S.K. |title=The Prajna Paramita Heart Sutra |publisher=Sutra Translation Committee of the U.S. & Canada |series=Sutra Translation Committee of the United States and Canada dharma series |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920220440/https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> === حڪمت جي ڪمال وارو سوتر === شوانزانگ چين واپس موٽڻ وقت ''[[مهاپرجناپارميتا سوتر]]'' جا ٽي نسخا پاڻ سان کڻي آيو هو.<ref name="Wriggins206">Wriggins، 1996، ص 206.</ref> 660ع ۾ شوانزانگ پنهنجي شاگرد مترجمن جي هڪ جماعت سان گڏ هن تمام وڏي تصنيف جي ترجمي جو ڪم شروع ڪيو. هن اصل متن جي صحت ۽ اعتبار کي برقرار رکڻ لاءِ ٽنهي نسخن کي استعمال ڪيو.<ref name="Wriggins206" /> سندس ڪيترن شاگرد مترجمن کيس صلاح ڏني ته هن وڏي تصنيف جو مختصر ترجمو تيار ڪيو وڃي. تنهن هوندي به، ڪجهه خواب ڏسڻ کان پوءِ سندس فيصلو وڌيڪ پختو ٿي ويو ۽ هن اصل تصنيف جي سمورن 600 بابن تي مشتمل مڪمل، غيرمختصر ۽ وفادار ترجمو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Wriggins207">Wriggins، 1996، ص 207.</ref> == اصل تصنيفون == جيتوڻيڪ شوانزانگ بنيادي طور پنهنجي ترجمي واري ڪم سبب مشهور آهي، پر هن ڪجهه اصل تصنيفون پڻ لکيون. 646ع ۾ شهنشاهه جي درخواست تي شوانزانگ پنهنجو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' مڪمل ڪيو، جيڪو وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۽ هندستان جي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf "Has Xuanzang really been in Mathurā?: Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia — How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim."] ڪتاب: ''Essays on East Asian Religion and Culture: Festschrift in Honor of Nishiwaki Tsuneki on the Occasion of His 65th Birthday''، ايڊيٽر: Christian Wittern ۽ Shi Lishan، ڪيوٽو، 2007، ص 35–73، خاص طور ص 35.</ref> هن ڪتاب جو پهريون فرانسيسي ترجمو چين جي ٻولي ۽ ثقافت جي ماهر [[ستانسلاس جوليان]] 1857ع ۾ ڪيو. شوانزانگ [[يوگاچار]] ٻڌ فلسفي بابت هڪ وڏي تصنيف ''[[چينگ ويشي لون]]'' پڻ تيار ڪئي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Xuanzang's Translations and Works |url=http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |access-date=2022-09-27 |website=www.acmuller.net |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921202237/http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |url-status=live}}</ref> هن ڏانهن منسوب هڪ ٻي اصل تصنيف ''باشي گُوئيجو سونگ'' (八識規矩頌) آهي، جنهن جي عنوان جي معنيٰ '''اٺن شعورن جي جوڙجڪ بابت منظوم بيت''' آهي.<ref name=":0" /> شوانزانگ جي سوانح عمري پڻ ٻڌ راهب '''هوئيلي''' (慧立) لکي هئي. شوانزانگ جي سفرنامي ۽ هوئيلي جي لکيل سوانح عمريءَ جا انگريزي ترجما [[سيموئل بيل]] ترتيبوار 1884ع ۽ 1911ع ۾ شايع ڪيا.<ref>Beal، 1884.</ref><ref>Beal، 1911.</ref> ٿامس واٽرس جو تفصيلي حاشين سان گڏ انگريزي ترجمو [[ٿامس وليم رائس ڊيوڊس]] ۽ [[اسٽيفن ووٽن بشيل]] مرتب ڪيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1905ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. === ڇاپا === {{refbegin}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India, 629-645 A.D. Vol.1 |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |year=1904 |publisher=Royal Asiatic Society, London}} [https://archive.org/details/onyuanchwangstr01wattgoog ٻيو جلد]. ٻيهر ڇاپو: Hesperides Press، 1996. {{ISBN|978-1-4067-1387-9}}. * Beal, Samuel (1884). ''Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang''. ٻه جلد. مترجم: Samuel Beal. لنڊن، 1884. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Oriental Books Reprint Corporation، 1969. [https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsuoft پهريون جلد]، [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft ٻيو جلد]. * Julien, Stanislas (1857/1858). ''Mémoires sur les contrées occidentales''. L'Imprimerie impériale، پيرس. [https://archive.org/details/mmoiressurlesco01juligoog پهريون جلد]، [https://archive.org/details/mmoiressurlesco00juligoog ٻيو جلد]. * Li, Rongxi (مترجم) (1995). ''The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-02-8}}. {{refend}} == تاريخي ۽ ثقافتي ورثو == [[File:Xuanzang Temple 01.jpg|upright=1.13|right|thumb|[[تائيوان]] ۾ [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]].]] شوانزانگ جو ڪتاب ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال|اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') چيني ٻڌ زائرين پاران وچ ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي ملڪن بابت لکيل سڀ کان ڊگهن ۽ تفصيلي سفرنامن مان هڪ آهي، جيڪو ايندڙ نسلن تائين محفوظ رهيو آهي. جيتوڻيڪ سندس هندستان جي سفر جو بنيادي مقصد ٻڌمت جا مذهبي ڪتاب حاصل ڪرڻ ۽ ٻڌمت جي تعليم پرائڻ هو، پر هن پنهنجي سفر دوران ان کان گهڻو وڌيڪ ڪم ڪيو. هن جن ملڪن ۽ علائقن جو دورو ڪيو، انهن جي سياسي ۽ سماجي حالتن بابت قيمتي معلومات پڻ محفوظ ڪئي. [[بنگال]] ۾ سندس دورو ڪيل ماڳن، خاص طور [[ڪرڻ سورن]] جي ويجهو رڪت مريتيڪا (Raktamrittika)، [[پونڊر نگر]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن، [[سمتٽ]]، [[تامرلپتي]] ۽ [[هريڪيل]] بابت سندس احوال بنگال جي آثار قديمه واري تاريخ کي مرتب ڪرڻ ۾ نهايت مددگار ثابت ٿيا آهن. سندس سفرنامي مان ستين صدي عيسويءَ جي بنگال جي تاريخ، خاص طور [[ششांक]] جي حڪمرانيءَ هيٺ [[گوڙ]] جي بادشاهت بابت پڻ اهم ڄاڻ ملي ٿي، جيتوڻيڪ سندس ڪجهه بيانن ۾ جانبداري به نظر اچي ٿي. شوانزانگ ٻڌمت جا 657 سنسڪرت متن حاصل ڪيا ۽ انهن جو ترجمو ڪرڻ جو ڪم ڪيو. هن هندستان جي مختلف تعليمي مرڪزن ۾ ٻڌمت جي اعليٰ تعليم حاصل ڪئي. سندس انهن سرگرمين جو گهڻو احوال ''شي يو جي'' (Xiyu Ji) جي ساٿي ڪتاب، يعني شوانزانگ جي سوانح عمريءَ ۾ ملي ٿو، جيڪا ٻڌ راهب هوئي لي (Huili) ''شوانزانگ جي زندگي'' (''Life of Xuanzang'') جي عنوان سان لکي. [[دل سُوتر]] (Heart Sutra) جو شوانزانگ وارو ترجمو چين ۾ هن سُوتر جي تشريحن ۽ چين، ڪوريا، ويٽنام ۽ جاپان ۾ ان جي مذهبي تلاوت جي روايتن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.<ref name="nattier188">Nattier، 1992ع، ص 188.</ref> چيني ترجمي جي روايتن جي لحاظ کان سندس ترجمي جو انداز ڪڏهن ڪڏهن ڳرو ۽ حد کان وڌيڪ لفظي سمجهيو ويندو هو، پر ان ۾ علمي اصطلاحن جي لحاظ کان اهم نواڻ پڻ موجود هئي. عام طور جن متنن جا ترجما اڳوڻي مترجم [[ڪماراجيو]] پڻ ڪيا هئا، انهن ۾ ڪماراجيو جا ترجما وڌيڪ مقبول رهيا.<ref name="nattier188" /> === افسانوي ادب ۾ === شوانزانگ جي [[ريشم جو رستو|ريشم جي رستي]] ذريعي ڪيل سفر ۽ ان سان لاڳاپيل پيدا ٿيل ڏندڪٿائن [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور جي مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') کي متاثر ڪيو. هي ناول [[چيني ادب]] جي عظيم ڪلاسيڪي تصنيفن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. هن ناول ۾ شوانزانگ جو افسانوي ڪردار '''تانگ سانزانگ''' (Tang Sanzang) آهي، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] جي هڪ شاگرد '''سونهري جهنگور''' (Golden Cicada) جو ٻيهر جنم ڏيکاريو ويو آهي. سندس سفر دوران چار طاقتور شاگرد سندس حفاظت ڪندا آهن. انهن مان هڪ [[سن ووڪونگ]] (Sun Wukong)، جنهن کي '''باندر بادشاهه''' پڻ چيو ويندو آهي، عوام ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو. هن ڪردار [[چيني ثقافت]] ۽ جديد [[جاپان]]ي [[مانگا]] ۽ [[اينيمي]] تي گهرو اثر وڌو. انهن ۾ مشهور سلسلا ''[[ڊريگن بال]]'' (Dragon Ball) ۽ ''[[سائيوڪي (مانگا)|سائيوڪي]]'' (Saiyuki) پڻ شامل آهن. هي ڪردار اولهه جي ملڪن ۾ [[آرٿر ويلي]] جي انگريزي ترجمي ۽ پوءِ مشهور ٽيليويزن سلسلي ''[[منڪي (ٽيليويزن سلسلو)|منڪي]]'' (Monkey) جي ذريعي پڻ سڃاتو ويو. [[يوان گهراڻو|يوان گهراڻي]] جي دور ۾ پڻ '''وو چانگ لنگ''' (Wu Changling؛ 吳昌齡) شوانزانگ جي مذهبي ڪتاب حاصل ڪرڻ واري سفر بابت هڪ ناٽڪ لکيو هو. 2016ع ۾ ''[[شوانزانگ (فلم)|شوانزانگ]]'' (Xuanzang) نالي فلم رليز ڪئي وئي، جيڪا چين ۽ هندستان جي سرڪاري سهڪار سان تيار ٿيل فلم هئي. ان کي 89هين [[اڪيڊمي ايوارڊ]] جي بهترين پرڏيهي ٻوليءَ واري فلم جي زمري ۾ چين جي اميدوار طور پيش ڪيو ويو. فلم جي سئنيماٽوگرافيءَ جي ساراهه ڪئي وئي، پر اها آخري نامزدگين ۾ جاءِ حاصل نه ڪري سگهي. === جسماني تبرڪ === شوانزانگ سان منسوب کوپڙيءَ جو هڪ تبرڪ 1956ع تائين چين جي [[تيانجن]] شهر جي '''عظيم شفقت جي مندر''' (Temple of Great Compassion) ۾ محفوظ هو. ان سال اهو تبرڪ [[نالندا]] آندو ويو. هڪ روايت موجب، ان جي منتقليءَ ۾ [[دلائي لاما]] جو ڪردار هو ۽ اهو هندستان کي پيش ڪيو ويو. اهو تبرڪ گهڻي عرصي تائين [[پٽنا ميوزيم]] ۾ محفوظ رهيو، پر 2007ع ۾ ان کي نالندا ۾ نئين تعمير ٿيل يادگاري هال ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>[http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html Relic of famous Chinese monk moved to new memorial hall in N India]. China.com، Xinhua، 11 فيبروري 2007ع. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220012920/http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html |date=20 February 2007}}</ref> چين جي [[سيچوان]] صوبي جي [[چينگدو]] شهر ۾ واقع [[وينشو مندر]] (Wenshu Monastery) پڻ دعويٰ ڪري ٿو ته شوانزانگ جي کوپڙيءَ جو هڪ حصو اتي محفوظ آهي. 1942ع ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] جا سپاهي شوانزانگ جي باقيات جو هڪ حصو [[نانجنگ]] مان کڻي ويا. اهي تبرڪ هاڻي جاپان جي [[نارا]] شهر ۾ واقع [[ياڪوشي جي]] (Yakushi-ji) مندر ۾ محفوظ آهن.<ref>Arai, Kiyomi. "Yakushiji offers peace of mind." اصل ۾ ''Yomiuri Shimbun'' ۾ شايع ٿيل. [http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 Buddhist Channel Website]، 25 سيپٽمبر 2008ع؛ حاصل ڪيل 23 مئي 2009ع. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308150926/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 |date=8 March 2011}}</ref> مئي 1956ع ۾ جاپاني حڪومت شوانزانگ جي ڪجهه تبرڪن کي تائيوان جي حڪومت حوالي ڪيو. تائيوان جي حڪومت ان ڳالهه تي رضامندي ظاهر ڪئي ته باقي تبرڪ جاپان وٽ محفوظ رهن. واپس ڪيل تبرڪ آخرڪار [[تائيوان]] جي [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]] ۾ رکيا ويا. == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] جي [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا|وڏي جهنگلي هنس پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|هندستان جي [[بهار]] رياست ۾ [[نالندا]] جو شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان جي [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|2011ع ۾ شيان جي وڏي جهنگلي هنس پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] زيارتي خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چنگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) * ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا]] * [[ريشم جي رستي ذريعي ٻڌمت جي پکيڙ]] * [[ٻڌمت جي مخلوط سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني دريافتون]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[ييجنگ (راهب)|ييجنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان موڪليل ٻڌ مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. & Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. New Delhi: Aditya Prakashan. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book |author=Kahar Barat |title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters |url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ |year=2000 |publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies |isbn=978-0-933070-46-2 }} * Jain, Sandhya & Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. New Delhi: Ocean Books. == حوالا == === حوالن جون نشانيون === {{Reflist|30em}} === استعمال ڪيل ماخذ === {{refbegin}} * {{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=The Life of Hiuen-Tsiang |url=https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp |year=1911 |location=London |language=en |others=چيني ٻوليءَ مان راهب هوئي لي جي سوانح عمريءَ جو ترجمو؛ ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973ع؛ پراڻو ۽ مختصر ترجمو }} * {{cite book |last=Bernstein |first=Richard |title=Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |year=2001 |isbn=0-375-40009-5 |language=en }} * {{cite book |last=Christie |first=Anthony |title=Chinese Mythology |publisher=Hamlyn Publishing |location=Feltham, Middlesex |year=1968 |isbn=0600006379 |language=en }} * {{cite book |last=Gordon |first=Stewart |title=When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the Riches of the East |publisher=Da Capo Press, Perseus Books |year=2008 |isbn=0-306-81556-7 |language=en }} * {{cite book |last=Julien |first=Stanislas |title=Histoire de la vie de Hiouen-Thsang |url=https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog |year=1853 |location=Paris |language=fr |others=هوئي لي ۽ ين تسونگ جي بيان تي ٻڌل }} * {{cite book |last=Li |first=Yung-hsi |title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated) |publisher=Chinese Buddhist Association |location=Beijing |year=1959 |language=en |ref=harv }} * {{cite book |last=Li |first=Rongxi |title=A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty |publisher=Numata Center for Buddhist Translation and Research |location=Berkeley, California |year=1995 |isbn=1-886439-00-1 |language=en |others=جديد ۽ مڪمل انگريزي ترجمو }} * {{cite journal |last=Nattier |first=Jan |title=The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text? |journal=Journal of the International Association of Buddhist Studies |volume=15 |issue=2 |pages=153–223 |year=1992 |url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |archive-date=29 October 2013 |language=en }} * {{cite book |last=Saran |first=Mishi |title=Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang |publisher=Penguin Books |year=2005 |isbn=978-0-14-306439-8 |language=en }} * {{cite book |last=Sun |first=Shuyun |author-link=Sun Shuyun |title=Ten Thousand Miles Without a Cloud |publisher=Harper Perennial |year=2003 |isbn=0-00-712974-2 |language=en |others=شوانزانگ جي سفرن جي رستي تي ڪيل جديد سفر جو احوال }} * {{cite book |last=Waley |first=Arthur |title=The Real Tripitaka, and Other Pieces |publisher=G. Allen and Unwin |location=London |year=1952 |language=en }} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India |url=https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |year=1904 |language=en |others=1904ع–1905ع؛ ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، دهلي، 1973ع }} * {{cite book |last=Wriggins |first=Sally Hovey |title=Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road |publisher=Westview Press |year=1996 |language=en |others=نظرثاني ٿيل ڇاپو: The Silk Road Journey with Xuanzang، 2003ع }} * {{cite book |last=Wriggins |first=Sally Hovey |title=The Silk Road Journey with Xuanzang |publisher=Westview Press |location=Boulder, Colorado |year=2004 |isbn=0-8133-6599-6 |language=en }} * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, California |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url=https://books.google.com/books?id=5ABuAAAAMAAJ |language=en |ref=harv }} * {{cite book |last=Yu |first=Anthony C. |title=The Journey to the West |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago and London |year=1980 |orig-year=1977 |isbn=978-0-226-97150-6 |language=en |others=افسانوي ادب؛ مرتب ۽ مترجم: Anthony C. Yu }} {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Xuanzang}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاويهار، گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي]. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي معلومات] — انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005}} — ٻڌ راهب هوئيلي (沙门慧立) جي لکيل ''شوانزانگ جي زندگي'' جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي وضاحت ڪندڙ منظوم بيت] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ جي تصنيف، رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح (1986). {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:چيني ٻڌمت جا عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي ياترائن جا احوال]] [[زمرو:چيني سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] <references group="lower-alpha"/> h93qxbwl1s5quinebe9jie6i3v5odsl 424189 424186 2026-10-21T20:06:41Z Intisar Ali 8681 /* */ 424189 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ/شوانزانگ | (native_name = | native_name_lang = | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} '''شوانزانگ''' يا '''هيونسانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> [[شوانزانگ]] 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> [[فاهيان]] کان ٻن صدين کان به وڌيڪ عرصي کان پوءِ، اسان کي هڪ ٻئي چيني ٻڌ ڌرم جي ياتري، '''هيوئن سانگ''' (Houen Tsang يا Xuanzang)، جو هندستان بابت احوال ملي ٿو. هيوئن سانگ لڳ ڀڳ 630ع ۾ هندستان آيو. هن ڪيترن ئي سالن تائين هندستان ۾ سفر ڪيو ۽ اتي رهيو. هن مختلف بادشاهتن، انهن جي رهاڪن، سماجي حالتن ۽ رسم رواج بابت تفصيلي احوال ڇڏيو، جيڪو تاريخي لحاظ کان نهايت قيمتي آهي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> == چيني ٻڌمت تي اثر == [[File:Xuan Zang Statue.jpg|thumb|[[لوئويانگ]] جي [[لونگمين غارون|لونگمين غارن]] ۾ شوانزانگ جو مجسمو.]] پنهنجي سفرن دوران شوانزانگ ڪيترن ئي نامور ٻڌ استادن کان تعليم حاصل ڪئي، خاص طور تي [[نالندا]] ۾، جيڪو ٻڌمت جي تعليم جو هڪ مشهور مرڪز هو. جڏهن هو چين واپس موٽيو، تڏهن پاڻ سان لڳ ڀڳ 657 [[سنسڪرت]] متن کڻي آيو. شهنشاهه جي سرپرستيءَ هيٺ هن [[چانگ آن]]، يعني موجوده [[شيان]]، ۾ ترجمي جو هڪ وڏو ادارو قائم ڪيو، جنهن ۾ [[اوڀر ايشيا]] جي مختلف علائقن مان شاگردن ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. شوانزانگ ڏانهن ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن جي لڳ ڀڳ 1,330 جلدن يا حصن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي جو ڪم منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي مختلف فلسفيانه مڪتبن مان سندس سڀ کان وڌيڪ دلچسپي [[يوگاچار]] (瑜伽行派) ۾ هئي، جنهن کي '''رڳو شعور''' (唯識) جي فلسفيانه نظريي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن چين ۾ انهيءَ روايت تي ٻڌل هڪ فلسفيانه مڪتب قائم ڪيو.<ref name=":2" /> ستين صديءَ ۾ يوگاچار فلسفي بابت سندس علمي تحقيق چيني ٻڌمت ۽ بعد ۾ سڄي اوڀر ايشيا جي ٻڌمت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Garfield">{{cite book |last1=Garfield |first1=J.L. |last2=Westerhoff |first2=J. |title=Madhyamaka and Yogacara: Allies Or Rivals? |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0-19-023129-3 |url=https://books.google.com/books?id=9a7qBgAAQBAJ |pages=139–142}}</ref> انهن فلسفيانه روايتن جي متنن بابت شوانزانگ جي مطالعي، ترجمن ۽ تشريحن اوڀر ايشيا ۾ [[فاشيانگ]] (法相宗) مڪتب جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. شوانزانگ جا ڪجهه شاگرد، جهڙوڪ [[ڪوئيجي]] (窺基؛ 632ع–682ع) ۽ [[وونچوڪ]] (613ع–696ع)، پاڻ به اثرائتا مذهبي ۽ فلسفيانه ليکڪ بڻيا.<ref>[[Benjamin Penny]] (2002)، ''Religion and Biography in China and Tibet''، [https://books.google.com/books?id=-OeX3WCs9cIC&dq=Wonch'uk+influenced+Tibet&pg=PA110 ص 110].</ref><ref name=":1" /> جيتوڻيڪ فاشيانگ مڪتب پاڻ گهڻي عرصي تائين ترقي نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به [[ادراڪ]]، [[شعور]]، [[ڪرم]]، [[ٻيهر جنم]] ۽ ٻين موضوعن بابت ان جا فلسفيانه نظريا ٻڌمت جي ٻين وڌيڪ ڪامياب مڪتبن جي تعليمات جو حصو بڻجي ويا. شوانزانگ جو سڀ کان ويجهو ۽ ممتاز شاگرد ڪوئيجي (窺基) هو، جنهن کي فاشيانگ مڪتب جو پهريون مذهبي پيشوا تسليم ڪيو ويو. ڪوئيجي جي بيان ڪيل شوانزانگ جي منطقي استدلال کي چيني ٻڌمت جا عالم اڪثر صحيح نموني سمجهي نه سگهندا هئا، ڇاڪاڻ ته کين [[هندستاني منطق]] جي ضروري علمي پسمنظر جي کوٽ هئي.<ref name=":1">Eli Franco، "Xuanzang's proof of idealism." ''Horin''، جلد 11 (2004)، ص 199–212.</ref> شوانزانگ هندستاني ٻڌمت جي متنن جي چيني ٻوليءَ ۾ وسيع، پر نهايت احتياط سان ڪيل ترجمن سبب مشهور آهي. انهن ترجمن جي مدد سان بعد وارن عالمن لاءِ ڪجهه گم ٿي ويل هندستاني ٻڌمت جي اصل متنن جي مواد کي چيني ترجمن مان ٻيهر حاصل ڪرڻ ممڪن ٿيو. هن ڏانهن انهن متنن جي تشريح طور ''[[چينگ ويشي لون]]'' جي تصنيف يا ترتيب ڏيڻ جو ڪم پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو اوڀر ايشيا جي ٻڌمت جي سمورن مڪتبن جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻيو ۽ اڄ تائين پنهنجي اهميت برقرار رکيو اٿس.<ref>{{cite book |last1=To |first1=L. |last2=Li |first2=S.K. |title=The Prajna Paramita Heart Sutra |publisher=Sutra Translation Committee of the U.S. & Canada |series=Sutra Translation Committee of the United States and Canada dharma series |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920220440/https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> === حڪمت جي ڪمال وارو سوتر === شوانزانگ چين واپس موٽڻ وقت ''[[مهاپرجناپارميتا سوتر]]'' جا ٽي نسخا پاڻ سان کڻي آيو هو.<ref name="Wriggins206">Wriggins، 1996، ص 206.</ref> 660ع ۾ شوانزانگ پنهنجي شاگرد مترجمن جي هڪ جماعت سان گڏ هن تمام وڏي تصنيف جي ترجمي جو ڪم شروع ڪيو. هن اصل متن جي صحت ۽ اعتبار کي برقرار رکڻ لاءِ ٽنهي نسخن کي استعمال ڪيو.<ref name="Wriggins206" /> سندس ڪيترن شاگرد مترجمن کيس صلاح ڏني ته هن وڏي تصنيف جو مختصر ترجمو تيار ڪيو وڃي. تنهن هوندي به، ڪجهه خواب ڏسڻ کان پوءِ سندس فيصلو وڌيڪ پختو ٿي ويو ۽ هن اصل تصنيف جي سمورن 600 بابن تي مشتمل مڪمل، غيرمختصر ۽ وفادار ترجمو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Wriggins207">Wriggins، 1996، ص 207.</ref> == اصل تصنيفون == جيتوڻيڪ شوانزانگ بنيادي طور پنهنجي ترجمي واري ڪم سبب مشهور آهي، پر هن ڪجهه اصل تصنيفون پڻ لکيون. 646ع ۾ شهنشاهه جي درخواست تي شوانزانگ پنهنجو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' مڪمل ڪيو، جيڪو وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۽ هندستان جي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf "Has Xuanzang really been in Mathurā?: Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia — How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim."] ڪتاب: ''Essays on East Asian Religion and Culture: Festschrift in Honor of Nishiwaki Tsuneki on the Occasion of His 65th Birthday''، ايڊيٽر: Christian Wittern ۽ Shi Lishan، ڪيوٽو، 2007، ص 35–73، خاص طور ص 35.</ref> هن ڪتاب جو پهريون فرانسيسي ترجمو چين جي ٻولي ۽ ثقافت جي ماهر [[ستانسلاس جوليان]] 1857ع ۾ ڪيو. شوانزانگ [[يوگاچار]] ٻڌ فلسفي بابت هڪ وڏي تصنيف ''[[چينگ ويشي لون]]'' پڻ تيار ڪئي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Xuanzang's Translations and Works |url=http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |access-date=2022-09-27 |website=www.acmuller.net |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921202237/http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |url-status=live}}</ref> هن ڏانهن منسوب هڪ ٻي اصل تصنيف ''باشي گُوئيجو سونگ'' (八識規矩頌) آهي، جنهن جي عنوان جي معنيٰ '''اٺن شعورن جي جوڙجڪ بابت منظوم بيت''' آهي.<ref name=":0" /> شوانزانگ جي سوانح عمري پڻ ٻڌ راهب '''هوئيلي''' (慧立) لکي هئي. شوانزانگ جي سفرنامي ۽ هوئيلي جي لکيل سوانح عمريءَ جا انگريزي ترجما [[سيموئل بيل]] ترتيبوار 1884ع ۽ 1911ع ۾ شايع ڪيا.<ref>Beal، 1884.</ref><ref>Beal، 1911.</ref> ٿامس واٽرس جو تفصيلي حاشين سان گڏ انگريزي ترجمو [[ٿامس وليم رائس ڊيوڊس]] ۽ [[اسٽيفن ووٽن بشيل]] مرتب ڪيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1905ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. === ڇاپا === {{refbegin}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India, 629-645 A.D. Vol.1 |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |year=1904 |publisher=Royal Asiatic Society, London}} [https://archive.org/details/onyuanchwangstr01wattgoog ٻيو جلد]. ٻيهر ڇاپو: Hesperides Press، 1996. {{ISBN|978-1-4067-1387-9}}. * Beal, Samuel (1884). ''Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang''. ٻه جلد. مترجم: Samuel Beal. لنڊن، 1884. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Oriental Books Reprint Corporation، 1969. [https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsuoft پهريون جلد]، [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft ٻيو جلد]. * Julien, Stanislas (1857/1858). ''Mémoires sur les contrées occidentales''. L'Imprimerie impériale، پيرس. [https://archive.org/details/mmoiressurlesco01juligoog پهريون جلد]، [https://archive.org/details/mmoiressurlesco00juligoog ٻيو جلد]. * Li, Rongxi (مترجم) (1995). ''The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-02-8}}. {{refend}} == تاريخي ۽ ثقافتي ورثو == [[File:Xuanzang Temple 01.jpg|upright=1.13|right|thumb|[[تائيوان]] ۾ [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]].]] شوانزانگ جو ڪتاب ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال|اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') چيني ٻڌ زائرين پاران وچ ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي ملڪن بابت لکيل سڀ کان ڊگهن ۽ تفصيلي سفرنامن مان هڪ آهي، جيڪو ايندڙ نسلن تائين محفوظ رهيو آهي. جيتوڻيڪ سندس هندستان جي سفر جو بنيادي مقصد ٻڌمت جا مذهبي ڪتاب حاصل ڪرڻ ۽ ٻڌمت جي تعليم پرائڻ هو، پر هن پنهنجي سفر دوران ان کان گهڻو وڌيڪ ڪم ڪيو. هن جن ملڪن ۽ علائقن جو دورو ڪيو، انهن جي سياسي ۽ سماجي حالتن بابت قيمتي معلومات پڻ محفوظ ڪئي. [[بنگال]] ۾ سندس دورو ڪيل ماڳن، خاص طور [[ڪرڻ سورن]] جي ويجهو رڪت مريتيڪا (Raktamrittika)، [[پونڊر نگر]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن، [[سمتٽ]]، [[تامرلپتي]] ۽ [[هريڪيل]] بابت سندس احوال بنگال جي آثار قديمه واري تاريخ کي مرتب ڪرڻ ۾ نهايت مددگار ثابت ٿيا آهن. سندس سفرنامي مان ستين صدي عيسويءَ جي بنگال جي تاريخ، خاص طور [[ششांक]] جي حڪمرانيءَ هيٺ [[گوڙ]] جي بادشاهت بابت پڻ اهم ڄاڻ ملي ٿي، جيتوڻيڪ سندس ڪجهه بيانن ۾ جانبداري به نظر اچي ٿي. شوانزانگ ٻڌمت جا 657 سنسڪرت متن حاصل ڪيا ۽ انهن جو ترجمو ڪرڻ جو ڪم ڪيو. هن هندستان جي مختلف تعليمي مرڪزن ۾ ٻڌمت جي اعليٰ تعليم حاصل ڪئي. سندس انهن سرگرمين جو گهڻو احوال ''شي يو جي'' (Xiyu Ji) جي ساٿي ڪتاب، يعني شوانزانگ جي سوانح عمريءَ ۾ ملي ٿو، جيڪا ٻڌ راهب هوئي لي (Huili) ''شوانزانگ جي زندگي'' (''Life of Xuanzang'') جي عنوان سان لکي. [[دل سُوتر]] (Heart Sutra) جو شوانزانگ وارو ترجمو چين ۾ هن سُوتر جي تشريحن ۽ چين، ڪوريا، ويٽنام ۽ جاپان ۾ ان جي مذهبي تلاوت جي روايتن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.<ref name="nattier188">Nattier، 1992ع، ص 188.</ref> چيني ترجمي جي روايتن جي لحاظ کان سندس ترجمي جو انداز ڪڏهن ڪڏهن ڳرو ۽ حد کان وڌيڪ لفظي سمجهيو ويندو هو، پر ان ۾ علمي اصطلاحن جي لحاظ کان اهم نواڻ پڻ موجود هئي. عام طور جن متنن جا ترجما اڳوڻي مترجم [[ڪماراجيو]] پڻ ڪيا هئا، انهن ۾ ڪماراجيو جا ترجما وڌيڪ مقبول رهيا.<ref name="nattier188" /> === افسانوي ادب ۾ === شوانزانگ جي [[ريشم جو رستو|ريشم جي رستي]] ذريعي ڪيل سفر ۽ ان سان لاڳاپيل پيدا ٿيل ڏندڪٿائن [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور جي مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') کي متاثر ڪيو. هي ناول [[چيني ادب]] جي عظيم ڪلاسيڪي تصنيفن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. هن ناول ۾ شوانزانگ جو افسانوي ڪردار '''تانگ سانزانگ''' (Tang Sanzang) آهي، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] جي هڪ شاگرد '''سونهري جهنگور''' (Golden Cicada) جو ٻيهر جنم ڏيکاريو ويو آهي. سندس سفر دوران چار طاقتور شاگرد سندس حفاظت ڪندا آهن. انهن مان هڪ [[سن ووڪونگ]] (Sun Wukong)، جنهن کي '''باندر بادشاهه''' پڻ چيو ويندو آهي، عوام ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو. هن ڪردار [[چيني ثقافت]] ۽ جديد [[جاپان]]ي [[مانگا]] ۽ [[اينيمي]] تي گهرو اثر وڌو. انهن ۾ مشهور سلسلا ''[[ڊريگن بال]]'' (Dragon Ball) ۽ ''[[سائيوڪي (مانگا)|سائيوڪي]]'' (Saiyuki) پڻ شامل آهن. هي ڪردار اولهه جي ملڪن ۾ [[آرٿر ويلي]] جي انگريزي ترجمي ۽ پوءِ مشهور ٽيليويزن سلسلي ''[[منڪي (ٽيليويزن سلسلو)|منڪي]]'' (Monkey) جي ذريعي پڻ سڃاتو ويو. [[يوان گهراڻو|يوان گهراڻي]] جي دور ۾ پڻ '''وو چانگ لنگ''' (Wu Changling؛ 吳昌齡) شوانزانگ جي مذهبي ڪتاب حاصل ڪرڻ واري سفر بابت هڪ ناٽڪ لکيو هو. 2016ع ۾ ''[[شوانزانگ (فلم)|شوانزانگ]]'' (Xuanzang) نالي فلم رليز ڪئي وئي، جيڪا چين ۽ هندستان جي سرڪاري سهڪار سان تيار ٿيل فلم هئي. ان کي 89هين [[اڪيڊمي ايوارڊ]] جي بهترين پرڏيهي ٻوليءَ واري فلم جي زمري ۾ چين جي اميدوار طور پيش ڪيو ويو. فلم جي سئنيماٽوگرافيءَ جي ساراهه ڪئي وئي، پر اها آخري نامزدگين ۾ جاءِ حاصل نه ڪري سگهي. === جسماني تبرڪ === شوانزانگ سان منسوب کوپڙيءَ جو هڪ تبرڪ 1956ع تائين چين جي [[تيانجن]] شهر جي '''عظيم شفقت جي مندر''' (Temple of Great Compassion) ۾ محفوظ هو. ان سال اهو تبرڪ [[نالندا]] آندو ويو. هڪ روايت موجب، ان جي منتقليءَ ۾ [[دلائي لاما]] جو ڪردار هو ۽ اهو هندستان کي پيش ڪيو ويو. اهو تبرڪ گهڻي عرصي تائين [[پٽنا ميوزيم]] ۾ محفوظ رهيو، پر 2007ع ۾ ان کي نالندا ۾ نئين تعمير ٿيل يادگاري هال ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>[http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html Relic of famous Chinese monk moved to new memorial hall in N India]. China.com، Xinhua، 11 فيبروري 2007ع. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220012920/http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html |date=20 February 2007}}</ref> چين جي [[سيچوان]] صوبي جي [[چينگدو]] شهر ۾ واقع [[وينشو مندر]] (Wenshu Monastery) پڻ دعويٰ ڪري ٿو ته شوانزانگ جي کوپڙيءَ جو هڪ حصو اتي محفوظ آهي. 1942ع ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] جا سپاهي شوانزانگ جي باقيات جو هڪ حصو [[نانجنگ]] مان کڻي ويا. اهي تبرڪ هاڻي جاپان جي [[نارا]] شهر ۾ واقع [[ياڪوشي جي]] (Yakushi-ji) مندر ۾ محفوظ آهن.<ref>Arai, Kiyomi. "Yakushiji offers peace of mind." اصل ۾ ''Yomiuri Shimbun'' ۾ شايع ٿيل. [http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 Buddhist Channel Website]، 25 سيپٽمبر 2008ع؛ حاصل ڪيل 23 مئي 2009ع. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308150926/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 |date=8 March 2011}}</ref> مئي 1956ع ۾ جاپاني حڪومت شوانزانگ جي ڪجهه تبرڪن کي تائيوان جي حڪومت حوالي ڪيو. تائيوان جي حڪومت ان ڳالهه تي رضامندي ظاهر ڪئي ته باقي تبرڪ جاپان وٽ محفوظ رهن. واپس ڪيل تبرڪ آخرڪار [[تائيوان]] جي [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]] ۾ رکيا ويا. == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] جي [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا|وڏي جهنگلي هنس پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|هندستان جي [[بهار]] رياست ۾ [[نالندا]] جو شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان جي [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|2011ع ۾ شيان جي وڏي جهنگلي هنس پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] زيارتي خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چنگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) * ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا]] * [[ريشم جي رستي ذريعي ٻڌمت جي پکيڙ]] * [[ٻڌمت جي مخلوط سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني دريافتون]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[ييجنگ (راهب)|ييجنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان موڪليل ٻڌ مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. & Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. New Delhi: Aditya Prakashan. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book |author=Kahar Barat |title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters |url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ |year=2000 |publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies |isbn=978-0-933070-46-2 }} * Jain, Sandhya & Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. New Delhi: Ocean Books. == حوالا == === حوالن جون نشانيون === {{Reflist|30em}} === استعمال ڪيل ماخذ === {{refbegin}} * {{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=The Life of Hiuen-Tsiang |url=https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp |year=1911 |location=London |language=en |others=چيني ٻوليءَ مان راهب هوئي لي جي سوانح عمريءَ جو ترجمو؛ ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973ع؛ پراڻو ۽ مختصر ترجمو }} * {{cite book |last=Bernstein |first=Richard |title=Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |year=2001 |isbn=0-375-40009-5 |language=en }} * {{cite book |last=Christie |first=Anthony |title=Chinese Mythology |publisher=Hamlyn Publishing |location=Feltham, Middlesex |year=1968 |isbn=0600006379 |language=en }} * {{cite book |last=Gordon |first=Stewart |title=When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the Riches of the East |publisher=Da Capo Press, Perseus Books |year=2008 |isbn=0-306-81556-7 |language=en }} * {{cite book |last=Julien |first=Stanislas |title=Histoire de la vie de Hiouen-Thsang |url=https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog |year=1853 |location=Paris |language=fr |others=هوئي لي ۽ ين تسونگ جي بيان تي ٻڌل }} * {{cite book |last=Li |first=Yung-hsi |title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated) |publisher=Chinese Buddhist Association |location=Beijing |year=1959 |language=en |ref=harv }} * {{cite book |last=Li |first=Rongxi |title=A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty |publisher=Numata Center for Buddhist Translation and Research |location=Berkeley, California |year=1995 |isbn=1-886439-00-1 |language=en |others=جديد ۽ مڪمل انگريزي ترجمو }} * {{cite journal |last=Nattier |first=Jan |title=The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text? |journal=Journal of the International Association of Buddhist Studies |volume=15 |issue=2 |pages=153–223 |year=1992 |url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |archive-date=29 October 2013 |language=en }} * {{cite book |last=Saran |first=Mishi |title=Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang |publisher=Penguin Books |year=2005 |isbn=978-0-14-306439-8 |language=en }} * {{cite book |last=Sun |first=Shuyun |author-link=Sun Shuyun |title=Ten Thousand Miles Without a Cloud |publisher=Harper Perennial |year=2003 |isbn=0-00-712974-2 |language=en |others=شوانزانگ جي سفرن جي رستي تي ڪيل جديد سفر جو احوال }} * {{cite book |last=Waley |first=Arthur |title=The Real Tripitaka, and Other Pieces |publisher=G. Allen and Unwin |location=London |year=1952 |language=en }} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India |url=https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |year=1904 |language=en |others=1904ع–1905ع؛ ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، دهلي، 1973ع }} * {{cite book |last=Wriggins |first=Sally Hovey |title=Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road |publisher=Westview Press |year=1996 |language=en |others=نظرثاني ٿيل ڇاپو: The Silk Road Journey with Xuanzang، 2003ع }} * {{cite book |last=Wriggins |first=Sally Hovey |title=The Silk Road Journey with Xuanzang |publisher=Westview Press |location=Boulder, Colorado |year=2004 |isbn=0-8133-6599-6 |language=en }} * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, California |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url=https://books.google.com/books?id=5ABuAAAAMAAJ |language=en |ref=harv }} * {{cite book |last=Yu |first=Anthony C. |title=The Journey to the West |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago and London |year=1980 |orig-year=1977 |isbn=978-0-226-97150-6 |language=en |others=افسانوي ادب؛ مرتب ۽ مترجم: Anthony C. Yu }} {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Xuanzang}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاويهار، گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي]. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي معلومات] — انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005}} — ٻڌ راهب هوئيلي (沙门慧立) جي لکيل ''شوانزانگ جي زندگي'' جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي وضاحت ڪندڙ منظوم بيت] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ جي تصنيف، رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح (1986). {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:چيني ٻڌمت جا عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي ياترائن جا احوال]] [[زمرو:چيني سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] <references group="lower-alpha"/> 6f66r1lo7mtaql3oyaf2h6rlx62hlat 424190 424189 2026-10-21T20:19:03Z Intisar Ali 8681 /* */ 424190 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ/شوانزانگ | (native_name = | native_name_lang = | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} '''شوانزانگ''' يا '''هيونسانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> [[شوانزانگ]] 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> ==مؤرخ رميش چندر دت مطابق== [[فاهيان]] کان ٻن صدين کان به وڌيڪ عرصي کان پوءِ، اسان کي هڪ ٻئي چيني ٻڌ ڌرم جي ياتري، '''هيوئن سانگ''' (Houen Tsang يا Xuanzang)، جو هندستان بابت احوال ملي ٿو. هيوئن سانگ لڳ ڀڳ 630ع ۾ هندستان آيو. هن ڪيترن ئي سالن تائين هندستان ۾ سفر ڪيو ۽ اتي رهيو. هن مختلف بادشاهتن، انهن جي رهاڪن، سماجي حالتن ۽ رسم رواج بابت تفصيلي احوال ڇڏيو، جيڪو تاريخي لحاظ کان نهايت قيمتي آهي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en }}</ref> هيوئن سانگ [[ڪشمير]] ۽ [[مٿرا]] مان سفر ڪندي [[ڪروڪشيتر]] جي تاريخي جنگ واري ميدان ۽ [[هردوار]] جي مقدس تيرٿ جو دورو ڪيو. هردوار ۾ لکين ماڻهو [[گنگا ندي]] ۾ اشنان ڪرڻ ۽ پنهنجا گناهه ڌوئڻ جي مذهبي عقيدي سان گڏ ٿيندا هئا.<ref name="Dutt1908"/> ان وقت [[قنوج]] اتر هندستان جي شهنشاهه '''[[هرش ورڌن|شيلا دتيه ٻئي]]''' (Siladitya II) جي گاديءَ جو هنڌ هو. شيلا دتيه ٻڌ ڌرم جو پيروڪار هو ۽ هر پنجن سالن کان پوءِ هڪ وڏو مذهبي جشن وڏي شان ۽ شوڪت سان ملهائيندو هو، جنهن ۾ هندستان جي مختلف علائقن مان ويهن بادشاهن کي دعوت ڏني ويندي هئي.<ref name="Dutt1908"/> [[ايوڌيا]] مان گذرڻ کان پوءِ هيوئن سانگ [[پرياگ]] پهتو، جتي هندو وڏي تعداد ۾ گنگا ۾ اشنان ڪرڻ، روزا رکڻ ۽ ڪڏهن ڪڏهن اتي ئي زندگيءَ جو خاتمو آڻڻ جي ارادي سان ايندا هئا. انهن جو عقيدو هو ته اهڙي عمل سان کين آخرت ۾ وڌيڪ سٺي زندگي نصيب ٿيندي.<ref name="Dutt1908"/> [[بنارس]] پڻ هڪ اهم مقدس شهر هو، جتي ديوتا '''[[شِو|مهيشور]]''' (Mahesvara) جي پوڄا ڪئي ويندي هئي. شهر ۾ ويهه هندو مندر موجود هئا. اتي مهيشور جو ٽامي مان ٺهيل هڪ تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="Dutt1908"/> هيوئن سانگ ان مجسمي بابت لکي ٿو: <blockquote> ''«ان جي صورت نهايت سنجيده ۽ شاندار آهي، ۽ ائين محسوس ٿئي ٿو ڄڻ اهو حقيقت ۾ جيئرو هجي.»'' </blockquote> ٻڌ ڌرم جو هي چيني ياتري [[مگڌ]] ۾ گهڻو عرصو رهيو، ڇاڪاڻ ته اهو علائقو [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۽ ڪارنامن سان لاڳاپيل ڪيترين ئي مقدس يادگيرين جو مرڪز هو.<ref name="Dutt1908"/> ان وقت قديم شهر '''[[پاٽلي پتر]]''' کنڊرن ۾ تبديل ٿي چڪو هو. هيوئن سانگ [[گيا]] جي ٻڌ خانقاهن ۽ مشهور '''[[نالندا يونيورسٽي]]''' جو دورو ڪيو، جيڪا ان دور ۾ هندستان جو سڀ کان وڏو مذهبي ۽ تعليمي ادارو هئي.<ref name="Dutt1908"/> نالندا جي علمي عظمت بابت هيوئن سانگ لکي ٿو: <blockquote> ''«مختلف شهرن جا عالم، جيڪي بحث مباحثي ۾ جلد شهرت حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا، وڏي تعداد ۾ هتي ايندا هئا ته جيئن پنهنجا شڪ ۽ سوال دور ڪري سگهن. پوءِ علم جون اهي ڌارائون پري پري تائين پکڙجي وينديون هيون.»'' </blockquote> نالندا جو عظيم '''وِهار'''، يعني ٻڌ خانقاه، پنهنجي شهرت جي لائق هو. چئن بادشاهن ان جي تعمير ۾ حصو ورتو هو. جڏهن اها عمارت مڪمل ٿي ته هزارين ميل پري کان ماڻهو اتي ٿيندڙ علمي ۽ مذهبي گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيا.<ref name="Dutt1908"/> [[هرڻيه پربت]] (موجوده [[مونگير]] جي ڀرسان) ۽ [[چمپا]] (موجوده [[ڀاڳلپور]] جي ڀرسان) مان گذرندي هيوئن سانگ [[بنگال]] پهتو. ان وقت بنگال پنجن بادشاهتن ۾ ورهايل هو:<ref name="Dutt1908"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ هيوئن سانگ جي احوال موجب بنگال جون پنج بادشاهتون ! بادشاهت ! جاگرافيائي سڃاڻپ ! رهاڪن بابت احوال |- | '''[[پونڊراورڌن|پونڊرا]]''' (Pundra) | اتر بنگال | گهاٽي آبادي ۽ هر قسم جي اناج جي پيداوار سبب خوشحال علائقو |- | '''[[ڪامروپ]]''' (Kamarupa) | آسام | ماڻهو سادا، ايماندار، نسبتاً ننڍي قد ۽ ڳاڙهسري پيلي رنگت وارا بيان ڪيا ويا؛ سندن ٻولي هندستان جي ٻين علائقن جي ٻولين کان مختلف هئي |- | '''[[سمتٽ]]''' (Samatata) | اوڀر بنگال | ماڻهو ننڍي قد ۽ سانوري رنگت وارا، پر مضبوط، محنتي ۽ علم حاصل ڪرڻ جا شوقين بيان ڪيا ويا |- | '''[[ڪرناسورڻ]]''' (Karna Suvarna) | اولهه بنگال | گهاٽي آبادي؛ ماڻهو علم جا شوقين ۽ ايماندار |- | '''[[تامرلپتي]]''' (Tamralipti) | ڏکڻ اولهه بنگال جو سامونڊي ڪنارو | ماڻهو مضبوط، بهادر، پر جلدباز ۽ تيز مزاج بيان ڪيا ويا |} پونڊرا جي آبادي گهاٽي هئي ۽ اهو علائقو هر قسم جي اناج جي پيداوار ۾ شاهوڪار هو. ڪامروپ جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا؛ سندن ٻولي هندستان جي ٻين علائقن جي ٻولين کان مختلف هئي.<ref name="Dutt1908"/> سمتٽ جي ماڻهن کي هيوئن سانگ مضبوط، علم دوست ۽ تعليم حاصل ڪرڻ ۾ محنتي قرار ڏنو. روميش چندر دت جي راءِ موجب اوڀر بنگال جي ماڻهن بابت اها وصف سندس پنهنجي زماني ۾ به لاڳو ٿيندي هئي. تامرلپتي جا ماڻهو بهادر، پر تڪڙا ۽ جلدباز هئا، جڏهن ته ڪرناسورڻ جا ماڻهو علم جا شوقين ۽ ايماندار بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="Dutt1908"/> بنگال کان ڏکڻ طرف سفر ڪندي هيوئن سانگ [[اوڙيسا]] پهتو، جتي ماڻهو اتر هندستان کان مختلف ٻولي ڳالهائيندا هئا. اتان هو [[ڪلنگا]] ۽ وسيع [[آنڌرا]] ملڪ مان گذريو.<ref name="Dutt1908"/> هن ٻن جبلن تي واقع ٻڌ خانقاهن، '''پوروَشيلا''' (Parvasila) ۽ '''اپروَشيلا''' (Aparasila)، جو دورو ڪيو. دت جي بيان موجب اپروَشيلا جي سڃاڻپ [[ڪرشنا ندي]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع [[امراوتي]] جي ٻڌ اسٽوپا سان ڪئي وئي هئي.<ref name="Dutt1908"/> ڪرشنا نديءَ جي ڏکڻ ۾ [[چولا گهراڻو|چولا]]، [[دراوڙ]] ۽ '''ملاڪوٽ''' (Malakuta) جون بادشاهتون واقع هيون. انهن علائقن جو سفر ڪرڻ کان پوءِ هيوئن سانگ اتر طرف رخ ڪيو ۽ آخرڪار [[مهاراشٽر]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن جي ماڻهن کي ان زماني ۾ هندستان جي بهادر قومن مان شمار ڪيو ويندو هو.<ref name="Dutt1908"/> هيوئن سانگ مهاراشٽر جي ماڻهن جي بهادري، وفاداري ۽ جنگي روايتن بابت لکي ٿو: <blockquote> ''«پنهنجن محسنن جا هو ٿورائتا هوندا آهن، پر پنهنجن دشمنن لاءِ بي رحم هوندا آهن. جيڪڏهن کين بي عزت ڪيو وڃي ته هو بدلو وٺڻ لاءِ پنهنجي جان به خطري ۾ وجهي ڇڏيندا آهن. جيڪڏهن ڪو مصيبت ۾ ڦاٿل ماڻهو کانئن مدد گهري ته هو پنهنجي ذات کي وساري، تڪڙو سندس مدد ڪرڻ لاءِ پهچي ويندا آهن.»'' </blockquote> هيوئن سانگ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> ''«جڏهن هو ڪنهن کان بدلو وٺڻ جو ارادو ڪندا آهن ته پهرين پنهنجي دشمن کي خبردار ڪندا آهن. پوءِ ٻئي ڌريون هٿياربند ٿي ڀالن سان هڪ ٻئي تي حملو ڪنديون آهن. جيڪڏهن ڪو سپهه سالار جنگ هارائي وڃي ته کيس سزا ڏيڻ بدران عورتن جا ڪپڙا پيش ڪيا ويندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ هو شرمساريءَ سبب پاڻ موت ڳولڻ تي مجبور ٿيندو آهي.»'' </blockquote> اهي بيان هيوئن سانگ جي سفرنامي ۾ درج ٿيل مشاهدا آهن، جن کي ان دور جي سماجي ۽ جنگي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> مهاراشٽر جي اڀرندي سرحد تي هيوئن سانگ مشهور '''[[اجنتا جون غارون]]''' ڏٺيون. ان کان پوءِ هو [[مالوا]] پهتو ۽ اتان [[ڪاٺياواڙ]] جي اپٻيٽ ۾ واقع خوشحال '''[[ولڀي]]''' (Valabhi) جي بادشاهت ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Dutt1908"/> ولڀي جي ماڻهن کي سامونڊي واپار مان تمام گهڻي دولت حاصل ٿيندي هئي. هيوئن سانگ لکي ٿو: <blockquote> ''«هتي لڳ ڀڳ هڪ سؤ اهڙا خاندان آهن، جن مان هر هڪ وٽ هڪ سؤ لک جيتري دولت آهي. ڏورانهن ملڪن مان ايندڙ ناياب ۽ قيمتي شيون هتي وڏي مقدار ۾ گڏ ڪيون وڃن ٿيون.»'' </blockquote> ان کان پوءِ هيوئن سانگ [[گجرات]]، [[اجين]] ۽ [[سنڌ]] مان گذريو ۽ آخرڪار 645ع ۾ هندستان ڇڏي [[چين]] واپس روانو ٿيو.<ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت جي بيان موجب هيوئن سانگ پنهنجي سفر دوران تقريباً هر بادشاهت ۾ [[هندومت]] ۽ [[ٻڌ ڌرم]]، هندو مندرن ۽ ٻڌ خانقاهن کي هڪ ئي وقت موجود ۽ ترقي ڪندي ڏٺو.<ref name="Dutt1908"/> دت جي راءِ موجب، چند مذهبي جبر ڪندڙ بادشاهن جي عملن کان سواءِ، قديم هندستان ۾ مذهبي جبر نسبتاً گهٽ هو، ۽ هندومت ۽ ٻڌ ڌرم هڪ هزار سالن کان وڌيڪ عرصي تائين هڪ ٻئي جي احترام ۽ رواداريءَ سان گڏ ترقي ڪندا رهيا. اهو دت جو تاريخي تعبير آهي، جنهن کي سڀني دورن ۽ علائقن بابت غيرمشروط حقيقت نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> دت لکي ٿو ته چيني سياحن ۽ يوناني مصنفن، ٻنهي، قديم هندستان جي ماڻهن جي ايمانداري، سچائي ۽ نيڪ ڪرداريءَ بابت هڪجهڙا مثبت مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Dutt1908"/> هيوئن سانگ عام ماڻهن بابت لکي ٿو: <blockquote> ''«عام ماڻهن جي ڳالهه ڪجي ته جيتوڻيڪ هو فطري طور ڪڏهن ڪڏهن هلڪي طبيعت جا هوندا آهن، تڏهن به هو سچا ۽ عزت وارا آهن. پئسن جي معاملن ۾ هو ٺڳيءَ کان پاسو ڪندا آهن ۽ انصاف ڪرڻ وقت ٻين جو خيال رکندا آهن. هو ٻي جنم ۾ ملندڙ بدلي کان ڊڄندا آهن ۽ هن دنيا جي شين کي گهٽ اهميت ڏيندا آهن. سندن ورتاءُ ۾ نه فريب هوندو آهي ۽ نه غداري؛ هو پنهنجن قسمن ۽ واعدن جا پابند هوندا آهن.»'' </blockquote> اهو اقتباس هيوئن سانگ جي بيان ڪيل سماجي مشاهدي کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Dutt1908"/> هيوئن سانگ جي سفرنامي ۾ قديم هندستان جي انتظامي سرشتي بابت پڻ تفصيلي احوال ملي ٿو. سندس بيان موجب بادشاهه جي ذاتي ملڪيت ۽ سرڪاري زمينن مان حاصل ٿيندڙ آمدني چئن مکيه حصن ۾ ورهائي ويندي هئي:<ref name="Dutt1908"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ هيوئن سانگ موجب شاهي آمدنيءَ جي ورهاست ! حصو ! مقصد |- | '''پهريون حصو''' | رياست جا معاملا هلائڻ ۽ مذهبي قربانين يا رسمن لاءِ خرچ مهيا ڪرڻ |- | '''ٻيو حصو''' | وزيرن ۽ رياست جي اعليٰ عملدارن کي مالي سهائتا ڏيڻ |- | '''ٽيون حصو''' | غيرمعمولي قابليت رکندڙ ماڻهن کي انعام ڏيڻ |- | '''چوٿون حصو''' | مذهبي ادارن ۽ خيراتي ڪمن لاءِ امداد ڏيڻ |} هيوئن سانگ لکي ٿو: <blockquote> ''«بادشاهه جون ذاتي زمينون چئن مکيه حصن ۾ ورهايل آهن. پهريون حصو رياست جا ڪم هلائڻ ۽ مذهبي قربانين لاءِ آهي؛ ٻيو وزيرن ۽ رياست جي اعليٰ عملدارن کي مالي سهائتا ڏيڻ لاءِ؛ ٽيون غيرمعمولي قابليت رکندڙ ماڻهن کي انعام ڏيڻ لاءِ؛ ۽ چوٿون مذهبي ادارن جي خيراتي مدد لاءِ آهي، جنهن سان نيڪيءَ جو ميدان آباد ٿئي ٿو.»'' </blockquote> هيوئن سانگ جي بيان موجب عام ماڻهن تي ٽيڪس نسبتاً گهٽ هئا ۽ کانئن گهري ويندڙ ذاتي خدمت پڻ محدود هئي. هر ماڻهو پنهنجي ملڪيت امن سان سنڀاليندو هو ۽ ماڻهو پنهنجي گذران لاءِ زمين آباد ڪندا هئا.<ref name="Dutt1908"/> جيڪي ماڻهو شاهي زمينون پوکيندا هئا، تن کي پنهنجي پيداوار جو '''ڇهون حصو''' (1/6) خراج طور ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="Dutt1908"/> واپاري پنهنجو ڪاروبار هلائڻ لاءِ هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ آزادانه اچ وڃ ڪندا هئا. دريائن جي گذرگاهن ۽ رستن تي قائم محصولي چوڪين تان ٿورو محصول ادا ڪرڻ کان پوءِ گذرڻ جي اجازت هوندي هئي.<ref name="Dutt1908"/> هيوئن سانگ موجب، جڏهن سرڪاري اڏاوتن يا عوامي ڪمن لاءِ مزدوريءَ جي ضرورت پوندي هئي ته ماڻهن کان ڪم ورتو ويندو هو، پر ان جي عيوض کين اجورو ڏنو ويندو هو. اهو اجورو ڪيل ڪم جي مقدار مطابق مقرر ڪيو ويندو هو.<ref name="Dutt1908"/> فوجي دستا سرحدن جي حفاظت ڪندا هئا يا حڪومت جي حڪمن جي مخالفت ڪندڙن کي قابو ڪرڻ لاءِ مهمن تي موڪليا ويندا هئا. فوجي رات جي وقت شاهي محل جي چوڌاري پڻ پهرو ڏيندا هئا.<ref name="Dutt1908"/> فوج ۾ سپاهين جي ڀرتي ضرورت مطابق ڪئي ويندي هئي. کين مقرر معاوضي جو واعدو ڪيو ويندو هو ۽ سندن ڀرتي سرڪاري طور ڪئي ويندي هئي.<ref name="Dutt1908"/> هيوئن سانگ جي بيان موجب صوبن جي گورنرن، وزيرن، منصفن ۽ ٻين سرڪاري عملدارن کي پنهنجي ذاتي گذران لاءِ زمين جو هڪ مقرر حصو ڏنو ويندو هو.<ref name="Dutt1908"/> اهڙيءَ طرح هيوئن سانگ جو سفرنامو ستين صدي عيسويءَ جي هندستان جي مذهبي، تعليمي، سماجي، معاشي ۽ انتظامي زندگيءَ بابت هڪ اهم تاريخي ماخذ آهي.<ref name="Dutt1908"/> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> == چيني ٻڌمت تي اثر == [[File:Xuan Zang Statue.jpg|thumb|[[لوئويانگ]] جي [[لونگمين غارون|لونگمين غارن]] ۾ شوانزانگ جو مجسمو.]] پنهنجي سفرن دوران شوانزانگ ڪيترن ئي نامور ٻڌ استادن کان تعليم حاصل ڪئي، خاص طور تي [[نالندا]] ۾، جيڪو ٻڌمت جي تعليم جو هڪ مشهور مرڪز هو. جڏهن هو چين واپس موٽيو، تڏهن پاڻ سان لڳ ڀڳ 657 [[سنسڪرت]] متن کڻي آيو. شهنشاهه جي سرپرستيءَ هيٺ هن [[چانگ آن]]، يعني موجوده [[شيان]]، ۾ ترجمي جو هڪ وڏو ادارو قائم ڪيو، جنهن ۾ [[اوڀر ايشيا]] جي مختلف علائقن مان شاگردن ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. شوانزانگ ڏانهن ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن جي لڳ ڀڳ 1,330 جلدن يا حصن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي جو ڪم منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي مختلف فلسفيانه مڪتبن مان سندس سڀ کان وڌيڪ دلچسپي [[يوگاچار]] (瑜伽行派) ۾ هئي، جنهن کي '''رڳو شعور''' (唯識) جي فلسفيانه نظريي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن چين ۾ انهيءَ روايت تي ٻڌل هڪ فلسفيانه مڪتب قائم ڪيو.<ref name=":2" /> ستين صديءَ ۾ يوگاچار فلسفي بابت سندس علمي تحقيق چيني ٻڌمت ۽ بعد ۾ سڄي اوڀر ايشيا جي ٻڌمت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Garfield">{{cite book |last1=Garfield |first1=J.L. |last2=Westerhoff |first2=J. |title=Madhyamaka and Yogacara: Allies Or Rivals? |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0-19-023129-3 |url=https://books.google.com/books?id=9a7qBgAAQBAJ |pages=139–142}}</ref> انهن فلسفيانه روايتن جي متنن بابت شوانزانگ جي مطالعي، ترجمن ۽ تشريحن اوڀر ايشيا ۾ [[فاشيانگ]] (法相宗) مڪتب جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. شوانزانگ جا ڪجهه شاگرد، جهڙوڪ [[ڪوئيجي]] (窺基؛ 632ع–682ع) ۽ [[وونچوڪ]] (613ع–696ع)، پاڻ به اثرائتا مذهبي ۽ فلسفيانه ليکڪ بڻيا.<ref>[[Benjamin Penny]] (2002)، ''Religion and Biography in China and Tibet''، [https://books.google.com/books?id=-OeX3WCs9cIC&dq=Wonch'uk+influenced+Tibet&pg=PA110 ص 110].</ref><ref name=":1" /> جيتوڻيڪ فاشيانگ مڪتب پاڻ گهڻي عرصي تائين ترقي نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به [[ادراڪ]]، [[شعور]]، [[ڪرم]]، [[ٻيهر جنم]] ۽ ٻين موضوعن بابت ان جا فلسفيانه نظريا ٻڌمت جي ٻين وڌيڪ ڪامياب مڪتبن جي تعليمات جو حصو بڻجي ويا. شوانزانگ جو سڀ کان ويجهو ۽ ممتاز شاگرد ڪوئيجي (窺基) هو، جنهن کي فاشيانگ مڪتب جو پهريون مذهبي پيشوا تسليم ڪيو ويو. ڪوئيجي جي بيان ڪيل شوانزانگ جي منطقي استدلال کي چيني ٻڌمت جا عالم اڪثر صحيح نموني سمجهي نه سگهندا هئا، ڇاڪاڻ ته کين [[هندستاني منطق]] جي ضروري علمي پسمنظر جي کوٽ هئي.<ref name=":1">Eli Franco، "Xuanzang's proof of idealism." ''Horin''، جلد 11 (2004)، ص 199–212.</ref> شوانزانگ هندستاني ٻڌمت جي متنن جي چيني ٻوليءَ ۾ وسيع، پر نهايت احتياط سان ڪيل ترجمن سبب مشهور آهي. انهن ترجمن جي مدد سان بعد وارن عالمن لاءِ ڪجهه گم ٿي ويل هندستاني ٻڌمت جي اصل متنن جي مواد کي چيني ترجمن مان ٻيهر حاصل ڪرڻ ممڪن ٿيو. هن ڏانهن انهن متنن جي تشريح طور ''[[چينگ ويشي لون]]'' جي تصنيف يا ترتيب ڏيڻ جو ڪم پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو اوڀر ايشيا جي ٻڌمت جي سمورن مڪتبن جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻيو ۽ اڄ تائين پنهنجي اهميت برقرار رکيو اٿس.<ref>{{cite book |last1=To |first1=L. |last2=Li |first2=S.K. |title=The Prajna Paramita Heart Sutra |publisher=Sutra Translation Committee of the U.S. & Canada |series=Sutra Translation Committee of the United States and Canada dharma series |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920220440/https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> === حڪمت جي ڪمال وارو سوتر === شوانزانگ چين واپس موٽڻ وقت ''[[مهاپرجناپارميتا سوتر]]'' جا ٽي نسخا پاڻ سان کڻي آيو هو.<ref name="Wriggins206">Wriggins، 1996، ص 206.</ref> 660ع ۾ شوانزانگ پنهنجي شاگرد مترجمن جي هڪ جماعت سان گڏ هن تمام وڏي تصنيف جي ترجمي جو ڪم شروع ڪيو. هن اصل متن جي صحت ۽ اعتبار کي برقرار رکڻ لاءِ ٽنهي نسخن کي استعمال ڪيو.<ref name="Wriggins206" /> سندس ڪيترن شاگرد مترجمن کيس صلاح ڏني ته هن وڏي تصنيف جو مختصر ترجمو تيار ڪيو وڃي. تنهن هوندي به، ڪجهه خواب ڏسڻ کان پوءِ سندس فيصلو وڌيڪ پختو ٿي ويو ۽ هن اصل تصنيف جي سمورن 600 بابن تي مشتمل مڪمل، غيرمختصر ۽ وفادار ترجمو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Wriggins207">Wriggins، 1996، ص 207.</ref> == اصل تصنيفون == جيتوڻيڪ شوانزانگ بنيادي طور پنهنجي ترجمي واري ڪم سبب مشهور آهي، پر هن ڪجهه اصل تصنيفون پڻ لکيون. 646ع ۾ شهنشاهه جي درخواست تي شوانزانگ پنهنجو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' مڪمل ڪيو، جيڪو وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۽ هندستان جي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf "Has Xuanzang really been in Mathurā?: Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia — How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim."] ڪتاب: ''Essays on East Asian Religion and Culture: Festschrift in Honor of Nishiwaki Tsuneki on the Occasion of His 65th Birthday''، ايڊيٽر: Christian Wittern ۽ Shi Lishan، ڪيوٽو، 2007، ص 35–73، خاص طور ص 35.</ref> هن ڪتاب جو پهريون فرانسيسي ترجمو چين جي ٻولي ۽ ثقافت جي ماهر [[ستانسلاس جوليان]] 1857ع ۾ ڪيو. شوانزانگ [[يوگاچار]] ٻڌ فلسفي بابت هڪ وڏي تصنيف ''[[چينگ ويشي لون]]'' پڻ تيار ڪئي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Xuanzang's Translations and Works |url=http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |access-date=2022-09-27 |website=www.acmuller.net |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921202237/http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |url-status=live}}</ref> هن ڏانهن منسوب هڪ ٻي اصل تصنيف ''باشي گُوئيجو سونگ'' (八識規矩頌) آهي، جنهن جي عنوان جي معنيٰ '''اٺن شعورن جي جوڙجڪ بابت منظوم بيت''' آهي.<ref name=":0" /> شوانزانگ جي سوانح عمري پڻ ٻڌ راهب '''هوئيلي''' (慧立) لکي هئي. شوانزانگ جي سفرنامي ۽ هوئيلي جي لکيل سوانح عمريءَ جا انگريزي ترجما [[سيموئل بيل]] ترتيبوار 1884ع ۽ 1911ع ۾ شايع ڪيا.<ref>Beal، 1884.</ref><ref>Beal، 1911.</ref> ٿامس واٽرس جو تفصيلي حاشين سان گڏ انگريزي ترجمو [[ٿامس وليم رائس ڊيوڊس]] ۽ [[اسٽيفن ووٽن بشيل]] مرتب ڪيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1905ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. === ڇاپا === {{refbegin}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India, 629-645 A.D. Vol.1 |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |year=1904 |publisher=Royal Asiatic Society, London}} [https://archive.org/details/onyuanchwangstr01wattgoog ٻيو جلد]. ٻيهر ڇاپو: Hesperides Press، 1996. {{ISBN|978-1-4067-1387-9}}. * Beal, Samuel (1884). ''Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang''. ٻه جلد. مترجم: Samuel Beal. لنڊن، 1884. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Oriental Books Reprint Corporation، 1969. [https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsuoft پهريون جلد]، [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft ٻيو جلد]. * Julien, Stanislas (1857/1858). ''Mémoires sur les contrées occidentales''. L'Imprimerie impériale، پيرس. [https://archive.org/details/mmoiressurlesco01juligoog پهريون جلد]، [https://archive.org/details/mmoiressurlesco00juligoog ٻيو جلد]. * Li, Rongxi (مترجم) (1995). ''The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-02-8}}. {{refend}} == تاريخي ۽ ثقافتي ورثو == [[File:Xuanzang Temple 01.jpg|upright=1.13|right|thumb|[[تائيوان]] ۾ [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]].]] شوانزانگ جو ڪتاب ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال|اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') چيني ٻڌ زائرين پاران وچ ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي ملڪن بابت لکيل سڀ کان ڊگهن ۽ تفصيلي سفرنامن مان هڪ آهي، جيڪو ايندڙ نسلن تائين محفوظ رهيو آهي. جيتوڻيڪ سندس هندستان جي سفر جو بنيادي مقصد ٻڌمت جا مذهبي ڪتاب حاصل ڪرڻ ۽ ٻڌمت جي تعليم پرائڻ هو، پر هن پنهنجي سفر دوران ان کان گهڻو وڌيڪ ڪم ڪيو. هن جن ملڪن ۽ علائقن جو دورو ڪيو، انهن جي سياسي ۽ سماجي حالتن بابت قيمتي معلومات پڻ محفوظ ڪئي. [[بنگال]] ۾ سندس دورو ڪيل ماڳن، خاص طور [[ڪرڻ سورن]] جي ويجهو رڪت مريتيڪا (Raktamrittika)، [[پونڊر نگر]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن، [[سمتٽ]]، [[تامرلپتي]] ۽ [[هريڪيل]] بابت سندس احوال بنگال جي آثار قديمه واري تاريخ کي مرتب ڪرڻ ۾ نهايت مددگار ثابت ٿيا آهن. سندس سفرنامي مان ستين صدي عيسويءَ جي بنگال جي تاريخ، خاص طور [[ششांक]] جي حڪمرانيءَ هيٺ [[گوڙ]] جي بادشاهت بابت پڻ اهم ڄاڻ ملي ٿي، جيتوڻيڪ سندس ڪجهه بيانن ۾ جانبداري به نظر اچي ٿي. شوانزانگ ٻڌمت جا 657 سنسڪرت متن حاصل ڪيا ۽ انهن جو ترجمو ڪرڻ جو ڪم ڪيو. هن هندستان جي مختلف تعليمي مرڪزن ۾ ٻڌمت جي اعليٰ تعليم حاصل ڪئي. سندس انهن سرگرمين جو گهڻو احوال ''شي يو جي'' (Xiyu Ji) جي ساٿي ڪتاب، يعني شوانزانگ جي سوانح عمريءَ ۾ ملي ٿو، جيڪا ٻڌ راهب هوئي لي (Huili) ''شوانزانگ جي زندگي'' (''Life of Xuanzang'') جي عنوان سان لکي. [[دل سُوتر]] (Heart Sutra) جو شوانزانگ وارو ترجمو چين ۾ هن سُوتر جي تشريحن ۽ چين، ڪوريا، ويٽنام ۽ جاپان ۾ ان جي مذهبي تلاوت جي روايتن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.<ref name="nattier188">Nattier، 1992ع، ص 188.</ref> چيني ترجمي جي روايتن جي لحاظ کان سندس ترجمي جو انداز ڪڏهن ڪڏهن ڳرو ۽ حد کان وڌيڪ لفظي سمجهيو ويندو هو، پر ان ۾ علمي اصطلاحن جي لحاظ کان اهم نواڻ پڻ موجود هئي. عام طور جن متنن جا ترجما اڳوڻي مترجم [[ڪماراجيو]] پڻ ڪيا هئا، انهن ۾ ڪماراجيو جا ترجما وڌيڪ مقبول رهيا.<ref name="nattier188" /> === افسانوي ادب ۾ === شوانزانگ جي [[ريشم جو رستو|ريشم جي رستي]] ذريعي ڪيل سفر ۽ ان سان لاڳاپيل پيدا ٿيل ڏندڪٿائن [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور جي مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') کي متاثر ڪيو. هي ناول [[چيني ادب]] جي عظيم ڪلاسيڪي تصنيفن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. هن ناول ۾ شوانزانگ جو افسانوي ڪردار '''تانگ سانزانگ''' (Tang Sanzang) آهي، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] جي هڪ شاگرد '''سونهري جهنگور''' (Golden Cicada) جو ٻيهر جنم ڏيکاريو ويو آهي. سندس سفر دوران چار طاقتور شاگرد سندس حفاظت ڪندا آهن. انهن مان هڪ [[سن ووڪونگ]] (Sun Wukong)، جنهن کي '''باندر بادشاهه''' پڻ چيو ويندو آهي، عوام ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو. هن ڪردار [[چيني ثقافت]] ۽ جديد [[جاپان]]ي [[مانگا]] ۽ [[اينيمي]] تي گهرو اثر وڌو. انهن ۾ مشهور سلسلا ''[[ڊريگن بال]]'' (Dragon Ball) ۽ ''[[سائيوڪي (مانگا)|سائيوڪي]]'' (Saiyuki) پڻ شامل آهن. هي ڪردار اولهه جي ملڪن ۾ [[آرٿر ويلي]] جي انگريزي ترجمي ۽ پوءِ مشهور ٽيليويزن سلسلي ''[[منڪي (ٽيليويزن سلسلو)|منڪي]]'' (Monkey) جي ذريعي پڻ سڃاتو ويو. [[يوان گهراڻو|يوان گهراڻي]] جي دور ۾ پڻ '''وو چانگ لنگ''' (Wu Changling؛ 吳昌齡) شوانزانگ جي مذهبي ڪتاب حاصل ڪرڻ واري سفر بابت هڪ ناٽڪ لکيو هو. 2016ع ۾ ''[[شوانزانگ (فلم)|شوانزانگ]]'' (Xuanzang) نالي فلم رليز ڪئي وئي، جيڪا چين ۽ هندستان جي سرڪاري سهڪار سان تيار ٿيل فلم هئي. ان کي 89هين [[اڪيڊمي ايوارڊ]] جي بهترين پرڏيهي ٻوليءَ واري فلم جي زمري ۾ چين جي اميدوار طور پيش ڪيو ويو. فلم جي سئنيماٽوگرافيءَ جي ساراهه ڪئي وئي، پر اها آخري نامزدگين ۾ جاءِ حاصل نه ڪري سگهي. === جسماني تبرڪ === شوانزانگ سان منسوب کوپڙيءَ جو هڪ تبرڪ 1956ع تائين چين جي [[تيانجن]] شهر جي '''عظيم شفقت جي مندر''' (Temple of Great Compassion) ۾ محفوظ هو. ان سال اهو تبرڪ [[نالندا]] آندو ويو. هڪ روايت موجب، ان جي منتقليءَ ۾ [[دلائي لاما]] جو ڪردار هو ۽ اهو هندستان کي پيش ڪيو ويو. اهو تبرڪ گهڻي عرصي تائين [[پٽنا ميوزيم]] ۾ محفوظ رهيو، پر 2007ع ۾ ان کي نالندا ۾ نئين تعمير ٿيل يادگاري هال ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>[http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html Relic of famous Chinese monk moved to new memorial hall in N India]. China.com، Xinhua، 11 فيبروري 2007ع. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220012920/http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html |date=20 February 2007}}</ref> چين جي [[سيچوان]] صوبي جي [[چينگدو]] شهر ۾ واقع [[وينشو مندر]] (Wenshu Monastery) پڻ دعويٰ ڪري ٿو ته شوانزانگ جي کوپڙيءَ جو هڪ حصو اتي محفوظ آهي. 1942ع ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] جا سپاهي شوانزانگ جي باقيات جو هڪ حصو [[نانجنگ]] مان کڻي ويا. اهي تبرڪ هاڻي جاپان جي [[نارا]] شهر ۾ واقع [[ياڪوشي جي]] (Yakushi-ji) مندر ۾ محفوظ آهن.<ref>Arai, Kiyomi. "Yakushiji offers peace of mind." اصل ۾ ''Yomiuri Shimbun'' ۾ شايع ٿيل. [http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 Buddhist Channel Website]، 25 سيپٽمبر 2008ع؛ حاصل ڪيل 23 مئي 2009ع. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308150926/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 |date=8 March 2011}}</ref> مئي 1956ع ۾ جاپاني حڪومت شوانزانگ جي ڪجهه تبرڪن کي تائيوان جي حڪومت حوالي ڪيو. تائيوان جي حڪومت ان ڳالهه تي رضامندي ظاهر ڪئي ته باقي تبرڪ جاپان وٽ محفوظ رهن. واپس ڪيل تبرڪ آخرڪار [[تائيوان]] جي [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]] ۾ رکيا ويا. == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] جي [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا|وڏي جهنگلي هنس پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|هندستان جي [[بهار]] رياست ۾ [[نالندا]] جو شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان جي [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|2011ع ۾ شيان جي وڏي جهنگلي هنس پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] زيارتي خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چنگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) * ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا]] * [[ريشم جي رستي ذريعي ٻڌمت جي پکيڙ]] * [[ٻڌمت جي مخلوط سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني دريافتون]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[ييجنگ (راهب)|ييجنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان موڪليل ٻڌ مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. & Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. New Delhi: Aditya Prakashan. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book |author=Kahar Barat |title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters |url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ |year=2000 |publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies |isbn=978-0-933070-46-2 }} * Jain, Sandhya & Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. New Delhi: Ocean Books. == حوالا == === حوالن جون نشانيون === {{Reflist|30em}} === استعمال ڪيل ماخذ === {{refbegin}} * {{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=The Life of Hiuen-Tsiang |url=https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp |year=1911 |location=London |language=en |others=چيني ٻوليءَ مان راهب هوئي لي جي سوانح عمريءَ جو ترجمو؛ ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973ع؛ پراڻو ۽ مختصر ترجمو }} * {{cite book |last=Bernstein |first=Richard |title=Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |year=2001 |isbn=0-375-40009-5 |language=en }} * {{cite book |last=Christie |first=Anthony |title=Chinese Mythology |publisher=Hamlyn Publishing |location=Feltham, Middlesex |year=1968 |isbn=0600006379 |language=en }} * {{cite book |last=Gordon |first=Stewart |title=When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the Riches of the East |publisher=Da Capo Press, Perseus Books |year=2008 |isbn=0-306-81556-7 |language=en }} * {{cite book |last=Julien |first=Stanislas |title=Histoire de la vie de Hiouen-Thsang |url=https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog |year=1853 |location=Paris |language=fr |others=هوئي لي ۽ ين تسونگ جي بيان تي ٻڌل }} * {{cite book |last=Li |first=Yung-hsi |title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated) |publisher=Chinese Buddhist Association |location=Beijing |year=1959 |language=en |ref=harv }} * {{cite book |last=Li |first=Rongxi |title=A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty |publisher=Numata Center for Buddhist Translation and Research |location=Berkeley, California |year=1995 |isbn=1-886439-00-1 |language=en |others=جديد ۽ مڪمل انگريزي ترجمو }} * {{cite journal |last=Nattier |first=Jan |title=The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text? |journal=Journal of the International Association of Buddhist Studies |volume=15 |issue=2 |pages=153–223 |year=1992 |url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |archive-date=29 October 2013 |language=en }} * {{cite book |last=Saran |first=Mishi |title=Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang |publisher=Penguin Books |year=2005 |isbn=978-0-14-306439-8 |language=en }} * {{cite book |last=Sun |first=Shuyun |author-link=Sun Shuyun |title=Ten Thousand Miles Without a Cloud |publisher=Harper Perennial |year=2003 |isbn=0-00-712974-2 |language=en |others=شوانزانگ جي سفرن جي رستي تي ڪيل جديد سفر جو احوال }} * {{cite book |last=Waley |first=Arthur |title=The Real Tripitaka, and Other Pieces |publisher=G. Allen and Unwin |location=London |year=1952 |language=en }} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India |url=https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |year=1904 |language=en |others=1904ع–1905ع؛ ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، دهلي، 1973ع }} * {{cite book |last=Wriggins |first=Sally Hovey |title=Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road |publisher=Westview Press |year=1996 |language=en |others=نظرثاني ٿيل ڇاپو: The Silk Road Journey with Xuanzang، 2003ع }} * {{cite book |last=Wriggins |first=Sally Hovey |title=The Silk Road Journey with Xuanzang |publisher=Westview Press |location=Boulder, Colorado |year=2004 |isbn=0-8133-6599-6 |language=en }} * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, California |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url=https://books.google.com/books?id=5ABuAAAAMAAJ |language=en |ref=harv }} * {{cite book |last=Yu |first=Anthony C. |title=The Journey to the West |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago and London |year=1980 |orig-year=1977 |isbn=978-0-226-97150-6 |language=en |others=افسانوي ادب؛ مرتب ۽ مترجم: Anthony C. Yu }} {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Xuanzang}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاويهار، گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي]. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي معلومات] — انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005}} — ٻڌ راهب هوئيلي (沙门慧立) جي لکيل ''شوانزانگ جي زندگي'' جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي وضاحت ڪندڙ منظوم بيت] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ جي تصنيف، رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح (1986). {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:چيني ٻڌمت جا عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي ياترائن جا احوال]] [[زمرو:چيني سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] <references group="lower-alpha"/> 4j0m3o4ev0q9iw75say1dh548q1d124 424191 424190 2026-10-21T20:20:15Z Intisar Ali 8681 424191 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ/شوانزانگ | (native_name = | native_name_lang = | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} '''شوانزانگ''' يا '''هيونسانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> [[شوانزانگ]] 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> ==مؤرخ رميش چندر دت مطابق== [[فاهيان]] کان ٻن صدين کان به وڌيڪ عرصي کان پوءِ، اسان کي هڪ ٻئي چيني ٻڌ ڌرم جي ياتري، '''هيوئن سانگ''' (Houen Tsang يا Xuanzang)، جو هندستان بابت احوال ملي ٿو. هيوئن سانگ لڳ ڀڳ 630ع ۾ هندستان آيو. هن ڪيترن ئي سالن تائين هندستان ۾ سفر ڪيو ۽ اتي رهيو. هن مختلف بادشاهتن، انهن جي رهاڪن، سماجي حالتن ۽ رسم رواج بابت تفصيلي احوال ڇڏيو، جيڪو تاريخي لحاظ کان نهايت قيمتي آهي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en }}</ref> هيوئن سانگ [[ڪشمير]] ۽ [[مٿرا]] مان سفر ڪندي [[ڪروڪشيتر]] جي تاريخي جنگ واري ميدان ۽ [[هردوار]] جي مقدس تيرٿ جو دورو ڪيو. هردوار ۾ لکين ماڻهو [[گنگا ندي]] ۾ اشنان ڪرڻ ۽ پنهنجا گناهه ڌوئڻ جي مذهبي عقيدي سان گڏ ٿيندا هئا.<ref name="Dutt1908"/> ان وقت [[قنوج]] اتر هندستان جي شهنشاهه '''[[هرش ورڌن|شيلا دتيه ٻئي]]''' (Siladitya II) جي گاديءَ جو هنڌ هو. شيلا دتيه ٻڌ ڌرم جو پيروڪار هو ۽ هر پنجن سالن کان پوءِ هڪ وڏو مذهبي جشن وڏي شان ۽ شوڪت سان ملهائيندو هو، جنهن ۾ هندستان جي مختلف علائقن مان ويهن بادشاهن کي دعوت ڏني ويندي هئي.<ref name="Dutt1908"/> [[ايوڌيا]] مان گذرڻ کان پوءِ هيوئن سانگ [[پرياگ]] پهتو، جتي هندو وڏي تعداد ۾ گنگا ۾ اشنان ڪرڻ، روزا رکڻ ۽ ڪڏهن ڪڏهن اتي ئي زندگيءَ جو خاتمو آڻڻ جي ارادي سان ايندا هئا. انهن جو عقيدو هو ته اهڙي عمل سان کين آخرت ۾ وڌيڪ سٺي زندگي نصيب ٿيندي.<ref name="Dutt1908"/> [[بنارس]] پڻ هڪ اهم مقدس شهر هو، جتي ديوتا '''[[شِو|مهيشور]]''' (Mahesvara) جي پوڄا ڪئي ويندي هئي. شهر ۾ ويهه هندو مندر موجود هئا. اتي مهيشور جو ٽامي مان ٺهيل هڪ تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="Dutt1908"/> هيوئن سانگ ان مجسمي بابت لکي ٿو: <blockquote> ''«ان جي صورت نهايت سنجيده ۽ شاندار آهي، ۽ ائين محسوس ٿئي ٿو ڄڻ اهو حقيقت ۾ جيئرو هجي.»'' </blockquote> ٻڌ ڌرم جو هي چيني ياتري [[مگڌ]] ۾ گهڻو عرصو رهيو، ڇاڪاڻ ته اهو علائقو [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۽ ڪارنامن سان لاڳاپيل ڪيترين ئي مقدس يادگيرين جو مرڪز هو.<ref name="Dutt1908"/> ان وقت قديم شهر '''[[پاٽلي پتر]]''' کنڊرن ۾ تبديل ٿي چڪو هو. هيوئن سانگ [[گيا]] جي ٻڌ خانقاهن ۽ مشهور '''[[نالندا يونيورسٽي]]''' جو دورو ڪيو، جيڪا ان دور ۾ هندستان جو سڀ کان وڏو مذهبي ۽ تعليمي ادارو هئي.<ref name="Dutt1908"/> نالندا جي علمي عظمت بابت هيوئن سانگ لکي ٿو: <blockquote> ''«مختلف شهرن جا عالم، جيڪي بحث مباحثي ۾ جلد شهرت حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا، وڏي تعداد ۾ هتي ايندا هئا ته جيئن پنهنجا شڪ ۽ سوال دور ڪري سگهن. پوءِ علم جون اهي ڌارائون پري پري تائين پکڙجي وينديون هيون.»'' </blockquote> نالندا جو عظيم '''وِهار'''، يعني ٻڌ خانقاه، پنهنجي شهرت جي لائق هو. چئن بادشاهن ان جي تعمير ۾ حصو ورتو هو. جڏهن اها عمارت مڪمل ٿي ته هزارين ميل پري کان ماڻهو اتي ٿيندڙ علمي ۽ مذهبي گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيا.<ref name="Dutt1908"/> [[هرڻيه پربت]] (موجوده [[مونگير]] جي ڀرسان) ۽ [[چمپا]] (موجوده [[ڀاڳلپور]] جي ڀرسان) مان گذرندي هيوئن سانگ [[بنگال]] پهتو. ان وقت بنگال پنجن بادشاهتن ۾ ورهايل هو:<ref name="Dutt1908"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ هيوئن سانگ جي احوال موجب بنگال جون پنج بادشاهتون ! بادشاهت ! جاگرافيائي سڃاڻپ ! رهاڪن بابت احوال |- | '''[[پونڊراورڌن|پونڊرا]]''' (Pundra) | اتر بنگال | گهاٽي آبادي ۽ هر قسم جي اناج جي پيداوار سبب خوشحال علائقو |- | '''[[ڪامروپ]]''' (Kamarupa) | آسام | ماڻهو سادا، ايماندار، نسبتاً ننڍي قد ۽ ڳاڙهسري پيلي رنگت وارا بيان ڪيا ويا؛ سندن ٻولي هندستان جي ٻين علائقن جي ٻولين کان مختلف هئي |- | '''[[سمتٽ]]''' (Samatata) | اوڀر بنگال | ماڻهو ننڍي قد ۽ سانوري رنگت وارا، پر مضبوط، محنتي ۽ علم حاصل ڪرڻ جا شوقين بيان ڪيا ويا |- | '''[[ڪرناسورڻ]]''' (Karna Suvarna) | اولهه بنگال | گهاٽي آبادي؛ ماڻهو علم جا شوقين ۽ ايماندار |- | '''[[تامرلپتي]]''' (Tamralipti) | ڏکڻ اولهه بنگال جو سامونڊي ڪنارو | ماڻهو مضبوط، بهادر، پر جلدباز ۽ تيز مزاج بيان ڪيا ويا |} پونڊرا جي آبادي گهاٽي هئي ۽ اهو علائقو هر قسم جي اناج جي پيداوار ۾ شاهوڪار هو. ڪامروپ جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا؛ سندن ٻولي هندستان جي ٻين علائقن جي ٻولين کان مختلف هئي.<ref name="Dutt1908"/> سمتٽ جي ماڻهن کي هيوئن سانگ مضبوط، علم دوست ۽ تعليم حاصل ڪرڻ ۾ محنتي قرار ڏنو. روميش چندر دت جي راءِ موجب اوڀر بنگال جي ماڻهن بابت اها وصف سندس پنهنجي زماني ۾ به لاڳو ٿيندي هئي. تامرلپتي جا ماڻهو بهادر، پر تڪڙا ۽ جلدباز هئا، جڏهن ته ڪرناسورڻ جا ماڻهو علم جا شوقين ۽ ايماندار بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="Dutt1908"/> بنگال کان ڏکڻ طرف سفر ڪندي هيوئن سانگ [[اوڙيسا]] پهتو، جتي ماڻهو اتر هندستان کان مختلف ٻولي ڳالهائيندا هئا. اتان هو [[ڪلنگا]] ۽ وسيع [[آنڌرا]] ملڪ مان گذريو.<ref name="Dutt1908"/> هن ٻن جبلن تي واقع ٻڌ خانقاهن، '''پوروَشيلا''' (Parvasila) ۽ '''اپروَشيلا''' (Aparasila)، جو دورو ڪيو. دت جي بيان موجب اپروَشيلا جي سڃاڻپ [[ڪرشنا ندي]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع [[امراوتي]] جي ٻڌ اسٽوپا سان ڪئي وئي هئي.<ref name="Dutt1908"/> ڪرشنا نديءَ جي ڏکڻ ۾ [[چولا گهراڻو|چولا]]، [[دراوڙ]] ۽ '''ملاڪوٽ''' (Malakuta) جون بادشاهتون واقع هيون. انهن علائقن جو سفر ڪرڻ کان پوءِ هيوئن سانگ اتر طرف رخ ڪيو ۽ آخرڪار [[مهاراشٽر]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن جي ماڻهن کي ان زماني ۾ هندستان جي بهادر قومن مان شمار ڪيو ويندو هو.<ref name="Dutt1908"/> هيوئن سانگ مهاراشٽر جي ماڻهن جي بهادري، وفاداري ۽ جنگي روايتن بابت لکي ٿو: <blockquote> ''«پنهنجن محسنن جا هو ٿورائتا هوندا آهن، پر پنهنجن دشمنن لاءِ بي رحم هوندا آهن. جيڪڏهن کين بي عزت ڪيو وڃي ته هو بدلو وٺڻ لاءِ پنهنجي جان به خطري ۾ وجهي ڇڏيندا آهن. جيڪڏهن ڪو مصيبت ۾ ڦاٿل ماڻهو کانئن مدد گهري ته هو پنهنجي ذات کي وساري، تڪڙو سندس مدد ڪرڻ لاءِ پهچي ويندا آهن.»'' </blockquote> هيوئن سانگ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> ''«جڏهن هو ڪنهن کان بدلو وٺڻ جو ارادو ڪندا آهن ته پهرين پنهنجي دشمن کي خبردار ڪندا آهن. پوءِ ٻئي ڌريون هٿياربند ٿي ڀالن سان هڪ ٻئي تي حملو ڪنديون آهن. جيڪڏهن ڪو سپهه سالار جنگ هارائي وڃي ته کيس سزا ڏيڻ بدران عورتن جا ڪپڙا پيش ڪيا ويندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ هو شرمساريءَ سبب پاڻ موت ڳولڻ تي مجبور ٿيندو آهي.»'' </blockquote> اهي بيان هيوئن سانگ جي سفرنامي ۾ درج ٿيل مشاهدا آهن، جن کي ان دور جي سماجي ۽ جنگي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> مهاراشٽر جي اڀرندي سرحد تي هيوئن سانگ مشهور '''[[اجنتا جون غارون]]''' ڏٺيون. ان کان پوءِ هو [[مالوا]] پهتو ۽ اتان [[ڪاٺياواڙ]] جي اپٻيٽ ۾ واقع خوشحال '''[[ولڀي]]''' (Valabhi) جي بادشاهت ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Dutt1908"/> ولڀي جي ماڻهن کي سامونڊي واپار مان تمام گهڻي دولت حاصل ٿيندي هئي. هيوئن سانگ لکي ٿو: <blockquote> ''«هتي لڳ ڀڳ هڪ سؤ اهڙا خاندان آهن، جن مان هر هڪ وٽ هڪ سؤ لک جيتري دولت آهي. ڏورانهن ملڪن مان ايندڙ ناياب ۽ قيمتي شيون هتي وڏي مقدار ۾ گڏ ڪيون وڃن ٿيون.»'' </blockquote> ان کان پوءِ هيوئن سانگ [[گجرات]]، [[اجين]] ۽ [[سنڌ]] مان گذريو ۽ آخرڪار 645ع ۾ هندستان ڇڏي [[چين]] واپس روانو ٿيو.<ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت جي بيان موجب هيوئن سانگ پنهنجي سفر دوران تقريباً هر بادشاهت ۾ [[هندومت]] ۽ [[ٻڌ ڌرم]]، هندو مندرن ۽ ٻڌ خانقاهن کي هڪ ئي وقت موجود ۽ ترقي ڪندي ڏٺو.<ref name="Dutt1908"/> دت جي راءِ موجب، چند مذهبي جبر ڪندڙ بادشاهن جي عملن کان سواءِ، قديم هندستان ۾ مذهبي جبر نسبتاً گهٽ هو، ۽ هندومت ۽ ٻڌ ڌرم هڪ هزار سالن کان وڌيڪ عرصي تائين هڪ ٻئي جي احترام ۽ رواداريءَ سان گڏ ترقي ڪندا رهيا. اهو دت جو تاريخي تعبير آهي، جنهن کي سڀني دورن ۽ علائقن بابت غيرمشروط حقيقت نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> دت لکي ٿو ته چيني سياحن ۽ يوناني مصنفن، ٻنهي، قديم هندستان جي ماڻهن جي ايمانداري، سچائي ۽ نيڪ ڪرداريءَ بابت هڪجهڙا مثبت مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Dutt1908"/> هيوئن سانگ عام ماڻهن بابت لکي ٿو: <blockquote> ''«عام ماڻهن جي ڳالهه ڪجي ته جيتوڻيڪ هو فطري طور ڪڏهن ڪڏهن هلڪي طبيعت جا هوندا آهن، تڏهن به هو سچا ۽ عزت وارا آهن. پئسن جي معاملن ۾ هو ٺڳيءَ کان پاسو ڪندا آهن ۽ انصاف ڪرڻ وقت ٻين جو خيال رکندا آهن. هو ٻي جنم ۾ ملندڙ بدلي کان ڊڄندا آهن ۽ هن دنيا جي شين کي گهٽ اهميت ڏيندا آهن. سندن ورتاءُ ۾ نه فريب هوندو آهي ۽ نه غداري؛ هو پنهنجن قسمن ۽ واعدن جا پابند هوندا آهن.»'' </blockquote> اهو اقتباس هيوئن سانگ جي بيان ڪيل سماجي مشاهدي کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Dutt1908"/> هيوئن سانگ جي سفرنامي ۾ قديم هندستان جي انتظامي سرشتي بابت پڻ تفصيلي احوال ملي ٿو. سندس بيان موجب بادشاهه جي ذاتي ملڪيت ۽ سرڪاري زمينن مان حاصل ٿيندڙ آمدني چئن مکيه حصن ۾ ورهائي ويندي هئي:<ref name="Dutt1908"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ هيوئن سانگ موجب شاهي آمدنيءَ جي ورهاست ! حصو ! مقصد |- | '''پهريون حصو''' | رياست جا معاملا هلائڻ ۽ مذهبي قربانين يا رسمن لاءِ خرچ مهيا ڪرڻ |- | '''ٻيو حصو''' | وزيرن ۽ رياست جي اعليٰ عملدارن کي مالي سهائتا ڏيڻ |- | '''ٽيون حصو''' | غيرمعمولي قابليت رکندڙ ماڻهن کي انعام ڏيڻ |- | '''چوٿون حصو''' | مذهبي ادارن ۽ خيراتي ڪمن لاءِ امداد ڏيڻ |} هيوئن سانگ لکي ٿو: <blockquote> ''«بادشاهه جون ذاتي زمينون چئن مکيه حصن ۾ ورهايل آهن. پهريون حصو رياست جا ڪم هلائڻ ۽ مذهبي قربانين لاءِ آهي؛ ٻيو وزيرن ۽ رياست جي اعليٰ عملدارن کي مالي سهائتا ڏيڻ لاءِ؛ ٽيون غيرمعمولي قابليت رکندڙ ماڻهن کي انعام ڏيڻ لاءِ؛ ۽ چوٿون مذهبي ادارن جي خيراتي مدد لاءِ آهي، جنهن سان نيڪيءَ جو ميدان آباد ٿئي ٿو.»'' </blockquote> هيوئن سانگ جي بيان موجب عام ماڻهن تي ٽيڪس نسبتاً گهٽ هئا ۽ کانئن گهري ويندڙ ذاتي خدمت پڻ محدود هئي. هر ماڻهو پنهنجي ملڪيت امن سان سنڀاليندو هو ۽ ماڻهو پنهنجي گذران لاءِ زمين آباد ڪندا هئا.<ref name="Dutt1908"/> جيڪي ماڻهو شاهي زمينون پوکيندا هئا، تن کي پنهنجي پيداوار جو '''ڇهون حصو''' (1/6) خراج طور ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="Dutt1908"/> واپاري پنهنجو ڪاروبار هلائڻ لاءِ هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ آزادانه اچ وڃ ڪندا هئا. دريائن جي گذرگاهن ۽ رستن تي قائم محصولي چوڪين تان ٿورو محصول ادا ڪرڻ کان پوءِ گذرڻ جي اجازت هوندي هئي.<ref name="Dutt1908"/> هيوئن سانگ موجب، جڏهن سرڪاري اڏاوتن يا عوامي ڪمن لاءِ مزدوريءَ جي ضرورت پوندي هئي ته ماڻهن کان ڪم ورتو ويندو هو، پر ان جي عيوض کين اجورو ڏنو ويندو هو. اهو اجورو ڪيل ڪم جي مقدار مطابق مقرر ڪيو ويندو هو.<ref name="Dutt1908"/> فوجي دستا سرحدن جي حفاظت ڪندا هئا يا حڪومت جي حڪمن جي مخالفت ڪندڙن کي قابو ڪرڻ لاءِ مهمن تي موڪليا ويندا هئا. فوجي رات جي وقت شاهي محل جي چوڌاري پڻ پهرو ڏيندا هئا.<ref name="Dutt1908"/> فوج ۾ سپاهين جي ڀرتي ضرورت مطابق ڪئي ويندي هئي. کين مقرر معاوضي جو واعدو ڪيو ويندو هو ۽ سندن ڀرتي سرڪاري طور ڪئي ويندي هئي.<ref name="Dutt1908"/> هيوئن سانگ جي بيان موجب صوبن جي گورنرن، وزيرن، منصفن ۽ ٻين سرڪاري عملدارن کي پنهنجي ذاتي گذران لاءِ زمين جو هڪ مقرر حصو ڏنو ويندو هو.<ref name="Dutt1908"/> اهڙيءَ طرح هيوئن سانگ جو سفرنامو ستين صدي عيسويءَ جي هندستان جي مذهبي، تعليمي، سماجي، معاشي ۽ انتظامي زندگيءَ بابت هڪ اهم تاريخي ماخذ آهي.<ref name="Dutt1908"/> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> ==مؤرخ رميش چندر دت مطابق== [[فاهيان]] کان ٻن صدين کان به وڌيڪ عرصي کان پوءِ، اسان کي هڪ ٻئي چيني ٻڌ ڌرم جي ياتري، '''هيوئن سانگ''' (Houen Tsang يا Xuanzang)، جو هندستان بابت احوال ملي ٿو. هيوئن سانگ لڳ ڀڳ 630ع ۾ هندستان آيو. هن ڪيترن ئي سالن تائين هندستان ۾ سفر ڪيو ۽ اتي رهيو. هن مختلف بادشاهتن، انهن جي رهاڪن، سماجي حالتن ۽ رسم رواج بابت تفصيلي احوال ڇڏيو، جيڪو تاريخي لحاظ کان نهايت قيمتي آهي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en }}</ref> هيوئن سانگ [[ڪشمير]] ۽ [[مٿرا]] مان سفر ڪندي [[ڪروڪشيتر]] جي تاريخي جنگ واري ميدان ۽ [[هردوار]] جي مقدس تيرٿ جو دورو ڪيو. هردوار ۾ لکين ماڻهو [[گنگا ندي]] ۾ اشنان ڪرڻ ۽ پنهنجا گناهه ڌوئڻ جي مذهبي عقيدي سان گڏ ٿيندا هئا.<ref name="Dutt1908"/> ان وقت [[قنوج]] اتر هندستان جي شهنشاهه '''[[هرش ورڌن|شيلا دتيه ٻئي]]''' (Siladitya II) جي گاديءَ جو هنڌ هو. شيلا دتيه ٻڌ ڌرم جو پيروڪار هو ۽ هر پنجن سالن کان پوءِ هڪ وڏو مذهبي جشن وڏي شان ۽ شوڪت سان ملهائيندو هو، جنهن ۾ هندستان جي مختلف علائقن مان ويهن بادشاهن کي دعوت ڏني ويندي هئي.<ref name="Dutt1908"/> [[ايوڌيا]] مان گذرڻ کان پوءِ هيوئن سانگ [[پرياگ]] پهتو، جتي هندو وڏي تعداد ۾ گنگا ۾ اشنان ڪرڻ، روزا رکڻ ۽ ڪڏهن ڪڏهن اتي ئي زندگيءَ جو خاتمو آڻڻ جي ارادي سان ايندا هئا. انهن جو عقيدو هو ته اهڙي عمل سان کين آخرت ۾ وڌيڪ سٺي زندگي نصيب ٿيندي.<ref name="Dutt1908"/> [[بنارس]] پڻ هڪ اهم مقدس شهر هو، جتي ديوتا '''[[شِو|مهيشور]]''' (Mahesvara) جي پوڄا ڪئي ويندي هئي. شهر ۾ ويهه هندو مندر موجود هئا. اتي مهيشور جو ٽامي مان ٺهيل هڪ تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="Dutt1908"/> هيوئن سانگ ان مجسمي بابت لکي ٿو: <blockquote> ''«ان جي صورت نهايت سنجيده ۽ شاندار آهي، ۽ ائين محسوس ٿئي ٿو ڄڻ اهو حقيقت ۾ جيئرو هجي.»'' </blockquote> ٻڌ ڌرم جو هي چيني ياتري [[مگڌ]] ۾ گهڻو عرصو رهيو، ڇاڪاڻ ته اهو علائقو [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۽ ڪارنامن سان لاڳاپيل ڪيترين ئي مقدس يادگيرين جو مرڪز هو.<ref name="Dutt1908"/> ان وقت قديم شهر '''[[پاٽلي پتر]]''' کنڊرن ۾ تبديل ٿي چڪو هو. هيوئن سانگ [[گيا]] جي ٻڌ خانقاهن ۽ مشهور '''[[نالندا يونيورسٽي]]''' جو دورو ڪيو، جيڪا ان دور ۾ هندستان جو سڀ کان وڏو مذهبي ۽ تعليمي ادارو هئي.<ref name="Dutt1908"/> نالندا جي علمي عظمت بابت هيوئن سانگ لکي ٿو: <blockquote> ''«مختلف شهرن جا عالم، جيڪي بحث مباحثي ۾ جلد شهرت حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا، وڏي تعداد ۾ هتي ايندا هئا ته جيئن پنهنجا شڪ ۽ سوال دور ڪري سگهن. پوءِ علم جون اهي ڌارائون پري پري تائين پکڙجي وينديون هيون.»'' </blockquote> نالندا جو عظيم '''وِهار'''، يعني ٻڌ خانقاه، پنهنجي شهرت جي لائق هو. چئن بادشاهن ان جي تعمير ۾ حصو ورتو هو. جڏهن اها عمارت مڪمل ٿي ته هزارين ميل پري کان ماڻهو اتي ٿيندڙ علمي ۽ مذهبي گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيا.<ref name="Dutt1908"/> [[هرڻيه پربت]] (موجوده [[مونگير]] جي ڀرسان) ۽ [[چمپا]] (موجوده [[ڀاڳلپور]] جي ڀرسان) مان گذرندي هيوئن سانگ [[بنگال]] پهتو. ان وقت بنگال پنجن بادشاهتن ۾ ورهايل هو:<ref name="Dutt1908"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ هيوئن سانگ جي احوال موجب بنگال جون پنج بادشاهتون ! بادشاهت ! جاگرافيائي سڃاڻپ ! رهاڪن بابت احوال |- | '''[[پونڊراورڌن|پونڊرا]]''' (Pundra) | اتر بنگال | گهاٽي آبادي ۽ هر قسم جي اناج جي پيداوار سبب خوشحال علائقو |- | '''[[ڪامروپ]]''' (Kamarupa) | آسام | ماڻهو سادا، ايماندار، نسبتاً ننڍي قد ۽ ڳاڙهسري پيلي رنگت وارا بيان ڪيا ويا؛ سندن ٻولي هندستان جي ٻين علائقن جي ٻولين کان مختلف هئي |- | '''[[سمتٽ]]''' (Samatata) | اوڀر بنگال | ماڻهو ننڍي قد ۽ سانوري رنگت وارا، پر مضبوط، محنتي ۽ علم حاصل ڪرڻ جا شوقين بيان ڪيا ويا |- | '''[[ڪرناسورڻ]]''' (Karna Suvarna) | اولهه بنگال | گهاٽي آبادي؛ ماڻهو علم جا شوقين ۽ ايماندار |- | '''[[تامرلپتي]]''' (Tamralipti) | ڏکڻ اولهه بنگال جو سامونڊي ڪنارو | ماڻهو مضبوط، بهادر، پر جلدباز ۽ تيز مزاج بيان ڪيا ويا |} پونڊرا جي آبادي گهاٽي هئي ۽ اهو علائقو هر قسم جي اناج جي پيداوار ۾ شاهوڪار هو. ڪامروپ جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا؛ سندن ٻولي هندستان جي ٻين علائقن جي ٻولين کان مختلف هئي.<ref name="Dutt1908"/> سمتٽ جي ماڻهن کي هيوئن سانگ مضبوط، علم دوست ۽ تعليم حاصل ڪرڻ ۾ محنتي قرار ڏنو. روميش چندر دت جي راءِ موجب اوڀر بنگال جي ماڻهن بابت اها وصف سندس پنهنجي زماني ۾ به لاڳو ٿيندي هئي. تامرلپتي جا ماڻهو بهادر، پر تڪڙا ۽ جلدباز هئا، جڏهن ته ڪرناسورڻ جا ماڻهو علم جا شوقين ۽ ايماندار بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="Dutt1908"/> بنگال کان ڏکڻ طرف سفر ڪندي هيوئن سانگ [[اوڙيسا]] پهتو، جتي ماڻهو اتر هندستان کان مختلف ٻولي ڳالهائيندا هئا. اتان هو [[ڪلنگا]] ۽ وسيع [[آنڌرا]] ملڪ مان گذريو.<ref name="Dutt1908"/> هن ٻن جبلن تي واقع ٻڌ خانقاهن، '''پوروَشيلا''' (Parvasila) ۽ '''اپروَشيلا''' (Aparasila)، جو دورو ڪيو. دت جي بيان موجب اپروَشيلا جي سڃاڻپ [[ڪرشنا ندي]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع [[امراوتي]] جي ٻڌ اسٽوپا سان ڪئي وئي هئي.<ref name="Dutt1908"/> ڪرشنا نديءَ جي ڏکڻ ۾ [[چولا گهراڻو|چولا]]، [[دراوڙ]] ۽ '''ملاڪوٽ''' (Malakuta) جون بادشاهتون واقع هيون. انهن علائقن جو سفر ڪرڻ کان پوءِ هيوئن سانگ اتر طرف رخ ڪيو ۽ آخرڪار [[مهاراشٽر]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن جي ماڻهن کي ان زماني ۾ هندستان جي بهادر قومن مان شمار ڪيو ويندو هو.<ref name="Dutt1908"/> هيوئن سانگ مهاراشٽر جي ماڻهن جي بهادري، وفاداري ۽ جنگي روايتن بابت لکي ٿو: <blockquote> ''«پنهنجن محسنن جا هو ٿورائتا هوندا آهن، پر پنهنجن دشمنن لاءِ بي رحم هوندا آهن. جيڪڏهن کين بي عزت ڪيو وڃي ته هو بدلو وٺڻ لاءِ پنهنجي جان به خطري ۾ وجهي ڇڏيندا آهن. جيڪڏهن ڪو مصيبت ۾ ڦاٿل ماڻهو کانئن مدد گهري ته هو پنهنجي ذات کي وساري، تڪڙو سندس مدد ڪرڻ لاءِ پهچي ويندا آهن.»'' </blockquote> هيوئن سانگ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> ''«جڏهن هو ڪنهن کان بدلو وٺڻ جو ارادو ڪندا آهن ته پهرين پنهنجي دشمن کي خبردار ڪندا آهن. پوءِ ٻئي ڌريون هٿياربند ٿي ڀالن سان هڪ ٻئي تي حملو ڪنديون آهن. جيڪڏهن ڪو سپهه سالار جنگ هارائي وڃي ته کيس سزا ڏيڻ بدران عورتن جا ڪپڙا پيش ڪيا ويندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ هو شرمساريءَ سبب پاڻ موت ڳولڻ تي مجبور ٿيندو آهي.»'' </blockquote> اهي بيان هيوئن سانگ جي سفرنامي ۾ درج ٿيل مشاهدا آهن، جن کي ان دور جي سماجي ۽ جنگي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> مهاراشٽر جي اڀرندي سرحد تي هيوئن سانگ مشهور '''[[اجنتا جون غارون]]''' ڏٺيون. ان کان پوءِ هو [[مالوا]] پهتو ۽ اتان [[ڪاٺياواڙ]] جي اپٻيٽ ۾ واقع خوشحال '''[[ولڀي]]''' (Valabhi) جي بادشاهت ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Dutt1908"/> ولڀي جي ماڻهن کي سامونڊي واپار مان تمام گهڻي دولت حاصل ٿيندي هئي. هيوئن سانگ لکي ٿو: <blockquote> ''«هتي لڳ ڀڳ هڪ سؤ اهڙا خاندان آهن، جن مان هر هڪ وٽ هڪ سؤ لک جيتري دولت آهي. ڏورانهن ملڪن مان ايندڙ ناياب ۽ قيمتي شيون هتي وڏي مقدار ۾ گڏ ڪيون وڃن ٿيون.»'' </blockquote> ان کان پوءِ هيوئن سانگ [[گجرات]]، [[اجين]] ۽ [[سنڌ]] مان گذريو ۽ آخرڪار 645ع ۾ هندستان ڇڏي [[چين]] واپس روانو ٿيو.<ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت جي بيان موجب هيوئن سانگ پنهنجي سفر دوران تقريباً هر بادشاهت ۾ [[هندومت]] ۽ [[ٻڌ ڌرم]]، هندو مندرن ۽ ٻڌ خانقاهن کي هڪ ئي وقت موجود ۽ ترقي ڪندي ڏٺو.<ref name="Dutt1908"/> دت جي راءِ موجب، چند مذهبي جبر ڪندڙ بادشاهن جي عملن کان سواءِ، قديم هندستان ۾ مذهبي جبر نسبتاً گهٽ هو، ۽ هندومت ۽ ٻڌ ڌرم هڪ هزار سالن کان وڌيڪ عرصي تائين هڪ ٻئي جي احترام ۽ رواداريءَ سان گڏ ترقي ڪندا رهيا. اهو دت جو تاريخي تعبير آهي، جنهن کي سڀني دورن ۽ علائقن بابت غيرمشروط حقيقت نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> دت لکي ٿو ته چيني سياحن ۽ يوناني مصنفن، ٻنهي، قديم هندستان جي ماڻهن جي ايمانداري، سچائي ۽ نيڪ ڪرداريءَ بابت هڪجهڙا مثبت مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Dutt1908"/> هيوئن سانگ عام ماڻهن بابت لکي ٿو: <blockquote> ''«عام ماڻهن جي ڳالهه ڪجي ته جيتوڻيڪ هو فطري طور ڪڏهن ڪڏهن هلڪي طبيعت جا هوندا آهن، تڏهن به هو سچا ۽ عزت وارا آهن. پئسن جي معاملن ۾ هو ٺڳيءَ کان پاسو ڪندا آهن ۽ انصاف ڪرڻ وقت ٻين جو خيال رکندا آهن. هو ٻي جنم ۾ ملندڙ بدلي کان ڊڄندا آهن ۽ هن دنيا جي شين کي گهٽ اهميت ڏيندا آهن. سندن ورتاءُ ۾ نه فريب هوندو آهي ۽ نه غداري؛ هو پنهنجن قسمن ۽ واعدن جا پابند هوندا آهن.»'' </blockquote> اهو اقتباس هيوئن سانگ جي بيان ڪيل سماجي مشاهدي کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Dutt1908"/> هيوئن سانگ جي سفرنامي ۾ قديم هندستان جي انتظامي سرشتي بابت پڻ تفصيلي احوال ملي ٿو. سندس بيان موجب بادشاهه جي ذاتي ملڪيت ۽ سرڪاري زمينن مان حاصل ٿيندڙ آمدني چئن مکيه حصن ۾ ورهائي ويندي هئي:<ref name="Dutt1908"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ هيوئن سانگ موجب شاهي آمدنيءَ جي ورهاست ! حصو ! مقصد |- | '''پهريون حصو''' | رياست جا معاملا هلائڻ ۽ مذهبي قربانين يا رسمن لاءِ خرچ مهيا ڪرڻ |- | '''ٻيو حصو''' | وزيرن ۽ رياست جي اعليٰ عملدارن کي مالي سهائتا ڏيڻ |- | '''ٽيون حصو''' | غيرمعمولي قابليت رکندڙ ماڻهن کي انعام ڏيڻ |- | '''چوٿون حصو''' | مذهبي ادارن ۽ خيراتي ڪمن لاءِ امداد ڏيڻ |} هيوئن سانگ لکي ٿو: <blockquote> ''«بادشاهه جون ذاتي زمينون چئن مکيه حصن ۾ ورهايل آهن. پهريون حصو رياست جا ڪم هلائڻ ۽ مذهبي قربانين لاءِ آهي؛ ٻيو وزيرن ۽ رياست جي اعليٰ عملدارن کي مالي سهائتا ڏيڻ لاءِ؛ ٽيون غيرمعمولي قابليت رکندڙ ماڻهن کي انعام ڏيڻ لاءِ؛ ۽ چوٿون مذهبي ادارن جي خيراتي مدد لاءِ آهي، جنهن سان نيڪيءَ جو ميدان آباد ٿئي ٿو.»'' </blockquote> هيوئن سانگ جي بيان موجب عام ماڻهن تي ٽيڪس نسبتاً گهٽ هئا ۽ کانئن گهري ويندڙ ذاتي خدمت پڻ محدود هئي. هر ماڻهو پنهنجي ملڪيت امن سان سنڀاليندو هو ۽ ماڻهو پنهنجي گذران لاءِ زمين آباد ڪندا هئا.<ref name="Dutt1908"/> جيڪي ماڻهو شاهي زمينون پوکيندا هئا، تن کي پنهنجي پيداوار جو '''ڇهون حصو''' (1/6) خراج طور ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="Dutt1908"/> واپاري پنهنجو ڪاروبار هلائڻ لاءِ هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ آزادانه اچ وڃ ڪندا هئا. دريائن جي گذرگاهن ۽ رستن تي قائم محصولي چوڪين تان ٿورو محصول ادا ڪرڻ کان پوءِ گذرڻ جي اجازت هوندي هئي.<ref name="Dutt1908"/> هيوئن سانگ موجب، جڏهن سرڪاري اڏاوتن يا عوامي ڪمن لاءِ مزدوريءَ جي ضرورت پوندي هئي ته ماڻهن کان ڪم ورتو ويندو هو، پر ان جي عيوض کين اجورو ڏنو ويندو هو. اهو اجورو ڪيل ڪم جي مقدار مطابق مقرر ڪيو ويندو هو.<ref name="Dutt1908"/> فوجي دستا سرحدن جي حفاظت ڪندا هئا يا حڪومت جي حڪمن جي مخالفت ڪندڙن کي قابو ڪرڻ لاءِ مهمن تي موڪليا ويندا هئا. فوجي رات جي وقت شاهي محل جي چوڌاري پڻ پهرو ڏيندا هئا.<ref name="Dutt1908"/> فوج ۾ سپاهين جي ڀرتي ضرورت مطابق ڪئي ويندي هئي. کين مقرر معاوضي جو واعدو ڪيو ويندو هو ۽ سندن ڀرتي سرڪاري طور ڪئي ويندي هئي.<ref name="Dutt1908"/> هيوئن سانگ جي بيان موجب صوبن جي گورنرن، وزيرن، منصفن ۽ ٻين سرڪاري عملدارن کي پنهنجي ذاتي گذران لاءِ زمين جو هڪ مقرر حصو ڏنو ويندو هو.<ref name="Dutt1908"/> اهڙيءَ طرح هيوئن سانگ جو سفرنامو ستين صدي عيسويءَ جي هندستان جي مذهبي، تعليمي، سماجي، معاشي ۽ انتظامي زندگيءَ بابت هڪ اهم تاريخي ماخذ آهي.<ref name="Dutt1908"/> == چيني ٻڌمت تي اثر == [[File:Xuan Zang Statue.jpg|thumb|[[لوئويانگ]] جي [[لونگمين غارون|لونگمين غارن]] ۾ شوانزانگ جو مجسمو.]] پنهنجي سفرن دوران شوانزانگ ڪيترن ئي نامور ٻڌ استادن کان تعليم حاصل ڪئي، خاص طور تي [[نالندا]] ۾، جيڪو ٻڌمت جي تعليم جو هڪ مشهور مرڪز هو. جڏهن هو چين واپس موٽيو، تڏهن پاڻ سان لڳ ڀڳ 657 [[سنسڪرت]] متن کڻي آيو. شهنشاهه جي سرپرستيءَ هيٺ هن [[چانگ آن]]، يعني موجوده [[شيان]]، ۾ ترجمي جو هڪ وڏو ادارو قائم ڪيو، جنهن ۾ [[اوڀر ايشيا]] جي مختلف علائقن مان شاگردن ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. شوانزانگ ڏانهن ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن جي لڳ ڀڳ 1,330 جلدن يا حصن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي جو ڪم منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي مختلف فلسفيانه مڪتبن مان سندس سڀ کان وڌيڪ دلچسپي [[يوگاچار]] (瑜伽行派) ۾ هئي، جنهن کي '''رڳو شعور''' (唯識) جي فلسفيانه نظريي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن چين ۾ انهيءَ روايت تي ٻڌل هڪ فلسفيانه مڪتب قائم ڪيو.<ref name=":2" /> ستين صديءَ ۾ يوگاچار فلسفي بابت سندس علمي تحقيق چيني ٻڌمت ۽ بعد ۾ سڄي اوڀر ايشيا جي ٻڌمت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Garfield">{{cite book |last1=Garfield |first1=J.L. |last2=Westerhoff |first2=J. |title=Madhyamaka and Yogacara: Allies Or Rivals? |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0-19-023129-3 |url=https://books.google.com/books?id=9a7qBgAAQBAJ |pages=139–142}}</ref> انهن فلسفيانه روايتن جي متنن بابت شوانزانگ جي مطالعي، ترجمن ۽ تشريحن اوڀر ايشيا ۾ [[فاشيانگ]] (法相宗) مڪتب جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. شوانزانگ جا ڪجهه شاگرد، جهڙوڪ [[ڪوئيجي]] (窺基؛ 632ع–682ع) ۽ [[وونچوڪ]] (613ع–696ع)، پاڻ به اثرائتا مذهبي ۽ فلسفيانه ليکڪ بڻيا.<ref>[[Benjamin Penny]] (2002)، ''Religion and Biography in China and Tibet''، [https://books.google.com/books?id=-OeX3WCs9cIC&dq=Wonch'uk+influenced+Tibet&pg=PA110 ص 110].</ref><ref name=":1" /> جيتوڻيڪ فاشيانگ مڪتب پاڻ گهڻي عرصي تائين ترقي نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به [[ادراڪ]]، [[شعور]]، [[ڪرم]]، [[ٻيهر جنم]] ۽ ٻين موضوعن بابت ان جا فلسفيانه نظريا ٻڌمت جي ٻين وڌيڪ ڪامياب مڪتبن جي تعليمات جو حصو بڻجي ويا. شوانزانگ جو سڀ کان ويجهو ۽ ممتاز شاگرد ڪوئيجي (窺基) هو، جنهن کي فاشيانگ مڪتب جو پهريون مذهبي پيشوا تسليم ڪيو ويو. ڪوئيجي جي بيان ڪيل شوانزانگ جي منطقي استدلال کي چيني ٻڌمت جا عالم اڪثر صحيح نموني سمجهي نه سگهندا هئا، ڇاڪاڻ ته کين [[هندستاني منطق]] جي ضروري علمي پسمنظر جي کوٽ هئي.<ref name=":1">Eli Franco، "Xuanzang's proof of idealism." ''Horin''، جلد 11 (2004)، ص 199–212.</ref> شوانزانگ هندستاني ٻڌمت جي متنن جي چيني ٻوليءَ ۾ وسيع، پر نهايت احتياط سان ڪيل ترجمن سبب مشهور آهي. انهن ترجمن جي مدد سان بعد وارن عالمن لاءِ ڪجهه گم ٿي ويل هندستاني ٻڌمت جي اصل متنن جي مواد کي چيني ترجمن مان ٻيهر حاصل ڪرڻ ممڪن ٿيو. هن ڏانهن انهن متنن جي تشريح طور ''[[چينگ ويشي لون]]'' جي تصنيف يا ترتيب ڏيڻ جو ڪم پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو اوڀر ايشيا جي ٻڌمت جي سمورن مڪتبن جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻيو ۽ اڄ تائين پنهنجي اهميت برقرار رکيو اٿس.<ref>{{cite book |last1=To |first1=L. |last2=Li |first2=S.K. |title=The Prajna Paramita Heart Sutra |publisher=Sutra Translation Committee of the U.S. & Canada |series=Sutra Translation Committee of the United States and Canada dharma series |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920220440/https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> === حڪمت جي ڪمال وارو سوتر === شوانزانگ چين واپس موٽڻ وقت ''[[مهاپرجناپارميتا سوتر]]'' جا ٽي نسخا پاڻ سان کڻي آيو هو.<ref name="Wriggins206">Wriggins، 1996، ص 206.</ref> 660ع ۾ شوانزانگ پنهنجي شاگرد مترجمن جي هڪ جماعت سان گڏ هن تمام وڏي تصنيف جي ترجمي جو ڪم شروع ڪيو. هن اصل متن جي صحت ۽ اعتبار کي برقرار رکڻ لاءِ ٽنهي نسخن کي استعمال ڪيو.<ref name="Wriggins206" /> سندس ڪيترن شاگرد مترجمن کيس صلاح ڏني ته هن وڏي تصنيف جو مختصر ترجمو تيار ڪيو وڃي. تنهن هوندي به، ڪجهه خواب ڏسڻ کان پوءِ سندس فيصلو وڌيڪ پختو ٿي ويو ۽ هن اصل تصنيف جي سمورن 600 بابن تي مشتمل مڪمل، غيرمختصر ۽ وفادار ترجمو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Wriggins207">Wriggins، 1996، ص 207.</ref> == اصل تصنيفون == جيتوڻيڪ شوانزانگ بنيادي طور پنهنجي ترجمي واري ڪم سبب مشهور آهي، پر هن ڪجهه اصل تصنيفون پڻ لکيون. 646ع ۾ شهنشاهه جي درخواست تي شوانزانگ پنهنجو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' مڪمل ڪيو، جيڪو وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۽ هندستان جي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf "Has Xuanzang really been in Mathurā?: Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia — How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim."] ڪتاب: ''Essays on East Asian Religion and Culture: Festschrift in Honor of Nishiwaki Tsuneki on the Occasion of His 65th Birthday''، ايڊيٽر: Christian Wittern ۽ Shi Lishan، ڪيوٽو، 2007، ص 35–73، خاص طور ص 35.</ref> هن ڪتاب جو پهريون فرانسيسي ترجمو چين جي ٻولي ۽ ثقافت جي ماهر [[ستانسلاس جوليان]] 1857ع ۾ ڪيو. شوانزانگ [[يوگاچار]] ٻڌ فلسفي بابت هڪ وڏي تصنيف ''[[چينگ ويشي لون]]'' پڻ تيار ڪئي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Xuanzang's Translations and Works |url=http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |access-date=2022-09-27 |website=www.acmuller.net |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921202237/http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |url-status=live}}</ref> هن ڏانهن منسوب هڪ ٻي اصل تصنيف ''باشي گُوئيجو سونگ'' (八識規矩頌) آهي، جنهن جي عنوان جي معنيٰ '''اٺن شعورن جي جوڙجڪ بابت منظوم بيت''' آهي.<ref name=":0" /> شوانزانگ جي سوانح عمري پڻ ٻڌ راهب '''هوئيلي''' (慧立) لکي هئي. شوانزانگ جي سفرنامي ۽ هوئيلي جي لکيل سوانح عمريءَ جا انگريزي ترجما [[سيموئل بيل]] ترتيبوار 1884ع ۽ 1911ع ۾ شايع ڪيا.<ref>Beal، 1884.</ref><ref>Beal، 1911.</ref> ٿامس واٽرس جو تفصيلي حاشين سان گڏ انگريزي ترجمو [[ٿامس وليم رائس ڊيوڊس]] ۽ [[اسٽيفن ووٽن بشيل]] مرتب ڪيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1905ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. === ڇاپا === {{refbegin}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India, 629-645 A.D. Vol.1 |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |year=1904 |publisher=Royal Asiatic Society, London}} [https://archive.org/details/onyuanchwangstr01wattgoog ٻيو جلد]. ٻيهر ڇاپو: Hesperides Press، 1996. {{ISBN|978-1-4067-1387-9}}. * Beal, Samuel (1884). ''Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang''. ٻه جلد. مترجم: Samuel Beal. لنڊن، 1884. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Oriental Books Reprint Corporation، 1969. [https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsuoft پهريون جلد]، [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft ٻيو جلد]. * Julien, Stanislas (1857/1858). ''Mémoires sur les contrées occidentales''. L'Imprimerie impériale، پيرس. [https://archive.org/details/mmoiressurlesco01juligoog پهريون جلد]، [https://archive.org/details/mmoiressurlesco00juligoog ٻيو جلد]. * Li, Rongxi (مترجم) (1995). ''The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-02-8}}. {{refend}} == تاريخي ۽ ثقافتي ورثو == [[File:Xuanzang Temple 01.jpg|upright=1.13|right|thumb|[[تائيوان]] ۾ [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]].]] شوانزانگ جو ڪتاب ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال|اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') چيني ٻڌ زائرين پاران وچ ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي ملڪن بابت لکيل سڀ کان ڊگهن ۽ تفصيلي سفرنامن مان هڪ آهي، جيڪو ايندڙ نسلن تائين محفوظ رهيو آهي. جيتوڻيڪ سندس هندستان جي سفر جو بنيادي مقصد ٻڌمت جا مذهبي ڪتاب حاصل ڪرڻ ۽ ٻڌمت جي تعليم پرائڻ هو، پر هن پنهنجي سفر دوران ان کان گهڻو وڌيڪ ڪم ڪيو. هن جن ملڪن ۽ علائقن جو دورو ڪيو، انهن جي سياسي ۽ سماجي حالتن بابت قيمتي معلومات پڻ محفوظ ڪئي. [[بنگال]] ۾ سندس دورو ڪيل ماڳن، خاص طور [[ڪرڻ سورن]] جي ويجهو رڪت مريتيڪا (Raktamrittika)، [[پونڊر نگر]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن، [[سمتٽ]]، [[تامرلپتي]] ۽ [[هريڪيل]] بابت سندس احوال بنگال جي آثار قديمه واري تاريخ کي مرتب ڪرڻ ۾ نهايت مددگار ثابت ٿيا آهن. سندس سفرنامي مان ستين صدي عيسويءَ جي بنگال جي تاريخ، خاص طور [[ششांक]] جي حڪمرانيءَ هيٺ [[گوڙ]] جي بادشاهت بابت پڻ اهم ڄاڻ ملي ٿي، جيتوڻيڪ سندس ڪجهه بيانن ۾ جانبداري به نظر اچي ٿي. شوانزانگ ٻڌمت جا 657 سنسڪرت متن حاصل ڪيا ۽ انهن جو ترجمو ڪرڻ جو ڪم ڪيو. هن هندستان جي مختلف تعليمي مرڪزن ۾ ٻڌمت جي اعليٰ تعليم حاصل ڪئي. سندس انهن سرگرمين جو گهڻو احوال ''شي يو جي'' (Xiyu Ji) جي ساٿي ڪتاب، يعني شوانزانگ جي سوانح عمريءَ ۾ ملي ٿو، جيڪا ٻڌ راهب هوئي لي (Huili) ''شوانزانگ جي زندگي'' (''Life of Xuanzang'') جي عنوان سان لکي. [[دل سُوتر]] (Heart Sutra) جو شوانزانگ وارو ترجمو چين ۾ هن سُوتر جي تشريحن ۽ چين، ڪوريا، ويٽنام ۽ جاپان ۾ ان جي مذهبي تلاوت جي روايتن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.<ref name="nattier188">Nattier، 1992ع، ص 188.</ref> چيني ترجمي جي روايتن جي لحاظ کان سندس ترجمي جو انداز ڪڏهن ڪڏهن ڳرو ۽ حد کان وڌيڪ لفظي سمجهيو ويندو هو، پر ان ۾ علمي اصطلاحن جي لحاظ کان اهم نواڻ پڻ موجود هئي. عام طور جن متنن جا ترجما اڳوڻي مترجم [[ڪماراجيو]] پڻ ڪيا هئا، انهن ۾ ڪماراجيو جا ترجما وڌيڪ مقبول رهيا.<ref name="nattier188" /> === افسانوي ادب ۾ === شوانزانگ جي [[ريشم جو رستو|ريشم جي رستي]] ذريعي ڪيل سفر ۽ ان سان لاڳاپيل پيدا ٿيل ڏندڪٿائن [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور جي مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') کي متاثر ڪيو. هي ناول [[چيني ادب]] جي عظيم ڪلاسيڪي تصنيفن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. هن ناول ۾ شوانزانگ جو افسانوي ڪردار '''تانگ سانزانگ''' (Tang Sanzang) آهي، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] جي هڪ شاگرد '''سونهري جهنگور''' (Golden Cicada) جو ٻيهر جنم ڏيکاريو ويو آهي. سندس سفر دوران چار طاقتور شاگرد سندس حفاظت ڪندا آهن. انهن مان هڪ [[سن ووڪونگ]] (Sun Wukong)، جنهن کي '''باندر بادشاهه''' پڻ چيو ويندو آهي، عوام ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو. هن ڪردار [[چيني ثقافت]] ۽ جديد [[جاپان]]ي [[مانگا]] ۽ [[اينيمي]] تي گهرو اثر وڌو. انهن ۾ مشهور سلسلا ''[[ڊريگن بال]]'' (Dragon Ball) ۽ ''[[سائيوڪي (مانگا)|سائيوڪي]]'' (Saiyuki) پڻ شامل آهن. هي ڪردار اولهه جي ملڪن ۾ [[آرٿر ويلي]] جي انگريزي ترجمي ۽ پوءِ مشهور ٽيليويزن سلسلي ''[[منڪي (ٽيليويزن سلسلو)|منڪي]]'' (Monkey) جي ذريعي پڻ سڃاتو ويو. [[يوان گهراڻو|يوان گهراڻي]] جي دور ۾ پڻ '''وو چانگ لنگ''' (Wu Changling؛ 吳昌齡) شوانزانگ جي مذهبي ڪتاب حاصل ڪرڻ واري سفر بابت هڪ ناٽڪ لکيو هو. 2016ع ۾ ''[[شوانزانگ (فلم)|شوانزانگ]]'' (Xuanzang) نالي فلم رليز ڪئي وئي، جيڪا چين ۽ هندستان جي سرڪاري سهڪار سان تيار ٿيل فلم هئي. ان کي 89هين [[اڪيڊمي ايوارڊ]] جي بهترين پرڏيهي ٻوليءَ واري فلم جي زمري ۾ چين جي اميدوار طور پيش ڪيو ويو. فلم جي سئنيماٽوگرافيءَ جي ساراهه ڪئي وئي، پر اها آخري نامزدگين ۾ جاءِ حاصل نه ڪري سگهي. === جسماني تبرڪ === شوانزانگ سان منسوب کوپڙيءَ جو هڪ تبرڪ 1956ع تائين چين جي [[تيانجن]] شهر جي '''عظيم شفقت جي مندر''' (Temple of Great Compassion) ۾ محفوظ هو. ان سال اهو تبرڪ [[نالندا]] آندو ويو. هڪ روايت موجب، ان جي منتقليءَ ۾ [[دلائي لاما]] جو ڪردار هو ۽ اهو هندستان کي پيش ڪيو ويو. اهو تبرڪ گهڻي عرصي تائين [[پٽنا ميوزيم]] ۾ محفوظ رهيو، پر 2007ع ۾ ان کي نالندا ۾ نئين تعمير ٿيل يادگاري هال ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>[http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html Relic of famous Chinese monk moved to new memorial hall in N India]. China.com، Xinhua، 11 فيبروري 2007ع. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220012920/http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html |date=20 February 2007}}</ref> چين جي [[سيچوان]] صوبي جي [[چينگدو]] شهر ۾ واقع [[وينشو مندر]] (Wenshu Monastery) پڻ دعويٰ ڪري ٿو ته شوانزانگ جي کوپڙيءَ جو هڪ حصو اتي محفوظ آهي. 1942ع ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] جا سپاهي شوانزانگ جي باقيات جو هڪ حصو [[نانجنگ]] مان کڻي ويا. اهي تبرڪ هاڻي جاپان جي [[نارا]] شهر ۾ واقع [[ياڪوشي جي]] (Yakushi-ji) مندر ۾ محفوظ آهن.<ref>Arai, Kiyomi. "Yakushiji offers peace of mind." اصل ۾ ''Yomiuri Shimbun'' ۾ شايع ٿيل. [http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 Buddhist Channel Website]، 25 سيپٽمبر 2008ع؛ حاصل ڪيل 23 مئي 2009ع. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308150926/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 |date=8 March 2011}}</ref> مئي 1956ع ۾ جاپاني حڪومت شوانزانگ جي ڪجهه تبرڪن کي تائيوان جي حڪومت حوالي ڪيو. تائيوان جي حڪومت ان ڳالهه تي رضامندي ظاهر ڪئي ته باقي تبرڪ جاپان وٽ محفوظ رهن. واپس ڪيل تبرڪ آخرڪار [[تائيوان]] جي [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]] ۾ رکيا ويا. == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] جي [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا|وڏي جهنگلي هنس پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|هندستان جي [[بهار]] رياست ۾ [[نالندا]] جو شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان جي [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|2011ع ۾ شيان جي وڏي جهنگلي هنس پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] زيارتي خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چنگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) * ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا]] * [[ريشم جي رستي ذريعي ٻڌمت جي پکيڙ]] * [[ٻڌمت جي مخلوط سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني دريافتون]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[ييجنگ (راهب)|ييجنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان موڪليل ٻڌ مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. & Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. New Delhi: Aditya Prakashan. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book |author=Kahar Barat |title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters |url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ |year=2000 |publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies |isbn=978-0-933070-46-2 }} * Jain, Sandhya & Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. New Delhi: Ocean Books. == حوالا == === حوالن جون نشانيون === {{Reflist|30em}} === استعمال ڪيل ماخذ === {{refbegin}} * {{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=The Life of Hiuen-Tsiang |url=https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp |year=1911 |location=London |language=en |others=چيني ٻوليءَ مان راهب هوئي لي جي سوانح عمريءَ جو ترجمو؛ ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973ع؛ پراڻو ۽ مختصر ترجمو }} * {{cite book |last=Bernstein |first=Richard |title=Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |year=2001 |isbn=0-375-40009-5 |language=en }} * {{cite book |last=Christie |first=Anthony |title=Chinese Mythology |publisher=Hamlyn Publishing |location=Feltham, Middlesex |year=1968 |isbn=0600006379 |language=en }} * {{cite book |last=Gordon |first=Stewart |title=When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the Riches of the East |publisher=Da Capo Press, Perseus Books |year=2008 |isbn=0-306-81556-7 |language=en }} * {{cite book |last=Julien |first=Stanislas |title=Histoire de la vie de Hiouen-Thsang |url=https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog |year=1853 |location=Paris |language=fr |others=هوئي لي ۽ ين تسونگ جي بيان تي ٻڌل }} * {{cite book |last=Li |first=Yung-hsi |title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated) |publisher=Chinese Buddhist Association |location=Beijing |year=1959 |language=en |ref=harv }} * {{cite book |last=Li |first=Rongxi |title=A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty |publisher=Numata Center for Buddhist Translation and Research |location=Berkeley, California |year=1995 |isbn=1-886439-00-1 |language=en |others=جديد ۽ مڪمل انگريزي ترجمو }} * {{cite journal |last=Nattier |first=Jan |title=The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text? |journal=Journal of the International Association of Buddhist Studies |volume=15 |issue=2 |pages=153–223 |year=1992 |url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |archive-date=29 October 2013 |language=en }} * {{cite book |last=Saran |first=Mishi |title=Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang |publisher=Penguin Books |year=2005 |isbn=978-0-14-306439-8 |language=en }} * {{cite book |last=Sun |first=Shuyun |author-link=Sun Shuyun |title=Ten Thousand Miles Without a Cloud |publisher=Harper Perennial |year=2003 |isbn=0-00-712974-2 |language=en |others=شوانزانگ جي سفرن جي رستي تي ڪيل جديد سفر جو احوال }} * {{cite book |last=Waley |first=Arthur |title=The Real Tripitaka, and Other Pieces |publisher=G. Allen and Unwin |location=London |year=1952 |language=en }} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India |url=https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |year=1904 |language=en |others=1904ع–1905ع؛ ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، دهلي، 1973ع }} * {{cite book |last=Wriggins |first=Sally Hovey |title=Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road |publisher=Westview Press |year=1996 |language=en |others=نظرثاني ٿيل ڇاپو: The Silk Road Journey with Xuanzang، 2003ع }} * {{cite book |last=Wriggins |first=Sally Hovey |title=The Silk Road Journey with Xuanzang |publisher=Westview Press |location=Boulder, Colorado |year=2004 |isbn=0-8133-6599-6 |language=en }} * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, California |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url=https://books.google.com/books?id=5ABuAAAAMAAJ |language=en |ref=harv }} * {{cite book |last=Yu |first=Anthony C. |title=The Journey to the West |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago and London |year=1980 |orig-year=1977 |isbn=978-0-226-97150-6 |language=en |others=افسانوي ادب؛ مرتب ۽ مترجم: Anthony C. Yu }} {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Xuanzang}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاويهار، گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي]. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي معلومات] — انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005}} — ٻڌ راهب هوئيلي (沙门慧立) جي لکيل ''شوانزانگ جي زندگي'' جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي وضاحت ڪندڙ منظوم بيت] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ جي تصنيف، رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح (1986). {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:چيني ٻڌمت جا عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي ياترائن جا احوال]] [[زمرو:چيني سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] <references group="lower-alpha"/> kdd8jagalthkaysmzn9cc2n9rqiumuc 424192 424191 2026-10-21T20:20:51Z Intisar Ali 8681 424192 wikitext text/x-wiki {{Short description|چيني ٻڌ راهب، عالم، سياح ۽ مترجم (602ع–664ع)}} {{Infobox religious biography | name = هيونسانگ/شوانزانگ | (native_name = | native_name_lang = | image = Xuanzang w.jpg | caption = چوڏهين صدي عيسويءَ جي شوانزانگ جي تصوير، [[جاپان]]، [[ڪاماڪورا دور]] | birth_date = {{birth date|602|4|6|df=y}} | birth_place = [[لوئويانگ]]، [[سوئي گهراڻو]]، چين | death_date = {{death date and age|664|2|5|602|4|6|df=y}} | death_place = [[تونگچوان]]، [[تانگ گهراڻو]]، چين | religion = [[ٻڌمت]] | denomination = [[مهايانا]] | occupation = {{hlist|[[ٻڌ راهب]]|عالم|مترجم|زائر|سياح}} | era = [[تانگ گهراڻو]] | education = {{plainlist| * جِنگتو خانقاه * [[نالندا]] }} | school = [[اوڀر ايشيائي يوگاچار]] | dharma_name = موڪش ديو (Mokṣadeva) | monastic_name = شوانزانگ | teacher = [[شيلڀدر]] | students = [[ڪوئيجي]] | notable_works = ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' }} '''شوانزانگ''' يا '''هيونسانگ''' (چيني: {{lang|zh|玄奘}}؛ پِن يِن: ''Xuánzàng''؛ ويڊ–جائلز: ''Hsüen Tsang''؛ 6 اپريل 602ع – 5 فيبروري 664ع)، جنهن جو پيدائشي نالو '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' ({{lang|zh|陳褘}} / {{lang|zh|陳禕}}) هو ۽ جيڪو پنهنجي سنسڪرت [[ڌرم نالو|ڌرمي نالي]] '''موڪش ديو''' (Mokṣadeva) سان پڻ سڃاتو ويندو هو،<ref name=":2" /> ستين صدي عيسويءَ جو هڪ مشهور چيني [[ٻڌ راهب]]، عالم، سياح ۽ مترجم هو. هو [[چين ۾ ٻڌمت]] جي ترقيءَ ۾ پنهنجي تاريخ ساز خدمتن، 629ع کان 645ع تائين [[هندستاني ننڍو کنڊ|هندستاني ننڍي کنڊ]] ڏانهن ڪيل سفر جي احوال، هندستان مان گهٽ ۾ گهٽ 657 ٻڌ مذهبي متن چين آڻڻ ۽ انهن مان ڪيترن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي سبب مشهور آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} هن مجموعي طور 1,335 فصلن تي مشتمل مذهبي متنن مان 75 جداگانہ حصن جو ترجمو مڪمل ڪيو، پر انهن ترجمن ۾ [[مهايانا ٻڌمت]] جا ڪي نهايت اهم مذهبي صحيفا پڻ شامل هئا.<ref name=":2">{{Cite encyclopedia |year=2023 |title=Xuanzang |url=https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |access-date=2023-05-22 |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |archive-date=16 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230316071450/https://www.britannica.com/biography/Xuanzang |url-status=live }}</ref> [[شوانزانگ]] 6 اپريل 602ع تي چين جي موجوده [[هينان]] صوبي ۾ [[لوئويانگ]] جي ويجهو چنليو (Chenliu) ۾ پيدا ٿيو. ننڍپڻ کان ئي کيس مذهبي ڪتاب پڙهڻ ۽ پنهنجي پيءُ سان گڏ انهن ۾ بيان ڪيل نظرين جو مطالعو ڪرڻ جو شوق هو. پنهنجي وڏي ڀاءُ وانگر هن به جِنگتو خانقاه ۾ ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪئي. تيرهن ورهين جي عمر ۾ کيس ''[[شرامنير]]'' (śrāmaṇera)، يعني ابتدائي تربيت هيٺ ٻڌ راهب، طور قبول ڪيو ويو. [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي زوال سبب پيدا ٿيل سياسي ۽ سماجي افراتفريءَ دوران هو پنهنجي ڀاءُ سان گڏ اٽڪل 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]] هليو ويو، جيڪو موجوده [[سيچوان]] صوبي ۾ واقع آهي. اتي هن ويهن ورهين جي عمر ۾ ''[[ڀڪشو]]'' (bhikṣu)، يعني مڪمل طور مقرر ٿيل ٻڌ راهب، جي حيثيت حاصل ڪئي ۽ خانقاه ۾ ٻڌمت جي مذهبي متنن ۽ عملي روايتن جو مطالعو جاري رکيو. ان کان پوءِ شوانزانگ ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي ڳولا ۾ چين جي مختلف علائقن جو سفر ڪيو. آخرڪار هو [[چانگ آن]] پهتو، جتي ان وقت [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] جي نسبتاً پُرامن حڪومت قائم هئي. اتي سندس دل ۾ هندستان وڃڻ جي خواهش پيدا ٿي.<ref>{{cite book |last1=Wriggins |first1=Sally |title=The Silk Road Journey With Xuanzang |date=27 November 2003 |publisher=Westview |location=New York |isbn=978-0813365992 }}</ref> شوانزانگ کي اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر بابت ڄاڻ هئي. فاشيان وانگر کيس به چين ۾ پهتل ٻڌمت جي مذهبي متنن جي نامڪمل هجڻ ۽ انهن جي غلط تشريح ٿيڻ بابت ڳڻتي هئي. هو چيني ٻوليءَ ۾ موجود مختلف ترجمن مان پيدا ٿيل هڪٻئي سان متضاد ٻڌ فلسفيانه نظرين بابت پڻ فڪرمند هو. انهن اختلافن کي دور ڪرڻ لاءِ هن هندستان مان اصل، اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت متن حاصل ڪرڻ جو ارادو ڪيو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} ستاويهن ورهين جي عمر ۾ هن هندستان ڏانهن خشڪيءَ رستي پنهنجي سترهن سالن جي ڊگهي سفر جي شروعات ڪئي. هن پرڏيهي سفر تي پنهنجي ملڪ طرفان لڳايل پابنديءَ جي ڀڃڪڙي ڪئي ۽ وچ ايشيا جي مختلف شهرن، جن ۾ [[ختن]] پڻ شامل هو، مان گذرندي هندستان پهتو. هن ٻين ڪيترن هنڌن سان گڏ موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾ واقع مشهور [[نالندا مهاوهارا|نالندا مهاوهارا]] جو پڻ دورو ڪيو، جتي هن ٻڌ عالم ۽ راهب [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ ۾ تعليم حاصل ڪئي. هندستان مان واپسيءَ وقت هو سنسڪرت جا ڪيترائي مذهبي متن پاڻ سان کڻي آيو، جن کي کڻڻ لاءِ ويهن باربردار گهوڙن تي مشتمل قافلو استعمال ڪيو ويو. چين موٽڻ تي شهنشاهه تائيزونگ سندس شاندار استقبال ڪيو ۽ کيس پنهنجي سفر جو احوال لکڻ جي ترغيب ڏني.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} شوانزانگ جو چيني سفرنامو ''[[اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') نه رڳو سندس زندگيءَ بابت هڪ اهم ماخذ آهي، پر ستين صدي عيسويءَ جي هندستان ۽ وچ ايشيا جي تاريخ جي مطالعي لاءِ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو.<ref>{{cite book |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=Pq2iCwAAQBAJ&q=Xuanzang&pg=PA563 |first=Upinder |last=Singh |year=2008 |publisher=Pearson |page=563 |isbn=978-81-317-1677-9 |access-date=7 October 2020 }}</ref> سندس سفرنامي ۾ اکين ڏٺن واقعن سان گڏ ٻين کان ٻڌل ڳالهيون ۽ ڪجهه اهڙا بيان پڻ شامل آهن، جيڪي تاريخي يا منطقي لحاظ کان غير امڪاني سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="gosch" /> هن ڪتاب جي چونڊيل معلومات کي تاريخي تحقيق ۾ استعمال ڪيو ويو آهي، پر ان جي اعتبار ۽ تشريح بابت عالمن ۾ اختلاف پڻ رهيا آهن.<ref>{{cite journal |last=Deeg |first=Max |title=How to Create a Great Monastery: Xuanzang’s Foundation Legend of Nālandā in Its Indian Context |journal=Hualin International Journal of Buddhist Studies |publisher=Cambria |volume=3 |issue=1 |year=2020 |issn=2576-2923 |doi=10.15239/hijbs.03.01.07 |doi-access=free |pages=228–258 }}</ref> تاريخدان ڪڏهن ڪڏهن هن ڪتاب ۾ ذڪر ڪيل واقعن، شخصيتن ۽ متنن لاءِ 645ع کي ''[[ٽرمينس آنٽي ڪوئم]]'' (terminus ante quem)، يعني اهڙي آخري تاريخ جنهن کان اڳ ڪنهن واقعي يا متن جو وجود ثابت ٿئي، طور استعمال ڪندا آهن. شوانزانگ جي هن سفرنامي مان متاثر ٿي [[وو چينگ اين]]، [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور ۾، شوانزانگ جي وفات کان لڳ ڀڳ نو صديون پوءِ، مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') لکيو.<ref>{{cite book |title=Dust in the Wind: Retracing Dharma Master Xuanzang's Western Pilgrimage |page=62 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=8rLUbuZLiaIC&pg=PA62 |last=Cao |first=Shibang |editor-last=Wang |editor-first=Chichhung |access-date=2 February 2014 |chapter=Fact versus Fiction: From Record of the Western Regions to Journey to the West |year=2006 |publisher=Rhythms Monthly |isbn=978-986-81419-8-8 }}</ref> == نالا ۽ لقب == شوانزانگ کي تاريخي ۽ مذهبي ماخذن ۾ ڪيترن نالن ۽ لقبن سان ياد ڪيو ويو آهي. اهي نالا چيني ٻوليءَ سان گڏ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ پڻ مختلف صورتن سان رائج آهن. === مشهور نالا === شوانزانگ جو نالو [[چيني ٻولي|چيني]]، [[ڪوريائي ٻولي|ڪوريائي]]، [[جاپاني ٻولي|جاپاني]]، [[ويٽنامي ٻولي|ويٽنامي]] ۽ ٻين اوڀر ايشيائي ٻولين ۾ مختلف اچارن ۽ لقبن سان رائج آهي. سندس مشهور نالا ۽ انهن جون ٻولين موجب صورتون هيٺ ڏجن ٿيون. * '''شوانزانگ''' (Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ (Xuánzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ (Hsüan-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ (Yùhnjohng؛ Jyutping: Jyun4-zong6) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ (Huyền Trang) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو (Genjō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ (Hyeonjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang) * '''تانگ گهراڻي جو ترپٽڪ استاد''' (Tang Dynasty Tripiṭaka Master؛ چيني اکر: 唐三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سانزانگ (Táng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سان تسانگ (T‘ang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ سام جونگ (Tòhng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تام تانگ (Đường Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: تو سانزو (Tō-Sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سامجانگ (Dang-samjang؛ McCune–Reischauer: Tang-samjang) * '''ترپٽڪ استاد شوانزانگ''' (Tripiṭaka Master Xuanzang؛ چيني اکر: 玄奘三藏) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ سانزانگ (Xuánzàng Sānzàng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ سان تسانگ (Hsüan-tsang San-tsang) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ سام جونگ (Yùhnjohng Sāamjohng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ تام تانگ (Huyền Trang Tam Tạng) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو سانزو (Genjō-sanzō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ سامجانگ (Hyeonjang-samjang؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-samjang) * '''عظيم استاد شوانزانگ''' (Great Master Xuanzang؛ روايتي چيني اکر: 玄奘大師؛ سليس چيني اکر: 玄奘大师) ** [[مينڊرين چيني]]: شوانزانگ داشي (Xuánzàng Dàshī) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: هسوان تسانگ تا شي (Hsüan-tsang Ta-shih) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: يُون جونگ دائي سي (Yùhnjohng Daaihsī) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: هُوين ترانگ دائي سُو (Huyền Trang Đại Sư) ** [[جاپاني ٻولي]]: گينجو دائشي (Genjō-daishi) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: هيونجانگ ديسا (Hyeonjang-daesa؛ McCune–Reischauer: Hyŏnjang-taesa) * '''تانگ گهراڻي جو راهب''' (Tang Dynasty Monk؛ چيني اکر: 唐僧) ** [[مينڊرين چيني]]: تانگ سينگ (Táng Sēng) ** [[ويڊ–جائلز]] رومنائيزيشن: تانگ سينگ (T‘ang Seng) ** [[ڪينٽونيز ٻولي]]: تونگ جانگ (Tòhng Jāng) ** [[ويٽنامي ٻولي]]: ڊُوئنگ تانگ (Đường Tăng) ** [[جاپاني ٻولي]]: توسو (Tōsō) ** [[ڪوريائي ٻولي]]: دانگ سُنگ (Dangseung؛ McCune–Reischauer: Tangsŭng) ==== نالي جون ٻيون صورتون ==== شوانزانگ جي نالي جون ڪجهه گهٽ استعمال ٿيندڙ رومنائيزيشن صورتون هي آهن: هيون تسان، هوين ڪوان، هيوان تسانگ، هيوئن ٿسانگ، هيوئن تسانگ، هيوئن تسيانگ، هسين تسانگ، هسيان تسانگ، هسوان چوانگ، هوان چوانگ، هسوان تسيانگ، هوين ٿسانگ، هسوان چوانگ، هوين ڪوان، شوان سانگ، شوان زانگ، شوئن شانگ، يوان چانگ، يوان چوانگ ۽ يوين چوانگ. ان کان سواءِ Hsüan، Hüan، Huan ۽ Chuang جهڙيون صورتون پڻ ملن ٿيون. جديد [[مينڊرين چيني]] ۾ [[پِن يِن]] رومنائيزيشن جو اکر ''x'' ۽ [[ويڊ–جائلز]] نظام جا اکر ''hs'' هڪ اهڙي بي آواز تالوءَ ڀرسان پيدا ٿيندڙ گسڪندڙ آواز [ɕ] جي نمائندگي ڪن ٿا، جيڪو سنڌيءَ جي «س» ۽ «ش» سان ڪجهه مشابهت رکي ٿو، پر ٻنهي مان ڪنهن هڪ جي بلڪل برابر ناهي. ابتدائي مينڊرين چينيءَ ۾ انهيءَ آواز جو اچار [x] جهڙو هوندو هو، جيڪو سنڌيءَ جي «خ» سان ملندڙ جلندڙ آهي. انهيءَ ڪري نالي جي ڪجهه پراڻين رومنائيزيشن صورتن ۾ ''h'' استعمال ٿيل ملي ٿو. ==== يوانزانگ ==== شوانزانگ جي رسمي نالي جي هڪ ٻي صورت '''يوانزانگ''' (Yuanzang؛ چيني اکر: 元奘) پڻ هئي. انهيءَ صورت مان '''يوان چانگ''' (Yuan Chang)، '''يوان چوانگ''' (Yuan Chwang) ۽ '''يوين چوانگ''' (Yuen Chwang) جهڙا رومنائيزيشن نالا پيدا ٿيا.<ref>{{cite book |last1=Rhys Davids |first1=T. W. |title=On Yuan Chwang's Travels in India 629–645 A.D. |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |date=1904 |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |pages=xi–xii }}</ref> ==== تانگ سينگ ==== '''تانگ سينگ''' (Tang Seng؛ چيني اکر: 唐僧) جي لفظي معنيٰ «تانگ گهراڻي جو راهب» آهي. هن نالي کي رومن اکرن ۾ ''Thang Seng'' پڻ لکيو ويندو آهي.<ref>Christie، ص 123، 126، 130 ۽ 141.</ref> ==== سانزانگ فاشي ==== شوانزانگ جو هڪ ٻيو مشهور مذهبي لقب '''سانزانگ فاشي''' (Sanzang Fashi؛ روايتي چيني اکر: 三藏法師؛ سليس چيني اکر: 三藏法师) هو. * [[مينڊرين چيني]]: سانزانگ فاشي (Sānzàngfǎshī) * '''سنڌي معنيٰ:''' ترپٽڪ جو ڌرمي استاد يا ٽن مذهبي مجموعن جو استاد. هن لقب ۾ [[چيني ٻولي]] جو اکر '''فا''' (法؛ Fǎ) [[سنسڪرت]] جي لفظ '''ڌرم''' (Dharma) ۽ [[پالي ٻولي|پالي]] توڙي [[پراڪرت ٻوليون|پراڪرت]] جي لفظ '''ڌم''' (Dhamma) جي ترجمي طور استعمال ٿئي ٿو. هن اصطلاح جو تعلق ٻڌمت جي مذهبي تعليم، اخلاقي اصولن ۽ ڌرمي قانون سان آهي. '''سانزانگ''' (Sanzang؛ چيني اکر: 三藏) ٻڌمت جي مقدس ڪتابن جي مجموعي '''[[ترپٽڪ]]''' (Tripiṭaka) لاءِ استعمال ٿيندڙ چيني اصطلاح آهي، جنهن جي لفظي معنيٰ '''ٽي ٽوڪريون''' آهي. انهن ٽن مجموعن ۾ [[ونَي پٽڪ]]، [[سُت پٽڪ]] ۽ [[ابڌم پٽڪ]] شامل آهن. انهيءَ سبب [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] افسانوي ادب ۽ مشهور چيني ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (Journey to the West) جي ڪجهه انگريزي ترجمن ۾ شوانزانگ کي '''ترپٽڪ''' (Tripitaka) جي نالي سان پڻ سڏيو ويو آهي. == شروعاتي زندگي == شوانزانگ 6 اپريل 602ع تي '''چن هوئي''' يا '''چن يي''' جي نالي سان چنهي ڳوٺ (Chenhe Village)، گوشي شهر ({{lang|zh|緱氏鎮}})، لوئوچو (Luozhou)، موجوده [[لوئويانگ]] جي ويجهو [[هينان]] صوبي ۾ پيدا ٿيو.<ref name="Wriggins7 193">Wriggins، 1996ع، ص 7 ۽ 193.</ref> سندس خاندان ڪيترن نسلن کان علم ۽ فضيلت جي ڪري مشهور هو. شوانزانگ پنهنجي والدين جي چئن ٻارن مان سڀ کان ننڍو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} سندس هڪ وڏو ڏاڏو [[چن شي (هان گهراڻو)|چن شي]] (Chen Shi؛ 104ع–186ع) هو، جيڪو [[اوڀر هان گهراڻو|اوڀر هان گهراڻي]] جي دور ۾ هڪ وزير هو. سندس پڙڏاڏو '''چن چِن''' (Chen Qin؛ {{lang|zh|陳欽}})، [[اوڀر وي گهراڻو|اوڀر وي گهراڻي]] جي دور ۾ شانگدانگ ({{lang|zh|上黨}}؛ موجوده [[چانگزي]]، [[شانشي]]) جو انتظامي سربراهه هو. سندس ڏاڏو '''چن ڪانگ''' (Chen Kang؛ {{lang|zh|陳康}})، [[اتر چي گهراڻو|اتر چي گهراڻي]] جي دور ۾ شاهي درسگاهه '''تائيشيو''' (Taixue) جو استاد هو. سندس پيءُ '''چن هوئي''' (Chen Hui؛ {{lang|zh|陳惠}})، [[سوئي گهراڻو|سوئي گهراڻي]] جي حڪومت دوران [[جيانگ لنگ ڪائونٽي]] جو انتظامي عملدار هو. روايتي سوانح عمرين موجب، شوانزانگ ننڍپڻ کان ئي غيرمعمولي ذهانت، سنجيدگي ۽ علم حاصل ڪرڻ جي لگن ڏيکاريندو هو. هو پنهنجي پيءُ سان گڏ تعليم حاصل ڪندو هو. هڪ ڀيري والدين جي عزت ۽ فرمانبرداريءَ بابت پڙهڻ کان پوءِ هن ان اصول تي نهايت احتياط سان عمل ڪيو، جنهن تي سندس پيءُ تمام گهڻو متاثر ٿيو.<ref name="rongxitranslbio">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 12–15.</ref> سندس وڏو ڀاءُ اڳ ۾ ئي هڪ ٻڌ خانقاه ۾ راهب هو. پنهنجي ڀاءُ کان متاثر ٿي شوانزانگ پڻ ننڍي عمر ۾ ٻڌ راهب بڻجڻ جي خواهش ظاهر ڪئي. 611ع ۾ سندس پيءُ جي وفات کان پوءِ هو پنهنجي وڏي ڀاءُ '''چن سو''' (Chen Su؛ {{lang|zh|陳素}})، جيڪو بعد ۾ '''ژانگجي''' (Zhangjie؛ {{lang|zh|長捷}}) جي نالي سان مشهور ٿيو، سان گڏ پنج سال [[لوئويانگ]] جي '''جِنگتو خانقاه''' ({{zh|t=淨土寺}}) ۾ رهيو. ان عرصي دوران ٻنهي ڀائرن جي رهائش ۽ تعليم لاءِ سوئي حڪومت طرفان سهائتا فراهم ڪئي ويندي هئي. اتي شوانزانگ [[مهايانا ٻڌمت]] سان گڏ [[ٻڌمت جا ابتدائي مڪتب|ٻڌمت جي مختلف ابتدائي مڪتبن]] جو پڻ مطالعو ڪيو.<ref name="rongxitranslbio" /> 618ع ۾ [[سوئي گهراڻو]] ختم ٿي ويو. انهيءَ سياسي افراتفريءَ دوران شوانزانگ ۽ سندس ڀاءُ [[چانگ آن]] ڏانهن هليا ويا، جنهن کي نئين [[تانگ گهراڻو|تانگ گهراڻي]] جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو هو. اتان ٻئي ڀائر لڳ ڀڳ 300 ميل ڏکڻ طرف [[چينگدو]]، [[سيچوان]] پهتا. چينگدو ۾ ٻنهي ڀائرن ٻه يا ٽي سال وڌيڪ مذهبي تعليم حاصل ڪئي. هنن '''ڪونگ هوئي''' (Kong Hui) جي خانقاه ۾ مختلف ٻڌ فلسفيانه ڪتاب پڙهيا، جن ۾ ''[[ابڌرم ڪوش|ابڌرم ڪوش شاستر]]'' (Abhidharma-kośa Śāstra) پڻ شامل هو. خانقاه جي مهتمم '''ژينگ شانگو''' (Zheng Shanguo) شوانزانگ جي ننڍي عمر باوجود کيس انهن اعليٰ ۽ پيچيده مذهبي موضوعن جي تعليم حاصل ڪرڻ جي اجازت ڏني.<ref name="rongxitranslbio2">Li Rongxi (1995)، ''A Biography of the Tripitaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty''، Bukkyo Dendo Kyokai ۽ Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، {{ISBN|1-886439-00-1}}، ص 13–17.</ref> هن راهباڻو نالو '''شوانزانگ''' اختيار ڪيو ۽ 622ع ۾، ويهن ورهين جي عمر ۾، کيس مڪمل طور ٻڌ راهب جي حيثيت سان مقرر ڪيو ويو.<ref>{{cite web |last1=Lee |first1=Der Huey |title=Xuanzang (Hsüan-tsang) (602—664) |url=https://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |website=Internet Encyclopedia of Philosophy |access-date=11 February 2020 |archive-date=28 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180728023150/http://www.iep.utm.edu/xuanzang/ |url-status=live }}</ref> ان زماني ۾ چيني ٻوليءَ ۾ موجود ٻڌمت جي مختلف مذهبي متنن جي ترجمن ۾ ڪيترائي تضاد، اختلاف ۽ اڻبرابريون موجود هيون. انهن مسئلن شوانزانگ کي هندستان وڃڻ ۽ ٻڌمت جي اصل سرزمين تي تعليم حاصل ڪرڻ جو فيصلو ڪرڻ لاءِ اتساهيو. کيس اڳوڻي چيني ٻڌ زائر [[فاشيان]] جي هندستاني سفر جي خبر هئي. فاشيان وانگر هو پڻ هندستان مان اصل ۽ اڃا تائين ترجمو نه ٿيل سنسڪرت مذهبي متن حاصل ڪرڻ چاهيندو هو، ته جيئن چيني ترجمن ۾ موجود اختلافن ۽ غلط فهمين کي دور ڪري سگهجي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=xiii-xiv}} == مذهبي زيارت جو سفر == === سفر جون تاريخون === اوڀر ايشيا جي ٻن مختلف تاريخي روايتن موجب، شوانزانگ هندستان ڏانهن پنهنجي مذهبي زيارت جو سفر يا ته 627ع ۾ شروع ڪيو يا 629ع ۾. 627ع واري تاريخ دائوشوان (Daoxuan) جي ڪتاب ''گوانگ هونگ منگ جي'' (Guang hongming ji) ۾ ملي ٿي ۽ اها جاپاني ۽ ڪوريائي متنن ۾ پڻ درج ٿيل آهي. ان جي ابتڙ 629ع واري تاريخ چيني ۽ مغربي ماخذن ۾ ملي ٿي. جيتوڻيڪ ٻنهي تاريخن ۾ رڳو ٻن سالن جو فرق آهي، پر اولهه جي تاريخي تحقيق لاءِ اهو اختلاف اهميت رکي ٿو.<ref name="ev" /> شوانزانگ جي پنهنجي لکيل ڪنهن به متن مان سندس سفر جي شروعات جي قطعي تاريخ طئي نٿي ٿئي. ان کان سواءِ هن پنهنجي سوانح عمري يا سفرنامو پاڻ قلمبند نه ڪيو هو، بلڪه هندستان مان واپسيءَ کان پوءِ پنهنجي ساٿي راهبن کي پنهنجا احوال ٻڌايا هئا. سندس ٽن ويجهن ساٿين سندس سوانح عمري لکي، جنهن جي نتيجي ۾ مختلف تفصيلن سان ٽي روايتون وجود ۾ آيون. انهن ٽنهي روايتن ۾ سندس سفر جي شروعات 629ع ڄاڻايل آهي. تنهن هوندي به، راهب هوئي لي (Huili) جي لکيل هڪ روايت موجب شوانزانگ جي ملاقات '''يبغو خاقان''' (Yabghu Qaghan) سان ٿي هئي. فارسي ۽ ترڪي تاريخي ماخذن موجب هي خاقان 628ع ۾ وفات ڪري ويو هو. جيڪڏهن شوانزانگ جي سوانح عمريءَ جو اهو بيان ۽ فارسي توڙي ترڪي تاريخي رڪارڊ درست آهن، ته پوءِ شوانزانگ کي خاقان جي وفات کان اڳ، يعني 627ع ۾، پنهنجو سفر شروع ڪيو هوندو. ٻين لفظن ۾، ممڪن آهي ته شوانزانگ جي محفوظ ٿيل سوانح عمرين ۾ ڪجهه تفصيل بعد ۾ شامل ڪيا ويا هجن، يا قديم لکتن جي پڙهڻ ۽ نقل ڪرڻ دوران ڪا غلطي ٿي هجي، يا وري فارسي ۽ ترڪي تاريخي رڪارڊ مڪمل طور معتبر نه هجن. جاپاني روايت اٺين کان ڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ۾ ٿيل انهن ترجمن تي ٻڌل آهي، جن جا اصل متن شوانزانگ جي خانقاه مان آيا هئا. بدقسمتيءَ سان انهن ترجمن تاريخي تاريخبنديءَ ۾ وڌيڪ مونجهارو پيدا ڪيو آهي. گهڻا تاريخي ماخذ شوانزانگ جي مذهبي زيارت جي شروعات 629ع ۾ ڄاڻائين ٿا.<ref name="ev">[[Étienne de la Vaissière]] (2010)، "Note sur la chronologie du voyage de Xuanzang"، ''Journal Asiatique''، جلد 298، شمارو 1، ص 157–168. (فرانسيسي ٻوليءَ ۾).</ref> === وچ ايشيا مان سفر === ==== سفر جو مقصد ==== شوانزانگ پنهنجي سفر جو مقصد هن ريت بيان ڪيو: <blockquote> منهنجي سفر جو مقصد پنهنجي لاءِ نذرانا يا تحفا حاصل ڪرڻ ناهي. مون کي پنهنجي ملڪ ۾ ٻڌمت جي تعليم جي نامڪمل هجڻ ۽ مذهبي صحيفن جي اڻپورائيءَ تي افسوس هو. منهنجي ذهن ۾ ڪيترائي شڪ ۽ سوال هئا، تنهنڪري مون حقيقت معلوم ڪرڻ جو ارادو ڪيو. انهيءَ مقصد لاءِ مون پنهنجي جان جوکي ۾ وجهي اولهه ڏانهن سفر ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، ته جيئن اهي تعليمات حاصل ڪري سگهان، جيڪي اڃا تائين مون نه ٻڌيون هيون. منهنجي خواهش هئي ته مهايانا سُوترن جي امرت جهڙي تعليم رڳو ڪپلوستو تائين محدود نه رهي، پر ان جي اعليٰ حقيقت اوڀر جي ملڪن ۾ پڻ معلوم ٿي سگهي. </blockquote> — '''شوانزانگ'''، ترجمو: لي يونگ شي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|p=28}} ==== اگني جي بادشاهت ==== 630ع ۾ شوانزانگ '''اگني''' (Agni) جي بادشاهت ۾ پهتو، جنهن کي يانچي (Yanqi) پڻ چيو ويندو هو ۽ جيڪا موجوده [[ترپان]] واري علائقي سان لاڳاپيل هئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} اتي سندس ملاقات هڪ ٻڌمت جي پيروڪار بادشاهه، سندس چاچي '''جنان چندر''' (Jnanachandra) ۽ مذهبي استاد '''موڪش گپت''' (Mokshagupta) سان ٿي. انهن شوانزانگ کي پنهنجي سفر کان دستبردار ٿيڻ ۽ اتي رهي کين ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ راضي ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. پر شوانزانگ سندن درخواست قبول نه ڪئي. ان کان پوءِ انهن سندس اڳتي جي سفر لاءِ سفارشي خط ۽ مالي مدد طور قيمتي شيون فراهم ڪيون. شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته اگني جي ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب [[هينيانا ٻڌمت]] جي [[سروستيواد]] مڪتب سان تعلق رکندا هئا. اهي راهب ٻين کاڌن سان گڏ '''ٽن قسمن جو پاڪ گوشت''' پڻ کائيندا هئا، جڏهن ته رڳو [[ٻڌمت ۾ ڀاڄي خوري|ڀاڄين تي ٻڌل خوراڪ]] استعمال نه ڪندا هئا، جيڪا مهايانا ٻڌمت جي تعليمات سان وڌيڪ مطابقت رکندڙ سمجهي ويندي هئي. شوانزانگ جي خيال موجب، انهيءَ سبب هن ملڪ جا ٻڌ راهب مذهبي تعليم ۽ فڪر جي ترقيءَ ۾ پوئتي رهجي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=16-17}} ==== ڪوچي جي بادشاهت ==== اولهه طرف اڳتي وڌندي شوانزانگ جي ملاقات گهوڙن تي سوار لڳ ڀڳ ٻه هزار ترڪ ڦورن سان ٿي. انهن ڦورن مال غنيمت جي منصفاڻي ورهاست بابت پاڻ ۾ جهڳڙو شروع ڪيو. ان تڪرار دوران مال غنيمت سندن هٿن مان نڪري ويو، جنهن کان پوءِ اهي ٽڙي پکڙي ويا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–43}} ان واقعي کان پوءِ شوانزانگ '''ڪوچي''' يا [[ڪوچا]] (Kuchi/Kucha) جي بادشاهت ۾ پهتو. هن ملڪ جي ڊيگهه لڳ ڀڳ هڪ هزار ''لي'' ۽ ويڪر ڇهه سؤ ''لي'' هئي. اتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ پنج هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي [[سروستيواد]] مڪتب سان واسطو رکندا هئا ۽ ٻڌمت جي مذهبي متنن جو مطالعو «اصل هندستاني ٻوليءَ» ۾ ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} شوانزانگ هن علائقي بابت هڪ ڏندڪٿا پڻ بيان ڪئي آهي، جنهن موجب اتي اژدهن جو هڪ نسل رهندو هو. ان روايت موجب پاڻيءَ ۾ رهندڙ اژدها پنهنجو روپ بدلائي گهوڙا بڻجي ويندا هئا ۽ ٻين گهوڙن سان ميلاپ ڪري اژدها جهڙا گهوڙا پيدا ڪندا هئا. ساڳيا اژدها انسانن جو روپ اختيار ڪري ويجهن علائقن جي عورتن سان ميلاپ ڪندا هئا، جنهن مان اهڙا انسان پيدا ٿيندا هئا، جيڪي اژدها جهڙن گهوڙن جي رفتار سان ڊوڙي سگهندا هئا. روايت موجب انهن انسانن هڪ سڄي شهر جي ماڻهن جو قتل عام ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اهو شهر ويران ٿي ويو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=17-18}} ==== بالوڪا ۽ ٻيون بادشاهتون ==== اولهه طرف سفر جاري رکندي شوانزانگ [[آقسو، سنڪيانگ|آقسو]] مان گذريو. ان کان پوءِ هو اتر اولهه طرف مڙيو، [[تيان شان]] جبلن کي پار ڪيائين ۽ اڳتي [[توڪماڪ]] پهتو. اتي سندس ملاقات [[گوڪ ترڪ]] قوم جي عظيم [[خاقان]] سان ٿي. هڪ دعوت ۾ شرڪت ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ اولهه ۽ پوءِ ڏکڻ اولهه طرف سفر جاري رکيو ۽ [[تاشقند]] پهتو، جيڪو موجوده [[ازبڪستان]] جي گاديءَ جو هنڌ آهي. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ '''اوڀر چاڪوري خانقاه''' (Eastern Cakuri Monastery) ۽ '''آچاريا خانقاه''' (Ascarya Monastery) شامل آهن. انهن خانقاهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا نشان ۽ سندس مجسما موجود هئا. شوانزانگ جي بيان موجب، ٻڌ جي پيرن جي نشانن مان مذهبي روزن وارن ڏينهن تي هڪ پراسرار روشني نڪرندي هئي. '''بالوڪا''' (Baluka) جي ملڪ ۾ هينيانا ٻڌمت جو [[سروستيواد]] مڪتب رائج هو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[سمرقند]]، ميموهي (Mimohe)، ڪاپوتانا (Kaputana)، ڪوسانيڪا (Kusanika)، [[بخارا]]، بيتيڪ (Betik)، خورسميڪا (Horismika) ۽ توخارا (Tukhara) جي ملڪن مان گذريو. انهن ملڪن ۾ درياهن ۽ ڍنڍن جي ڪنارن تي شهر آباد هئا، پر انهن جي وچ ۾ وسيع غيرآباد علائقا پڻ هئا، جتي پاڻي ۽ گاهه جي کوٽ هئي. شوانزانگ انهن علائقن ۾ مختلف ترڪ سردارن جي وچ ۾ هلندڙ جنگين ۽ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب انهن علائقن ۾ بيماريون ۽ وبائون پڻ پکڙيل هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} اتان شوانزانگ هڪ ريگستان، برفاني وادين ۽ [[پامير جبلن]] مان گذريو. پامير جبلن جو سلسلو [[تيان شان]]، [[قراقرم]]، [[ڪنلون جبل]]، [[هندوڪش]] ۽ [[هماليه]] جي جابلو سلسلن سان ڳنڍيل آهي. شوانزانگ موجب هتي هوائون انتهائي ٿڌيون هيون ۽ اهڙي تيزيءَ سان لڳنديون هيون، ڄڻ جسم کي چيري ڇڏينديون هجن. هن علائقي بابت هن هڪ روايت بيان ڪئي ته اتي خطرناڪ اژدها رهندا هئا، جيڪي مسافرن کي تڪليف پهچائيندا هئا، خاص طور انهن کي، جيڪي ڳاڙهي ناسي رنگ جا ڪپڙا پائيندا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ هڪ کارِي پاڻيءَ واري ڍنڍ وٽان گذريو، جيڪا اتر کان ڏکڻ طرف سوڙهي، پر اوڀر کان اولهه طرف ڊگهي هئي. هن ان کي '''عظيم صاف ڍنڍ''' (Great Pure Lake) جو نالو ڏنو. سندس سفرنامي ۾ هن ڍنڍ اندر رهندڙ مافوق الفطرت مخلوق، مڇين ۽ اژدهن جو ذڪر پڻ ڪيو ويو آهي. ان کان پوءِ سفرنامي ۾ ڪيترن ملڪن جا نالا مختصر طور بيان ڪيا ويا آهن. شوانزانگ ڄاڻايو ته انهن ملڪن بابت وڌيڪ تفصيل سندس واپسيءَ واري سفر جي احوال ۾ ڏنا ويا آهن. انهن علائقن مان گذرندي هو [[باختر]] يا '''باڪترا''' (Bactra)، موجوده [[بلخ]]، ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب انهن سمورن علائقن ۾ هينيانا ٻڌمت جا مختلف مڪتب رائج هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=18-27}} باختر جي گاديءَ واري شهر ۾ هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ قيمتي جواهرن سان سينگاريل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. خانقاه جي وڏن هالن ۾ پڻ ناياب ۽ قيمتي شيون لڳل هيون. اتي ٻڌمت جي محافظ ديوتا [[ويشروڻ]] (Vaishravana) جو مجسمو پڻ موجود هو. قيمتي جواهرن ۽ ٻين شين جي موجودگيءَ سبب ترڪ سردار بار بار هن خانقاه ۽ شهر تي حملا ڪندا هئا، ته جيئن انهن قيمتي شين کي لٽي سگهن. خانقاه ۾ وهنجڻ لاءِ هڪ وڏو ٿانو پڻ هو، جيڪو انتهائي چمڪندڙ هو. ان کان سواءِ اتي گوتم ٻڌ جي ڏند جو هڪ تبرڪ ۽ «ڪاسا گاهه» مان ٺهيل سندس ٻهارو پڻ محفوظ هو. خانقاه کان ٻاهر هڪ پراڻي زماني جو ٺهيل [[وهارا]] موجود هو ۽ ڪيترائي [[اسٽوپا]] پڻ هئا، جيڪي [[ارهت]]، يعني ٻڌمت جي مقدس بزرگن، جي احترام ۾ تعمير ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=36–48}} ==== باميان جي بادشاهت ==== باختر جي ڏکڻ ۾ '''ڪاچڪ''' (Kacik) جو ملڪ هو. ان کان اڳتي وڏا برفاني جبل واقع هئا، جن جي وادين بابت شوانزانگ لکيو ته اهي ڦورن جي ٽولن سان ڀريل هيون. انهن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[باميان]] جي بادشاهت ۾ پهتو، جيڪا موجوده [[افغانستان]] جو حصو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ بيان ڪيو ته باميان جي جبلن ۾ پٿرن کي تراشي ٺاهيل گوتم ٻڌ جو هڪ تمام وڏو بيٺل مجسمو موجود هو. هن مجسمي جي اوچائي لڳ ڀڳ 140 فوٽ هئي ۽ ان کي قيمتي جواهرن سان سينگاريو ويو هو. باميان جي واديءَ ۾ ڪيترائي ٻڌ وهارا پڻ موجود هئا. اتي ٽامي مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو هڪ ٻيو تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ کي ٻڌايو ويو ته هي مجسمو جدا جدا حصن ۾ تيار ڪيو ويو هو، جن کي پوءِ پاڻ ۾ ڳنڍيو ويو. باميان جي واديءَ ۾ هڪ خانقاه جي اوڀر طرف [[مهانروان ٻڌ|ليٽيل گوتم ٻڌ]] جو هڪ وڏو مجسمو موجود هو، جنهن کي [[پرينروان]] ۾ داخل ٿيندي ڏيکاريو ويو هو. شوانزانگ جي بيان موجب هن مجسمي جي ڊيگهه هڪ هزار فوٽن کان وڌيڪ هئي. هن وڌيڪ لکيو ته باميان جي واديءَ جا ماڻهو ۽ بادشاهه ٻڌ راهبن جي خدمت ۽ مدد ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=25-32}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=53–55}} [[File:Buddhas of Bamiyan 1885.jpg|thumb|left|شوانزانگ باميان جي جبلن ۾ تراشيل گوتم ٻڌ جي عظيم مجسمن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ اڻويهين صديءَ جو هڪ خاڪو ڏيکاريل آهي. اهي تاريخي مجسما 2001ع ۾ [[طالبان]] طرفان تباهه ڪيا ويا.]] باميان مان اوڀر طرف سفر ڪندي ۽ ڪارن جبلن کي پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيشي]] (Kapishi) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جي [[مهايانا]] روايت مقبول ٿي چڪي هئي. هتي هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون ۽ اسٽوپا موجود هئا. انهن ۾ ڇهه هزار کان وڌيڪ راهب تعليم حاصل ڪندا هئا، جن مان گهڻا مهايانا مڪتب سان تعلق رکندا هئا. شوانزانگ موجب انهن ٻڌ خانقاهن سان گڏ ڏهن کان وڌيڪ هندو ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا. انهن مندرن ۾ اهڙا غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ايندا هئا، جيڪي اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي مٽي مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}} انهيءَ ئي گاديءَ واري علائقي جي اترين جابلو دامن ۾ هينيانا ٻڌمت جي هڪ خانقاه پڻ موجود هئي، جنهن ۾ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. شوانزانگ وڌيڪ لکي ٿو ته هن ملڪ جا رهواسي [[گنڌارا]] جي بادشاهه [[ڪنيشڪ]] کي عزت ۽ محبت سان ياد ڪندا هئا. ڪنيشڪ ٻي صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو حڪمران هو. هن ملڪ جي اوڀر طرف '''شويتوت مندر جو شهر''' (City of Svetavat Temple) ۽ '''ارونا جبل''' (Aruna Mountain) واقع هئا، جتي برفاني ڇپون ۽ جبلن جا وڏا ٽڪرا اڪثر ڪري هيٺ ڪرندا هئا. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هڪ ناگ بادشاههبابت مشهور ڏندڪٿائون پڻ بيان ڪيون آهن. هن ٻڌمت جي هڪ اسٽوپا سان لاڳاپيل معجزاتي واقعن جو ذڪر پڻ ڪيو، جن موجب ان مان ڪڏهن ڪڏهن باهه جا وڏا شعلا نڪرندا هئا ۽ انهن جي پٺيان موتين جون قطارون ظاهر ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو گوتم ٻڌ جي جسماني باقيات جي انهن حصن جي پوڄا ڪندا هئا، جيڪي قديم زماني ۾ هن علائقي ۾ آندا ويا هئا. هن هن علائقي ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه طرفان تعمير ڪرايل چئن اسٽوپن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=32-39}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=55–66}} === هندستان ۽ ڏکڻ ايشيا مان سفر === [[File:Xuanzang route.jpg|thumb|upright=1.5|629ع کان 645ع تائين هندستان مان شوانزانگ جي سفر جي ٻيهر ترتيب ڏنل رستي جو نقشو. [[بهار]] جي [[نالندا]] کان سواءِ هن انهن علائقن جو پڻ دورو ڪيو، جيڪي هاڻي [[ڪشمير]]، [[گجرات]]، [[مڌيا پرديش]]، [[اوڊيشا]]، [[تامل ناڊو]] ۽ [[بنگلاديش]] ۾ شامل آهن.]] شوانزانگ جي پنهنجي جاگرافيائي تصور موجب، جڏهن هن ڪارن جبلن کي پار ڪري '''لمپا''' (Lampa) جي ملڪ ۾ قدم رکيو، تڏهن هو هندستان ۾ داخل ٿيو. سندس سفرنامي ۾ هندستان بابت احوال وچ ايشيا جي ملڪن کان جدا فصلن ۾ ڏنا ويا آهن. تنهن هوندي به شوانزانگ هن ملڪ لاءِ سڌيءَ ريت موجوده نالو «هندستان» استعمال نه ڪيو، بلڪه هڪ اهڙي صوتياتي صورت استعمال ڪئي، جنهن کي اڳوڻن محققن مختلف نمونن سان '''تيانزو''' (Tianzhu)، '''شينگدو''' (Shengdu) يا '''شياندو''' (Xiandou) پڙهيو آهي. جديد تحقيق موجب ستين صدي عيسويءَ ۾ سندس سفرنامي ۾ استعمال ٿيل لفظ جو سڀ کان ويجهو اچار '''اِندو''' (Indu) هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} شوانزانگ موجب هندستان هڪ تمام وڏو ملڪ هو، جنهن جو گهيرو نوي هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ ۾ ستر بادشاهتون هيون. ان جي ٽن پاسن کان سمنڊ ۽ اتر طرف برفاني جبل واقع هئا. شوانزانگ هندستان کي هڪ زرخيز ۽ نميءَ سان ڀرپور سرزمين قرار ڏنو، جتي پوکيءَ مان سٺي پيداوار حاصل ٿيندي هئي ۽ وڻڪار تمام گهڻي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هن وڌيڪ لکيو ته هندستان جا پنهنجا قديم رسم ۽ رواج هئا. مثال طور، فاصلو ماپڻ لاءِ '''[[يوجن]]''' (Yojana) جو پيمانو استعمال ٿيندو هو. هڪ يوجن کي عام طور چاليهن ''لي'' جي برابر سمجهيو ويندو هو، پر مختلف ماخذن موجب ان جي ماپ سورهن کان ٽيهن ''لي'' تائين پڻ ڄاڻائي وئي آهي. هندستان جا ماڻهو ڏينهن ۽ رات کي '''ڪالا''' (Kala) نالي وقت جي حصن ۾ ورهائيندا هئا. اهي مادي شين کي پڻ مختلف درجن ۽ حصن ۾ ورهائيندا هئا، ايتري قدر جو نهايت باريڪ ۽ وڌيڪ نه ورهائي سگهجندڙ جزن ۽ «خلا» تائين انهن جي درجابندي ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ٻڌ عالمن هندستان ۾ ٽي موسمون ڄاڻايون هيون: گرمي، سردي ۽ برسات. ٻين عالمن موجب سال ۾ چار موسمون هيون، جن مان هر هڪ ٽن مهينن تي مشتمل هئي: بهار، اونهارو، برساتي موسم ۽ سرءُ.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=41-44}} هندستان جي مختلف بادشاهتن ۾ ڪيترائي ڳوٺ ۽ شهر آباد هئا. انهن شهرن جي چوڌاري چورس شڪل جون ڀتيون هونديون هيون، جڏهن ته گهٽيون سوڙهيون ۽ ور وڪڙ واريون هيون. گهٽين جي ٻنهي پاسن کان دڪان قائم هئا. شهرن جي ننڍين گهٽين ۾ شراب جا دڪان پڻ هوندا هئا. قصابن، مهاڻن، جلادن ۽ گندگي صاف ڪندڙن، يعني اهڙن ماڻهن کي جن جا پيشا جاندارن کي مارڻ يا انهن مان حاصل ٿيندڙ شين سان لاڳاپيل هئا، شهرن جي اندر رهڻ جي اجازت نه هوندي هئي. شهرن جون عمارتون سرن مان ٺهيل هونديون هيون، جڏهن ته رهائشي گهر گهڻو ڪري سرن، بانس جي اڻيل ڄارين يا ڪاٺ مان تعمير ڪيا ويندا هئا. ننڍين جهوپڙين جون ڇتيون ڪکن ۽ گاهه سان ڍڪيل هونديون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب هندستان جا رهواسي پنهنجن گهرن جا فرش صاف ڪرڻ کان پوءِ انهن تي ڳئون جي ڇيڻي مان تيار ڪيل ليپ لڳائيندا هئا ۽ پوءِ گلن سان سينگار ڪندا هئا. هن ان رسم کي چيني گهرن جي صفائيءَ ۽ سينگار جي طريقن کان مختلف قرار ڏنو. هندستان ۾ ٻار ستن ورهين جي عمر ۾ تعليم حاصل ڪرڻ شروع ڪندا هئا. شوانزانگ موجب انهن کي علم جي پنجن شعبن سان لاڳاپيل مختلف ڪتاب پڙهايا ويندا هئا: # '''ٻولي ۽ گرامر:''' لفظن، ٻوليءَ جي بناوت ۽ گرامر جو علم. # '''فني ۽ عملي علم:''' هنر، فنون، مشيني ڪم، ين ۽ يانگ جي نظرين ۽ ڪئلينڊر بابت ڄاڻ. # '''طب:''' بيمارين، علاج ۽ دوائن جو علم. # '''منطق:''' دليل، استدلال ۽ منطقي بحث جو علم. # '''باطني يا اندروني علم:''' مذهبي ۽ فلسفيانه ڄاڻ، جنهن ۾ سبب ۽ نتيجي جو نظريو پڻ شامل هو. شوانزانگ هندستاني ثقافت جي ٻين ڪيترن پاسن بابت پڻ تفصيل ڏنا آهن. انهن ۾ ماڻهن جا لباس، وارن جا انداز، اگهاڙن پيرن هلڻ جي عادت، جسماني ضرورتن کان پوءِ هٿ ڌوئڻ، خاص وڻن جي ٽارين کي چٻاڙي ڏند صاف ڪرڻ ۽ مندرن ۾ وڃڻ کان اڳ غسل ڪرڻ جون رسمون شامل آهن. هن هندستانين جي مندرن ۾ پوڄا ڪرڻ جي طريقن، سندن لکت جي نظام، مختلف ٻولين ۽ انهن جي اچارن جو پڻ ذڪر ڪيو. سندس بيان موجب هندستاني الفابيٽ ۾ ستيتاليهه اکر هئا. هن هندستان جي مختلف ٻولين جي تنوع کي بيان ڪندي انهن جي ڳالهائڻ جي انداز کي سريلو ۽ سهڻو قرار ڏنو. هندستاني ثقافت بابت اهڙي تعارف کان پوءِ شوانزانگ مختلف هندستاني بادشاهتن جا احوال بيان ڪرڻ شروع ڪيا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}}<ref name="gosch">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=9qeBAgAAQBAJ&pg=PA89 |title=Premodern Travel in World History |publisher=Routledge |author1=Stephen Gosch |author2=Peter Stearns |pages=89–92 |isbn=9781134583706 |date=12 December 2007 }}</ref><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |title=Si-yu-ki: Buddhist Records of the Western World |publisher=Motilal Banarsidass |others=ترجمو: Samuel Beal |year=1994 |isbn=9788120811072 |access-date=16 August 2019 |archive-date=7 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230307224215/https://books.google.com/books?id=X27HtHUsLSkC&pg=PA136 |url-status=live }}</ref> شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هينيانا ۽ مهايانا ٻڌ برادرين جي وچ ۾ موجود اختلافن بابت پڻ هڪ جدا حصو شامل ڪيو آهي. سندس بيان موجب ٻڌمت ۾ ارڙهن فرقا موجود هئا. اهي فرقا هڪٻئي سان اختلاف رکندا هئا ۽ مختلف مذهبي نظرين بابت اهڙي شدت سان بحث ڪندا هئا، ڄڻ سمنڊ جون لهرون پاڻ ۾ ٽڪرائجي رهيون هجن. جيتوڻيڪ انهن سڀني جو بنيادي مذهبي مقصد ساڳيو هو، پر اهي مختلف موضوعن جو مطالعو ڪندا هئا ۽ هڪٻئي سان سخت لفظن ۾ بحث ڪندا هئا. هر ٻڌ فرقي وٽ پنهنجن راهبن لاءِ جدا اصول ۽ ضابطا موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ موجب جيڪي راهب هڪ به مذهبي متن جي تشريح ڪرڻ جي صلاحيت نه رکندا هئا، تن کي خانقاه جا عام ڪم، جهڙوڪ صفائي ۽ ٻيون خدمتون، سرانجام ڏيڻيون پونديون هيون. جيڪي راهب هڪ ٻڌ مذهبي متن جي مڪمل ۽ درست تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي اهڙن عام ڪمن کان آزاد ڪيو ويندو هو. ٻن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي بهتر رهائشي ڪمرا ڏنا ويندا هئا. ان متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن لاءِ خدمتگار مقرر ڪيا ويندا هئا. جيڪي ٿورا راهب چار متنن جي تشريح ڪري سگهندا هئا، تن کي عام خدمتگار پڻ فراهم ڪيا ويندا هئا. پنج متنن جي ماهرن کي سفر لاءِ هاٿي ڏنا ويندا هئا، جڏهن ته ڇهن متنن جي تشريح ڪندڙ راهبن کي حفاظت لاءِ ساٿين جو دستو فراهم ڪيو ويندو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} ==== لمپا، نگرهار ۽ گنڌارا جون بادشاهتون ==== شوانزانگ '''لمپاڪا''' (Lampaka)، موجوده [[لغمان صوبو|لغمان]]، کي اتر هندستان جي علائقن مان هڪ قرار ڏنو. هي علائقو [[ڪابل درياهه]] جي سرچشمي جي ويجهو واقع هو ۽ سندس بيان موجب ان جو گهيرو هڪ هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن علائقي جون سموريون ٻڌ خانقاهون [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم ڏينديون هيون.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}} ان کان سواءِ هتي هندو ديوتائن جا ڏهاڪن جي تعداد ۾ مندر موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} لمپاڪا جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''نگرهار''' (Nagarahara)، موجوده [[ننگرهار صوبو|ننگرهار]]، جي بادشاهت واقع هئي. هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون ۽ هندو ديوتائن جا پنج مندر موجود هئا. تنهن هوندي به، انهن خانقاهن ۾ راهبن جو تعداد گهٽ هو. ڪيترائي اسٽوپا ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. مقامي ٻڌ پيروڪارن جو عقيدو هو ته گوتم ٻڌ هن علائقي ۾ هوا ۾ اڏامندي تعليم ڏني هئي، ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن هو زمين تي پنڌ ڪري ها ته زلزلا اچي وڃن ها. نگرهار ۾ [[اشوڪ]] طرفان تعمير ڪرايل ٽي سؤ فوٽ اوچو هڪ اسٽوپا موجود هو، جنهن تي شاندار سنگتراشي ٿيل هئي. شوانزانگ هن اسٽوپا جي چوڌاري ڦري ان جي تعظيم ڪئي. لمپاڪا ۽ نگرهار اڳ ۾ پنهنجن بادشاهن جي حڪمرانيءَ هيٺ آزاد ملڪ هئا، پر پوءِ اهي [[باميان]] جي ويجهو واقع ٻڌ بادشاهت [[ڪاپيسا جي بادشاهت|ڪاپيسا]] جي تابع ٿي ويا هئا.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=57–59 with footnotes}}{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=55-57}} انهن بادشاهتن جون ٻڌ خانقاهون نهايت سهڻي نموني سينگاريل هيون. انهن عمارتن جي چئن ڪنڊن تي برج ۽ اندر ٽن منزلن وارا وڏا هال هوندا هئا. ڇتين جي جوڙن، ڪڙين، ڇڄن ۽ ڪاٺ جي شهتيرن تي مختلف شڪليون ۽ تصويرون ٺاهيل هونديون هيون. هندستان جا ماڻهو عمارتن جي ڀتين، دروازن ۽ درين کي مختلف رنگن ۽ تصويرن سان سينگاريندا هئا. شوانزانگ موجب ماڻهو اهڙن گهرن کي پسند ڪندا هئا، جيڪي ٻاهران سادا نظر اچن، پر اندر تمام گهڻي سينگار ۽ آرائش سان ڀريل هجن. اهي گهر عام طور اهڙي نموني تعمير ڪيا ويندا هئا، جو انهن جا مُنهن اوڀر طرف هوندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=43-48}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ ڪيترائي اهڙا واقعا پڻ بيان ڪيا، جيڪي تاريخي لحاظ کان غيرمعمولي يا غير امڪاني آهن. انهن ۾ گوتم ٻڌ جي پيرن جا چمڪندڙ پٿريلا نشان، اژدها، ناگن جون ڏندڪٿائون ۽ هڪ اهڙو اسٽوپا شامل هو، جنهن ۾ سندس بيان موجب گوتم ٻڌ جي اک جو هڪ تبرڪ محفوظ هو. هن تبرڪ بابت چيو ويندو هو ته اهو هڪ ننڍي صوف جيترو وڏو، چمڪندڙ ۽ شفاف هو. شوانزانگ هڪ اڇي پٿر مان ٺهيل گوتم ٻڌ جي مجسمي جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته اهو معجزا ڏيکاريندو هو ۽ ان مان اڪثر روشني نڪرندي هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} سفرنامي موجب شوانزانگ هڪ اونداهي غار ۾ داخل ٿيو، جتي خطرناڪ مخلوق رهندي هئي. هن اتي ''[[شريمالا ديوي سِمهناد سُوتر]]'' (Srimaladevi Simhanadasutra) جي تلاوت ڪئي، جنهن کان پوءِ روايت موجب اهي سڀ ٻڌمت جا پيروڪار بڻجي ويا. ان کان پوءِ انهن سڀني خوشبودار لوبان ساڙيو ۽ گلن سان گوتم ٻڌ جي پوڄا ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=61–62 with footnotes}} نگرهار کان لڳ ڀڳ پنج سؤ ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب تقريباً ٻه سؤ ڪلوميٽر، ڏکڻ اوڀر ۾ [[گنڌارا]] جي بادشاهت واقع هئي. قديم چيني تاريخي متنن ۾ هن ملڪ جو نالو صوتياتي صورت '''چيانتووي''' (Qiantuowei) سان پڻ لکيو ويو آهي. گنڌارا جي اوڀر طرف [[سنڌو درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته ان جي گاديءَ جو هنڌ '''پُروشاپورا''' (Purusapura)، موجوده [[پشاور]]، هو. شوانزانگ موجب هي ملڪ قديم هندستاني عالمن، رِشين ۽ شاسترن جي مصنفن جي سرزمين هو. انهن عالمن ۾ '''نارايڻ ديو''' (Narayanadeva)، [[اسنگ]]، [[وسوبنڌو]]، '''ڌرم ترات''' (Dharmatrata)، '''منورٿ''' (Monaratha) ۽ '''پارشو''' (Parshva) شامل هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} پُروشاپورا شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ تمام وڏو اسٽوپا موجود هو. شوانزانگ موجب هن اسٽوپا جي اوچائي چار سؤ فوٽ، بنياد جو قطر لڳ ڀڳ ٻه هزار فوٽ ۽ مٿئين حصي تي پنجويهن تهن وارو هڪ ڦيٿي جهڙو ڍانچو موجود هو. هن اسٽوپا جي ويجهو هڪ وڏي ٻڌ خانقاه پڻ هئي. گنڌارا ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ انهن سڀني جو دورو ڪيو ۽ انهن جي تعظيم ڪئي.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=63–65 with footnotes}} هن هن علائقي جي اسٽوپن ۽ گوتم ٻڌ جي مجسمن کي «شاندار» قرار ڏنو ۽ انهن جي تعمير ۽ سنگتراشيءَ کي نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ جو نمونو ڄاڻايو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=58-62}} ==== اُديانا ۽ ڪشمير جون بادشاهتون ==== [[ڪشمير]] ڏانهن اتر طرف سفر ڪندي شوانزانگ [[پشڪلاوتي]] شهر ۾ پهتو. هن شهر ۾ ٻڌمت جا ڪيترائي مقدس ماڳ موجود هئا. شوانزانگ اتي موجود «عظيم اسٽوپن ۽ وڏين خانقاهن» جي زيارت ڪئي ۽ انهن جي تعظيم ڪئي. ان کان پوءِ هو '''اُديانا''' (Udayana) جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن مان '''سُڀاوستو درياهه''' (Subhavastu) وهندو هو. هن درياهه کي هاڻي [[سوات درياهه]] چيو ويندو آهي. اُديانا ۾ ٻڌمت جي پنجن ابتدائي مڪتبن جون لڳ ڀڳ چوڏهن سؤ خانقاهون موجود هيون. اهي پنج مڪتب ٻڌمت جي ارڙهن قديم ذيلي روايتن مان هئا: # [[سروستيواد]] (Sarvastivada) # [[مهاسنگهڪ]] (Mahāsāṃghika) # '''ڪاشيپيه''' (Kasyapiya) # '''مهيشاسڪ''' (Mahisasaka) # '''ڌرم گپتڪ''' (Dharmagupta) شوانزانگ موجب انهن ابتدائي ٻڌ مڪتبن جي مقبوليت گهٽجي چڪي هئي، ڇاڪاڻ ته مهايانا ٻڌمت جي نئين صورت وڌيڪ مقبول ٿي رهي هئي. انهيءَ سبب انهن پراڻن مڪتبن جون ڪيتريون خانقاهون ويران ٿي ويون هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ رهجي ويو هو. ان کان پوءِ شوانزانگ '''هي لو''' (Hi-lo) ۽ [[منگلور، سوات|منگلور]] پهتو. انهن سڀني هنڌن بابت شوانزانگ ٻڌمت جي [[جاتڪ ڪهاڻيون|جاتڪ ڪهاڻين]] جو ذڪر ڪيو. انهن روايتن موجب گوتم ٻڌ پنهنجي اڳوڻن جنمن مان ڪنهن جنم ۾ انهن علائقن ۾ رهيو هو ۽ پنهنجي عملن ذريعي رحم، همدردي ۽ اخلاقي قوت جو اظهار ڪيو هو. منگلور جي اتر اوڀر ۾ هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ [[اولوڪتيشور]] بوديسَتو جو مجسمو رکيل هو. هن مجسمي بابت چيو ويندو هو ته اهو معجزاتي ظهورن جي ڪري مشهور هو. اتان وڌيڪ هڪ هزار ''لي'' جو سفر ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''درد وادي''' (Darada Valley) ۾ پهتو، جيڪا اُديانا جي قديم گاديءَ جو هنڌ هئي. هتي [[ميتريه]] بوديسَتو جو هڪ سؤ فوٽ اوچو مجسمو موجود هو، جيڪو سونهري رنگ واري ڪاٺ مان تيار ڪيو ويو هو. شوانزانگ پنهنجي سفرنامي ۾ هن مجسمي بابت هڪ ڏندڪٿا بيان ڪئي. ان روايت موجب مجسمي کي ٺاهيندڙ ڪاريگر ٽي ڀيرا آسماني جهان ڏانهن ويو، جتي هن ميتريه بوديسَتو جي حقيقي صورت ڏٺي. ان کان پوءِ هن زمين تي واپس اچي سندس ڏٺل صورت مطابق اهو مجسمو تيار ڪيو.{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=64–67 with footnotes}} [[File:Dharmarajika stupa,Taxila.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ اتر اولهه هندستان ۾ هزارين ٻڌ خانقاهن ۽ اسٽوپن جو ذڪر ڪيو آهي. تصوير ۾ [[ٽيڪسيلا]] جي [[ڌرم راجيڪا اسٽوپا]] جا آثار ڏيکاريل آهن.]] ==== تڪه، جالنڌر، ٿانيسر، مٿرا، متي پور ۽ ڪپٿ جون بادشاهتون ==== [[تڪه بادشاهت|تڪه جي بادشاهت]] [[ڪشمير]] جي ڏکڻ ۾ واقع هئي. ان جون حدون اولهه ۾ [[سنڌو درياهه]] کان اوڀر ۾ [[وپاشا درياهه]] تائين پکڙيل هيون. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ واري چانورن ۽ ڪڻڪ جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. ان کان سواءِ هتي سون، پتل، لوهه ۽ ٻيون ڌاتون پڻ پيدا ٿينديون هيون. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٻڌمت ۾ عقيدو نه رکندا هئا، بلڪه ڪيترن سؤ ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جون رڳو ڏهه خانقاهون باقي بچيون هيون. شوانزانگ لکي ٿو ته اڳي هتي ٻڌمت جون گهڻيون خانقاهون موجود هيون، پر ڪجهه سؤ سال اڳ '''مهرڪول''' ([[مهرڪول]] (Mihirakula) نالي بادشاهه جي حڪومت دوران انهن کي تباهه ڪيو ويو هو. سندس بيان موجب مهرڪول ٻڌمت جي خانقاهن کان مطالبو ڪيو هو ته اهي کيس ٻڌمت جي تعليم ڏيڻ لاءِ ڪو عالم موڪلين، پر ٻڌ راهبن سندس درٻار ڏانهن ڪو به وڏو عالم نه موڪليو. انهيءَ ڳالهه تي ڪاوڙجي بادشاهه ٻڌ خانقاهن کي تباهه ڪرڻ جو حڪم ڏنو. ٻڌمت جي پيروڪارن خلاف مهرڪول جي انهن ظالماڻن قدمن سبب [[مگڌ]] جي بادشاهه ساڻس جنگ ڪئي. مهرڪول کي شڪست ملي، پر پوءِ کيس معاف ڪيو ويو. تنهن هوندي به، شوانزانگ جي بيان موجب مهرڪول بعد ۾ ڪشمير ۽ گنڌارا جي بادشاهه کي قتل ڪري ٻيهر اقتدار حاصل ڪيو. شوانزانگ مهرڪول جي ظلم ۽ ٻڌمت جي هڪ هزار ڇهه سؤ اسٽوپن ۽ خانقاهن جي تباهيءَ بابت اهي روايتون پڻ بيان ڪيون، جيڪي هن ٻين ماڻهن کان ٻڌيون هيون. ان کان پوءِ هن '''ساگلا''' (Sagala) ۾ بچيل ٻڌ خانقاهن جو احوال ڏنو، جتي سوين ٻڌ راهب رهندا هئا. اتي ٽي تمام وڏا اسٽوپا پڻ موجود هئا، جن مان هر هڪ جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. انهن مان ٻه اسٽوپا [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=97-100}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''چينڀڪتي''' (Chinabhukti) جي ملڪ ۾ پهتو. سندس بيان موجب هن ملڪ جو نالو ان ڪري پيو، جو [[زرد درياهه]] جي اولهه ۾ واقع هڪ علائقو [[ڪنيشڪ]] شهنشاهه جي تابع هو. ڪنيشڪ جي حڪومت دوران انهيءَ علائقي مان آڙو ۽ ناسپاتيءَ جا باغ اتر هندستان جي چينڀڪتي علائقي ۾ متعارف ڪرايا ويا هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ وڌيڪ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو ۽ [[سروستيواد]] مڪتب سان لاڳاپيل هڪ ٻڌ خانقاه جو دورو ڪيو، جتي ٽي سؤ راهب رهندا هئا. هن [[اشوڪ]] شهنشاهه جي تعمير ڪرايل هڪ ٻئي تمام وڏي اسٽوپا جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن جي اوچائي ٻه سؤ فوٽن کان وڌيڪ هئي. شوانزانگ موجب انهيءَ اسٽوپا جي ويجهو ڪيترائي ننڍا اسٽوپا ۽ وڏيون ٻڌ غارون موجود هيون. هماليه جي جبلن ۾ انهيءَ خانقاه جي چوڌاري سوين ۽ هزارين اسٽوپا ايتري ويجهڙائيءَ سان ٺهيل هئا، جو انهن جا پاڇا هڪٻئي سان ملي ويندا هئا. اتان شوانزانگ '''جالنڌر''' (Jalamdhara) پهتو. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارا چانور ۽ ٻيا اناج پيدا ٿيندا هئا. هتي جا ٻيلا گهاٽا ۽ سرسبز هئا، جڏهن ته سڄو علائقو گلن ۽ ميون سان ڀرپور هو. جالنڌر ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب [[مهايانا ٻڌمت|مهايانا]] ۽ [[هينيانا ٻڌمت|هينيانا]] ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. اهو عمل [[شيو مت]] سان لاڳاپيل هندو مذهبي روايتن جو حصو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=101-103}} جالنڌر کان شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو. هو اڀريل ۽ اڻبرابر جبلن، اونهن ماٿرين ۽ خطرناڪ رستن مان گذري [[هماليه]] جي '''ڪولوت''' (Kuluta) نالي ملڪ ۾ پهتو. هي ملڪ چئني طرفن کان جبلن سان گهيريل هو ۽ هتي ميون، گلن ۽ وڻن جي وڏي گهڻائي هئي. ڪولوت ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. اهي گهڻو ڪري مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پندرهن ديوتائن جا مندر پڻ هئا، جتي هندو مذهبي پيروڪار ويندا هئا. هن علائقي ۾ ڪيتريون غارون هيون، جن ۾ ٻڌمت جا [[ارهت]] ۽ هندو روايتن جا [[رشي]]، يعني مذهبي بزرگ، رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ ڏکڻ طرف '''شتدرو''' (Shatadru) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نهايت سهڻا، قيمتي ۽ شاهوڪارانه ڪپڙا پائيندا هئا. هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي ۽ رهواسي پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا، ايماندار ۽ دوستاڻا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر اهي زبون حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهبن جو تعداد تمام گهٽ هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''پرياتر''' (Pariyatra) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هن ملڪ ۾ ڍورن ۽ رڍن جي گهڻائي هئي. هتي چانورن جو هڪ اهڙو قسم پڻ پوکيو ويندو هو، جنهن جو فصل پوکڻ کان سٺ ڏينهن پوءِ لڻڻ لاءِ تيار ٿي ويندو هو. هن علائقي ۾ ٻڌمت جون اٺ تباهه ٿيل خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. هتي جا ٻڌ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} [[File:Devprayag - Confluence of Bhagirathi and Alaknanda.JPG|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[گنگا درياهه]] جي نيري پاڻيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. سندس بيان موجب غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن درياهه جي پاڻيءَ کي «برڪت وارو پاڻي» سمجهندا هئا ۽ عقيدو رکندا هئا ته ان ۾ وهنجڻ سان گناهه معاف ٿي ويندا آهن.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}]] ان کان پوءِ شوانزانگ [[مٿرا]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن کي هن وچ هندستان جو حصو قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} هي علائقو زرخيز هو. هتي جا ماڻهو انبن کي پسند ڪندا هئا ۽ ڪپڙو ۽ سون پيدا ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي آبهوا گرم هئي. هتي جا رهواسي خوش مزاج ۽ سٺي اخلاق وارا هئا. اهي علم حاصل ڪرڻ ۽ نيڪيءَ کي اهميت ڏيندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} مٿرا ۾ ويهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٻه هزار کان وڌيڪ راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هتي ٻڌمت جي مذهبي جلوسن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ گوتم ٻڌ ۽ ٻڌمت جي ٻين مقدس هستين جا مجسما کڻي شهر ۾ گهمايا ويندا هئا. انهن جلوسن دوران گهٽين ۾ خوشبودار لوبان ساڙيو ويندو هو ۽ گل وڇايا ويندا هئا. شوانزانگ مٿرا جي '''گووندا خانقاه''' (Govinda Monastery) جو دورو ڪيو ۽ ان جي ساراهه ڪئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''ٿانيسر''' (Sthanesvara) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا رهواسي مالدار هئا، پر شوانزانگ موجب سندن رويو نرم ۽ مهربان نه هو. اهي پنهنجي دولت ۽ شاهوڪاريءَ جو ڏيکاءُ ڪندا هئا. ٿانيسر ۾ ٽي ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ست سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. هتي هڪ تمام وڏو، صاف ۽ چمڪندڙ اسٽوپا پڻ موجود هو، جنهن بابت چيو ويندو هو ته اتي ڪيترائي خدائي يا معجزاتي ظهور ٿيندا هئا. هن ملڪ ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=103-108}} '''سروگهن''' (Srughna) جي ملڪ جي اوڀر ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو، جڏهن ته [[يمنا درياهه]] هن ملڪ جي وچ مان گذرندو هو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو ٿانيسر جي ماڻهن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي غيرٻڌ مذهبي عقيدن، خاص طور هندو روايتن، جا پيروڪار هئا، پر فطرتاً سچا ۽ ايماندار هئا. اهي علم، فنون ۽ هنرن کي اهميت ڏيندا هئا ۽ ڏاهپ ۽ نيڪيءَ کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هتي ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي جي اوڀر ۾ گنگا درياهه وهندو هو، جنهن جو پاڻي گهرو نيرو هو. شوانزانگ موجب هن درياهه ۾ عجيب قسم جا جاندار رهندا هئا، پر اهي انسانن کي نقصان نه پهچائيندا هئا. گنگا جو پاڻي ذائقي ۾ مٺو هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو عقيدو هو ته هن درياهه ۾ «برڪت وارو پاڻي» موجود آهي ۽ ان ۾ غسل ڪرڻ سان انسان جا گناهه ڌوپجي وڃن ٿا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} گنگا درياهه پار ڪرڻ کان پوءِ شوانزانگ '''متي پور''' (Matipura) جي ملڪ ۾ داخل ٿيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. هن علائقي جي آبهوا نسبتاً ٿڌي ۽ معتدل هئي. هتي جا ماڻهو سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ کي وڏي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ جو بادشاهه ديوتائن جي مندرن ۾ پوڄا ڪندو هو. متي پور ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ اٺ سؤ کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ پنجاهه کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر پڻ موجود هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار ويندا هئا. شوانزانگ متي پور جي وڏين ٻڌ خانقاهن ۾ تصنيف ٿيل ۽ پڙهايل مختلف [[شاستر|شاسترن]] جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن علائقي ۾ '''ميور''' (Mayura) نالي هڪ گهاٽي آباديءَ وارو شهر پڻ موجود هو. گنگا درياهه جي ويجهو هن شهر ۾ ديوتائن جو هڪ تمام وڏو مندر هو. غيرٻڌ مذهبي پيروڪار هن ماڳ کي '''گنگا جو دروازو''' (Gate of the Ganges) سڏيندا هئا. هندستان جي پنجن ئي حصن، يعني اوڀر، اتر، اولهه، ڏکڻ ۽ وچ هندستان، مان ماڻهو ڊگها سفر ڪري هتي زيارت ڪرڻ ۽ گنگا جي پاڻيءَ ۾ مذهبي غسل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. هن هنڌ تي مسافرن جي آرام لاءِ ڪيترائي مسافر خانا ۽ خيراتي ادارا موجود هئا. انهن ادارن ۾ اڪيلا، بي سهارا ۽ ضرورتمند ماڻهو مفت کاڌو ۽ طبي سهولتون حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} هن ماڳ جي اتر ۾ '''برهم پور''' (Brahmapura) جي بادشاهت واقع هئي. هي علائقو گهاٽي آباديءَ وارو هو ۽ هتي جا ماڻهو خوشحال ۽ مالدار هئا. هن ملڪ جي آبهوا نسبتاً ٿڌي هئي، پر شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي ريتن رسمن ۾ سخت مزاج ۽ تشدد پسند هئا. هن علائقي ۾ پنج ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}} شوانزانگ موجب برهم پور جي ڏکڻ اوڀر ۾ '''اهيڇتر''' (Ahicchattra) جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار راهب رهندا هئا. اهي راهب هينيانا ٻڌمت جي '''سمتيه''' (Sammitiya) فرقي سان تعلق رکندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا پنج مندر پڻ هئا، جتي غيرٻڌ مذهبي پيروڪار پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا. '''ولاشنا''' (Vilashana) ۽ '''ڪپٿ''' (Kapitha) جون بادشاهتون اهيڇتر جي ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هيون. ولاشنا جي گهڻي آبادي ٻڌمت جي پيروڪار نه هئي. هن ملڪ ۾ ٻه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي سؤ ٻڌ راهب رهندا هئا. ڪپٿ ۾ چار ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هينيانا ٻڌمت جي تعليم ڏني ويندي هئي. انهن خانقاهن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ٻڌمت جي انهن ادارن کان سواءِ ڪپٿ ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ موجب ڪپٿ ۾ هڪ تمام سهڻي نموني تعمير ڪيل خانقاه موجود هئي، جنهن ۾ ڪيتريون اوچيون ۽ ڪشاديون عمارتون هيون. انهن کي نهايت نفيس ۽ دلڪش سنگتراشيءَ سان سينگاريو ويو هو. هن خانقاه جي مٿئين حصي تي گوتم ٻڌ جو مجسمو نصب ٿيل هو. داخلي دروازي جي کاٻي پاسي [[اندر ديوتا|اندر]] جو مجسمو ۽ ساڄي پاسي [[برهما]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=109-115}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=79–81}} ==== قنوج، ايوڌيا، پرياگ، ڪوشامبي ۽ وشاکا جون بادشاهتون ==== [[قنوج|ڪنياڪبج]] (Kanyākubja) جي بادشاهت، جنهن کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) پڻ سڏيو ويندو هو، جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. هن ملڪ ۾ رنگ برنگي گلن سان ڀريل ٻيلا، صاف ۽ شفاف پاڻي ۽ خوشحال ماڻهو موجود هئا. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. سندن چهرا سهڻا ۽ جسماني بناوت وڻندڙ هئي. اهي فنون ۽ ادب کي وڏي اهميت ڏيندا هئا ۽ صاف، سليس ۽ فصيح انداز ۾ ڳالهائيندا هئا. هن ملڪ جي اڌ آبادي ٻڌمت جي پيروڪار هئي، جڏهن ته باقي اڌ آبادي ٻين مذهبي عقيدن سان تعلق رکندي هئي. ٻڌمت جا پيروڪار مهايانا ۽ هينيانا ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جا هن ملڪ ۾ ٻه سؤ کان وڌيڪ ديوتائن جا مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=121-124}} ان وقت هن ملڪ جو حڪمران [[هرش ورڌن]] هو، جيڪو هندو مذهب سان تعلق رکندو هو ۽ [[بيس راجپوت قبيلو|بيس ڪشتريه]] نسل مان هو. سندس خاندان جا ٽي اڳوڻا فرد پڻ بادشاهه ٿي گذريا هئا. شوانزانگ موجب اهي سڀ چيني حڪمرانن وٽ نيڪ ۽ سٺن بادشاهن طور مشهور هئا. ان کان پوءِ شوانزانگ شهزادي '''شيلادتيه''' (Shiladitya) جي ڪهاڻي تفصيل سان بيان ڪئي. هن ڄاڻايو ته شيلادتيه ڪيتريون وڏيون ٻڌ خانقاهون ۽ هندو مندر تعمير ڪرايا هئا. هو مذهبي تهوارن جي ڏينهن ۾ سوين ٻڌ راهبن ۽ سوين هندو پادرين کي کاڌو کارائيندو هو. شوانزانگ گاديءَ واري شهر جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع ڪيترين ٻڌ خانقاهن جو ذڪر ڪيو آهي. انهن سان گڏ پٿرن ۽ سرن مان ٺهيل هڪ وڏو ٻڌ مندر پڻ موجود هو، جنهن ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مندر جي ڏکڻ ۾ نيري پٿر مان ٺهيل [[سوريا]] ديوتا جو مندر موجود هو. سوريا جي مندر جي ڀرسان [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جو هڪ ٻيو مندر پڻ هو، جيڪو نيري پٿر مان تعمير ڪيو ويو هو. انهن ٻنهي مندرن کي وڏي تعداد ۾ نفيس ۽ سهڻن مجسمن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} شوانزانگ موجب شيلادتيه جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ '''نواديوڪول''' (Navadevakula) نالي شهر واقع هو. هي شهر گنگا درياهه جي اوڀر ڪناري تي آباد هو. ان جي چوڌاري گلن سان ڀريل وڻڪار موجود هئي. هتي ٽي ٻڌ خانقاهون هيون، جن ۾ پنج سؤ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هتي ديوتائن جو هڪ گهڻ ماڙ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون مختلف منزلون ڏاڪن واري بناوت ۾ ٺهيل هيون. شوانزانگ ان جي تعمير کي نهايت نفيس ۽ شاندار قرار ڏنو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} هن ملڪ کان لڳ ڀڳ ڇهه سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[ايوڌيا]] جي بادشاهت واقع هئي. هن علائقي ۾ اناج جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي ۽ هتي ميون ۽ گلن جي گهڻائي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو نرم دل هئا ۽ فنون ۽ هنرن سان خاص دلچسپي رکندا هئا. ايوڌيا ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ جي گاديءَ واري شهر ۾ ديوتائن جا ڏهه مندر موجود هئا. شوانزانگ موجب هي اهو ملڪ هو، جتي ٻڌمت جي [[سوترانتڪ]] (Sautrantika) مڪتب جا ڪجهه اهم شاستر تصنيف ڪيا ويا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=123-133}} ايوڌيا کان ڪجهه سؤ ''لي'' اوڀر ۾ '''ايامک''' (Ayamukha) جي بادشاهت واقع هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پڻ سادا ۽ ايماندار هئا. هن ملڪ ۾ پنج ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. انهن مان گهڻا هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن جي ويجهو ديوتائن جا ڏهه مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} [[File:Kumbh Mela 2013 Sangam, Allahabd.jpg|thumb|left|upright=1.25|شوانزانگ [[پرياگ]] کي هڪ وڏو شهر قرار ڏنو، جتي [[گنگا درياهه|گنگا]] ۽ [[يمنا درياهه|يمنا]] درياهه پاڻ ۾ ملن ٿا. هن ماڳ تي ماڻهو مذهبي روزا رکندا، غسل ڪندا ۽ خيرات ڏيندا هئا.]] ايوڌيا کان لڳ ڀڳ ست سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ [[پرياگ]] جي بادشاهت واقع هئي، جيڪا [[يمنا درياهه]] جي ڪناري تي آباد هئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ ۾ ميون جا گهاٽا وڻ ۽ اناج جا ڀرپور فصل موجود هئا. هتي جا ماڻهو مهربان ۽ ٻين جي مدد ڪرڻ وارا هئا. انهن مان گهڻا غيرٻڌ مذهبي عقيدن جا پيروڪار هئا. پرياگ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي سؤ مندر موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=132-136}} شوانزانگ بيان ڪري ٿو ته شهر جي ڏکڻ ۾ [[چمپا (وڻ)|چمپا]] جي گلن سان ڀريل هڪ ٻيلو هو. ان ٻيلي ۾ هڪ سؤ فوٽ اوچو قديم اسٽوپا موجود هو، جنهن جو بنياد ڊهي چڪو هو. اهو اسٽوپا اصل ۾ [[اشوڪ]] تعمير ڪرايو هو. شهر ۾ هڪ مندر پڻ موجود هو، جنهن جون عمارتون سينگاريل هيون. هن شهر جي اوڀر ۾ ٻه درياهه پاڻ ۾ ملندا هئا. انهن جي سنگم واري هنڌ تي واريءَ جو هڪ وڏو دڙو ٺهيل هو، جنهن جي ويڪر ڏهه ''لي'' کان وڌيڪ هئي. هن ماڳ کي '''عظيم خيرات گاهه''' (Grand Place of Almsgiving) سڏيو ويندو هو. مالدار ماڻهو ۽ شيلادتيه جهڙا بادشاهه هتي مذهبي زيارت لاءِ ايندا هئا ۽ خيرات ورهائيندا هئا. ٻيا ماڻهو پڻ هن ماڳ تي گڏ ٿيندا هئا ۽ ٻنهي درياهن جي سنگم ۾ مذهبي غسل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب ڪجهه ماڻهو پاڻ کي درياهه ۾ ٻوڙي ڇڏيندا هئا، ڇاڪاڻ ته سندن عقيدو هو ته اهڙي عمل سان گناهه ڌوپجي ويندا ۽ ايندڙ جنم ۾ کين بهتر زندگي نصيب ٿيندي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=136-139}} [[پرياگ]] کان پنج سؤ ''لي'' جي فاصلي تي [[ڪوشامبي]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ ۾ چنبڙندڙ نه هئڻ وارن چانورن ۽ ڪمند جي وڏي مقدار ۾ پيداوار ٿيندي هئي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو بهادر ۽ تيز مزاج هئا، پر پنهنجي رسم ۽ رواج موجب نيڪ عمل ڪرڻ کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جيڪي ويران ۽ زبون حالت ۾ هيون. انهن ۾ لڳ ڀڳ ٽي سؤ راهب رهندا هئا. ڪوشامبي ۾ ديوتائن جا پنجاهه مندر ۽ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد پڻ موجود هو. گاديءَ واري شهر جي شاهي محل اندر هڪ ٻڌ مندر موجود هو، جنهن ۾ صندل جي ڪاٺ مان ٺهيل گوتم ٻڌ جو مجسمو رکيل هو. شوانزانگ موجب هن مجسمي مان ڪڏهن ڪڏهن «خدائي روشني» نڪرندي هئي. هن وڌيڪ لکيو ته ٻڌمت جي مذهبي متنن موجب ڪوشامبي اهو هنڌ آهي، جتي تمام پري مستقبل ۾ [[ٻڌ ڌرم]] جو خاتمو ٿيندو. انهيءَ عقيدي سبب هن ماڳ تي ايندڙ ماڻهو اداس ٿي ويندا هئا ۽ سندن اکين مان ڳوڙها وهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ان کان پوءِ شوانزانگ اتر اوڀر طرف سفر ڪيو، ٻيهر گنگا درياهه پار ڪيائين ۽ '''وشاکا''' (Vishaka) جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سچا ۽ ايماندار هئا ۽ علم حاصل ڪرڻ سان محبت رکندا هئا. وشاکا ۾ ويهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ غيرٻڌ مذهبي پيروڪارن جو وڏو تعداد ۽ ديوتائن جا پنجاهه کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=139-142}} ==== شراوستي، ڪشي نگر، بنارس ۽ نيپال جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ڇهين فصل ۾ ٻڌمت جي ڪجهه انتهائي مقدس ماڳن جو احوال بيان ڪيو آهي. هن انهيءَ حصي جي شروعات [[شراوستي]] کان ڪئي، جيڪو موجوده [[اتر پرديش]] جي اتر اوڀر حصي ۾ واقع آهي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو گهيرو ڇهه هزار ''لي'' کان وڌيڪ هو. هن ملڪ جي گاديءَ وارو شهر گهڻي حد تائين ويران ٿي چڪو هو، جيتوڻيڪ اتي اڃا ڪجهه ماڻهو رهندا هئا. گاديءَ واري شهر ۾ هڪ سؤ کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن مان ڪيتريون زبون حالت ۾ هيون. انهن خانقاهن ۾ راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} شوانزانگ [[پرسينجت]] بادشاهه جي محل جا ڊهندڙ آثار ڏٺا. ان محل جي اوڀر طرف '''عظيم ڌرم هال''' جو اسٽوپا، هڪ ٻيو اسٽوپا ۽ گوتم ٻڌ جي ماسيءَ سان منسوب هڪ مندر موجود هو. انهن ماڳن جي ڀرسان [[انگولي مالا]] جو وڏو اسٽوپا پڻ واقع هو. شهر کان لڳ ڀڳ پنج ''لي''، يعني ستين صديءَ جي ماپ موجب اٽڪل ٻه ڪلوميٽر، ڏکڻ ۾ [[جيتون]] (Jetavana) جو باغ موجود هو. هن باغ ۾ ستر فوٽ اوچا ٻه ٿنڀا بيٺل هئا، پر اتي موجود ٻڌ خانقاه تباهه ٿي چڪي هئي. هڪ ٿنڀي جي مٿئين حصي تي ڦيٿي جي شڪل اُڪريل هئي، جڏهن ته ٻئي ٿنڀي تي ڍڳي جي شڪل ٺهيل هئي. شوانزانگ شراوستي ۾ گوتم ٻڌ سان لاڳاپيل ڏندڪٿائن ۽ روايتن جي سڀني يادگارن جو مشاهدو ڪيو، جيتوڻيڪ انهن مان گهڻيون زبون حالت ۾ هيون. هن اتي سٺ فوٽ اوچو هڪ ٻڌ مندر پڻ ڏٺو، جنهن ۾ ويٺل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. ان جي ڀرسان لڳ ڀڳ ساڳئي اوچائيءَ وارو ديوتائن جو هڪ مندر پڻ هو. اهي ٻئي مندر سٺي حالت ۾ هئا. شراوستي جي گاديءَ واري شهر کان سٺ ''لي'' کان وڌيڪ اتر اولهه ۾ شوانزانگ ڪيترائي اسٽوپا ڏٺا، جيڪي [[اشوڪ]] بادشاهه [[ڪاشيپ ٻڌ]] جي احترام ۾ تعمير ڪرايا هئا. شوانزانگ جي بيان موجب ڪاشيپ ٻڌ ويهه هزار ورهيه زنده رهيو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=145-151}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=90–92}} [[File:Sravasti-gandhakuti.jpg|thumb|upright=1.25|شوانزانگ [[شراوستي]] جي آثارن جو دورو ڪيو. ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ روشن ضميري حاصل ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو هن هنڌ گذاريو هو.]] شراوستي کان شوانزانگ ڏکڻ اوڀر طرف [[ڪپلوستو]] جي ملڪ ڏانهن سفر ڪيو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جو ڪو هڪ مرڪزي حڪمران نه هو، بلڪه هر شهر جو پنهنجو سردار يا حاڪم هو. هن علائقي ۾ هڪ هزار کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان گهڻيون تباهه يا زبون حالت ۾ هيون. انهن مان ڪيترين خانقاهن ۾ اٽڪل ٽي هزار راهب اڃا تائين هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ٻه مندر پڻ موجود هئا. شوانزانگ هڪ ٻڌ مندر جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اڇي گهوڙي تي سوار هڪ شهزادي جي تصوير ٺهيل هئي. هن علائقي ۾ گوتم ٻڌ جي شروعاتي زندگيءَ ۽ [[شاڪيه]] قبيلي سان لاڳاپيل ڪيترائي ٻڌ يادگار ۽ ڏندڪٿائون پڻ موجود هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=151-157}} ڪپلوستو کان پوءِ شوانزانگ اوڀر طرف '''رامگرام''' (Ramagrama) جي ملڪ ۾ پهتو. هن علائقي جي آبادي گهٽ هئي ۽ شهر توڙي ڳوٺ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هڪ اهڙي اسٽوپا جو ذڪر ڪيو، جنهن بابت روايت هئي ته هڪ نانگ جهڙو اژدها ويجهي تلاءَ مان نڪري ان جي چوڌاري ڦرندو هو. ساڳئي روايت موجب هاٿي گل چونڊي هن اسٽوپا تي اچي وڇائيندا هئا. هن خاص اسٽوپا جي ڀرسان هڪ ٻڌ خانقاه موجود هئي، جتي راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. ان کان لڳ ڀڳ هڪ سؤ ''لي'' اوڀر ۾ هڪ ٻيو تمام وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو سٺي حالت ۾ هو ۽ [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=93–95}} هن ٻيلي کان اڳتي [[ڪشي نگر]] جي بادشاهت واقع هئي. هن ملڪ جا شهر ۽ ڳوٺ ويران ۽ زبون حالت ۾ هئا. شوانزانگ هتي سرن مان ٺهيل هڪ وڏي مندر جو ذڪر ڪيو، جنهن ۾ ليٽيل گوتم ٻڌ جو مجسمو موجود هو. هن ڪيترن ئي يادگارن ۽ تاريخي ماڳن جو پڻ بيان ڪيو، جيڪي گوتم ٻڌ جي زندگيءَ بابت مختلف روايتن سان لاڳاپيل هئا. انهن ماڳن ۾ اهو هنڌ پڻ شامل هو، جتي ٻڌ روايتن موجب گوتم ٻڌ جي مڙهه کي ساڙيو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=158-167}} شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي ستين فصل ۾ پنجن ملڪن جو احوال ڏنو آهي. هن انهيءَ فصل جي شروعات [[بنارس]]، يعني [[وارانسي]]، کان ڪئي. شوانزانگ موجب هن ملڪ جي اولهه ۾ [[گنگا درياهه]] وهندو هو. بنارس جو شهر گهاٽي آباديءَ وارو هو، جنهن جي سوڙهين گهٽين ۾ گهر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو ٺهيل هئا. هتي جا ماڻهو انتهائي مالدار، نرم مزاج ۽ خوش اخلاق هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌمت جا پيروڪار گهٽ هئا، جڏهن ته گهڻا ماڻهو هندو مذهب ۽ ٻين غيرٻڌ عقيدن سان تعلق رکندا هئا. بنارس ۾ ٽيهه کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ٽي هزار راهب هينيانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا. هن ملڪ ۾ ديوتائن جا هڪ سؤ کان وڌيڪ مندر پڻ موجود هئا، جن مان گهڻا [[مهيشور]]، يعني [[شِو]]، جي پوڄا لاءِ وقف هئا. انهن مذهبي پيروڪارن مان ڪجهه اگهاڙا گهمندا هئا ۽ پنهنجن جسمن تي رک مليندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}} بنارس جي ويجهو '''ورڻا درياهه''' (Varana River) جي اولهه ڪناري تي هڪ سؤ فوٽ اوچو وڏو اسٽوپا موجود هو، جيڪو [[اشوڪ]] بادشاهه تعمير ڪرايو هو. هن اسٽوپا جي سامهون سائي پٿر مان ٺهيل هڪ بيٺل ٿنڀو موجود هو، جنهن جي مٿاڇري کي ايترو هموار ۽ چمڪندڙ بڻايو ويو هو، جو اهو آئيني وانگر نظر ايندو هو. شوانزانگ بنارس جي ملڪ ۾ ٻين ڪيترن اسٽوپن، ٿنڀن ۽ ٻڌ خانقاهن جو پڻ ذڪر ڪيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=171-177}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=96–97}} بنارس کان پوءِ شوانزانگ '''گرجن پتي''' (Garjanapati) جي ملڪ جو دورو ڪيو. هتي هن '''اوڌڪرڻ''' (Aviddhakarna) نالي ٻڌ خانقاه ڏٺي، جيڪا نهايت نفيس ۽ خوبصورت سنگتراشيءَ سان سينگاريل هئي. هن خانقاه جي چوڌاري گلن جي گهڻائي هئي ۽ ڀرسان هڪ تلاءُ موجود هو، جنهن جي پاڻيءَ ۾ عمارتن جا عڪس نظر ايندا هئا. اتان شوانزانگ گنگا درياهه جي اتر طرف سفر ڪيو ۽ [[نارايڻ]]، يعني [[وشنو]]، جي هڪ وڏي مندر جو دورو ڪيو. هن مندر ۾ گهڻ ماڙ منڊپ ۽ ڏاڪيدار اڱڻ موجود هئا. مندر ۾ ديوتائن جا ڪيترائي مجسما رکيل هئا، جيڪي شوانزانگ موجب نهايت اعليٰ ڪاريگريءَ سان پٿرن مان تراشيا ويا هئا. نارايڻ جي مندر کان لڳ ڀڳ ٽيهه ''لي'' اوڀر ۾ [[اشوڪ]] بادشاهه جو تعمير ڪرايل هڪ اسٽوپا موجود هو. هن اسٽوپا وٽ ويهه فوٽ اوچو هڪ ٿنڀو بيٺل هو، جنهن جي مٿئين حصي تي شينهن جي شڪل ٺهيل هئي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}} اتان شوانزانگ [[ويشالي]] جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو پنهنجي رسم ۽ رواج موجب سادا ۽ ايماندار هئا. اهي ٻڌمت جي روايتي تعليمات سان گڏ غيرٻڌ مذهبي ۽ فلسفيانه نظرين جو پڻ مطالعو ڪندا هئا. ويشالي ۾ سوين ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان رڳو ٿوريون سٺي حالت ۾ هيون ۽ انهن ۾ راهب رهندا هئا. شوانزانگ '''شويت پور''' (Svetapura) نالي خانقاه جو پڻ ذڪر ڪيو، جنهن ۾ اوچيون عمارتون ۽ شاندار منڊپ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=178-189}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=97–98}} ويشالي کان پوءِ شوانزانگ اتر طرف سفر ڪيو ۽ '''ورجي''' (Vriji) جي ملڪ ۾ پهتو. شوانزانگ موجب هن ملڪ جا ماڻهو گهڻو ڪري غيرٻڌ ديوتائن جي مندرن ۽ مذهبي تعليمات کي اهميت ڏيندا هئا. هن ملڪ ۾ ڏهن کان وڌيڪ ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ هڪ هزار کان گهٽ راهب رهندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ان کان پوءِ شوانزانگ برفاني جبلن جي ويجهو واقع [[نيپال]] جي ملڪ ۾ پهتو. هن ملڪ ۾ گلن ۽ ميون جي گهڻائي هئي. هتي [[ياڪ]] ۽ ٻن مٿن وارا پکي پڻ موجود هئڻ جو ذڪر ڪيو ويو آهي. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو فطرتاً سخت مزاج ۽ ٻين جي توهين ڪرڻ وارا هئا، پر فني ڪاريگريءَ ۽ هنرن ۾ ماهر هئا. هن ملڪ ۾ ٻڌ خانقاهون ۽ ديوتائن جا مندر هڪٻئي جي بلڪل ويجهو واقع هئا. هتي جا ماڻهو ٻڌمت ۽ غيرٻڌ مذهبي تعليمات ٻنهي ۾ عقيدو رکندا هئا. نيپال ۾ ٻه هزار ٻڌ راهب موجود هئا، جيڪي هينيانا ۽ مهايانا ٻڌمت جي تعليم حاصل ڪندا هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=190-192}} ==== مگڌ، ايران پروت، چمپا، ڪاجنگل ۽ ڪامروپ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ پنهنجي سفرنامي جي اٺين جلد جي شروعات [[مگڌ]] جي ملڪ جي بيان سان ڪري ٿو. هن ملڪ ۽ ان جي گاديءَ واري شهر ۾ آبادي نسبتاً گهٽ هئي. هيءَ هڪ زرخيز سرزمين هئي، جتي چانورن جو هڪ خوشبودار قسم پيدا ٿيندو هو، جنهن ۾ غيرمعمولي چمڪ هوندي هئي. هن علائقي ۾ هر سال [[چؤماسي]] جي موسم دوران ٻوڏون اينديون هيون. انهن مهينن ۾ ٻيڙين ذريعي سفر ڪري سگهبو هو. شوانزانگ موجب هتي جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا ۽ ٻڌمت کي وڏي عزت ۽ احترام ڏيندا هئا. مگڌ ۾ پنجاهه ٻڌ خانقاهون موجود هيون، جن ۾ ڏهه هزار کان وڌيڪ راهب رهندا هئا. ان کان سواءِ هن ملڪ ۾ ديوتائن جا ڪيترائي درجن مندر پڻ موجود هئا.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}}{{Sfn|Yung-hsi|1959|pp=98–99}} شوانزانگ موجب مگڌ ۾ [[گنگا درياهه]] جي ڏکڻ ۾ هڪ شهر واقع هو، جيڪو تمام قديم هو. جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو «بي شمار ورهيه» هوندو هو، تڏهن هن شهر کي '''ڪسم پور''' (Kusumapura) سڏيو ويندو هو. شوانزانگ لکي ٿو ته ڪسم پور جي انتهائي قديم عمارتن جا بنياد اڃا تائين ڏسي سگهجن ٿا. بعد ۾، جڏهن انساني زندگيءَ جو مدو گهٽجي «ڪيترن هزارن ورهين» تائين پهتو، تڏهن هن شهر جو نالو بدلائي [[پاٽلي پتر]] رکيو ويو. هن شاهي شهر جي اتر طرف [[اشوڪ|شهنشاهه اشوڪ]] جو هڪ تمام وڏو بيٺل ٿنڀو موجود هو. ڪنهن زماني ۾ هتي ڪيتريون ئي ٻڌ خانقاهون، ديوتائن جا مندر ۽ اسٽوپا موجود هئا، پر شوانزانگ موجب ٻڌمت ۽ ٻين مذهبن سان لاڳاپيل اهڙيون ڪيترائي سؤ يادگار عمارتون زبون ۽ تباهه ٿيل حالت ۾ هيون. ان کان پوءِ شوانزانگ اشوڪ بادشاهه سان لاڳاپيل ڪيتريون ڏندڪٿائون بيان ڪري ٿو ۽ انهن اسٽوپن ۽ خانقاهن جو احوال پڻ ڏئي ٿو، جيڪي هن سٺي حالت ۾ ڏٺيون هيون.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=195-201}} مثال طور، هن مگڌ جي گاديءَ واري شهر کان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ''لي'' ڏکڻ اوڀر ۾ واقع [[تيلهارا خانقاه|تلڌڪ خانقاه]] (Tiladhaka Monastery) جو ذڪر ڪيو آهي. هن خانقاه ۾ چار اڱڻ، اوچيون ڇتيون ۽ گهڻ ماڙ عمارتون موجود هيون، جتي هزارين راهب اڃا تائين [[مهايانا ٻڌمت]] جي تعليم حاصل ڪندا هئا. شوانزانگ موجب هن خانقاه جي احاطي اندر ٽي مندر موجود هئا. وچئين مندر ۾ گوتم ٻڌ جو ٽيهه فوٽ اوچو مجسمو نصب ٿيل هو. ٻئي مندر ۾ [[تارا (ٻڌمت)|تارا بوديسَتوا]] جو مجسمو ۽ ٽئين مندر ۾ [[اولوڪتيشور|اولوڪتيشور بوديسَتوا]] جو مجسمو موجود هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=207-208}} ان کان پوءِ شوانزانگ [[گيا، ڀارت|گيا]] ۽ [[ٻوڌي وڻ]] جو دورو ڪيو. هن موجب ٻوڌي وڻ جي ويجهو [[مهاٻوڌي مندر|مهاٻوڌي خانقاه]] واقع هئي، جنهن ۾ ڪيتريون عمارتون ۽ اڱڻ موجود هئا. شوانزانگ انهن عمارتن جي اندر موجود سينگاريل تصويرن جي ساراهه ڪندي لکيو ته اهي نهايت حيرت انگيز ۽ غيرمعمولي نفاست سان تيار ڪيل هيون. انهن تصويرن ۾ سونهري، چانديءَ جهڙا، گلابي مائل نيرا، چمڪندڙ اڇا ۽ نيم شفاف رنگ استعمال ڪيا ويا هئا. تصويري تختين ۾ گوتم ٻڌ جي زيورن ۽ سينگار کي قيمتي پٿرن ۽ جواهرن سان سينگاريو ويو هو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=227-228}} ان کان پوءِ شوانزانگ '''مها درياهه''' پار ڪيو ۽ ڪيترن اسٽوپن، خانقاهن، [[ويد وياس|رشي وياس]] جي ٽڪريءَ، '''وپول ٽڪريءَ''' (Vipula Hill)، '''پپل غار''' (Pippala Cave)، '''بانس جي مندر''' (Bamboo Temple) ۽ ٻين يادگارن جو دورو ڪيو. انهن ماڳن مان گذرڻ کان پوءِ هو [[راجگريه]]، يعني موجوده [[راجگير]]، ۽ [[نالندا يونيورسٽي]] پهتو.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=229-249}} شوانزانگ نالندا ۾ رهيو ۽ اتي تعليم حاصل ڪيائين.<ref>{{cite book|last=Nakamura|first=Hajime|author-link=Hajime Nakamura|title=Gotama Buddha|publisher=Kosei|pages=47, 53–54|year=2000|isbn=978-4-333-01893-2}}</ref> نالندا ۾ سندس گڏ هزارين ٻڌ راهب موجود هئا. شوانزانگ نالندا ۾ رهائش دوران [[شيلڀدر]] جي رهنمائيءَ هيٺ [[منطق]]، [[گرامر]]، [[سنسڪرت]] ۽ ٻڌمت جي [[يوگاچار]] مڪتب جو مطالعو ڪيو. شوانزانگ نالندا جي منظرڪشي ڪندي لکي ٿو ته خانقاهن جي چوڌاري نيري پاڻيءَ وارا تلاءَ پکڙيل هئا، جن ۾ نيري ڪنول جا مڪمل کليل گل سونهن وڌائيندا هئا. سهڻن ڪنڪ وڻن جا چمڪندڙ ڳاڙها گل هتي هُتي لڙڪندا هئا، جڏهن ته ٻاهر [[انب]] جي وڻن جا گهاٽا باغ رهواسين کي ڇانوَ ۽ پناهه فراهم ڪندا هئا. هي بيان ريني گروسي جي ترجمي تي ٻڌل آهي.<ref>[[René Grousset]]. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, pp. 159–161.</ref> ريني گروسي موجب مهايانا جي فلسفيانه مثاليت جا باني [[اسنگ]] ۽ [[وسوبنڌو]] هئا، جن [[دگناگ]] جي تربيت ڪئي. دگناگ وري [[ڌرم پال (نالندا)|ڌرم پال]] کي تعليم ڏني، جنهن جو شاگرد [[شيلڀدر]] هو. اهڙيءَ طرح شوانزانگ پنهنجي استاد شيلڀدر تائين پهتو، جنهن کيس ٻڌمت جي مهايانا فلسفيانه فڪر جي سموري علمي ورثي تائين رسائي فراهم ڪئي. شوانزانگ جي ذريعي اهو علمي ورثو چيني ۽ جاپاني ٻڌمت جي دنيا تائين پهتو. ريني گروسي موجب شوانزانگ جو عظيم فلسفيانه ڪتاب ''[[چينگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) انهيءَ فلسفيانه نظريي جو هڪ جامع مجموعو آهي، جيڪو «هندستاني ٻڌمت جي ستن صدين جي فڪري ڪوششن جو ثمر» آهي.<ref>René Grousset. ''In the Footsteps of the Buddha''. JA Underwood (trans). Orion Press, New York, 1971, p. 161.</ref> هن تصنيف ۾ شوانزانگ هڪ حد تائين اسنگ ۽ وسوبنڌو ٻنهي جي فلسفيانه روايتن کي اڳتي وڌائيندڙ عالم طور سامهون اچي ٿو.<ref>{{cite journal |last1=Jannel |first1=Romaric |title=Xuanzang and the Three Types of Wisdom: Learning, Reasoning, and Cultivating in Yogācāra Thought |journal=Religions |date=May 2022 |volume=13 |issue=6 |page=486 |doi=10.3390/rel13060486 |doi-access=free }}</ref> [[نالندا]] کان شوانزانگ ڪيترين بادشاهتن مان سفر ڪيو، جن ۾ '''ايران پروت''' (Iranaparvata) ۽ '''چمپا''' (Champa) شامل هيون. اتان هو [[پندروَرڌن]] ۽ [[سلهٽ]] پهتو، جيڪي موجوده [[بنگلاديش]] جي علائقن ۾ واقع آهن. انهن علائقن ۾ شوانزانگ کي ويهه ٻڌ خانقاهون مليون، جن ۾ ٽي هزار کان وڌيڪ راهب [[هينيانا]] ۽ [[مهايانا]] ٻنهي مڪتبن جي تعليم حاصل ڪندا هئا. انهن خانقاهن مان هڪ '''واشيڀا خانقاه''' (Vāśibhã Monastery) هئي، جتي هن اوڀر هندستان جي مختلف علائقن مان آيل ست سؤ کان وڌيڪ مهايانا راهب ڏٺا.<ref>Watters II (1996), pp. 164–165.</ref>{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=298-299}} شوانزانگ [[ڪامروپ]]، يعني موجوده [[آسام]] ۽ اتر اوڀر هندستان، [[سمتٽ]]، [[تامر لپتي]]، [[ڪلنگ (تاريخي علائقو)|ڪلنگ]] ۽ ٻين علائقن جو پڻ دورو ڪيو. شوانزانگ انهن علائقن کي مجموعي طور '''اوڀر هندستان جو علائقو''' سڏيو آهي.{{Sfn|Xuanzang|1996|pages=259-268}} ==== ڪلنگ، ملتان، آنڌرا، چولا، دراوڙ ۽ ملاڪوٽ جون بادشاهتون ==== شوانزانگ ڏکڻ طرف رخ ڪيو ۽ [[آنڌرا پرديش|آنڌرا ديش]] ڏانهن سفر ڪيو، جتي هن [[امراوتي اسٽوپا]] ۽ [[ناگارجن ڪونڊا]] ۾ واقع ٻڌ خانقاهن جو دورو ڪيو. هو امراوتي ۾ ترسيو ۽ اتي ''ابيڌم پٽڪ'' (Abhidhammapitakam) جي مذهبي متنن جو مطالعو ڪيائين.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|title=Xuan Zang stayed in Vijayawada to study Buddhist scriptures|newspaper=The Hindu|date=3 November 2016|last1=Rao|first1=G. Venkataramana|access-date=28 November 2016|archive-date=28 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161128141906/http://www.thehindu.com/news/national/Xuan-Zang-stayed-in-Vijayawada-to-study-Buddhist-scriptures/article16091816.ece|url-status=live}}</ref> شوانزانگ مشاهدو ڪيو ته امراوتي ۾ ڪيتريون ٻڌ خانقاهون موجود هيون، پر انهن مان ڪجهه ويران ٿي چڪيون هيون. ان کان پوءِ هو [[ڪانچي پورم|ڪانچي]] ڏانهن روانو ٿيو، جيڪو [[پلوَ گهراڻو|پلوَ گهراڻي]] جي بادشاهت جو گاديءَ وارو شهر هو. اصل بيان موجب هن '''ويڪونٺ پيرومل مندر''' (Vaikunta Perumal Temple) جو پڻ دورو ڪيو ۽ ڪانچي کي ٻڌمت جو هڪ مضبوط مرڪز قرار ڏنو. ان کان پوءِ شوانزانگ [[ناسڪ]]، [[اجنتا، مهاراشٽر|اجنتا]] ۽ [[مالوا]] ڏانهن سفر جاري رکيو. اتان هو '''مولسٿان'''، يعني موجوده [[ملتان]]، ۽ '''پروت''' (Pravata) پهتو. انهن علائقن جو دورو ڪرڻ کان پوءِ هو ٻيهر نالندا موٽي آيو.<ref>[https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US Xuanzang Pilgrimage Route] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161024050437/https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1aA0N5NQAgba2cKeY0_Z4Kk3pSsM&hl=en_US |date=24 October 2016}} Google Maps، حاصل ڪيل 17 جولاءِ 2016ع.</ref> ==== ڪونڪڻ پور، مهاراشٽر، مالوا، ولڀي، گجر، اُجين، سنڌ، لنگال، اونڊ ۽ ورنو جون بادشاهتون ==== [[ڪامروپ]] جي حڪمران '''ڪمار ڀاسڪر ورمن'''، جيڪو [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش ورڌن]] جو اتحادي هو، جي درخواست تي شوانزانگ کي [[قنوج|ڪنياڪبج]] ۾ ڀليڪار چيو ويو. هو اتي ٻڌمت جي هڪ وڏي [[سنگهه (ٻڌمت)|سنگهه]]، يعني مذهبي اجتماع، ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيو هو. هن اجتماع ۾ هرش ورڌن ۽ ڀاسڪر ورمن ٻنهي حڪمرانن سان گڏ پاڙيسري بادشاهتن جا ڪيترائي ٻيا حڪمران، ٻڌ راهب، هندو ۽ [[جين مت|جين]] مذهب جا پيروڪار پڻ شريڪ ٿيا. شهنشاهه هرش شوانزانگ کي [[پرياگ راج|پرياگ]] ۾ منعقد ٿيندڙ [[ڪنڀ ميلو|ڪنڀ ميلي]] ۾ شرڪت جي دعوت پڻ ڏني. اتي شوانزانگ پنهنجي اکين سان شهنشاهه کي غريبن ۽ ضرورتمندن ۾ فراخدليءَ سان تحفا ۽ خيرات ورهائيندي ڏٺو. [[پرياگ راج|پرياگ]] جي دوري کان پوءِ شوانزانگ [[قنوج|ڪنياڪبج]] جي شاهي گاديءَ واري شهر ڏانهن موٽي آيو. اتي [[هرش ورڌن|شهنشاهه هرش]] کيس وڏي عزت ۽ احترام سان الوداع ڪيو. واپسيءَ جي سفر دوران شوانزانگ [[هندوڪش]] جي '''اوپريشين''' (Uparisyena) جبلن واري سلسلي ۾ واقع [[خيبر لڪ]] مان گذريو. اتان هو [[ڪاشغر]]، [[خوتن]] ۽ [[دونهوانگ]] مان ٿيندو چين ڏانهن روانو ٿيو. هو 645ع جي پهرئين مهيني جي ستين ڏينهن چين جي گاديءَ واري شهر [[چانگ آن]] پهتو. چين جي سرزمين ڇڏڻ کان سورهن سال پوءِ سندس واپسي ٿي هئي. سندس واپسيءَ جي خوشيءَ ۾ هڪ وڏو جلوس ڪڍيو ويو ۽ ماڻهن شاندار نموني سندس استقبال ڪيو.<ref>Wriggins، ص 186–188.</ref> ===== واپسيءَ جو سفر ===== [[File:Eighth century Dunhuang cave mural depicting Xuanzang returning from India.jpg|thumb|اٺين صديءَ جي [[موگائو غارون|دونهوانگ جي غارن]] ۾ ٺهيل هڪ ڀتي تصوير، جنهن ۾ شوانزانگ کي هندستان مان واپس موٽندي ڏيکاريو ويو آهي.]] === چين ڏانهن واپسي === 645ع ۾ چين واپس پهچڻ تي شوانزانگ جو وڏي عزت ۽ احترام سان استقبال ڪيو ويو. ان وقت به حڪمران رهندڙ [[تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ|شهنشاهه تائيزونگ]] کيس حڪومت ۾ ڪيترن اعليٰ انتظامي عهدن جي آڇ ڪئي، پر شوانزانگ انهن سڀني عهدن کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪيو. ان جي بدران هن هڪ ٻڌ خانقاه ۾ رهائش اختيار ڪئي ۽ پنهنجي باقي زندگي ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي لاءِ وقف ڪري ڇڏي. هو 5 فيبروري 664ع تي '''يوهوا محل''' (玉華宮) ۾ وفات ڪري ويو، جيڪو موجوده [[تونگچوان]]، [[شانشي]] صوبي ۾ واقع آهي. سندس سوانح عمريءَ موجب هو هندستان مان واپسيءَ وقت پاڻ سان «مهايانا ۽ هينيانا جا ڇهه سؤ کان وڌيڪ مذهبي متن، گوتم ٻڌ جا ست مجسما ۽ هڪ سؤ کان وڌيڪ [[شريِر|شريِر]]، يعني ٻڌمت سان لاڳاپيل مقدس جسماني تبرڪات» کڻي آيو هو.<ref>{{Cite book |title=Relics of the Buddha|first=J.S. |last=Strong|author-link=John S. Strong |year=2007 |url=https://books.google.com/books?id=_KLAxmR8PZAC |publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-11764-5 |page=188}}</ref> ٻڌمت جي مذهبي متنن جي ترجمي ۾ شوانزانگ جي غيرمعمولي ڪاميابين کي خراج تحسين پيش ڪرڻ لاءِ [[تانگ جو شهنشاهه گائوزونگ|تانگ گهراڻي جي شهنشاهه گائوزونگ]] هڪ خاص حڪم جاري ڪيو. هن حڪم موجب تانگ دور جي مشهور خطاط '''چو سوئي ليانگ''' (褚遂良) ۽ ڪتبا اُڪيريندڙ '''وان وينشائو''' (萬文韶) کي ٻه پٿريلا ڪتبا نصب ڪرڻ لاءِ چيو ويو. انهن ٻنهي ڪتبن کي گڏيل طور چيني ٻوليءَ ۾ '''مقدس تعليمات لاءِ شهنشاهه جو مهاڳ''' (雁塔聖教序) سڏيو ويندو آهي. اهي ڪتبا [[وڏو جهنگلي هنج پگوڊا|وڏي جهنگلي هنج پگوڊا]] وٽ نصب ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|url=http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|title=The Emperor's Preface to the Sacred Teachings|website=Vincent's Calligraphy|language=en-GB|access-date=24 February 2017|archive-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224132434/http://vincentpoon.com/the-emperor-s-preface-to-the-sacred-teachings.html|url-status=live}}</ref> ==مؤرخ رميش چندر دت مطابق== [[فاهيان]] کان ٻن صدين کان به وڌيڪ عرصي کان پوءِ، اسان کي هڪ ٻئي چيني ٻڌ ڌرم جي ياتري، '''هيوئن سانگ''' (Houen Tsang يا Xuanzang)، جو هندستان بابت احوال ملي ٿو. هيوئن سانگ لڳ ڀڳ 630ع ۾ هندستان آيو. هن ڪيترن ئي سالن تائين هندستان ۾ سفر ڪيو ۽ اتي رهيو. هن مختلف بادشاهتن، انهن جي رهاڪن، سماجي حالتن ۽ رسم رواج بابت تفصيلي احوال ڇڏيو، جيڪو تاريخي لحاظ کان نهايت قيمتي آهي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en }}</ref> هيوئن سانگ [[ڪشمير]] ۽ [[مٿرا]] مان سفر ڪندي [[ڪروڪشيتر]] جي تاريخي جنگ واري ميدان ۽ [[هردوار]] جي مقدس تيرٿ جو دورو ڪيو. هردوار ۾ لکين ماڻهو [[گنگا ندي]] ۾ اشنان ڪرڻ ۽ پنهنجا گناهه ڌوئڻ جي مذهبي عقيدي سان گڏ ٿيندا هئا.<ref name="Dutt1908"/> ان وقت [[قنوج]] اتر هندستان جي شهنشاهه '''[[هرش ورڌن|شيلا دتيه ٻئي]]''' (Siladitya II) جي گاديءَ جو هنڌ هو. شيلا دتيه ٻڌ ڌرم جو پيروڪار هو ۽ هر پنجن سالن کان پوءِ هڪ وڏو مذهبي جشن وڏي شان ۽ شوڪت سان ملهائيندو هو، جنهن ۾ هندستان جي مختلف علائقن مان ويهن بادشاهن کي دعوت ڏني ويندي هئي.<ref name="Dutt1908"/> [[ايوڌيا]] مان گذرڻ کان پوءِ هيوئن سانگ [[پرياگ]] پهتو، جتي هندو وڏي تعداد ۾ گنگا ۾ اشنان ڪرڻ، روزا رکڻ ۽ ڪڏهن ڪڏهن اتي ئي زندگيءَ جو خاتمو آڻڻ جي ارادي سان ايندا هئا. انهن جو عقيدو هو ته اهڙي عمل سان کين آخرت ۾ وڌيڪ سٺي زندگي نصيب ٿيندي.<ref name="Dutt1908"/> [[بنارس]] پڻ هڪ اهم مقدس شهر هو، جتي ديوتا '''[[شِو|مهيشور]]''' (Mahesvara) جي پوڄا ڪئي ويندي هئي. شهر ۾ ويهه هندو مندر موجود هئا. اتي مهيشور جو ٽامي مان ٺهيل هڪ تمام وڏو مجسمو پڻ هو، جنهن جي اوچائي هڪ سؤ فوٽ بيان ڪئي وئي آهي.<ref name="Dutt1908"/> هيوئن سانگ ان مجسمي بابت لکي ٿو: <blockquote> ''«ان جي صورت نهايت سنجيده ۽ شاندار آهي، ۽ ائين محسوس ٿئي ٿو ڄڻ اهو حقيقت ۾ جيئرو هجي.»'' </blockquote> ٻڌ ڌرم جو هي چيني ياتري [[مگڌ]] ۾ گهڻو عرصو رهيو، ڇاڪاڻ ته اهو علائقو [[گوتم ٻڌ]] جي زندگيءَ ۽ ڪارنامن سان لاڳاپيل ڪيترين ئي مقدس يادگيرين جو مرڪز هو.<ref name="Dutt1908"/> ان وقت قديم شهر '''[[پاٽلي پتر]]''' کنڊرن ۾ تبديل ٿي چڪو هو. هيوئن سانگ [[گيا]] جي ٻڌ خانقاهن ۽ مشهور '''[[نالندا يونيورسٽي]]''' جو دورو ڪيو، جيڪا ان دور ۾ هندستان جو سڀ کان وڏو مذهبي ۽ تعليمي ادارو هئي.<ref name="Dutt1908"/> نالندا جي علمي عظمت بابت هيوئن سانگ لکي ٿو: <blockquote> ''«مختلف شهرن جا عالم، جيڪي بحث مباحثي ۾ جلد شهرت حاصل ڪرڻ چاهيندا هئا، وڏي تعداد ۾ هتي ايندا هئا ته جيئن پنهنجا شڪ ۽ سوال دور ڪري سگهن. پوءِ علم جون اهي ڌارائون پري پري تائين پکڙجي وينديون هيون.»'' </blockquote> نالندا جو عظيم '''وِهار'''، يعني ٻڌ خانقاه، پنهنجي شهرت جي لائق هو. چئن بادشاهن ان جي تعمير ۾ حصو ورتو هو. جڏهن اها عمارت مڪمل ٿي ته هزارين ميل پري کان ماڻهو اتي ٿيندڙ علمي ۽ مذهبي گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪرڻ لاءِ آيا.<ref name="Dutt1908"/> [[هرڻيه پربت]] (موجوده [[مونگير]] جي ڀرسان) ۽ [[چمپا]] (موجوده [[ڀاڳلپور]] جي ڀرسان) مان گذرندي هيوئن سانگ [[بنگال]] پهتو. ان وقت بنگال پنجن بادشاهتن ۾ ورهايل هو:<ref name="Dutt1908"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ هيوئن سانگ جي احوال موجب بنگال جون پنج بادشاهتون ! بادشاهت ! جاگرافيائي سڃاڻپ ! رهاڪن بابت احوال |- | '''[[پونڊراورڌن|پونڊرا]]''' (Pundra) | اتر بنگال | گهاٽي آبادي ۽ هر قسم جي اناج جي پيداوار سبب خوشحال علائقو |- | '''[[ڪامروپ]]''' (Kamarupa) | آسام | ماڻهو سادا، ايماندار، نسبتاً ننڍي قد ۽ ڳاڙهسري پيلي رنگت وارا بيان ڪيا ويا؛ سندن ٻولي هندستان جي ٻين علائقن جي ٻولين کان مختلف هئي |- | '''[[سمتٽ]]''' (Samatata) | اوڀر بنگال | ماڻهو ننڍي قد ۽ سانوري رنگت وارا، پر مضبوط، محنتي ۽ علم حاصل ڪرڻ جا شوقين بيان ڪيا ويا |- | '''[[ڪرناسورڻ]]''' (Karna Suvarna) | اولهه بنگال | گهاٽي آبادي؛ ماڻهو علم جا شوقين ۽ ايماندار |- | '''[[تامرلپتي]]''' (Tamralipti) | ڏکڻ اولهه بنگال جو سامونڊي ڪنارو | ماڻهو مضبوط، بهادر، پر جلدباز ۽ تيز مزاج بيان ڪيا ويا |} پونڊرا جي آبادي گهاٽي هئي ۽ اهو علائقو هر قسم جي اناج جي پيداوار ۾ شاهوڪار هو. ڪامروپ جا ماڻهو سادا ۽ ايماندار هئا؛ سندن ٻولي هندستان جي ٻين علائقن جي ٻولين کان مختلف هئي.<ref name="Dutt1908"/> سمتٽ جي ماڻهن کي هيوئن سانگ مضبوط، علم دوست ۽ تعليم حاصل ڪرڻ ۾ محنتي قرار ڏنو. روميش چندر دت جي راءِ موجب اوڀر بنگال جي ماڻهن بابت اها وصف سندس پنهنجي زماني ۾ به لاڳو ٿيندي هئي. تامرلپتي جا ماڻهو بهادر، پر تڪڙا ۽ جلدباز هئا، جڏهن ته ڪرناسورڻ جا ماڻهو علم جا شوقين ۽ ايماندار بيان ڪيا ويا آهن.<ref name="Dutt1908"/> بنگال کان ڏکڻ طرف سفر ڪندي هيوئن سانگ [[اوڙيسا]] پهتو، جتي ماڻهو اتر هندستان کان مختلف ٻولي ڳالهائيندا هئا. اتان هو [[ڪلنگا]] ۽ وسيع [[آنڌرا]] ملڪ مان گذريو.<ref name="Dutt1908"/> هن ٻن جبلن تي واقع ٻڌ خانقاهن، '''پوروَشيلا''' (Parvasila) ۽ '''اپروَشيلا''' (Aparasila)، جو دورو ڪيو. دت جي بيان موجب اپروَشيلا جي سڃاڻپ [[ڪرشنا ندي]] جي ڇوڙ ڀرسان واقع [[امراوتي]] جي ٻڌ اسٽوپا سان ڪئي وئي هئي.<ref name="Dutt1908"/> ڪرشنا نديءَ جي ڏکڻ ۾ [[چولا گهراڻو|چولا]]، [[دراوڙ]] ۽ '''ملاڪوٽ''' (Malakuta) جون بادشاهتون واقع هيون. انهن علائقن جو سفر ڪرڻ کان پوءِ هيوئن سانگ اتر طرف رخ ڪيو ۽ آخرڪار [[مهاراشٽر]] جي ملڪ ۾ پهتو، جنهن جي ماڻهن کي ان زماني ۾ هندستان جي بهادر قومن مان شمار ڪيو ويندو هو.<ref name="Dutt1908"/> هيوئن سانگ مهاراشٽر جي ماڻهن جي بهادري، وفاداري ۽ جنگي روايتن بابت لکي ٿو: <blockquote> ''«پنهنجن محسنن جا هو ٿورائتا هوندا آهن، پر پنهنجن دشمنن لاءِ بي رحم هوندا آهن. جيڪڏهن کين بي عزت ڪيو وڃي ته هو بدلو وٺڻ لاءِ پنهنجي جان به خطري ۾ وجهي ڇڏيندا آهن. جيڪڏهن ڪو مصيبت ۾ ڦاٿل ماڻهو کانئن مدد گهري ته هو پنهنجي ذات کي وساري، تڪڙو سندس مدد ڪرڻ لاءِ پهچي ويندا آهن.»'' </blockquote> هيوئن سانگ وڌيڪ لکي ٿو: <blockquote> ''«جڏهن هو ڪنهن کان بدلو وٺڻ جو ارادو ڪندا آهن ته پهرين پنهنجي دشمن کي خبردار ڪندا آهن. پوءِ ٻئي ڌريون هٿياربند ٿي ڀالن سان هڪ ٻئي تي حملو ڪنديون آهن. جيڪڏهن ڪو سپهه سالار جنگ هارائي وڃي ته کيس سزا ڏيڻ بدران عورتن جا ڪپڙا پيش ڪيا ويندا آهن، جنهن جي نتيجي ۾ هو شرمساريءَ سبب پاڻ موت ڳولڻ تي مجبور ٿيندو آهي.»'' </blockquote> اهي بيان هيوئن سانگ جي سفرنامي ۾ درج ٿيل مشاهدا آهن، جن کي ان دور جي سماجي ۽ جنگي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> مهاراشٽر جي اڀرندي سرحد تي هيوئن سانگ مشهور '''[[اجنتا جون غارون]]''' ڏٺيون. ان کان پوءِ هو [[مالوا]] پهتو ۽ اتان [[ڪاٺياواڙ]] جي اپٻيٽ ۾ واقع خوشحال '''[[ولڀي]]''' (Valabhi) جي بادشاهت ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="Dutt1908"/> ولڀي جي ماڻهن کي سامونڊي واپار مان تمام گهڻي دولت حاصل ٿيندي هئي. هيوئن سانگ لکي ٿو: <blockquote> ''«هتي لڳ ڀڳ هڪ سؤ اهڙا خاندان آهن، جن مان هر هڪ وٽ هڪ سؤ لک جيتري دولت آهي. ڏورانهن ملڪن مان ايندڙ ناياب ۽ قيمتي شيون هتي وڏي مقدار ۾ گڏ ڪيون وڃن ٿيون.»'' </blockquote> ان کان پوءِ هيوئن سانگ [[گجرات]]، [[اجين]] ۽ [[سنڌ]] مان گذريو ۽ آخرڪار 645ع ۾ هندستان ڇڏي [[چين]] واپس روانو ٿيو.<ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت جي بيان موجب هيوئن سانگ پنهنجي سفر دوران تقريباً هر بادشاهت ۾ [[هندومت]] ۽ [[ٻڌ ڌرم]]، هندو مندرن ۽ ٻڌ خانقاهن کي هڪ ئي وقت موجود ۽ ترقي ڪندي ڏٺو.<ref name="Dutt1908"/> دت جي راءِ موجب، چند مذهبي جبر ڪندڙ بادشاهن جي عملن کان سواءِ، قديم هندستان ۾ مذهبي جبر نسبتاً گهٽ هو، ۽ هندومت ۽ ٻڌ ڌرم هڪ هزار سالن کان وڌيڪ عرصي تائين هڪ ٻئي جي احترام ۽ رواداريءَ سان گڏ ترقي ڪندا رهيا. اهو دت جو تاريخي تعبير آهي، جنهن کي سڀني دورن ۽ علائقن بابت غيرمشروط حقيقت نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> دت لکي ٿو ته چيني سياحن ۽ يوناني مصنفن، ٻنهي، قديم هندستان جي ماڻهن جي ايمانداري، سچائي ۽ نيڪ ڪرداريءَ بابت هڪجهڙا مثبت مشاهدا پيش ڪيا.<ref name="Dutt1908"/> هيوئن سانگ عام ماڻهن بابت لکي ٿو: <blockquote> ''«عام ماڻهن جي ڳالهه ڪجي ته جيتوڻيڪ هو فطري طور ڪڏهن ڪڏهن هلڪي طبيعت جا هوندا آهن، تڏهن به هو سچا ۽ عزت وارا آهن. پئسن جي معاملن ۾ هو ٺڳيءَ کان پاسو ڪندا آهن ۽ انصاف ڪرڻ وقت ٻين جو خيال رکندا آهن. هو ٻي جنم ۾ ملندڙ بدلي کان ڊڄندا آهن ۽ هن دنيا جي شين کي گهٽ اهميت ڏيندا آهن. سندن ورتاءُ ۾ نه فريب هوندو آهي ۽ نه غداري؛ هو پنهنجن قسمن ۽ واعدن جا پابند هوندا آهن.»'' </blockquote> اهو اقتباس هيوئن سانگ جي بيان ڪيل سماجي مشاهدي کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Dutt1908"/> هيوئن سانگ جي سفرنامي ۾ قديم هندستان جي انتظامي سرشتي بابت پڻ تفصيلي احوال ملي ٿو. سندس بيان موجب بادشاهه جي ذاتي ملڪيت ۽ سرڪاري زمينن مان حاصل ٿيندڙ آمدني چئن مکيه حصن ۾ ورهائي ويندي هئي:<ref name="Dutt1908"/> {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ هيوئن سانگ موجب شاهي آمدنيءَ جي ورهاست ! حصو ! مقصد |- | '''پهريون حصو''' | رياست جا معاملا هلائڻ ۽ مذهبي قربانين يا رسمن لاءِ خرچ مهيا ڪرڻ |- | '''ٻيو حصو''' | وزيرن ۽ رياست جي اعليٰ عملدارن کي مالي سهائتا ڏيڻ |- | '''ٽيون حصو''' | غيرمعمولي قابليت رکندڙ ماڻهن کي انعام ڏيڻ |- | '''چوٿون حصو''' | مذهبي ادارن ۽ خيراتي ڪمن لاءِ امداد ڏيڻ |} هيوئن سانگ لکي ٿو: <blockquote> ''«بادشاهه جون ذاتي زمينون چئن مکيه حصن ۾ ورهايل آهن. پهريون حصو رياست جا ڪم هلائڻ ۽ مذهبي قربانين لاءِ آهي؛ ٻيو وزيرن ۽ رياست جي اعليٰ عملدارن کي مالي سهائتا ڏيڻ لاءِ؛ ٽيون غيرمعمولي قابليت رکندڙ ماڻهن کي انعام ڏيڻ لاءِ؛ ۽ چوٿون مذهبي ادارن جي خيراتي مدد لاءِ آهي، جنهن سان نيڪيءَ جو ميدان آباد ٿئي ٿو.»'' </blockquote> هيوئن سانگ جي بيان موجب عام ماڻهن تي ٽيڪس نسبتاً گهٽ هئا ۽ کانئن گهري ويندڙ ذاتي خدمت پڻ محدود هئي. هر ماڻهو پنهنجي ملڪيت امن سان سنڀاليندو هو ۽ ماڻهو پنهنجي گذران لاءِ زمين آباد ڪندا هئا.<ref name="Dutt1908"/> جيڪي ماڻهو شاهي زمينون پوکيندا هئا، تن کي پنهنجي پيداوار جو '''ڇهون حصو''' (1/6) خراج طور ادا ڪرڻو پوندو هو.<ref name="Dutt1908"/> واپاري پنهنجو ڪاروبار هلائڻ لاءِ هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ آزادانه اچ وڃ ڪندا هئا. دريائن جي گذرگاهن ۽ رستن تي قائم محصولي چوڪين تان ٿورو محصول ادا ڪرڻ کان پوءِ گذرڻ جي اجازت هوندي هئي.<ref name="Dutt1908"/> هيوئن سانگ موجب، جڏهن سرڪاري اڏاوتن يا عوامي ڪمن لاءِ مزدوريءَ جي ضرورت پوندي هئي ته ماڻهن کان ڪم ورتو ويندو هو، پر ان جي عيوض کين اجورو ڏنو ويندو هو. اهو اجورو ڪيل ڪم جي مقدار مطابق مقرر ڪيو ويندو هو.<ref name="Dutt1908"/> فوجي دستا سرحدن جي حفاظت ڪندا هئا يا حڪومت جي حڪمن جي مخالفت ڪندڙن کي قابو ڪرڻ لاءِ مهمن تي موڪليا ويندا هئا. فوجي رات جي وقت شاهي محل جي چوڌاري پڻ پهرو ڏيندا هئا.<ref name="Dutt1908"/> فوج ۾ سپاهين جي ڀرتي ضرورت مطابق ڪئي ويندي هئي. کين مقرر معاوضي جو واعدو ڪيو ويندو هو ۽ سندن ڀرتي سرڪاري طور ڪئي ويندي هئي.<ref name="Dutt1908"/> هيوئن سانگ جي بيان موجب صوبن جي گورنرن، وزيرن، منصفن ۽ ٻين سرڪاري عملدارن کي پنهنجي ذاتي گذران لاءِ زمين جو هڪ مقرر حصو ڏنو ويندو هو.<ref name="Dutt1908"/> اهڙيءَ طرح هيوئن سانگ جو سفرنامو ستين صدي عيسويءَ جي هندستان جي مذهبي، تعليمي، سماجي، معاشي ۽ انتظامي زندگيءَ بابت هڪ اهم تاريخي ماخذ آهي.<ref name="Dutt1908"/> == چيني ٻڌمت تي اثر == [[File:Xuan Zang Statue.jpg|thumb|[[لوئويانگ]] جي [[لونگمين غارون|لونگمين غارن]] ۾ شوانزانگ جو مجسمو.]] پنهنجي سفرن دوران شوانزانگ ڪيترن ئي نامور ٻڌ استادن کان تعليم حاصل ڪئي، خاص طور تي [[نالندا]] ۾، جيڪو ٻڌمت جي تعليم جو هڪ مشهور مرڪز هو. جڏهن هو چين واپس موٽيو، تڏهن پاڻ سان لڳ ڀڳ 657 [[سنسڪرت]] متن کڻي آيو. شهنشاهه جي سرپرستيءَ هيٺ هن [[چانگ آن]]، يعني موجوده [[شيان]]، ۾ ترجمي جو هڪ وڏو ادارو قائم ڪيو، جنهن ۾ [[اوڀر ايشيا]] جي مختلف علائقن مان شاگردن ۽ عالمن کي گڏ ڪيو ويو. شوانزانگ ڏانهن ٻڌمت جي مذهبي ڪتابن جي لڳ ڀڳ 1,330 جلدن يا حصن جي چيني ٻوليءَ ۾ ترجمي جو ڪم منسوب ڪيو وڃي ٿو. ٻڌمت جي مختلف فلسفيانه مڪتبن مان سندس سڀ کان وڌيڪ دلچسپي [[يوگاچار]] (瑜伽行派) ۾ هئي، جنهن کي '''رڳو شعور''' (唯識) جي فلسفيانه نظريي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو. هن چين ۾ انهيءَ روايت تي ٻڌل هڪ فلسفيانه مڪتب قائم ڪيو.<ref name=":2" /> ستين صديءَ ۾ يوگاچار فلسفي بابت سندس علمي تحقيق چيني ٻڌمت ۽ بعد ۾ سڄي اوڀر ايشيا جي ٻڌمت تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="Garfield">{{cite book |last1=Garfield |first1=J.L. |last2=Westerhoff |first2=J. |title=Madhyamaka and Yogacara: Allies Or Rivals? |publisher=Oxford University Press |year=2015 |isbn=978-0-19-023129-3 |url=https://books.google.com/books?id=9a7qBgAAQBAJ |pages=139–142}}</ref> انهن فلسفيانه روايتن جي متنن بابت شوانزانگ جي مطالعي، ترجمن ۽ تشريحن اوڀر ايشيا ۾ [[فاشيانگ]] (法相宗) مڪتب جي ترقيءَ لاءِ بنياد فراهم ڪيو. شوانزانگ جا ڪجهه شاگرد، جهڙوڪ [[ڪوئيجي]] (窺基؛ 632ع–682ع) ۽ [[وونچوڪ]] (613ع–696ع)، پاڻ به اثرائتا مذهبي ۽ فلسفيانه ليکڪ بڻيا.<ref>[[Benjamin Penny]] (2002)، ''Religion and Biography in China and Tibet''، [https://books.google.com/books?id=-OeX3WCs9cIC&dq=Wonch'uk+influenced+Tibet&pg=PA110 ص 110].</ref><ref name=":1" /> جيتوڻيڪ فاشيانگ مڪتب پاڻ گهڻي عرصي تائين ترقي نه ڪري سگهيو، تنهن هوندي به [[ادراڪ]]، [[شعور]]، [[ڪرم]]، [[ٻيهر جنم]] ۽ ٻين موضوعن بابت ان جا فلسفيانه نظريا ٻڌمت جي ٻين وڌيڪ ڪامياب مڪتبن جي تعليمات جو حصو بڻجي ويا. شوانزانگ جو سڀ کان ويجهو ۽ ممتاز شاگرد ڪوئيجي (窺基) هو، جنهن کي فاشيانگ مڪتب جو پهريون مذهبي پيشوا تسليم ڪيو ويو. ڪوئيجي جي بيان ڪيل شوانزانگ جي منطقي استدلال کي چيني ٻڌمت جا عالم اڪثر صحيح نموني سمجهي نه سگهندا هئا، ڇاڪاڻ ته کين [[هندستاني منطق]] جي ضروري علمي پسمنظر جي کوٽ هئي.<ref name=":1">Eli Franco، "Xuanzang's proof of idealism." ''Horin''، جلد 11 (2004)، ص 199–212.</ref> شوانزانگ هندستاني ٻڌمت جي متنن جي چيني ٻوليءَ ۾ وسيع، پر نهايت احتياط سان ڪيل ترجمن سبب مشهور آهي. انهن ترجمن جي مدد سان بعد وارن عالمن لاءِ ڪجهه گم ٿي ويل هندستاني ٻڌمت جي اصل متنن جي مواد کي چيني ترجمن مان ٻيهر حاصل ڪرڻ ممڪن ٿيو. هن ڏانهن انهن متنن جي تشريح طور ''[[چينگ ويشي لون]]'' جي تصنيف يا ترتيب ڏيڻ جو ڪم پڻ منسوب ڪيو وڃي ٿو. [[دل سوتر]] جو سندس ترجمو اوڀر ايشيا جي ٻڌمت جي سمورن مڪتبن جي تاريخ ۾ هڪ اهم سنگ ميل بڻيو ۽ اڄ تائين پنهنجي اهميت برقرار رکيو اٿس.<ref>{{cite book |last1=To |first1=L. |last2=Li |first2=S.K. |title=The Prajna Paramita Heart Sutra |publisher=Sutra Translation Committee of the U.S. & Canada |series=Sutra Translation Committee of the United States and Canada dharma series |year=1995 |url=https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |access-date=20 September 2021 |archive-date=20 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920220440/https://books.google.com/books?id=0aEKAAAAYAAJ |url-status=live}}</ref> === حڪمت جي ڪمال وارو سوتر === شوانزانگ چين واپس موٽڻ وقت ''[[مهاپرجناپارميتا سوتر]]'' جا ٽي نسخا پاڻ سان کڻي آيو هو.<ref name="Wriggins206">Wriggins، 1996، ص 206.</ref> 660ع ۾ شوانزانگ پنهنجي شاگرد مترجمن جي هڪ جماعت سان گڏ هن تمام وڏي تصنيف جي ترجمي جو ڪم شروع ڪيو. هن اصل متن جي صحت ۽ اعتبار کي برقرار رکڻ لاءِ ٽنهي نسخن کي استعمال ڪيو.<ref name="Wriggins206" /> سندس ڪيترن شاگرد مترجمن کيس صلاح ڏني ته هن وڏي تصنيف جو مختصر ترجمو تيار ڪيو وڃي. تنهن هوندي به، ڪجهه خواب ڏسڻ کان پوءِ سندس فيصلو وڌيڪ پختو ٿي ويو ۽ هن اصل تصنيف جي سمورن 600 بابن تي مشتمل مڪمل، غيرمختصر ۽ وفادار ترجمو تيار ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Wriggins207">Wriggins، 1996، ص 207.</ref> == اصل تصنيفون == جيتوڻيڪ شوانزانگ بنيادي طور پنهنجي ترجمي واري ڪم سبب مشهور آهي، پر هن ڪجهه اصل تصنيفون پڻ لکيون. 646ع ۾ شهنشاهه جي درخواست تي شوانزانگ پنهنجو ڪتاب ''[[عظيم تانگ دور ۾ اولهه وارن علائقن جو احوال]]'' مڪمل ڪيو، جيڪو وچئين دور جي [[وچ ايشيا]] ۽ هندستان جي تاريخ جي مطالعي لاءِ بنيادي ماخذن مان هڪ بڻجي ويو آهي.<ref>Deeg, Max (2007). [https://web.archive.org/web/20140418141001/http://kanji.zinbun.kyoto-u.ac.jp/~wittern/data/nw-fs/fs-deeg.pdf "Has Xuanzang really been in Mathurā?: Interpretatio Sinica or Interpretatio Occidentalia — How to Critically Read the Records of the Chinese Pilgrim."] ڪتاب: ''Essays on East Asian Religion and Culture: Festschrift in Honor of Nishiwaki Tsuneki on the Occasion of His 65th Birthday''، ايڊيٽر: Christian Wittern ۽ Shi Lishan، ڪيوٽو، 2007، ص 35–73، خاص طور ص 35.</ref> هن ڪتاب جو پهريون فرانسيسي ترجمو چين جي ٻولي ۽ ثقافت جي ماهر [[ستانسلاس جوليان]] 1857ع ۾ ڪيو. شوانزانگ [[يوگاچار]] ٻڌ فلسفي بابت هڪ وڏي تصنيف ''[[چينگ ويشي لون]]'' پڻ تيار ڪئي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Xuanzang's Translations and Works |url=http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |access-date=2022-09-27 |website=www.acmuller.net |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921202237/http://www.acmuller.net/yogacara/thinkers/xuanzang-works.html |url-status=live}}</ref> هن ڏانهن منسوب هڪ ٻي اصل تصنيف ''باشي گُوئيجو سونگ'' (八識規矩頌) آهي، جنهن جي عنوان جي معنيٰ '''اٺن شعورن جي جوڙجڪ بابت منظوم بيت''' آهي.<ref name=":0" /> شوانزانگ جي سوانح عمري پڻ ٻڌ راهب '''هوئيلي''' (慧立) لکي هئي. شوانزانگ جي سفرنامي ۽ هوئيلي جي لکيل سوانح عمريءَ جا انگريزي ترجما [[سيموئل بيل]] ترتيبوار 1884ع ۽ 1911ع ۾ شايع ڪيا.<ref>Beal، 1884.</ref><ref>Beal، 1911.</ref> ٿامس واٽرس جو تفصيلي حاشين سان گڏ انگريزي ترجمو [[ٿامس وليم رائس ڊيوڊس]] ۽ [[اسٽيفن ووٽن بشيل]] مرتب ڪيو، جيڪو سندس وفات کان پوءِ 1905ع ۾ لنڊن مان شايع ٿيو. === ڇاپا === {{refbegin}} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India, 629-645 A.D. Vol.1 |url=https://archive.org/details/cu31924071132769 |year=1904 |publisher=Royal Asiatic Society, London}} [https://archive.org/details/onyuanchwangstr01wattgoog ٻيو جلد]. ٻيهر ڇاپو: Hesperides Press، 1996. {{ISBN|978-1-4067-1387-9}}. * Beal, Samuel (1884). ''Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World, by Hiuen Tsiang''. ٻه جلد. مترجم: Samuel Beal. لنڊن، 1884. ٻيهر ڇاپو: دهلي، Oriental Books Reprint Corporation، 1969. [https://archive.org/details/siyukibuddhistre01hsuoft پهريون جلد]، [https://archive.org/details/siyukibuddhistre02hsuoft ٻيو جلد]. * Julien, Stanislas (1857/1858). ''Mémoires sur les contrées occidentales''. L'Imprimerie impériale، پيرس. [https://archive.org/details/mmoiressurlesco01juligoog پهريون جلد]، [https://archive.org/details/mmoiressurlesco00juligoog ٻيو جلد]. * Li, Rongxi (مترجم) (1995). ''The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions''. Numata Center for Buddhist Translation and Research، برڪلي، ڪيليفورنيا. {{ISBN|1-886439-02-8}}. {{refend}} == تاريخي ۽ ثقافتي ورثو == [[File:Xuanzang Temple 01.jpg|upright=1.13|right|thumb|[[تائيوان]] ۾ [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]].]] شوانزانگ جو ڪتاب ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال|اولهندي علائقن جا احوال]]'' (''Records of the Western Regions'') چيني ٻڌ زائرين پاران وچ ايشيا ۽ ڏکڻ ايشيا جي ملڪن بابت لکيل سڀ کان ڊگهن ۽ تفصيلي سفرنامن مان هڪ آهي، جيڪو ايندڙ نسلن تائين محفوظ رهيو آهي. جيتوڻيڪ سندس هندستان جي سفر جو بنيادي مقصد ٻڌمت جا مذهبي ڪتاب حاصل ڪرڻ ۽ ٻڌمت جي تعليم پرائڻ هو، پر هن پنهنجي سفر دوران ان کان گهڻو وڌيڪ ڪم ڪيو. هن جن ملڪن ۽ علائقن جو دورو ڪيو، انهن جي سياسي ۽ سماجي حالتن بابت قيمتي معلومات پڻ محفوظ ڪئي. [[بنگال]] ۾ سندس دورو ڪيل ماڳن، خاص طور [[ڪرڻ سورن]] جي ويجهو رڪت مريتيڪا (Raktamrittika)، [[پونڊر نگر]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن، [[سمتٽ]]، [[تامرلپتي]] ۽ [[هريڪيل]] بابت سندس احوال بنگال جي آثار قديمه واري تاريخ کي مرتب ڪرڻ ۾ نهايت مددگار ثابت ٿيا آهن. سندس سفرنامي مان ستين صدي عيسويءَ جي بنگال جي تاريخ، خاص طور [[ششांक]] جي حڪمرانيءَ هيٺ [[گوڙ]] جي بادشاهت بابت پڻ اهم ڄاڻ ملي ٿي، جيتوڻيڪ سندس ڪجهه بيانن ۾ جانبداري به نظر اچي ٿي. شوانزانگ ٻڌمت جا 657 سنسڪرت متن حاصل ڪيا ۽ انهن جو ترجمو ڪرڻ جو ڪم ڪيو. هن هندستان جي مختلف تعليمي مرڪزن ۾ ٻڌمت جي اعليٰ تعليم حاصل ڪئي. سندس انهن سرگرمين جو گهڻو احوال ''شي يو جي'' (Xiyu Ji) جي ساٿي ڪتاب، يعني شوانزانگ جي سوانح عمريءَ ۾ ملي ٿو، جيڪا ٻڌ راهب هوئي لي (Huili) ''شوانزانگ جي زندگي'' (''Life of Xuanzang'') جي عنوان سان لکي. [[دل سُوتر]] (Heart Sutra) جو شوانزانگ وارو ترجمو چين ۾ هن سُوتر جي تشريحن ۽ چين، ڪوريا، ويٽنام ۽ جاپان ۾ ان جي مذهبي تلاوت جي روايتن لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿو.<ref name="nattier188">Nattier، 1992ع، ص 188.</ref> چيني ترجمي جي روايتن جي لحاظ کان سندس ترجمي جو انداز ڪڏهن ڪڏهن ڳرو ۽ حد کان وڌيڪ لفظي سمجهيو ويندو هو، پر ان ۾ علمي اصطلاحن جي لحاظ کان اهم نواڻ پڻ موجود هئي. عام طور جن متنن جا ترجما اڳوڻي مترجم [[ڪماراجيو]] پڻ ڪيا هئا، انهن ۾ ڪماراجيو جا ترجما وڌيڪ مقبول رهيا.<ref name="nattier188" /> === افسانوي ادب ۾ === شوانزانگ جي [[ريشم جو رستو|ريشم جي رستي]] ذريعي ڪيل سفر ۽ ان سان لاڳاپيل پيدا ٿيل ڏندڪٿائن [[منگ گهراڻو|منگ گهراڻي]] جي دور جي مشهور ناول ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' (''Journey to the West'') کي متاثر ڪيو. هي ناول [[چيني ادب]] جي عظيم ڪلاسيڪي تصنيفن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. هن ناول ۾ شوانزانگ جو افسانوي ڪردار '''تانگ سانزانگ''' (Tang Sanzang) آهي، جنهن کي [[گوتم ٻڌ]] جي هڪ شاگرد '''سونهري جهنگور''' (Golden Cicada) جو ٻيهر جنم ڏيکاريو ويو آهي. سندس سفر دوران چار طاقتور شاگرد سندس حفاظت ڪندا آهن. انهن مان هڪ [[سن ووڪونگ]] (Sun Wukong)، جنهن کي '''باندر بادشاهه''' پڻ چيو ويندو آهي، عوام ۾ تمام گهڻو مقبول ٿيو. هن ڪردار [[چيني ثقافت]] ۽ جديد [[جاپان]]ي [[مانگا]] ۽ [[اينيمي]] تي گهرو اثر وڌو. انهن ۾ مشهور سلسلا ''[[ڊريگن بال]]'' (Dragon Ball) ۽ ''[[سائيوڪي (مانگا)|سائيوڪي]]'' (Saiyuki) پڻ شامل آهن. هي ڪردار اولهه جي ملڪن ۾ [[آرٿر ويلي]] جي انگريزي ترجمي ۽ پوءِ مشهور ٽيليويزن سلسلي ''[[منڪي (ٽيليويزن سلسلو)|منڪي]]'' (Monkey) جي ذريعي پڻ سڃاتو ويو. [[يوان گهراڻو|يوان گهراڻي]] جي دور ۾ پڻ '''وو چانگ لنگ''' (Wu Changling؛ 吳昌齡) شوانزانگ جي مذهبي ڪتاب حاصل ڪرڻ واري سفر بابت هڪ ناٽڪ لکيو هو. 2016ع ۾ ''[[شوانزانگ (فلم)|شوانزانگ]]'' (Xuanzang) نالي فلم رليز ڪئي وئي، جيڪا چين ۽ هندستان جي سرڪاري سهڪار سان تيار ٿيل فلم هئي. ان کي 89هين [[اڪيڊمي ايوارڊ]] جي بهترين پرڏيهي ٻوليءَ واري فلم جي زمري ۾ چين جي اميدوار طور پيش ڪيو ويو. فلم جي سئنيماٽوگرافيءَ جي ساراهه ڪئي وئي، پر اها آخري نامزدگين ۾ جاءِ حاصل نه ڪري سگهي. === جسماني تبرڪ === شوانزانگ سان منسوب کوپڙيءَ جو هڪ تبرڪ 1956ع تائين چين جي [[تيانجن]] شهر جي '''عظيم شفقت جي مندر''' (Temple of Great Compassion) ۾ محفوظ هو. ان سال اهو تبرڪ [[نالندا]] آندو ويو. هڪ روايت موجب، ان جي منتقليءَ ۾ [[دلائي لاما]] جو ڪردار هو ۽ اهو هندستان کي پيش ڪيو ويو. اهو تبرڪ گهڻي عرصي تائين [[پٽنا ميوزيم]] ۾ محفوظ رهيو، پر 2007ع ۾ ان کي نالندا ۾ نئين تعمير ٿيل يادگاري هال ڏانهن منتقل ڪيو ويو.<ref>[http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html Relic of famous Chinese monk moved to new memorial hall in N India]. China.com، Xinhua، 11 فيبروري 2007ع. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070220012920/http://english.china.com/zh_cn/culture_history/treasured_past/11020716/20070211/13935388.html |date=20 February 2007}}</ref> چين جي [[سيچوان]] صوبي جي [[چينگدو]] شهر ۾ واقع [[وينشو مندر]] (Wenshu Monastery) پڻ دعويٰ ڪري ٿو ته شوانزانگ جي کوپڙيءَ جو هڪ حصو اتي محفوظ آهي. 1942ع ۾ [[شاهي جاپاني فوج]] جا سپاهي شوانزانگ جي باقيات جو هڪ حصو [[نانجنگ]] مان کڻي ويا. اهي تبرڪ هاڻي جاپان جي [[نارا]] شهر ۾ واقع [[ياڪوشي جي]] (Yakushi-ji) مندر ۾ محفوظ آهن.<ref>Arai, Kiyomi. "Yakushiji offers peace of mind." اصل ۾ ''Yomiuri Shimbun'' ۾ شايع ٿيل. [http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 Buddhist Channel Website]، 25 سيپٽمبر 2008ع؛ حاصل ڪيل 23 مئي 2009ع. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110308150926/http://www.buddhistchannel.tv/index.php?id=44,7171,0,0,1,0 |date=8 March 2011}}</ref> مئي 1956ع ۾ جاپاني حڪومت شوانزانگ جي ڪجهه تبرڪن کي تائيوان جي حڪومت حوالي ڪيو. تائيوان جي حڪومت ان ڳالهه تي رضامندي ظاهر ڪئي ته باقي تبرڪ جاپان وٽ محفوظ رهن. واپس ڪيل تبرڪ آخرڪار [[تائيوان]] جي [[شوانزانگ مندر (تائيوان)|شوانزانگ مندر]] ۾ رکيا ويا. == تصويري گيلري == <gallery widths="180"> File:Xyj-tang seng.jpg|افسانوي سفرنامي ''[[اولهه ڏانهن سفر]]'' ۾ شوانزانگ جي تصوير. File:Golden statue of Xuanzang. Giant Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|[[شيان]] جي [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا|وڏي جهنگلي هنس پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو سونهري مجسمو. File:Xuanzang Memorial Hall Nalanda.jpg|هندستان جي [[بهار]] رياست ۾ [[نالندا]] جو شوانزانگ يادگاري هال. File:Statue of Xuanzang. Wild Goose Pagoda, Xi'an.jpg|شيان جي [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا]] وٽ شوانزانگ جو مجسمو. File:Statue of Xuanzang in front of Giant Wild Goose Pagoda. Xi'an. 2011.jpg|2011ع ۾ شيان جي وڏي جهنگلي هنس پگوڊا جي سامهون شوانزانگ جو مجسمو. File:Hiuen Tsang (Xuanzang), Rangkut Banasram Pilgrimage Monastery (122723).jpg|[[بنگلاديش]] جي [[رنگڪوٽ بناشرم]] زيارتي خانقاه ۾ شوانزانگ جو مجسمو. </gallery> == پڻ ڏسو == {{col div|colwidth=20em}} * ''[[چنگ ويشي لون]]'' (Cheng Weishi Lun) * ''[[عظيم تانگ گهراڻي جا اولهندي علائقن بابت احوال]]'' * [[وڏو جهنگلي هنس پگوڊا]] * [[ريشم جي رستي ذريعي ٻڌمت جي پکيڙ]] * [[ٻڌمت جي مخلوط سنسڪرت]] * [[چيني ترجمي جو نظريو]] * [[چيني دريافتون]] * [[فاشيان]] * [[سونگ يون]] * [[ييجنگ (راهب)|ييجنگ]] * [[سيمن هوئي ري]] * [[هيچو]] * [[شوانزانگ مندر (تائيوان)]]، [[نانتو ڪائونٽي]]، [[تائيوان]] * ''[[ڏاکڻي سمنڊ مان موڪليل ٻڌ مذهبي عملن جو احوال]]'' {{colend}} == وڌيڪ مطالعو == * Bhat, R. B. & Wu, C. (2014). ''Xuan Zhang's Mission to the West with Monkey King''. New Delhi: Aditya Prakashan. * Sen, T. (2006). [https://web.archive.org/web/20140713172856/http://www.fom.sg/tours/ChinesePilgrims.pdf The Travel Records of Chinese Pilgrims Faxian, Xuanzang, and Yijing]. ''Education About Asia''، جلد 11، شمارو 3، ص 24–33. * Weerawardane, Prasani (2009). [https://web.archive.org/web/20140713174328/http://microsite.nl.sg/PDFs/BiblioAsia/BIBA_0502Jul09.pdf#page=14 Journey to the West: Dusty Roads, Stormy Seas, and Transcendence]. ''BiblioAsia''، جلد 5، شمارو 2، ص 14–18. * {{cite book |author=Kahar Barat |title=The Uygur-Turkic Biography of the Seventh-Century Chinese Buddhist Pilgrim Xuanzang: Ninth and Tenth Chapters |url=https://books.google.com/books?id=NilkAAAAMAAJ |year=2000 |publisher=Indiana University, Research Institute for Inner Asian Studies |isbn=978-0-933070-46-2 }} * Jain, Sandhya & Jain, Meenakshi (2011). ''The India They Saw: Foreign Accounts''. New Delhi: Ocean Books. == حوالا == === حوالن جون نشانيون === {{Reflist|30em}} === استعمال ڪيل ماخذ === {{refbegin}} * {{cite book |last=Beal |first=Samuel |title=The Life of Hiuen-Tsiang |url=https://archive.org/details/lifeofhiuentsian030569mbp |year=1911 |location=London |language=en |others=چيني ٻوليءَ مان راهب هوئي لي جي سوانح عمريءَ جو ترجمو؛ ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، نئين دهلي، 1973ع؛ پراڻو ۽ مختصر ترجمو }} * {{cite book |last=Bernstein |first=Richard |title=Ultimate Journey: Retracing the Path of an Ancient Buddhist Monk (Xuanzang) Who Crossed Asia in Search of Enlightenment |publisher=Alfred A. Knopf |location=New York |year=2001 |isbn=0-375-40009-5 |language=en }} * {{cite book |last=Christie |first=Anthony |title=Chinese Mythology |publisher=Hamlyn Publishing |location=Feltham, Middlesex |year=1968 |isbn=0600006379 |language=en }} * {{cite book |last=Gordon |first=Stewart |title=When Asia Was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks Who Created the Riches of the East |publisher=Da Capo Press, Perseus Books |year=2008 |isbn=0-306-81556-7 |language=en }} * {{cite book |last=Julien |first=Stanislas |title=Histoire de la vie de Hiouen-Thsang |url=https://archive.org/details/histoiredelavie00yengoog |year=1853 |location=Paris |language=fr |others=هوئي لي ۽ ين تسونگ جي بيان تي ٻڌل }} * {{cite book |last=Li |first=Yung-hsi |title=The Life of Hsuan Tsang by Huili (Translated) |publisher=Chinese Buddhist Association |location=Beijing |year=1959 |language=en |ref=harv }} * {{cite book |last=Li |first=Rongxi |title=A Biography of the Tripiṭaka Master of the Great Ci'en Monastery of the Great Tang Dynasty |publisher=Numata Center for Buddhist Translation and Research |location=Berkeley, California |year=1995 |isbn=1-886439-00-1 |language=en |others=جديد ۽ مڪمل انگريزي ترجمو }} * {{cite journal |last=Nattier |first=Jan |title=The Heart Sutra: A Chinese Apocryphal Text? |journal=Journal of the International Association of Buddhist Studies |volume=15 |issue=2 |pages=153–223 |year=1992 |url=http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131029190717/http://archiv.ub.uni-heidelberg.de/ojs/index.php/jiabs/article/download/8800/2707 |archive-date=29 October 2013 |language=en }} * {{cite book |last=Saran |first=Mishi |title=Chasing the Monk's Shadow: A Journey in the Footsteps of Xuanzang |publisher=Penguin Books |year=2005 |isbn=978-0-14-306439-8 |language=en }} * {{cite book |last=Sun |first=Shuyun |author-link=Sun Shuyun |title=Ten Thousand Miles Without a Cloud |publisher=Harper Perennial |year=2003 |isbn=0-00-712974-2 |language=en |others=شوانزانگ جي سفرن جي رستي تي ڪيل جديد سفر جو احوال }} * {{cite book |last=Waley |first=Arthur |title=The Real Tripitaka, and Other Pieces |publisher=G. Allen and Unwin |location=London |year=1952 |language=en }} * {{cite book |last=Watters |first=Thomas |title=On Yuan Chwang's Travels in India |url=https://books.google.com/books?id=9NUMAAAAIAAJ |publisher=Royal Asiatic Society |location=London |year=1904 |language=en |others=1904ع–1905ع؛ ٻيهر ڇاپو: Munshiram Manoharlal، دهلي، 1973ع }} * {{cite book |last=Wriggins |first=Sally Hovey |title=Xuanzang: A Buddhist Pilgrim on the Silk Road |publisher=Westview Press |year=1996 |language=en |others=نظرثاني ٿيل ڇاپو: The Silk Road Journey with Xuanzang، 2003ع }} * {{cite book |last=Wriggins |first=Sally Hovey |title=The Silk Road Journey with Xuanzang |publisher=Westview Press |location=Boulder, Colorado |year=2004 |isbn=0-8133-6599-6 |language=en }} * {{cite book |author=Xuanzang |translator-last=Li |translator-first=Rongxi |title=The Great Tang Dynasty Record of the Western Regions |publisher=Numata Center for Buddhist Translation & Research |location=Berkeley, California |year=1996 |isbn=978-1-886439-02-3 |url=https://books.google.com/books?id=5ABuAAAAMAAJ |language=en |ref=harv }} * {{cite book |last=Yu |first=Anthony C. |title=The Journey to the West |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago and London |year=1980 |orig-year=1977 |isbn=978-0-226-97150-6 |language=en |others=افسانوي ادب؛ مرتب ۽ مترجم: Anthony C. Yu }} {{refend}} == خارجي ڳنڍڻا == {{commons category|Xuanzang}} {{wikiquote}} * [https://web.archive.org/web/20161104032049/https://www.google.com/culturalinstitute/beta/partner/xuanzang-memorial-nava-nalanda-mahavihara شوانزانگ يادگار، نو نالندا مهاويهار، گوگل ڪلچرل انسٽيٽيوٽ تي]. * [https://iep.utm.edu/xuanzang/ شوانزانگ جي زندگي ۽ تصنيفن بابت تفصيلي معلومات] — انٽرنيٽ انسائيڪلوپيڊيا آف فلاسافي. * {{cite web |url=http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050213172618/http://www.suttaworld.org/gbk-txt/sutra/lon/other50/2053/2053.htm |title=大慈恩寺三藏法师传 (全文) |url-status=usurped |archive-date=13 February 2005}} — ٻڌ راهب هوئيلي (沙门慧立) جي لکيل ''شوانزانگ جي زندگي'' جو چيني متن. * [https://web.archive.org/web/20101206081553/http://ccbs.ntu.edu.tw/FULLTEXT/JR-ENG/verses.htm اٺن شعورن جي وضاحت ڪندڙ منظوم بيت] — تانگ گهراڻي جي ترپٽڪ استاد شوانزانگ جي تصنيف، رونالڊ ايپسٽين جو ترجمو ۽ تشريح (1986). {{Chinese travellers}} {{Buddhism topics}} {{Chinese Buddhist Pantheon}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Xuanzang}} [[زمرو:602ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:664ع ۾ وفاتون]] [[زمرو:ستين صديءَ جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا مترجم]] [[زمرو:چيني ٻڌمت جا عالم]] [[زمرو:ٻڌمت جا مترجم]] [[زمرو:چيني کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ نويسي]] [[زمرو:اولهه ڏانهن سفر]] [[زمرو:نالندا جا راهب]] [[زمرو:سوئي گهراڻي جا ٻڌمت جا پيروڪار]] [[زمرو:تانگ گهراڻي جا ٻڌ راهب]] [[زمرو:وچ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:سنسڪرت مان چيني ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪندڙ]] [[زمرو:مذهبي ياترائن جا احوال]] [[زمرو:چيني سفرناما لکندڙ]] [[زمرو:لوئويانگ جا ليکڪ]] [[زمرو:يوگاچار جا عالم]] [[زمرو:تانگ جو شهنشاهه تائيزونگ]] [[زمرو:سنسڪرت جا ماهر لسانيات]] [[زمرو:ستين صديءَ جا چيني ليکڪ]] [[زمرو:ستين صديءَ جا مترجم]] [[زمرو:چيني مترجم]] [[زمرو:ايشيا جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:نيپال جا کوجنا ڪندڙ]] [[زمرو:چيني ٻڌ راهب]] [[زمرو:ستين صديءَ جا سياح]] [[زمرو:چين ۾ ٻڌمت]] <references group="lower-alpha"/> 7eplp4ojn6solndzp47uv85oembcajr 0 35437 424053 344917 2026-10-21T12:27:27Z Intisar Ali 8681 424053 wikitext text/x-wiki {{Short description|هندومت جي چئن ويدن مان سڀ کان قديم ويدي سنسڪرت ۾ حمدن جو مجموعو}} {{Infobox book | name = رگ ويد | title_orig = ऋग्वेद | image = Rigveda MS2097.jpg | caption = رگ ويد جو اوڻويهين صديءَ جو ديوناگري رسم الخط ۾ لکيل نسخو | language = [[ويدي سنسڪرت]] | country = قديم ڏکڻ ايشيا | genre = مذهبي حمد، ويدي شاعري ۽ مقدس متن | subject = ديوتائن جي ساراهه، مذهبي رسمون، ڪائنات، سماج ۽ فطرت | date = لڳ ڀڳ 1500–1000 ق.م. (رچنا جو اندازي وارو دور) | pages = 10 منڊل، 1,028 سوڪت }} '''رگ ويد''' (سنسڪرت: ऋग्वेद؛ انگريزي: ''Rigveda'' يا ''Ṛgveda'') [[هندومت]] جي چئن [[ويد|ويدن]] مان سڀ کان قديم ويدي حمدن جو مجموعو آهي. اهو [[ويدي سنسڪرت]] ۾ رچيل آهي ۽ ان ۾ ديوتائن جي ساراهه، مذهبي رسمون، ڪائنات جي پيدائش، انساني زندگي، قديم سماج ۽ فطرت بابت حمد ۽ منتر شامل آهن. روايتي طور ان کي مقدس الاهي علم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته تاريخي ۽ لساني تحقيق موجب اهو مختلف شاعرن ۽ مذهبي خاندانن جي ڪيترن نسلن جي زباني رچنائن جو مجموعو آهي.<ref name="Whitaker2016">{{cite encyclopedia |last=Whitaker |first=Jarrod L. |title=Rig Veda |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Hinduism |publisher=Oxford University Press |year=2016 |doi=10.1093/obo/9780195399318-0173 |language=en }}</ref> رگ ويد ۾ '''ڏهه منڊل''' ۽ '''1,028 سوڪت''' آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ ڏهه هزار ڇهه سؤ منتر شامل آهن. ان جي رچنا جو دور عام طور لڳ ڀڳ 1500 کان 1000 قبل مسيح تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان جي هر حصي جي صحيح تاريخ مقرر ڪرڻ ڏکيو آهي.<ref name="Whitaker2016"/><ref name="Jamison2020">{{cite book |last=Jamison |first=Stephanie W. |last2=Brereton |first2=Joel P. |title=The Rigveda: A Guide |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9780190633363 |language=en }}</ref> رگ ويد ۾ [[سنڌو درياهه]]، [[سرسوتي درياهه]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ٻين درياهن جو ذڪر ملي ٿو. خاص طور ڏهين منڊل جو 75هون سوڪت، جنهن کي ''ندي ستتي سوڪت'' چيو ويندو آهي، سنڌو ۽ ٻين درياهن جي ساراهه لاءِ مشهور آهي. == نالي جي معنيٰ == لفظ ''رگ ويد'' ٻن سنسڪرت جزن مان ٺهيل آهي: * '''رِچ''' (''ṛc''): منظوم حمد يا ساراهه وارو شعر؛ * '''ويد''' (''veda''): ڄاڻ يا علم. انهيءَ لحاظ کان رگ ويد جو مفهوم ''حمدن يا منظوم سٽن جي ڄاڻ جو مجموعو'' آهي.<ref name="Whitaker2016"/> == تاريخ ۽ رچنا == رگ ويد جي حمدن کي قديم ويدي شاعرن ۽ رِشين زباني طور رچيو. انهن جي رچنا ۽ گڏ ڪرڻ جو عمل ڪيترن نسلن تائين جاري رهيو. جديد محقق رگ ويد جي ابتدائي رچنا کي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، خاص طور پنجاب ۽ ڀرپاسي جي علائقن سان ڳنڍين ٿا. ان جي تاريخ مقرر ڪرڻ ۾ ٻوليائي بناوت، متن ۾ بيان ٿيل سماجي زندگي ۽ ٻين ويدي ڪتابن سان تقابلو اهميت رکن ٿا.<ref name="Jamison2020"/> رگ ويد جا سڀ منتر هڪ ئي شاعر يا هڪ ئي وقت جا لکيل ناهن. مختلف منڊلن ۾ مختلف شاعرن ۽ خاندانن جون روايتون محفوظ آهن. === زباني روايت === رگ ويد جي قديم تاريخ جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي ته ان جون رچنائون ڊگهي عرصي تائين زباني طور محفوظ ڪيون ويون. ويدي پڙهندڙن ۽ مذهبي خاندانن مخصوص اچارن، لهجن ۽ يادگيريءَ جي طريقن ذريعي متن جي حفاظت ڪئي. رگ ويد جا موجوده قلمي نسخا ان جي اصل رچنا کان گهڻو پوءِ جا آهن.<ref name="Gerety2017">{{cite encyclopedia |last=Gerety |first=Finnian M. M. |title=Vedic Oral Tradition |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Hinduism |publisher=Oxford University Press |year=2017 |doi=10.1093/obo/9780195399318-0184 |language=en }}</ref> == رگ ويد جي بناوت == رگ ويد ڏهن منڊلن ۾ ورهايل آهي. ٻئي کان ستين منڊل تائين حصن کي اڪثر ''خانداني منڊل'' چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جو تعلق مخصوص شاعرن ۽ رشي خاندانن سان آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a9bfd3;" |+ style="background:#215c87;color:white;padding:10px;" | رگ ويد جي ڏهن منڊلن جو تعارف ! style="background:#dcecf8;" | منڊل ! style="background:#e3f1e5;" | اهم خصوصيت |- | '''پهريون''' | مختلف شاعرن جون حمدون ۽ ديوتائن جي ساراهه |- | '''ٻيو''' | گرتسمَد خاندان سان منسوب حمدون |- | '''ٽيون''' | وشوامتر خاندان جون حمدون |- | '''چوٿون''' | وامديو خاندان جون حمدون |- | '''پنجون''' | اتري خاندان جون حمدون |- | '''ڇهون''' | ڀردواج خاندان جون حمدون |- | '''ستون''' | وششٺ خاندان جون حمدون |- | '''اٺون''' | مختلف شاعرن ۽ خاندانن جون رچنائون |- | '''نائون''' | خاص طور سوم ديوتا سان لاڳاپيل حمدون |- | '''ڏهون''' | مذهبي، سماجي ۽ فلسفياڻا موضوع؛ ڪائنات جي پيدائش ۽ درياهن بابت حمدون |} == رگ ويد جا ديوتا == رگ ويد جي حمدن ۾ ڪيترن ديوتائن ۽ فطري قوتن جو ذڪر ملي ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #aebfce;" |+ style="background:#7c4e9c;color:white;padding:9px;" | رگ ويد جا اهم ديوتا ! style="background:#e8ddf4;" | ديوتا ! style="background:#e8ddf4;" | اهم تعلق |- | [[اگني ديوتا|اگني]] | باهه، قرباني ۽ مذهبي رسمن سان تعلق |- | [[اندر ديوتا|اندر]] | طوفان، جنگي قوت ۽ ويدي حمدن جو اهم ديوتا |- | [[ورڻ ديوتا|ورڻ]] | ڪائناتي نظم ۽ اخلاقي ضابطي سان تعلق |- | [[سوم]] | مقدس سوم مشروب ۽ مذهبي رسمن سان تعلق |- | [[سويتا]] | سج جي متحرڪ ۽ زندگي بخشيندڙ قوت سان تعلق |- | [[مروت]] | طوفاني قوتن ۽ هوائن سان تعلق |} == رگ ويد جا گيت == [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ لکي ٿو ته رگ ويد جون حمدون قديم هندستان جي رهڻي ڪهڻي، هنر، صنعتن، جنگين ۽ مذهبي زندگي بابت اهم تاريخي ڄاڻ ڏين ٿيون.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=3–4 |language=en }}</ref> دت موجب قديم ويدي سماج ۾ مذهبي رسمن ۽ دعائن جو گهريلو زندگيءَ سان ويجهو تعلق هو. ڪجهه خاندان، جهڙوڪ وششٺ ۽ وشوامتر، مذهبي حمدن جي رچنا ۽ رسمن جي ادائگيءَ سبب مشهور ٿيا. دت پنهنجي دور جي تاريخ نويسيءَ جي روشنيءَ ۾ انهن حمدن کي قديم پنجاب جي سماجي ۽ اخلاقي زندگيءَ جو عڪس سمجهيو. جديد تحقيق ۾ رگ ويد کي هڪ اهم تاريخي ماخذ مڃيو وڃي ٿو، پر ان جي شاعرانه، مذهبي ۽ استعاري واري ٻوليءَ سبب ان مان تاريخي نتيجا ڪڍڻ وقت احتياط ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jamison2020"/> == رگ ويد ۾ هڪ حقيقت جو تصور == رگ ويد جي پهرئين منڊل، سوڪت 164، منتر 46 ۾ هڪ مشهور فلسفياڻو خيال بيان ٿيل آهي: <blockquote> '''«حقيقت هڪ آهي، پر داناءَ ان کي ڪيترن نالن سان سڏين ٿا.»''' </blockquote> اصل سنسڪرت متن جو اهم حصو آهي: <poem> एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्ति </poem> هي منتر اندر، متر، ورڻ ۽ اگني جهڙن نالن جي حوالي سان هڪ حقيقت جي گهڻن نالن واري تصور کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Rigveda116446">{{cite web |title=Rig Veda 1.164.46 |url=https://vedapath.app/en/rig-veda/mandala-1/164/46 |website=Vedapath |language=en }}</ref> ان منتر جي فلسفياڻي تشريح بابت مختلف مذهبي ۽ علمي روايتن ۾ اختلاف پڻ موجود آهن. == رگ ويد ۾ سنڌو درياهه == رگ ويد جي ڏهين منڊل جو 75هون سوڪت درياهن جي ساراهه تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سنڌو درياهه کي نمايان حيثيت حاصل آهي. === سنڌو درياهه جي ساراهه === رگ ويد جي منڊل 10، سوڪت 75، منتر 8 ۾ سنڌو درياهه جي ساراهه ڪندي گهوڙن، رٿن، ڪپڙن، سون، دولت ۽ اون سان مالامال هجڻ جا استعارا استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="Rigveda10758">{{cite web |title=Rig Veda 10.75.8 |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/rig-veda-english-translation/d/doc839384.html |website=Wisdom Library |language=en }}</ref> ان منتر جو مفهوم سنڌيءَ ۾ هن ريت بيان ڪري سگهجي ٿو: <blockquote> سنڌو سٺن گهوڙن، رٿن، پوشاڪن ۽ سون سان مالامال آهي؛ اها اون ۽ ٻين نعمتن سان سينگاريل، نوجوان ۽ شاندار درياهه طور ساراهي وئي آهي. </blockquote> هي متن درياهه جي شاعرانه ساراهه آهي. ان ۾ بيان ٿيل دولت ۽ سينگار کي سڌو جديد معاشي انگن اکرن يا ڪنهن مخصوص سياسي رياست جي تاريخ سمجهڻ مناسب ناهي. === سپت سنڌو === ''سپت سنڌو'' (سنسڪرت: ''Sapta Sindhavaḥ'') جو لفظي مطلب ''ست درياهه'' آهي. اهو اصطلاح ويدي جاگرافيءَ جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو. رگ ويد ۾ سنڌو، سرسوتي ۽ پنجاب جي ٻين درياهن جو ذڪر ملي ٿو. سپت سنڌو جي صحيح جاگرافيائي حدن ۽ ستن درياهن جي سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهن. رميش چندر دت پنهنجي 1908ع واري ڪتاب ۾ سپت سنڌو جي علائقي کي سنڌو ۽ سرسوتيءَ جي وچ واري خطي سان ڳنڍيو آهي. اها سندس تاريخي تشريح آهي؛ رگ ويد جي هر درياهي حوالي مان ساڳي جاگرافيائي حد قطعي طور ثابت نٿي ٿئي.<ref name="Dutt1908"/> == رگ ويد ۽ سنڌ جي تاريخ == رگ ويد ۾ سنڌو درياهه جو ذڪر سنڌو ماٿريءَ جي قديم جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارا علائقا قديم ڏکڻ ايشيا ۾ آبادڪاري، زراعت، مال پالڻ ۽ واپار جي تاريخ سان لاڳاپيل رهيا آهن. بهرحال، رگ ويد جي رچنا ۽ [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جي شهري دور کي هڪ ئي زماني يا هڪ ئي ثقافتي سڃاڻپ جو نالو ڏيڻ درست ناهي. انهن جي وچ ۾ تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپن جو مطالعو الڳ ثبوتن جي بنياد تي ڪيو وڃي ٿو. == رگ ويد ۽ اوستا == رگ ويد جي ويدي سنسڪرت ۽ قديم ايراني [[اوستا]] جي ٻوليءَ ۾ ڪيترين لفظي، مذهبي ۽ لساني مشابهتن جو مشاهدو ڪيو ويو آهي. اهي مشابهتون هند-آريائي ۽ ايراني ٻولين جي گڏيل هند-ايراني لساني ورثي کي سمجهڻ لاءِ اهم آهن. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ'' ۾ پڻ رگ ويد ۽ زنداوستا جي ٻولين جي ويجهڙائيءَ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Bherumal">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2004 |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html |language=sd }}</ref> == رگ ويد ۾ ڪائنات جي پيدائش == رگ ويد جي ڏهين منڊل، سوڪت 129 ۾ ڪائنات جي پيدائش بابت فلسفياڻا سوال اٿاريا ويا آهن. هن حمد کي ''ناسديه سوڪت'' چيو ويندو آهي. ان ۾ وجود، عدم، وقت، تخليق ۽ ڪائنات جي ابتدا بابت سوال موجود آهن. حمد جي پڇاڙيءَ ۾ اهو سوال پڻ اٿاريو وڃي ٿو ته ڪائنات جي پيدائش جي حقيقت ڪنهن کي معلوم آهي. هي سوڪت قديم هندستاني فلسفي ۽ مذهبي فڪر جي مطالعي ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="Jamison2020"/> == رگ ويد ۽ زلزلا == [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] قديم سنڌ جي طبعي تاريخ تي بحث ڪندي رگ ويد جي ڪجهه منترن، زلزلن ۽ سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Bherumal"/> پر رگ ويد جي منڊل 2، سوڪت 17 کي سنڌ جي ڪنهن مخصوص تاريخي زلزلي جو سڌو ثبوت قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ متن شناسي ۽ ارضياتي تحقيق ضروري آهي. اهڙيءَ طرح الور، بکر ۽ سنڌو درياهه جي وهڪري بابت بعد وارن تاريخي واقعن کي رگ ويد جي دور سان سڌي طرح ڳنڍڻ مناسب ناهي. == رگ ويد جي تاريخي اهميت == رگ ويد قديم ڏکڻ ايشيا جي مذهبي، سماجي ۽ ٻوليائي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي. ان مان ويدي شاعري، مذهبي رسمون، قديم ديوتائن، مال پالڻ، جنگين، سماجي لاڳاپن ۽ درياهي جاگرافي بابت ڄاڻ ملي ٿي. جديد علمي تحقيق رگ ويد کي مذهبي متن سان گڏ قديم هند-آريائي ٻولي ۽ ثقافت جي مطالعي لاءِ هڪ بنيادي دستاويز سمجهي ٿي.<ref name="Whitaker2016"/><ref name="Jamison2020"/> == پڻ ڏسو == * [[ويد]] * [[سام ويد]] * [[يجر ويد]] * [[اٿر ويد]] * [[آريا]] * [[سنڌو درياهه]] * [[سرسوتي درياهه]] * [[سپت سنڌو]] * [[ويدي سنسڪرت]] * [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] * [[اوستا]] ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://academic.oup.com/reference/62357/reference-article-abstract/554520420 Rig Veda — Oxford Bibliographies] * [https://academic.oup.com/book/33632/chapter-abstract/288152909 The Rigveda: Dating and Authorship — Oxford University Press] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Manuscripts_of_the_Rig_Veda رگ ويد جا قلمي نسخا — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rigveda_MS2097.jpg رگ ويد جو قلمي نسخو — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/rig-veda-english-translation/d/doc839384.html رگ ويد 10.75.8 جو متن ۽ ترجمو] {{هندو ديوتا ۽ لکتون}} [[زمرو:ھندومت]] [[زمرو:هندو لکتون]] [[زمرو:ڪتاب مقدس]] [[زمرو:ويد]] 4whkgtvivh746q8e8d6s7lt4eikttyf 424054 424053 2026-10-21T12:28:12Z Intisar Ali 8681 424054 wikitext text/x-wiki {{Short description|هندومت جي چئن ويدن مان سڀ کان قديم ويدي سنسڪرت ۾ حمدن جو مجموعو}} {{Infobox book | name = رگ ويد | title_orig = ऋग्वेद | image = Rigveda MS2097.jpg | caption = رگ ويد جو اوڻويهين صديءَ جو ديوناگري رسم الخط ۾ لکيل نسخو | language = [[ويدي سنسڪرت]] | country = قديم ڏکڻ ايشيا | genre = مذهبي حمد، ويدي شاعري ۽ مقدس متن | subject = ديوتائن جي ساراهه، مذهبي رسمون، ڪائنات، سماج ۽ فطرت | date = لڳ ڀڳ 1500–1000 ق.م. (رچنا جو اندازي وارو دور) | pages = 10 منڊل، 1,028 سوڪت }} '''رگ ويد''' (سنسڪرت: ऋग्वेद؛ انگريزي: ''Rigveda'' يا ''Ṛgveda'') [[هندومت]] جي چئن [[ويد|ويدن]] مان سڀ کان قديم ويدي حمدن جو مجموعو آهي. اهو [[ويدي سنسڪرت]] ۾ رچيل آهي ۽ ان ۾ ديوتائن جي ساراهه، مذهبي رسمون، ڪائنات جي پيدائش، انساني زندگي، قديم سماج ۽ فطرت بابت حمد ۽ منتر شامل آهن. روايتي طور ان کي مقدس الاهي علم سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته تاريخي ۽ لساني تحقيق موجب اهو مختلف شاعرن ۽ مذهبي خاندانن جي ڪيترن نسلن جي زباني رچنائن جو مجموعو آهي.<ref name="Whitaker2016">{{cite encyclopedia |last=Whitaker |first=Jarrod L. |title=Rig Veda |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Hinduism |publisher=Oxford University Press |year=2016 |doi=10.1093/obo/9780195399318-0173 |language=en }}</ref> رگ ويد ۾ '''ڏهه منڊل''' ۽ '''1,028 سوڪت''' آهن، جن ۾ لڳ ڀڳ ڏهه هزار ڇهه سؤ منتر شامل آهن. ان جي رچنا جو دور عام طور لڳ ڀڳ 1500 کان 1000 قبل مسيح تائين ڄاڻايو ويندو آهي، جيتوڻيڪ ان جي هر حصي جي صحيح تاريخ مقرر ڪرڻ ڏکيو آهي.<ref name="Whitaker2016"/><ref name="Jamison2020">{{cite book |last=Jamison |first=Stephanie W. |last2=Brereton |first2=Joel P. |title=The Rigveda: A Guide |publisher=Oxford University Press |year=2020 |isbn=9780190633363 |language=en }}</ref> رگ ويد ۾ [[سنڌو درياهه]]، [[سرسوتي درياهه]] ۽ اتر اولهه ڏکڻ ايشيا جي ڪيترن ٻين درياهن جو ذڪر ملي ٿو. خاص طور ڏهين منڊل جو 75هون سوڪت، جنهن کي ''ندي ستتي سوڪت'' چيو ويندو آهي، سنڌو ۽ ٻين درياهن جي ساراهه لاءِ مشهور آهي. == نالي جي معنيٰ == لفظ ''رگ ويد'' ٻن سنسڪرت جزن مان ٺهيل آهي: * '''رِچ''' (''ṛc''): منظوم حمد يا ساراهه وارو شعر؛ * '''ويد''' (''veda''): ڄاڻ يا علم. انهيءَ لحاظ کان رگ ويد جو مفهوم ''حمدن يا منظوم سٽن جي ڄاڻ جو مجموعو'' آهي.<ref name="Whitaker2016"/> == تاريخ ۽ رچنا == رگ ويد جي حمدن کي قديم ويدي شاعرن ۽ رِشين زباني طور رچيو. انهن جي رچنا ۽ گڏ ڪرڻ جو عمل ڪيترن نسلن تائين جاري رهيو. جديد محقق رگ ويد جي ابتدائي رچنا کي اتر اولهه ڏکڻ ايشيا، خاص طور پنجاب ۽ ڀرپاسي جي علائقن سان ڳنڍين ٿا. ان جي تاريخ مقرر ڪرڻ ۾ ٻوليائي بناوت، متن ۾ بيان ٿيل سماجي زندگي ۽ ٻين ويدي ڪتابن سان تقابلو اهميت رکن ٿا.<ref name="Jamison2020"/> رگ ويد جا سڀ منتر هڪ ئي شاعر يا هڪ ئي وقت جا لکيل ناهن. مختلف منڊلن ۾ مختلف شاعرن ۽ خاندانن جون روايتون محفوظ آهن. === زباني روايت === رگ ويد جي قديم تاريخ جي هڪ اهم خصوصيت اها آهي ته ان جون رچنائون ڊگهي عرصي تائين زباني طور محفوظ ڪيون ويون. ويدي پڙهندڙن ۽ مذهبي خاندانن مخصوص اچارن، لهجن ۽ يادگيريءَ جي طريقن ذريعي متن جي حفاظت ڪئي. رگ ويد جا موجوده قلمي نسخا ان جي اصل رچنا کان گهڻو پوءِ جا آهن.<ref name="Gerety2017">{{cite encyclopedia |last=Gerety |first=Finnian M. M. |title=Vedic Oral Tradition |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Hinduism |publisher=Oxford University Press |year=2017 |doi=10.1093/obo/9780195399318-0184 |language=en }}</ref> == رگ ويد جي بناوت == رگ ويد ڏهن منڊلن ۾ ورهايل آهي. ٻئي کان ستين منڊل تائين حصن کي اڪثر ''خانداني منڊل'' چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته انهن جو تعلق مخصوص شاعرن ۽ رشي خاندانن سان آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a9bfd3;" |+ style="background:#215c87;color:white;padding:10px;" | رگ ويد جي ڏهن منڊلن جو تعارف ! style="background:#dcecf8;" | منڊل ! style="background:#e3f1e5;" | اهم خصوصيت |- | '''پهريون''' | مختلف شاعرن جون حمدون ۽ ديوتائن جي ساراهه |- | '''ٻيو''' | گرتسمَد خاندان سان منسوب حمدون |- | '''ٽيون''' | وشوامتر خاندان جون حمدون |- | '''چوٿون''' | وامديو خاندان جون حمدون |- | '''پنجون''' | اتري خاندان جون حمدون |- | '''ڇهون''' | ڀردواج خاندان جون حمدون |- | '''ستون''' | وششٺ خاندان جون حمدون |- | '''اٺون''' | مختلف شاعرن ۽ خاندانن جون رچنائون |- | '''نائون''' | خاص طور سوم ديوتا سان لاڳاپيل حمدون |- | '''ڏهون''' | مذهبي، سماجي ۽ فلسفياڻا موضوع؛ ڪائنات جي پيدائش ۽ درياهن بابت حمدون |} == رگ ويد جا ديوتا == رگ ويد جي حمدن ۾ ڪيترن ديوتائن ۽ فطري قوتن جو ذڪر ملي ٿو. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #aebfce;" |+ style="background:#7c4e9c;color:white;padding:9px;" | رگ ويد جا اهم ديوتا ! style="background:#e8ddf4;" | ديوتا ! style="background:#e8ddf4;" | اهم تعلق |- | [[اگني ديوتا|اگني]] | باهه، قرباني ۽ مذهبي رسمن سان تعلق |- | [[اندر ديوتا|اندر]] | طوفان، جنگي قوت ۽ ويدي حمدن جو اهم ديوتا |- | [[ورڻ ديوتا|ورڻ]] | ڪائناتي نظم ۽ اخلاقي ضابطي سان تعلق |- | [[سوم]] | مقدس سوم مشروب ۽ مذهبي رسمن سان تعلق |- | [[سويتا]] | سج جي متحرڪ ۽ زندگي بخشيندڙ قوت سان تعلق |- | [[مروت]] | طوفاني قوتن ۽ هوائن سان تعلق |} == رگ ويد جا گيت == [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ لکي ٿو ته رگ ويد جون حمدون قديم هندستان جي رهڻي ڪهڻي، هنر، صنعتن، جنگين ۽ مذهبي زندگي بابت اهم تاريخي ڄاڻ ڏين ٿيون.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=3–4 |language=en }}</ref> دت موجب قديم ويدي سماج ۾ مذهبي رسمن ۽ دعائن جو گهريلو زندگيءَ سان ويجهو تعلق هو. ڪجهه خاندان، جهڙوڪ وششٺ ۽ وشوامتر، مذهبي حمدن جي رچنا ۽ رسمن جي ادائگيءَ سبب مشهور ٿيا. دت پنهنجي دور جي تاريخ نويسيءَ جي روشنيءَ ۾ انهن حمدن کي قديم پنجاب جي سماجي ۽ اخلاقي زندگيءَ جو عڪس سمجهيو. جديد تحقيق ۾ رگ ويد کي هڪ اهم تاريخي ماخذ مڃيو وڃي ٿو، پر ان جي شاعرانه، مذهبي ۽ استعاري واري ٻوليءَ سبب ان مان تاريخي نتيجا ڪڍڻ وقت احتياط ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Jamison2020"/> == رگ ويد ۾ هڪ حقيقت جو تصور == رگ ويد جي پهرئين منڊل، سوڪت 164، منتر 46 ۾ هڪ مشهور فلسفياڻو خيال بيان ٿيل آهي: <blockquote> '''«حقيقت هڪ آهي، پر داناءَ ان کي ڪيترن نالن سان سڏين ٿا.»''' </blockquote> اصل سنسڪرت متن جو اهم حصو آهي: <poem> एकं सद्विप्रा बहुधा वदन्ति </poem> هي منتر اندر، متر، ورڻ ۽ اگني جهڙن نالن جي حوالي سان هڪ حقيقت جي گهڻن نالن واري تصور کي ظاهر ڪري ٿو.<ref name="Rigveda116446">{{cite web |title=Rig Veda 1.164.46 |url=https://vedapath.app/en/rig-veda/mandala-1/164/46 |website=Vedapath |language=en }}</ref> ان منتر جي فلسفياڻي تشريح بابت مختلف مذهبي ۽ علمي روايتن ۾ اختلاف پڻ موجود آهن. == رگ ويد ۾ سنڌو درياهه == رگ ويد جي ڏهين منڊل جو 75هون سوڪت درياهن جي ساراهه تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سنڌو درياهه کي نمايان حيثيت حاصل آهي. === سنڌو درياهه جي ساراهه === رگ ويد جي منڊل 10، سوڪت 75، منتر 8 ۾ سنڌو درياهه جي ساراهه ڪندي گهوڙن، رٿن، ڪپڙن، سون، دولت ۽ اون سان مالامال هجڻ جا استعارا استعمال ڪيا ويا آهن.<ref name="Rigveda10758">{{cite web |title=Rig Veda 10.75.8 |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/rig-veda-english-translation/d/doc839384.html |website=Wisdom Library |language=en }}</ref> ان منتر جو مفهوم سنڌيءَ ۾ هن ريت بيان ڪري سگهجي ٿو: <blockquote> سنڌو سٺن گهوڙن، رٿن، پوشاڪن ۽ سون سان مالامال آهي؛ اها اون ۽ ٻين نعمتن سان سينگاريل، نوجوان ۽ شاندار درياهه طور ساراهي وئي آهي. </blockquote> هي متن درياهه جي شاعرانه ساراهه آهي. ان ۾ بيان ٿيل دولت ۽ سينگار کي سڌو جديد معاشي انگن اکرن يا ڪنهن مخصوص سياسي رياست جي تاريخ سمجهڻ مناسب ناهي. === سپت سنڌو === ''سپت سنڌو'' (سنسڪرت: ''Sapta Sindhavaḥ'') جو لفظي مطلب ''ست درياهه'' آهي. اهو اصطلاح ويدي جاگرافيءَ جي مطالعي ۾ اهميت رکي ٿو. رگ ويد ۾ سنڌو، سرسوتي ۽ پنجاب جي ٻين درياهن جو ذڪر ملي ٿو. سپت سنڌو جي صحيح جاگرافيائي حدن ۽ ستن درياهن جي سڃاڻپ بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهن. رميش چندر دت پنهنجي 1908ع واري ڪتاب ۾ سپت سنڌو جي علائقي کي سنڌو ۽ سرسوتيءَ جي وچ واري خطي سان ڳنڍيو آهي. اها سندس تاريخي تشريح آهي؛ رگ ويد جي هر درياهي حوالي مان ساڳي جاگرافيائي حد قطعي طور ثابت نٿي ٿئي.<ref name="Dutt1908"/> == رگ ويد ۽ سنڌ جي تاريخ == رگ ويد ۾ سنڌو درياهه جو ذڪر سنڌو ماٿريءَ جي قديم جاگرافيءَ جي مطالعي لاءِ اهم آهي. سنڌو درياهه جي ڀرپاسي وارا علائقا قديم ڏکڻ ايشيا ۾ آبادڪاري، زراعت، مال پالڻ ۽ واپار جي تاريخ سان لاڳاپيل رهيا آهن. بهرحال، رگ ويد جي رچنا ۽ [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جي شهري دور کي هڪ ئي زماني يا هڪ ئي ثقافتي سڃاڻپ جو نالو ڏيڻ درست ناهي. انهن جي وچ ۾ تاريخي ۽ ثقافتي لاڳاپن جو مطالعو الڳ ثبوتن جي بنياد تي ڪيو وڃي ٿو. == رگ ويد ۽ اوستا == رگ ويد جي ويدي سنسڪرت ۽ قديم ايراني [[اوستا]] جي ٻوليءَ ۾ ڪيترين لفظي، مذهبي ۽ لساني مشابهتن جو مشاهدو ڪيو ويو آهي. اهي مشابهتون هند-آريائي ۽ ايراني ٻولين جي گڏيل هند-ايراني لساني ورثي کي سمجهڻ لاءِ اهم آهن. [[ڀيرومل مهرچند آڏواڻي]] پنهنجي ڪتاب ''قديم سنڌ'' ۾ پڻ رگ ويد ۽ زنداوستا جي ٻولين جي ويجهڙائيءَ جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Bherumal">{{cite book |last=آڏواڻي |first=ڀيرومل مهرچند |title=قديم سنڌ |edition=چوٿون |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |year=2004 |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html |language=sd }}</ref> == رگ ويد ۾ ڪائنات جي پيدائش == رگ ويد جي ڏهين منڊل، سوڪت 129 ۾ ڪائنات جي پيدائش بابت فلسفياڻا سوال اٿاريا ويا آهن. هن حمد کي ''ناسديه سوڪت'' چيو ويندو آهي. ان ۾ وجود، عدم، وقت، تخليق ۽ ڪائنات جي ابتدا بابت سوال موجود آهن. حمد جي پڇاڙيءَ ۾ اهو سوال پڻ اٿاريو وڃي ٿو ته ڪائنات جي پيدائش جي حقيقت ڪنهن کي معلوم آهي. هي سوڪت قديم هندستاني فلسفي ۽ مذهبي فڪر جي مطالعي ۾ خاص اهميت رکي ٿو.<ref name="Jamison2020"/> == رگ ويد ۽ زلزلا == [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] قديم سنڌ جي طبعي تاريخ تي بحث ڪندي رگ ويد جي ڪجهه منترن، زلزلن ۽ سنڌو درياهه جي وهڪري ۾ تبديلين جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Bherumal"/> پر رگ ويد جي منڊل 2، سوڪت 17 کي سنڌ جي ڪنهن مخصوص تاريخي زلزلي جو سڌو ثبوت قرار ڏيڻ لاءِ وڌيڪ متن شناسي ۽ ارضياتي تحقيق ضروري آهي. اهڙيءَ طرح الور، بکر ۽ سنڌو درياهه جي وهڪري بابت بعد وارن تاريخي واقعن کي رگ ويد جي دور سان سڌي طرح ڳنڍڻ مناسب ناهي. == رگ ويد جي تاريخي اهميت == رگ ويد قديم ڏکڻ ايشيا جي مذهبي، سماجي ۽ ٻوليائي تاريخ لاءِ اهم ماخذ آهي. ان مان ويدي شاعري، مذهبي رسمون، قديم ديوتائن، مال پالڻ، جنگين، سماجي لاڳاپن ۽ درياهي جاگرافي بابت ڄاڻ ملي ٿي. جديد علمي تحقيق رگ ويد کي مذهبي متن سان گڏ قديم هند-آريائي ٻولي ۽ ثقافت جي مطالعي لاءِ هڪ بنيادي دستاويز سمجهي ٿي.<ref name="Whitaker2016"/><ref name="Jamison2020"/> == پڻ ڏسو == * [[ويد]] * [[سام ويد]] * [[يجر ويد]] * [[اٿر ويد]] * [[آريا]] * [[سنڌو درياهه]] * [[سرسوتي درياهه]] * [[سپت سنڌو]] * [[ويدي سنسڪرت]] * [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] * [[اوستا]] ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://academic.oup.com/reference/62357/reference-article-abstract/554520420 Rig Veda — Oxford Bibliographies] * [https://academic.oup.com/book/33632/chapter-abstract/288152909 The Rigveda: Dating and Authorship — Oxford University Press] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Manuscripts_of_the_Rig_Veda رگ ويد جا قلمي نسخا — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Rigveda_MS2097.jpg رگ ويد جو قلمي نسخو — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/rig-veda-english-translation/d/doc839384.html رگ ويد 10.75.8 جو متن ۽ ترجمو] {{هندو ديوتا ۽ لکتون}} [[زمرو:ھندومت]] [[زمرو:هندو لکتون]] [[زمرو:ڪتاب مقدس]] [[زمرو:ويد]] g3axsoo92jgo5huyms13mywf3afarw6 0 40421 424058 421894 2026-10-21T12:36:30Z Intisar Ali 8681 424058 wikitext text/x-wiki {{Short description|قديم هندستان جو سنسڪرت ۾ لکيل مذهبي ۽ رزميه منظوم داستان}} {{Infobox religious text | name = رامائڻ | original_title = रामायणम् | image = Rāma slays Rāvaṇa.png | caption = رامائڻ جي هڪ مصور نسخي ۾ [[رام]] ۽ [[راوڻ]] جي جنگ جو منظر | author = روايتي طور [[والميڪي]] | religion = [[هندومت]] | language = [[سنسڪرت]] | period = بنيادي رچنا جو اندازي وارو دور: پهرين هزارسالي قبل مسيح جو وچيون حصو؛ پوءِ جا اضافا | verses = لڳ ڀڳ 24,000 شلوڪ | chapters = لڳ ڀڳ 500 سرگ؛ 7 ڪانڊ | native_wikisource = वाल्मीकिरामायणम् | orig_lang_code = sa | wikisource = The Ramayana }} '''رامائڻ''' ({{lang-sa|रामायणम्}}؛ {{lang-en|Ramayana}} يا ''Rāmāyaṇa'') قديم هندستان جو هڪ مشهور [[سنسڪرت]] رزميه نظم ۽ [[هندومت]] جو اهم مذهبي ۽ ادبي متن آهي. روايتي طور ان جي تصنيف [[والميڪي]] ڏانهن منسوب ڪئي ويندي آهي، جنهن ڪري ان کي '''والميڪي رامائڻ''' پڻ سڏيو ويندو آهي. [[مهاڀارت]] سان گڏ رامائڻ کي هندومت جي ٻن وڏن رزميه داستانن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Goldman1984">{{cite book |last=Goldman |first=Robert P. |title=The Rāmāyaṇa of Vālmīki: An Epic of Ancient India |volume=1: Bālakāṇḍa |publisher=Princeton University Press |year=1984 |isbn=9780691066615 |language=en }}</ref> رامائڻ ۾ [[ايوڌيا]] جي شهزادي [[رام]]، سندس گهرواري [[سيتا]]، ڀاءُ [[لڇمڻ]] ۽ سندن ساٿين جي زندگيءَ جا واقعا بيان ڪيا ويا آهن. داستان جو مرڪزي موضوع رام جي چوڏهن سالن جي بنواس، سيتا جي اغوا، [[هنومان]] ۽ [[سگريو]] جي مدد، [[لنڪا]] جي بادشاهه [[راوڻ]] سان جنگ ۽ رام جي ايوڌيا ڏانهن واپسيءَ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Goldman2021">{{cite book |editor-last=Goldman |editor-first=Robert P. |editor-last2=Sutherland Goldman |editor-first2=Sally J. |title=The Rāmāyaṇa of Vālmīki: The Complete English Translation |publisher=Princeton University Press |year=2021 |doi=10.2307/j.ctv1n1bs4v |language=en }}</ref> والميڪي رامائڻ جي روايتي متن ۾ لڳ ڀڳ '''24,000 شلوڪ''' آهن، جيڪي ستن وڏن حصن، يعني ''ڪانڊن''، ۽ لڳ ڀڳ پنج سؤ ننڍن بابن، يعني ''سرگن''، ۾ ورهايل آهن. هر شلوڪ عام طور ٻن سٽن تي مشتمل هوندو آهي.<ref name="Goldman1984"/> رامائڻ ڏکڻ ايشيا جي مذهبي روايتن، شاعريءَ، مصوريءَ، ناٽڪ، موسيقيءَ ۽ عوامي قصن تي گهرو اثر ڇڏيو آهي. ان جون مختلف صورتون [[ٻڌمت]]، [[جين مت]] ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪيترين ثقافتن ۾ پڻ موجود آهن.<ref name="Richman1991">{{cite book |editor-last=Richman |editor-first=Paula |title=Many Ramayanas: The Diversity of a Narrative Tradition in South Asia |publisher=University of California Press |location=Berkeley |year=1991 |isbn=9780520075894 |url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/public/book/many-ramayanas-the-diversity-of-a-narrative-tradition-in-south-asia.html |language=en }}</ref> == نالي جي معنيٰ == ''رامائڻ'' سنسڪرت جي ٻن لفظن ''رام'' ۽ ''اَيَن'' (''ayana'') مان ٺهيل آهي. ''اَيَن'' جي معنيٰ سفر، هلڻ يا رستو آهي. انهيءَ لحاظ کان رامائڻ جي معنيٰ '''رام جو سفر''' يا '''رام جي زندگيءَ جو داستان''' آهي.<ref name="Debroy2017">{{cite book |last=Debroy |first=Bibek |title=The Valmiki Ramayana |volume=1 |publisher=Penguin Random House India |year=2017 |isbn=9789387326262 |language=en }}</ref> == تصنيف ۽ تاريخ == رامائڻ جي صحيح رچنا جي تاريخ بابت عالمن ۾ اختلاف موجود آهن. قديم روايت موجب والميڪي هن داستان جو شاعر آهي، پر جديد متن شناسي ۽ لساني تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته موجوده رامائڻ ڪيترن مرحلن مان گذري پنهنجي موجوده صورت اختيار ڪئي. رابرٽ پي. گولڊمين ۽ ٻين محققن موجب رامائڻ جي بنيادي حصن جي رچنا پهرين هزارسالي قبل مسيح جي وچ واري دور ۾ ٿي سگهي ٿي، جڏهن ته ڪجهه حصا پوءِ شامل ٿيا.<ref name="Goldman1984"/> جي. ايل. بروڪنگٽن رامائڻ جي متن، ٻوليءَ، رزميه روايت ۽ ان جي مختلف مرحلن تي تفصيلي بحث ڪيو آهي.<ref name="Brockington1998">{{cite book |last=Brockington |first=John L. |title=The Sanskrit Epics |publisher=Brill |location=Leiden |year=1998 |isbn=9789004102606 |language=en }}</ref> === بال ڪانڊ ۽ اتر ڪانڊ بابت تحقيق === ڪيترن محققن جو خيال آهي ته رامائڻ جا ٻئي کان ڇهين ڪانڊ تائين حصا داستان جي نسبتاً پراڻي مرڪزي روايت جي نمائندگي ڪن ٿا، جڏهن ته پهريون ڪانڊ، ''بال ڪانڊ''، ۽ ستون ڪانڊ، ''اتر ڪانڊ''، متن جي ارتقا جي پوءِ وارن مرحلن سان تعلق رکن ٿا. انهيءَ راءِ جو بنياد متن جي ٻولي، اسلوب، مذهبي تصورن ۽ ڪهاڻيءَ جي بناوت ۾ موجود فرق آهن. تنهن هوندي به روايتي ستن ڪانڊن واري رامائڻ هندومت جي مذهبي ۽ ادبي زندگيءَ ۾ وڏي اهميت رکي ٿي.<ref name="Goldman1984"/><ref name="Brockington1998"/> == رامائڻ جي بناوت == رامائڻ ستن وڏن ڪانڊن ۾ ورهايل آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a9c4d6;" |+ style="background:#205d86;color:white;padding:10px;" | رامائڻ جا ست ڪانڊ ! style="background:#dcebf6;" | ڪانڊ ! style="background:#e2f0e5;" | مرڪزي موضوع |- | '''1. بال ڪانڊ''' | رام جي پيدائش، ننڍپڻ، وشوامتر سان سفر ۽ سيتا سان شادي |- | '''2. ايوڌيا ڪانڊ''' | رام جي جانشينيءَ جو مسئلو، ڪيڪئي جا مطالبا ۽ چوڏهن سالن جو بنواس |- | '''3. اَرڻيه ڪانڊ''' | جهنگ ۾ زندگي، شورپنکا وارو واقعو ۽ سيتا جو اغوا |- | '''4. ڪشڪندا ڪانڊ''' | سگريو سان دوستي، واليءَ جو موت ۽ سيتا جي ڳولا |- | '''5. سندر ڪانڊ''' | هنومان جو لنڪا ڏانهن سفر ۽ سيتا سان ملاقات |- | '''6. يڌ ڪانڊ''' | لنڪا جي جنگ، راوڻ جي شڪست ۽ رام جي واپسي |- | '''7. اتر ڪانڊ''' | رام جي حڪمراني، سيتا جي جلاوطني، لو ۽ ڪش جو احوال ۽ داستان جي پڄاڻي |} == ڪهاڻيءَ جو خلاصو == === رام جي پيدائش ۽ شادي === [[فائل:The marriage ceremony of Rama and Sita.jpg|thumb|رام ۽ سيتا جي شاديءَ جو مصور منظر]] رامائڻ جي روايت موجب رام [[ڪوسل]] جي بادشاهه [[دشرت]] ۽ راڻي [[ڪوشليا]] جو پٽ هو. ايوڌيا ڪوسل جي راڄڌاني هئي. دشرت جا ٻيا پٽ ڀرت، لڇمڻ ۽ شتروگهن هئا. رام ۽ لڇمڻ ننڍپڻ کان هڪٻئي جا ويجها ساٿي هئا. رشي [[وشوامتر]] رام ۽ لڇمڻ کي مذهبي رسمن جي حفاظت لاءِ پاڻ سان وٺي ويو. پوءِ اهي [[مٿلا]] پهتا، جتي بادشاهه [[جنڪ]] پنهنجي ڌيءَ سيتا جي شاديءَ لاءِ هڪ مقابلي جو اهتمام ڪيو. داستان موجب رام شِو جي مشهور ڪمان کي کڻي ان کي ٽوڙيو ۽ سيتا سان سندس شادي ٿي.<ref name="Goldman1984"/> === رام جو بنواس === [[فائل:Rama exiled to Forest.jpg|thumb|رام، سيتا ۽ لڇمڻ جو جهنگ ڏانهن سفر]] جڏهن بادشاهه دشرت رام کي پنهنجو جانشين بڻائڻ جو فيصلو ڪيو، تڏهن سندس ٻي راڻي [[ڪيڪئي]] اڳ ۾ مليل ٻن وعدن جي پورائيءَ جو مطالبو ڪيو. هن پنهنجي پٽ ڀرت لاءِ تخت ۽ رام لاءِ چوڏهن سالن جو بنواس گهريو. دشرت پنهنجي وعدي سبب مطالبو قبول ڪيو. رام پنهنجي پيءُ جي حڪم جي تعميل ڪندي ايوڌيا ڇڏي ڏني. سيتا ۽ لڇمڻ به ساڻس گڏ جهنگ ڏانهن روانا ٿيا. رام جي جدائيءَ جي ڏک ۾ دشرت وفات ڪري ويو. ڀرت تخت تي ويهڻ بدران رام جي نالي تي حڪومت هلائڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Goldman2021"/> === سيتا جو اغوا === [[فائل:Raja Ravi Varma, Jatayu vadha, 1906.jpg|thumb|راجا روي ورما جي مصوريءَ ۾ راوڻ، سيتا ۽ جٽايو جو منظر]] بنواس دوران رام، سيتا ۽ لڇمڻ ڪيترن جهنگن ۾ رهيا. روايت موجب راوڻ جي ڀيڻ شورپنکا سان ٿيل واقعي کان پوءِ رام ۽ راوڻ جي وچ ۾ دشمني وڌي. راوڻ، ماريچ جي مدد سان، رام ۽ لڇمڻ کي رهائش کان پري ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو ۽ سيتا کي اغوا ڪري لنڪا وٺي ويو. [[جٽايو]] نالي پکي سيتا کي بچائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر راوڻ هٿان زخمي ٿيو. رام ۽ لڇمڻ سيتا جي ڳولا ۾ اڳتي وڌيا.<ref name="Goldman2021"/> === سگريو ۽ هنومان سان ملاقات === سيتا جي ڳولا دوران رام ۽ لڇمڻ جي ملاقات هنومان ۽ سگريو سان ٿي. سگريو پنهنجي ڀاءُ واليءَ سان اقتدار جي تڪرار ۾ ڦاٿل هو. رام سگريو جي مدد ڪئي ۽ سگريو پنهنجي ساٿين کي سيتا جي ڳولا لاءِ روانو ڪيو. هنومان کي معلوم ٿيو ته سيتا لنڪا ۾ قيد آهي. === هنومان جو لنڪا ڏانهن سفر === [[فائل:Sita at ashokavana.jpg|thumb|اشوڪ واٽيڪا ۾ سيتا ۽ هنومان جو مصور منظر]] سندر ڪانڊ ۾ هنومان جي لنڪا ڏانهن سفر جو احوال آهي. هنومان سمنڊ پار ڪري لنڪا پهتو ۽ اشوڪ واٽيڪا ۾ سيتا کي ڳولي لڌو. هن رام جي نشاني ڏيکاري سيتا کي يقين ڏياريو ته رام سندس آزاديءَ لاءِ ڪوشش ڪري رهيو آهي. ان کان پوءِ هنومان لنڪا ۾ راوڻ جي سپاهين سان مقابلو ڪيو ۽ واپس وڃي رام کي سيتا جي موجودگيءَ جي خبر ڏني.<ref name="Goldman2021"/> === لنڪا جي جنگ === [[فائل:Battle at Lanka, Ramayana, Udaipur, 1649-53.jpg|thumb|سترهين صديءَ جي مصوريءَ ۾ لنڪا جي جنگ]] رام پنهنجي ساٿين جي مدد سان لنڪا ڏانهن روانو ٿيو. داستان موجب وانرن جي لشڪر سمنڊ تي گذرگاهه ٺاهي، جنهن وسيلي رام جي فوج لنڪا پهتي. رام ۽ راوڻ جي لشڪرن وچ ۾ وڏي جنگ لڳي. جنگ دوران لڇمڻ زخمي ٿيو ۽ هنومان سندس علاج لاءِ گهربل جڙي ٻوٽي آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. آخرڪار رام، راوڻ کي شڪست ڏني ۽ سيتا کي آزاد ڪرايو. يڌ ڪانڊ ۾ سيتا جي پاڪدامنيءَ بابت باهه جي آزمائش جو واقعو پڻ اچي ٿو، جنهن جي تشريح مختلف رامائڻ روايتن ۾ مختلف آهي.<ref name="Goldman2021"/><ref name="Richman1991"/> === رام جي واپسي ۽ حڪمراني === چوڏهن سالن جي بنواس کان پوءِ رام، سيتا ۽ لڇمڻ ايوڌيا موٽي آيا. رام جي تاجپوشي ٿي ۽ سندس حڪومت کي روايتي طور ''رام راجيه'' سڏيو وڃي ٿو، جنهن کي مثالي ۽ انصاف ڀري حڪمرانيءَ جي علامت طور پيش ڪيو ويندو آهي. رام جي ايوڌيا ڏانهن واپسيءَ کي ديواليءَ جي ڪيترين مذهبي روايتن سان پڻ ڳنڍيو ويندو آهي. === اتر ڪانڊ === اتر ڪانڊ ۾ رام جي حڪمرانيءَ کان پوءِ جا واقعا بيان ڪيا ويا آهن. هن حصي ۾ عوامي شڪ سبب سيتا جي جلاوطني، والميڪي جي آشرم ۾ سندس رهائش ۽ سندس ٻن پٽن [[لو]] ۽ [[ڪش]] جي پيدائش جو احوال اچي ٿو. داستان موجب لو ۽ ڪش والميڪي کان رامائڻ سکيا ۽ پوءِ رام جي درٻار ۾ ان کي ڳايو. اتر ڪانڊ جي متن ۽ تاريخ بابت جديد محققن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Brockington1998"/> == اهم ڪردار == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #c4b0d6;" |+ style="background:#704b91;color:white;padding:10px;" | رامائڻ جا اهم ڪردار ! style="background:#e9def2;" | ڪردار ! style="background:#e9def2;" | سڃاڻپ |- | [[رام]] | ايوڌيا جو شهزادو ۽ داستان جو مرڪزي ڪردار |- | [[سيتا]] | رام جي گهرواري ۽ جنڪ جي ڌيءَ |- | [[لڇمڻ]] | رام جو ڀاءُ ۽ بنواس دوران ساٿي |- | [[هنومان]] | رام جو وفادار ساٿي ۽ سيتا جي ڳولا ۾ اهم ڪردار |- | [[راوڻ]] | لنڪا جو بادشاهه ۽ رام جو مخالف |- | [[دشرت]] | ايوڌيا جو بادشاهه ۽ رام جو پيءُ |- | [[ڀرت]] | رام جو ڀاءُ، جنهن رام جي نالي تي حڪومت هلائي |- | [[ڪيڪئي]] | دشرت جي راڻي ۽ ڀرت جي ماءُ |- | [[سگريو]] | وانرن جو بادشاهه ۽ رام جو ساٿي |- | [[والي]] | سگريو جو ڀاءُ |- | [[وشوامتر]] | رشي، جنهن رام ۽ لڇمڻ جي تعليم ۽ سفر ۾ ڪردار ادا ڪيو |- | [[والميڪي]] | رامائڻ جو روايتي شاعر |} == رامائڻ ۾ سماجي ۽ سياسي زندگي == رامائڻ ۾ بادشاهن، شهزادن، راڻين، مذهبي عالمن، جنگي تعليم، شاديءَ جي رسمن ۽ حڪمرانيءَ بابت ڪيترائي بيان موجود آهن. [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ رامائڻ کي قديم هندستان جي سماجي ۽ سياسي روايتن جي مطالعي لاءِ هڪ اهم ادبي ماخذ سمجهي ٿو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=8 |language=en }}</ref> === ڪوسل ۽ وديهه === دت موجب رامائڻ مان ڪوسل ۽ وديهه جي قديم سياسي ۽ سماجي لاڳاپن بابت هڪ ادبي تصوير ملي ٿي. رامائڻ ۾ ايوڌيا، مٿلا ۽ گنگا جي ماٿريءَ سان لاڳاپيل علائقن جو ذڪر آهي. ڪوسل ۽ وديهه جي شاهوڪار مذهبي ۽ ادبي روايتن کي سمجهڻ لاءِ رامائڻ اهم متن آهي، پر داستان ۾ بيان ٿيل هر واقعو آزاد تاريخي ثبوت نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="Brockington1998"/> === بادشاهن جا فرض === رامائڻ ۾ بادشاهه کان انصاف، وعدي جي پابندي، رعيت جي حفاظت ۽ حڪمرانيءَ جي اخلاقي ذميوارين جي توقع ظاهر ٿئي ٿي. دت پنهنجي تاريخي تشريح ۾ لکيو ته رامائڻ جي بادشاهن کي عوام جي خوشحالي ۽ سندن اعتماد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.<ref name="Dutt1908"/> === شهزادن جي تعليم === رامائڻ ۾ شهزادن جي تعليم سان گڏ تيراندازي، جنگي تربيت، مذهبي ڄاڻ ۽ سياسي ذميوارين جو ذڪر آهي. رام ۽ لڇمڻ جي وشوامتر سان گڏ سفر واري روايت هن موضوع جو اهم مثال آهي. === شاهي جانشيني === رام جي جانشيني، ڪيڪئي جي مطالبن ۽ ڀرت جي حڪومت واري واقعي ۾ شاهي خاندان جي اندر اقتدار، وعدن ۽ اخلاقي فرضن جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ تڪرار ظاهر ٿئي ٿو. دت ان واقعي کي قديم بادشاهتن ۾ راڻين جي اثر ۽ جانشينيءَ جي مسئلن جي ادبي عڪاسي طور پيش ڪيو آهي.<ref name="Dutt1908"/> == رامائڻ جا مذهبي ۽ اخلاقي موضوع == رامائڻ ۾ ڪيترائي اهم اخلاقي موضوع بيان ٿيل آهن، جن ۾ فرض، وفاداري، قرباني، وعدي جي پابندي، ڀائپي، حڪمراني ۽ انصاف شامل آهن. هندومت جي ڪيترين روايتن ۾ رام کي [[وشنو]] جو اوتار سمجهيو ويندو آهي. رامائڻ جي مختلف نسخن ۾ انهن اخلاقي موضوعن جون تشريحون هڪجهڙيون ناهن. خاص طور سيتا جي آزمائش ۽ جلاوطنيءَ بابت مختلف مذهبي، ادبي ۽ جديد تنقيدي نقطه نظر موجود آهن.<ref name="Richman1991"/> == رامائڻ جا مختلف نسخا == رامائڻ جي ڪهاڻي صدين دوران ڪيترين ٻولين ۽ ثقافتن ۾ منتقل ٿي. والميڪي رامائڻ جي بنيادي ڪهاڻيءَ سان گڏ علائقائي شاعرن ۽ مذهبي روايتن پنهنجي پنهنجي انداز ۾ رام جي داستان کي ٻيهر بيان ڪيو. پائولا رچمن جي مرتب ڪيل ڪتاب ''Many Ramayanas'' ۾ رامائڻ جي مختلف روايتن ۽ انهن جي مذهبي، سماجي ۽ ثقافتي فرقن جو تفصيلي جائزو پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Richman1991"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a6c9b4;" |+ style="background:#28704e;color:white;padding:10px;" | رامائڻ جا مشهور علائقائي روپ ! style="background:#ddf1e4;" | نالو ! style="background:#ddf1e4;" | ٻولي يا خطو ! style="background:#ddf1e4;" | خصوصيت |- | والميڪي رامائڻ | سنسڪرت | رام جي داستان جي بنيادي قديم رزميه روايت |- | [[راماوتارم]] | تامل | شاعر ڪمبن سان منسوب مشهور منظوم روايت |- | [[رام چرتر مانس]] | اَوڌي | [[تلسيداس]] جو ڀڳتي روايت سان لاڳاپيل مشهور متن |- | [[ڪرتيواسي رامائڻ]] | بنگالي | ڪرتيباس اوجها جي علائقائي روايت |- | [[سپت ڪانڊ رامائڻ]] | آسامي | مادھو ڪندلي جي منظوم روايت |- | [[ڪڪاوين رامائڻ]] | پراڻي جاوي | انڊونيشيا جي قديم ادبي روايت |- | [[راماڪين]] | ٿائي | ٿائيلينڊ جي ادب، مصوري ۽ ناٽڪ ۾ مشهور |- | [[ريمڪر]] | خمير | ڪمبوڊيا جي ادبي ۽ ناٽڪي روايت |} == ٻڌمت ۾ رامائڻ == [[ٻڌمت]] جي جاتڪ ادب ۾ رام جي ڪهاڻيءَ جا مختلف روپ موجود آهن. ''دشرت جاتڪ'' ۾ رام کي ''رام پنڊت'' جي نالي سان بيان ڪيو ويو آهي. هن روايت ۾ رام جي زندگيءَ جا ڪجهه واقعا والميڪي رامائڻ کان مختلف آهن. مثال طور، دشرت جاتڪ ۾ راوڻ هٿان سيتا جي اغوا ۽ لنڪا جي جنگ وارو مرڪزي داستان موجود ناهي.<ref name="Richman1991"/> == جين مت ۾ رامائڻ == [[جين مت]] ۾ پڻ رام جي داستان جا الڳ نسخا موجود آهن. قديم جين شاعر وملسوري جي ''پئومچريه'' کي رامائڻ جي اهم جين روايتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. جين روايتن ۾ رام، لڇمڻ ۽ راوڻ جا مذهبي ڪردار ۽ سندن انجام والميڪي رامائڻ کان مختلف ٿي سگهن ٿا. ڪجهه جين نسخن ۾ راوڻ کي رام بدران لڇمڻ ماريندو آهي. انهن اختلافن مان ظاهر ٿئي ٿو ته رامائڻ جي ڪهاڻي مختلف مذهبي فڪري نظامن ۾ نئين سر ترتيب ڏني وئي.<ref name="Richman1991"/> == ڏکڻ اوڀر ايشيا ۾ رامائڻ == [[فائل:Stone bas relief at Banteay Srei in Cambodia.jpg|thumb|ڪمبوڊيا جي بانتيائي سري مندر ۾ رامائڻ جي ڪهاڻيءَ جو سنگتراشيءَ ۾ منظر]] رامائڻ جي ڪهاڻي هندستان کان ٻاهر ڏکڻ اوڀر ايشيا جي ڪيترن علائقن تائين پهتي. [[ٿائيلينڊ]] ۾ راماڪين، [[ڪمبوڊيا]] ۾ ريمڪر ۽ [[انڊونيشيا]] ۾ ڪڪاوين رامائڻ جهڙا روپ مقامي ادبي ۽ مذهبي روايتن جو حصو بڻيا. انهن علائقن ۾ رامائڻ جي ڪهاڻي مصوري، مندرن جي سنگتراشي، ڇانوَ واري پتلي ناٽڪ، موسيقيءَ ۽ رقص ذريعي پڻ پيش ڪئي ويندي آهي.<ref name="Richman1991"/><ref name="Goldman2021"/> == رامائڻ ۽ سنڌي ادب == رامائڻ جي ڪهاڻي سنڌي ادبي ۽ مذهبي روايتن ۾ پڻ سڃاتي وڃي ٿي. سنڌيءَ ۾ رام، سيتا، لڇمڻ، هنومان ۽ راوڻ سان لاڳاپيل داستانن جا حوالا مذهبي بيانن ۽ ادبي لکڻين ۾ ملن ٿا. سنڌي محقق [[مختيار احمد ملاح]] جي مرتب ڪيل ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت'' ۾ رامائڻ جو تعارف ۽ سنڌي ترجمي بابت تاريخي روايت بيان ٿيل آهي.<ref name="Mallah">{{cite book |last=ملاح |first=مختيار احمد |title=ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |location=حيدرآباد، سنڌ |language=sd }}</ref> ان ماخذ ۾ رامائڻ جي سنڌي ترجمي کي سومرن جي دور سان منسوب ڪيو ويو آهي. تنهن هوندي به ترجمي جي تاريخ، مترجم ۽ اصل قلمي نسخي جي سڃاڻپ بابت وڌيڪ دستاويزي تحقيق ضروري آهي. ان ڪري اهڙي نسبت کي قطعي تاريخي حقيقت بدران هڪ بيان ڪيل ادبي روايت طور ڏسڻ گهرجي. == رامائڻ جا انگريزي ترجما == رامائڻ جا ڪيترائي انگريزي ترجما ۽ اختصار شايع ٿي چڪا آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #d1bda0;" |+ style="background:#98652d;color:white;padding:10px;" | رامائڻ جا چونڊ انگريزي ترجما ! style="background:#f6e8d3;" | مترجم يا مرتب ! style="background:#f6e8d3;" | ڪتاب ! style="background:#f6e8d3;" | سال |- | رالف ٽي. ايڇ. گريفٿ | ''The Ramayan of Valmiki'' | 1870–1874 |- | رميش چندر دت | ''The Ramayana and Mahabharata Condensed into English Verse'' | 1898 |- | آر. ڪي. نارائڻ | ''The Ramayana: A Shortened Modern Prose Version'' | 1973 |- | وليم بڪ | ''Ramayana'' | 1976 |- | ارشيا ستار | ''The Rāmāyaṇa by Vālmīki'' | 1996 |- | رابرٽ پي. گولڊمين ۽ ساٿي | ''The Rāmāyaṇa of Vālmīki: The Complete English Translation'' | 2021 |} == ادب ۽ فن تي اثر == رامائڻ ڏکڻ ايشيا جي ادب، مصوري، سنگتراشي، مذهبي روايتن، موسيقيءَ ۽ ناٽڪ تي وڏو اثر ڇڏيو آهي. رام ۽ سيتا جا منظر قديم ۽ وچئين دور جي قلمي نسخن ۾ مصور ڪيا ويا آهن. هندستان ۾ رام ليلا نالي ناٽڪي روايت رامائڻ جي ڪهاڻيءَ کي عوام آڏو پيش ڪري ٿي. انڊونيشيا ۾ ''وايانگ'' پتلي ناٽڪ ۽ جاوي رقص ۾ رامائڻ جا ڪردار مشهور آهن، جڏهن ته ٿائيلينڊ ۽ ڪمبوڊيا جي شاهي ۽ مذهبي فن ۾ پڻ هن داستان جا منظر ملن ٿا.<ref name="Goldman2021"/><ref name="Richman1991"/> == تاريخي اهميت ۽ تنقيدي مطالعو == رامائڻ قديم ڏکڻ ايشيا جي مذهبي تصورن، سماجي قدرن، ادبي روايتن ۽ سياسي خيالن جي مطالعي لاءِ اهم ماخذ آهي. رميش چندر دت پنهنجي 1908ع واري ڪتاب ۾ رامائڻ کي قديم ڪوسل ۽ وديهه جي سماجي زندگيءَ ۽ بادشاهي روايتن جي مطالعي لاءِ قيمتي ادبي شاهدي قرار ڏنو آهي.<ref name="Dutt1908"/> جديد تاريخ نويسيءَ ۾ رامائڻ جي رزميه ۽ مذهبي نوعيت کي نظر ۾ رکيو ويندو آهي. ان ۾ بيان ٿيل سماجي قدر ۽ سياسي تصور پنهنجي جاءِ تي اهم آهن، پر انهن مان هر واقعي جي تاريخي وقوع، صحيح تاريخ يا جاگرافيائي سڃاڻپ پاڻمرادو ثابت نٿي ٿئي.<ref name="Brockington1998"/> رامائڻ جي مختلف متنن ۽ علائقائي روايتن جي تقابلي مطالعي مان قديم ۽ وچئين دور جي سماجن ۾ مذهبي داستانن جي تبديليءَ ۽ واڌ ويجهه کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.<ref name="Richman1991"/> == پڻ ڏسو == * [[مهاڀارت]] * [[والميڪي]] * [[رام]] * [[سيتا]] * [[لڇمڻ]] * [[هنومان]] * [[راوڻ]] * [[ايوڌيا]] * [[هندومت]] * [[سنسڪرت ادب]] * [[رام ليلا]] * [[ديوالي]] ==حوالا== {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://www.valmiki.iitk.ac.in/ والميڪي رامائڻ جو سنسڪرت متن ۽ ترجما — انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، ڪانپور] * [https://www.valmiki.iitk.ac.in/ecommentaries والميڪي رامائڻ جون تشريحون — IIT Kanpur] * [https://www.jstor.org/stable/j.ctv1n1bs4v The Rāmāyaṇa of Vālmīki: The Complete English Translation — Princeton University Press] * [https://www.jstor.org/stable/j.ctt1gsmwgz The Rāmāyaṇa of Vālmīki, Volume I — Princeton University Press] * [https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/public/book/many-ramayanas-the-diversity-of-a-narrative-tradition-in-south-asia.html Many Ramayanas — University of California Press] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ramayana رامائڻ جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://en.wikisource.org/wiki/The_Ramayana رامائڻ جو انگريزي متن — وڪي سورس] {{هندو ديوتا ۽ لکتون}} {{اختياري سَندَ}} [[زمرو:هندو لکتون]] [[زمرو:هندو ڪوتا]] [[زمرو:ھندو ڏندڪٿائون]] [[زمرو:سنسڪرت ادب]] [[زمرو:رزميه شاعري]] [[زمرو:رامائڻ]] 2tln8gja7tf6q7ds0t7soik7ufwdree 0 41333 424229 167069 2026-10-21T22:49:09Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[رضيه سلطان]] ڏانھن چوريو 424229 wikitext text/x-wiki #چوريو[[رضيه سلطان]] q0b25hagb19x6olthq60bi13l0ak5hg 0 41658 424211 256203 2026-10-21T21:26:22Z Intisar Ali 8681 424211 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏهين صديءَ جو ترڪ سپهه سالار ۽ غزنيءَ جو حڪمران}} {{Infobox officeholder | name = الپتگين | native_name = الپتگين | image = Pınarbaşı 5.JPG | image_size = 250px | caption = ترڪيءَ جي شهر پنارباشي ۾ الپتگين جو جديد يادگاري مجسمو | office = [[غزني]] جو امير | term_start = 962ع | term_end = سيپٽمبر 963ع | monarch = [[منصور اول ساماني]] | predecessor = لوئيڪ گهراڻي جا مقامي حڪمران | successor = [[ابو اسحاق ابراهيم]] | office2 = [[خراسان]] ۾ ساماني فوج جو سپهه سالار | term_start2 = 961ع | term_end2 = 961ع | birth_date = لڳ ڀڳ 910ع | birth_place = [[وچ ايشيا]] (امڪاني) | death_date = شعبان 352ھ / سيپٽمبر 963ع | death_place = [[غزني]]، موجوده [[افغانستان]] | children = [[ابو اسحاق ابراهيم]] | allegiance = [[ساماني سلطنت]] | occupation = فوجي سپهه سالار، امير | known_for = غزنيءَ ۾ ترڪ فوجي اقتدار جو بنياد وجهڻ }} '''الپتگين''' (انگريزي: ''Alp-Tegin''؛ فارسي: الپتگین؛ وفات: شعبان 352ھ/سيپٽمبر 963ع) ڏهين صدي عيسويءَ جو ترڪ نسل جو فوجي سپهه سالار، ساماني سلطنت جو اعليٰ فوجي عملدار ۽ [[غزني]] جو نيم خودمختيار حڪمران هو. هن ساماني درٻار ۾ غلام سپاهيءَ جي حيثيت سان پنهنجي عملي زندگي شروع ڪئي ۽ ترقي ڪندي شاهي محافظ دستي جي سربراهه، بلخ جي والي ۽ خراسان ۾ ساماني فوج جي سپهه سالار جي عهدي تائين پهتو.<ref name="BosworthAlptigin">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=Alptigin |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |issue=9 |page=898 |year=1989 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/alptigin-tk/ |language=en }}</ref> 961ع ۾ ساماني امير عبدالملڪ اول جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ بابت سياسي تڪرار ۾ الپتگين جي حمايت ڪيل اميدوار کي اقتدار نه مليو. نئين حڪمران منصور اول سان اختلافن سبب هو خراسان ڇڏي ڏکڻ طرف روانو ٿيو ۽ 962ع ۾ غزنيءَ تي قبضو ڪري اتي پنهنجي حڪومت قائم ڪيائين. جيتوڻيڪ سندس حڪومت عملي طور وڏي حد تائين خودمختيار هئي، پر رسمي طور ساماني اقتدار جي بالادستي تسليم ڪندي رهي.<ref name="BosworthAlptigin"/><ref name="BosworthGhaznavids">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=Ghaznavids |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=10 |issue=6 |pages=578–583 |year=2001 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ghaznavids/ |language=en }}</ref> الپتگين کي غزنيءَ ۾ ترڪ فوجي اقتدار جو بنياد وجهندڙ شخصيت سمجهيو وڃي ٿو. سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ ابو اسحاق ابراهيم جانشين ٿيو، جڏهن ته 977ع ۾ الپتگين جي اڳوڻي غلام ۽ فوجي ساٿي [[سبڪتگين]] جي اقتدار ۾ اچڻ سان غزنوي حڪمران گهراڻي جي مستقل خانداني حڪومت جي شروعات ٿي.<ref name="BosworthIbrahim">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=Abu Eshaq Ebrahim |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |issue=3 |pages=272–273 |year=1983 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/abu-eshaq-ebrahim-b-1/ |language=en }}</ref><ref name="BosworthGhaznavids"/> == نالو ۽ اشتقاق == '''الپتگين''' ترڪي ٻوليءَ جي ٻن لفظن، ''الپ'' (Alp) ۽ ''تگين'' (Tegin)، مان ٺهيل نالو آهي. ''الپ'' جي معنيٰ بهادر، سورمو يا جوڌو، جڏهن ته ''تگين'' جي معنيٰ شهزادو آهي. اهڙيءَ طرح الپتگين جي نالي جي گڏيل معنيٰ «بهادر شهزادو» ٿئي ٿي.<ref name="BosworthAlptigin"/> تاريخي ڪتابن ۽ مختلف ٻولين ۾ سندس نالو ''Alptigin''، ''Alp-Tegin''، ''Alptegin''، ''Alptekin'' ۽ ''Alp Tigin'' جي صورتن ۾ ملي ٿو. سنڌيءَ ۾ هن جو نالو عام طور '''الپتگين''' لکيو وڃي ٿو. == شروعاتي زندگي ۽ نسل == الپتگين جي پيدائش جي صحيح تاريخ ۽ هنڌ بابت قطعي ڄاڻ موجود ناهي. ڪجهه جديد سوانحي بيانن ۾ سندس جنم لڳ ڀڳ 910ع ڄاڻايو ويو آهي، پر اها تاريخ يقيني نه آهي. هو اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ خانه بدوش آباديءَ سان واسطو رکندڙ هو. تاريخي بيانن موجب کيس غلام بڻائي ساماني سلطنت جي گاديءَ واري شهر [[بخارا]] آندو ويو، جتي هو ساماني شاهي درٻار جي فوجي نظام ۾ شامل ٿيو.<ref name="BosworthAlptigin"/><ref name="Davaran2010">{{cite book |last=Davaran |first=Fereshteh |title=Continuity in Iranian Identity: Resilience of a Cultural Heritage |publisher=Routledge |year=2010 |isbn=9781134018314 |language=en }}</ref> ساماني دور ۾ ترڪ غلام سپاهي، جن کي ''غلمان'' چيو ويندو هو، فوج ۽ انتظاميه ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا هئا. انهن مان ڪيترائي تربيت، وفاداري ۽ فوجي صلاحيتن جي بنياد تي اعليٰ عهدن تائين پهچندا هئا. الپتگين پڻ انهيءَ نظام مان ترقي ڪندي ساماني رياست جي بااثر سپهه سالارن مان هڪ بڻيو.<ref name="BosworthAlptigin"/> جيتوڻيڪ الپتگين نسلي لحاظ کان ترڪ هو، پر سندس سياسي ۽ فوجي زندگي فارسي زبان ۽ ايراني انتظامي روايتن کان متاثر ساماني ماحول ۾ گذري. مؤرخ ڊيوڊ ڪرسچن الپتگين، سبڪتگين ۽ محمود غزنويءَ کي ترڪ نسل هوندي به فارسي ثقافت سان گهرو لاڳاپو رکندڙ شخصيتون قرار ڏنو آهي.<ref name="Christian1998">{{cite book |last=Christian |first=David |title=A History of Russia, Central Asia and Mongolia |publisher=Blackwell |year=1998 |page=370 |language=en }}</ref> == ساماني سلطنت ۾ فوجي خدمتون == === نوح اول جي دور ۾ === [[نوح اول ساماني]] (943ع–954ع) جي حڪمرانيءَ دوران الپتگين کي شاهي محافظ دستي جو سربراهه مقرر ڪيو ويو. هن عهدي کي عربي ۽ فارسي انتظامي اصطلاحن ۾ ''حاجب الحجاب'' چيو ويندو هو. هي عهدو ساماني درٻار ۾ وڏي اهميت رکندڙ هو، ڇاڪاڻ ته ان سان شاهي حفاظت، درٻاري انتظام ۽ فوجي اثر رسوخ لاڳاپيل هوندا هئا.<ref name="BosworthAlptigin"/> === عبدالملڪ اول جي دور ۾ === نوح اول کان پوءِ سندس پٽ [[عبدالملڪ اول ساماني]] 954ع ۾ تخت تي ويٺو. هن جي دور ۾ الپتگين جو اثر وڌيڪ وڌيو. پهريائين کيس [[بلخ]] جو والي مقرر ڪيو ويو. پوءِ 961ع تائين هو [[خراسان]] ۾ ساماني فوج جو اعليٰ سپهه سالار، يعني ''سپاهسالار''، بڻجي ويو. خراسان جي فوجي قيادت ساماني سلطنت جي اهم عهدن مان هئي، ڇاڪاڻ ته هي علائقو فوجي، سياسي ۽ اقتصادي لحاظ کان وڏي اهميت رکندو هو.<ref name="BosworthAlptigin"/><ref name="BosworthKhorasan">{{cite encyclopedia |title=Khorasan vi. History in the Taherid and Samanid Periods |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/khorasan-vi-history-in-the-taherid-and-samanid-periods/ |language=en }}</ref> 10 فيبروري 961ع تي الپتگين پنهنجي وزير ابو عبدالله محمد بن الشبليءَ سان گڏ نيشاپور پهتو. هن ساماني درٻار ۾ محمد بلعميءَ جي وزير مقرر ٿيڻ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪيو. بلعمي بعد ۾ سندس ويجهو سياسي اتحادي بڻيو.<ref name="BosworthAlptigin"/> == ساماني جانشينيءَ جو تڪرار == نومبر 961ع ۾ عبدالملڪ اول جي اوچتي وفات کان پوءِ ساماني سلطنت ۾ جانشينيءَ جو مسئلو پيدا ٿيو. الپتگين ۽ وزير [[محمد بلعمي]] عبدالملڪ جي نوجوان پٽ نصر جي تخت نشينيءَ جي حمايت ڪئي. مؤرخن جي راءِ موجب هو ممڪن طور نوجوان امير جي سرپرستيءَ ۾ حڪومت جي عملي انتظام تي اثر قائم رکڻ چاهيندا هئا. پر ساماني فوج ۽ درٻار جي ٻين طاقتور شخصيتن، خاص طور [[فائق خاصه]]، عبدالملڪ جي ڀاءُ [[منصور اول ساماني]] جي حمايت ڪئي. آخرڪار منصور اول تخت تي ويٺو. نصر جي مختصر اقتدار جو عرصو هڪ ڏينهن ڄاڻايو ويو آهي. بلعمي نئين حڪمران سان ٺاهه ڪري ورتو، جڏهن ته الپتگين سياسي طور اڪيلو رهجي ويو.<ref name="BosworthAlptigin"/><ref name="BosworthKhorasan"/> منصور اول اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ الپتگين کي خراسان جي فوجي ۽ انتظامي عهدي تان هٽايو. اهڙيءَ طرح ساماني درٻار ۾ سندس اثر رسوخ ختم ٿي ويو. == خراسان مان روانگي ۽ غزنيءَ ڏانهن پيش قدمي == منصور اول سان اختلافن کان پوءِ الپتگين پنهنجي وفادار ترڪ غلام سپاهين ۽ ايراني غازين سان گڏ بلخ ڏانهن روانو ٿيو. اپريل 962ع ۾ بلخ ڀرسان سندس فوج جو ساماني حڪمران پاران موڪليل لشڪر سان مقابلو ٿيو، جنهن ۾ الپتگين کي ڪاميابي ملي. ان کان پوءِ هن ساماني سلطنت جي مرڪزي علائقن ۾ وڌيڪ جنگ ڪرڻ بدران ڏکڻ طرف وڃڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="BosworthAlptigin"/><ref name="TDVAlp">{{cite encyclopedia |title=Alp Tegin |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |volume=2 |pages=525–526 |publisher=Türkiye Diyanet Vakfı |location=Istanbul |year=1989 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/alp-tegin |language=tr }}</ref> الپتگين جي منزل [[زابلستان]] جو علائقو هو، جتي غزني هڪ اهم شهر طور موجود هو. غزنيءَ ڏانهن ويندي هن باميان ۽ ڪابل جي مقامي حڪمرانن جي فوجن سان مقابلا ڪيا. ان دور ۾ غزنيءَ ۽ ڪابل جي علائقن ۾ مقامي حڪمران گهراڻن جو اثر موجود هو، جن مان ڪجهه جا لاڳاپا [[هندو شاهي گهراڻو|هندو شاهي حڪمرانن]] سان هئا.<ref name="BosworthAlptigin"/> == غزنيءَ تي قبضو == 962ع ۾ الپتگين غزنيءَ تي قبضو ڪيو. شهر تي اڳ ۾ مقامي لوئيڪ (Lawik) گهراڻي جي حڪومت هئي. مختلف تاريخي روايتن ۾ ان وقت جي مقامي حڪمران جو نالو ابو علي لوئيڪ، ابو بڪر لوئيڪ يا انوڪ ملي ٿو. انهن نالن جي پڙهڻي ۽ سڃاڻپ بابت تاريخ نويسن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="BosworthAlptigin"/> غزنيءَ تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ الپتگين اتي پنهنجي فوجي ۽ سياسي حڪومت قائم ڪئي. هيءَ حڪومت عملي طور نيم خودمختيار هئي، پر ساماني سلطنت سان رسمي لاڳاپا برقرار رکيا ويا. الپتگين بعد ۾ بخارا جي ساماني درٻار کان غزنيءَ جي گورنريءَ جو فرمان حاصل ڪيو، جنهن سان سندس اقتدار کي رسمي منظوري ملي.<ref name="BosworthAlptigin"/><ref name="BosworthGhaznavids"/> [[File:Citadel of Ghazni.jpg|thumb|غزنيءَ جو قلعو؛ الپتگين 962ع ۾ هن شهر ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. تصوير موجوده دور جي آهي.]] === غزنيءَ جي جاگرافيائي اهميت === غزني موجوده افغانستان ۾ [[ڪابل]] ۽ [[قنڌار]] جي وچ واري علائقي ۾ واقع آهي. ڏهين صديءَ ۾ هي شهر خراسان، زابلستان ۽ هندستان ڏانهن ويندڙ رستن جي لحاظ کان اهم هو. غزنيءَ تي قبضو الپتگين کي ساماني سلطنت جي مرڪزي سياسي تڪرارن کان پري هڪ محفوظ فوجي مرڪز فراهم ڪيو. ايندڙ ڏهاڪن ۾ اهو شهر ترڪ فوجي حڪمرانن جي طاقت جو مرڪز بڻيو ۽ بعد ۾ غزنوي سلطنت جي گاديءَ واري هنڌ طور وڏي اهميت حاصل ڪيائين.<ref name="BosworthGhaznavids"/> == حڪومت ۽ سياسي حيثيت == الپتگين 962ع کان سيپٽمبر 963ع تائين غزنيءَ جو حڪمران رهيو. سندس حڪومت کي مڪمل طور آزاد سلطنت قرار ڏيڻ بدران ساماني بالادستي هيٺ هڪ نيم خودمختيار امارت چوڻ وڌيڪ درست آهي. غزنيءَ ۾ الپتگين ۽ سندس جانشينن جو اقتدار انهيءَ وسيع تاريخي عمل جو حصو هو، جنهن دوران ساماني سلطنت جا ترڪ فوجي سردار سرحدي علائقن ۾ پنهنجيون حڪومتون قائم ڪري رهيا هئا.<ref name="BosworthGhaznavids"/> انهن حڪمرانن وٽ عملي فوجي طاقت موجود هئي، پر هو ساماني اميرن جي نالن کي سڪن تي استعمال ڪندي سندن رسمي بالادستي قبول ڪندا رهيا. == وفات == الپتگين شعبان 352ھ، مطابق سيپٽمبر 963ع ۾ غزنيءَ ۾ وفات ڪئي. سندس وفات وقت غزنيءَ ۾ ترڪ فوجي اقتدار جو بنياد قائم ٿي چڪو هو، پر اهو اڃا مستقل خانداني سلطنت جي صورت اختيار نه ڪري سگهيو هو.<ref name="BosworthAlptigin"/> == جانشيني == الپتگين پنهنجي پٽ [[ابو اسحاق ابراهيم]] کي جانشين نامزد ڪيو. ابو اسحاق سيپٽمبر 963ع کان نومبر 966ع تائين غزنيءَ جو حڪمران رهيو. سندس دور ۾ اڳوڻي مقامي لوئيڪ گهراڻي اقتدار ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن سبب ابو اسحاق کي ساماني مرڪز بخارا کان مدد وٺڻي پئي.<ref name="BosworthIbrahim"/> ابو اسحاق کان پوءِ غزنيءَ ۾ ٻين ترڪ فوجي سردارن جي حڪومت رهي. آخرڪار 977ع ۾ سبڪتگين کي غزنيءَ جي ترڪ فوجي اڳواڻن حڪمران چونڊيو.<ref name="BosworthSebuk">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. E. |title=Sebüktegin |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sebuktegin/ |language=en }}</ref> === غزنيءَ جي ابتدائي حڪمرانن جو سلسلو === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a9c5db;" |+ style="background:#244e77;color:white;padding:9px;" | غزنيءَ ۾ الپتگين کان سبڪتگين تائين حڪمراني ! style="background:#dbeaf5;" | حڪمران ! style="background:#dbeaf5;" | دور ! style="background:#dbeaf5;" | تاريخي حيثيت |- | [[الپتگين]] | 962ع–963ع | غزنيءَ ۾ ترڪ فوجي اقتدار جو بنياد وجهندڙ |- | [[ابو اسحاق ابراهيم]] | 963ع–966ع | الپتگين جو پٽ ۽ سڌو جانشين |- | بلگاتگين | 966ع–975ع | ترڪ فوجي سردار |- | بوري تگين | 975ع–977ع | سبڪتگين کان اڳ وارو حڪمران |- | [[سبڪتگين]] | 977ع–997ع | غزنوي حڪمران گهراڻي جي مستقل خانداني اقتدار جو باني |} <ref name="BosworthGhaznavids"/><ref name="BosworthSebuk"/> == سبڪتگين سان لاڳاپو == [[سبڪتگين]] اصل ۾ ترڪ نسل جو غلام سپاهي هو، جنهن کي الپتگين خريد ڪيو ۽ پنهنجي فوجي خدمت ۾ شامل ڪيو. سبڪتگين الپتگين سان گڏ غزنيءَ آيو ۽ پوءِ سندس پٽ ابو اسحاق ۽ ٻين فوجي حڪمرانن جي دور ۾ پنهنجي حيثيت مضبوط ڪندو رهيو. 977ع ۾ غزنيءَ جي فوجي سردارن سبڪتگين کي پنهنجو حڪمران چونڊيو. هن جي دور ۾ غزنيءَ جي سياسي ۽ فوجي طاقت ۾ واڌارو ٿيو ۽ سندس اولاد جي حڪومت غزنوي سلطنت جي صورت اختيار ڪئي.<ref name="BosworthSebuk"/><ref name="BosworthGhaznavids"/> == غزنوي سلطنت سان تاريخي لاڳاپو == الپتگين کي غزنوي تاريخ جي شروعاتي اهم شخصيتن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ ته هن غزنيءَ ۾ اهڙو ترڪ فوجي اقتدار قائم ڪيو، جنهن مان اڳتي هلي غزنوي گهراڻو اڀريو. تنهن هوندي به الپتگين ۽ سبڪتگين جي ڪردار ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي: {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#315d80;color:white;padding:8px;" | الپتگين ۽ سبڪتگين جو تاريخي ڪردار ! style="background:#dcebf5;" | پهلو ! style="background:#e2f1e8;" | الپتگين ! style="background:#f7e9d6;" | سبڪتگين |- | اقتدار جي شروعات | 962ع | 977ع |- | بنيادي ڪردار | غزنيءَ ۾ ترڪ فوجي امارت جو قيام | مستقل غزنوي حڪمران گهراڻي جو قيام |- | ساماني سلطنت سان لاڳاپو | رسمي ماتحتي | رسمي ماتحتي، عملي خودمختياري |- | سڌو جانشين | ابو اسحاق ابراهيم | اسماعيل بن سبڪتگين |- | تاريخي اهميت | غزنوي اقتدار جو پيشرو | غزنوي خاندان جو باني |} <ref name="BosworthAlptigin"/><ref name="BosworthGhaznavids"/> == هندستان جي تاريخ ۾ ذڪر == هندستان جي تاريخ بابت ڪجهه پراڻن انگريزي ڪتابن ۾ الپتگين ۽ سبڪتگين جو ذڪر گڏيل تسلسل ۾ ملي ٿو. هندستاني مؤرخ [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ لکي ٿو ته الپتگين ترڪ غلام هو، جيڪو ترقي ڪري خراسان جو گورنر بڻيو. پوءِ پنهنجي آقا جي وفات کان پوءِ حڪومت کان محروم ٿي غزنيءَ ڏانهن ويو، جتي هن نئين حڪومت قائم ڪئي. دت جي بيان ۾ غزنيءَ جي حڪومت جو قيام 961ع ڄاڻايل آهي ۽ سبڪتگين کي الپتگين کان پوءِ اقتدار حاصل ڪندڙ طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en }}</ref> جديد تحقيق موجب غزنيءَ تي الپتگين جو قبضو 962ع ۾ ٿيو ۽ سندس وفات کان پوءِ سڌو جانشين ابو اسحاق ابراهيم ٿيو، جڏهن ته سبڪتگين 977ع ۾ حڪمران بڻيو. تنهنڪري دت جي بيان کي سندس دور جي تاريخ نگاريءَ جي نمائندگي طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="BosworthAlptigin"/><ref name="BosworthIbrahim"/> دت سبڪتگين ۽ لاهور جي هندو شاهي حڪمران [[جيپال]] جي وچ ۾ جنگين جو پڻ ذڪر ڪري ٿو، پر اهي واقعا الپتگين جي وفات کان پوءِ جا آهن ۽ سبڪتگين جي حڪمرانيءَ سان تعلق رکن ٿا.<ref name="Dutt1908"/> == تاريخي اهميت ۽ ورثو == الپتگين جي تاريخي اهميت جا ڪيترائي پهلو آهن. پهريون، هو ساماني سلطنت جي فوجي غلامن مان هڪ اهڙي شخصيت هو، جنهن پنهنجي صلاحيتن جي بنياد تي اعليٰ فوجي عهدا حاصل ڪيا. ٻيو، ساماني جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ هن مرڪزي اقتدار کان پري غزنيءَ ۾ نئين سياسي ۽ فوجي طاقت قائم ڪئي. ٽيون، غزنيءَ ۾ سندس حڪومت اهڙي حڪمرانيءَ جي شروعات هئي، جيڪا ايندڙ دور ۾ سبڪتگين ۽ محمود غزنويءَ جي زماني ۾ هڪ وڏي سلطنت جي صورت اختيار ڪري وئي.<ref name="BosworthGhaznavids"/> الپتگين جي زندگي ساماني سلطنت جي فوجي ڍانچي، ترڪ غلام سپاهين جي سياسي عروج ۽ وچ ايشيا کان افغانستان تائين اقتدار جي منتقليءَ جي تاريخ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Pınarbaşı 5.JPG|ترڪيءَ ۾ الپتگين جو جديد يادگاري مجسمو File:Citadel of Ghazni.jpg|غزنيءَ جو تاريخي قلعو، موجوده دور جي تصوير </gallery> == تاريخي ماخذ == الپتگين جي زندگي بابت ڄاڻ جو بنياد وچئين دور جي فارسي ۽ عربي تاريخي روايتن، ساماني ۽ غزنوي دور جي تاريخ نگاري، ۽ جديد تحقيقي اڀياسن تي آهي. قديم تاريخي ماخذن ۾ گرديزيءَ جو ''زين الاخبار''، جوزجانيءَ جو ''طبقات ناصري''، نظام الملڪ جو ''سياست نامه''، نرشخيءَ جي بخارا بابت تاريخ، ابن الاثير جو ''الڪامل في التاريخ'' ۽ شبانڪاره‌ايءَ جو ''مجمع الانساب'' اهم آهن. انهن ماخذن جي روايتن جو جائزو جديد مؤرخ ڪلفرڊ ايڊمنڊ باسورٿ پڻ ورتو آهي.<ref name="BosworthAlptigin"/> == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Barthold |first=W. |title=Turkestan Down to the Mongol Invasion |publisher=Luzac |language=en }} * {{cite book |last=Bosworth |first=C. E. |title=The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran, 994–1040 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |year=1963 |language=en }} * {{cite book |last=Bosworth |first=C. E. |chapter=The Early Ghaznavids |title=The Cambridge History of Iran |volume=4 |pages=162–198 |publisher=Cambridge University Press |year=1975 |language=en }} * {{cite book |last=Bosworth |first=C. E. |title=The Medieval History of Iran, Afghanistan and Central Asia |publisher=Variorum |year=1977 |language=en }} * {{cite book |last=Nazim |first=Muhammad |title=The Life and Times of Sultan Mahmud of Ghazna |publisher=Cambridge University Press |year=1931 |language=en }} * {{cite book |last=Frye |first=R. N. |chapter=The Samanids |title=The Cambridge History of Iran |volume=4 |pages=136–161 |publisher=Cambridge University Press |year=1975 |language=en }} * {{cite book |last=Gardizi |title=Zayn al-Akhbar |editor=Abd al-Hayy Habibi |language=fa }} * {{cite book |last=Nizam al-Mulk |title=Siyasat-nama |language=fa }} * {{cite book |last=Juzjani |title=Tabaqat-i Nasiri |language=fa }} * {{cite book |last=Ibn al-Athir |title=Al-Kamil fi al-Tarikh |language=ar }} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/alptigin-tk/ Encyclopaedia Iranica — Alptigin] * [https://www.iranicaonline.org/articles/ghaznavids/ Encyclopaedia Iranica — Ghaznavids] * [https://www.iranicaonline.org/articles/abu-eshaq-ebrahim-b-1/ Encyclopaedia Iranica — Abu Eshaq Ebrahim] * [https://www.iranicaonline.org/articles/sebuktegin/ Encyclopaedia Iranica — Sebüktegin] * [https://islamansiklopedisi.org.tr/alp-tegin TDV İslâm Ansiklopedisi — Alp Tegin] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:P%C4%B1narba%C5%9F%C4%B1_5.JPG Wikimedia Commons — الپتگين جو يادگاري مجسمو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ghazni Wikimedia Commons — غزنيءَ جون تصويرون] {{DEFAULTSORT:الپتگين}} [[زمرو:963ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:ڏهين صديءَ جون شخصيتون]] [[زمرو:ترڪ ماڻهو]] [[زمرو:ساماني سلطنت]] [[زمرو:غزنوي سلطنت]] [[زمرو:غزني]] [[زمرو:افغانستان جي تاريخ]] [[زمرو:وچ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:فوجي سپهه سالار]] lc4mf6u3tvl3tfz2f1ri0c1t60nw06j 0 41660 424212 270710 2026-10-21T21:36:15Z Intisar Ali 8681 424212 wikitext text/x-wiki {{Short description|غزنيءَ جو امير ۽ غزنوي حڪمران گهراڻي جو باني (977ع–997ع)}} {{Infobox royalty | name = سبڪتگين | title = ناصرالدين والدوله، امير عادل | image = Coin of the Ghaznavid amir Sabuktigin, citing the Samanid amir Nuh II as his overlord. Date unknown, minted at Ghazna.jpg | image_size = 280px | caption = سبڪتگين جي دور ۾ غزنيءَ مان جاري ڪيل چانديءَ جو سڪو، جنهن تي ساماني امير نوح ٻئي جو نالو پڻ آهي | succession = [[غزني]] جو امير | reign = 977ع–997ع | predecessor = [[بوري تگين]] | successor = [[اسماعيل بن سبڪتگين]] | birth_date = لڳ ڀڳ 940ع واري ڏهاڪي ۾ | birth_place = [[بارسغان]] جو علائقو، موجوده [[ڪرغزستان]] | death_date = شعبان 387ھ / آگسٽ–سيپٽمبر 997ع | death_place = بلخ جي ويجهو، موجوده [[افغانستان]] | place of burial = [[غزني]] | full name = ابو منصور ناصرالدين والدوله سبڪتگين | father = جوق (روايتي نالو: قرا بيچڪم) | spouse = [[الپتگين]] جي نياڻي؛ زابلستان جي هڪ امير گهراڻي جي نياڻي | issue = [[محمود غزنوي]]، [[اسماعيل بن سبڪتگين]]، نصر، يوسف، حره ختلي | house = [[غزنوي گهراڻو]] | religion = [[اسلام]] }} '''ابو منصور سبڪتگين''' (انگريزي: ''Sabuktigin''؛ فارسي: سبکتگین؛ لڳ ڀڳ 940ع وارو ڏهاڪو – شعبان 387ھ/آگسٽ–سيپٽمبر 997ع)، جنهن جو لقب '''ناصرالدين والدوله''' هو، ڏهين صدي عيسويءَ جو ترڪ نسل جو فوجي سردار، [[غزني]] جو امير ۽ [[غزنوي گهراڻو|غزنوي حڪمران گهراڻي]] جي مستقل اقتدار جو باني هو. هن 977ع کان 997ع تائين غزنيءَ تي حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ غزنوي حڪومت جو اقتدار اوڀر ۽ ڏکڻ افغانستان، ڪابل درياهه جي واديءَ، بُست، قصدار ۽ پشاور جي ڀرپاسي تائين پکڙيو.<ref name="IranicaSebuk">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=Sebüktegin |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sebuktegin/ |language=en }}</ref><ref name="TDVSebuk">{{cite encyclopedia |last=Merçil |first=Erdoğan |title=Sebük Tegin |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=2009 |publisher=Türkiye Diyanet Vakfı |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/sebuk-tegin |language=tr }}</ref> سبڪتگين شروعات ۾ غلام سپاهي هو، جنهن کي ساماني سلطنت جي فوجي سپهه سالار [[الپتگين]] خريد ڪيو. الپتگين جي سرپرستيءَ ۾ هن فوجي تربيت ۽ ترقي حاصل ڪئي. 962ع–963ع ۾ الپتگين غزنيءَ ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو، جنهن کان پوءِ سبڪتگين پڻ اتي رهيو. الپتگين جي وفات کان پوءِ سندس پٽ ابو اسحاق ابراهيم، بلگاتگين ۽ بوري تگين جي دور ۾ سبڪتگين جو فوجي اثر وڌندو رهيو. آخرڪار 366ھ/977ع ۾ غزنيءَ جي ترڪ فوجي سردارن کيس امير چونڊيو.<ref name="IranicaSebuk"/><ref name="TDVSebuk"/> سبڪتگين پنهنجي اقتدار دوران [[ساماني سلطنت]] جي رسمي بالادستي قبول ڪندو رهيو، پر عملي طور غزنيءَ ۾ وڏي خودمختياري حاصل هئس. ساماني امير [[نوح ٻيو ساماني]] جي مدد لاءِ هن پنهنجي پٽ [[محمود غزنوي]] سان گڏ خراسان جي باغي فوجي سردارن خلاف مهمون هلايون. سندس وفات کان پوءِ سندس ننڍو پٽ [[اسماعيل بن سبڪتگين]] جانشين ٿيو، پر 998ع ۾ محمود غزنويءَ کيس شڪست ڏئي تخت حاصل ڪيو.<ref name="IranicaSebuk"/><ref name="IranicaMahmud">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=Mahmud b. Sebüktegin |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/mahmud-b-sebuktegin/ |language=en }}</ref> == نالو ۽ لقب == '''سبڪتگين''' ترڪي ٻوليءَ جو نالو آهي، جنهن جي معنيٰ عام طور «پيارو شهزادو» بيان ڪئي ويندي آهي. ان ۾ ''تگين'' لفظ قديم ترڪيءَ ۾ شهزادي لاءِ استعمال ٿيندو هو، پر عباسي ۽ ساماني دور ۾ اهو لفظ ترڪ فوجي غلامن ۽ سردارن جي نالن ۾ پڻ عام ٿي ويو هو.<ref name="IranicaSebuk"/> سندس نالي جون مختلف صورتون ''سبڪتگين''، ''سبڪتڪين''، ''سبڪ تگين''، ''Sabuktigin''، ''Sebüktegin'' ۽ ''Sabuktagin'' ملن ٿيون. سندس ڪنيت '''ابو منصور''' ۽ مشهور لقب '''ناصرالدين والدوله''' هو، جنهن جي معنيٰ دين ۽ دولت يا رياست جو مددگار آهي. غزنوي تاريخي روايتن ۾ کيس '''امير عادل''' پڻ سڏيو ويو آهي.<ref name="TDVSebuk"/> == نسل ۽ شروعاتي زندگي == سبڪتگين جي پيدائش جي صحيح تاريخ معلوم ناهي. جديد مؤرخن موجب سندس پيدائش غالباً 940ع واري ڏهاڪي ۾ ٿي. سندس اصلي وطن بابت روايتون کيس [[ايسڪ ڪول ڍنڍ]] جي ڀرسان بارسغان يا برسخان جي علائقي سان منسوب ڪن ٿيون، جيڪو اڄوڪي [[ڪرغزستان]] ۾ واقع آهي.<ref name="IranicaSebuk"/> هو ممڪن طور [[قرلق ترڪ]] قبيلن مان هو. سندس زندگيءَ بابت ڪجهه تفصيل هڪ نصيحت نامي، ''پندنامه''، ۾ محفوظ آهن، جيڪو سندس نالي سان منسوب ڪيو ويو آهي. هن ڪتاب جي روايت بعد جي مؤرخن جوزجاني ۽ شبانڪاره‌ايءَ جي لکڻين ۾ ملي ٿي.<ref name="BosworthGhaznavids">{{cite book |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran, 994–1040 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |year=1963 |language=en }}</ref> روايت موجب سندس قبيلي تي هڪ مخالف ترڪ قبيلي حملو ڪيو، جنهن دوران سبڪتگين گرفتار ٿي غلام بڻايو ويو. کيس ماوراءُالنهر جي شهر نخشب جي غلام بازار تائين پهچايو ويو. پوءِ هو فوجي تربيت حاصل ڪندي ساماني فوجي نظام ۾ داخل ٿيو.<ref name="IranicaSebuk"/> === پيءُ ۽ نسب بابت روايتون === ڪجهه روايتن موجب سبڪتگين جي پيءُ جو نالو '''جوق''' هو، جڏهن ته جوزجانيءَ وٽ سندس نالو '''قرا بيچڪم''' ملي ٿو. بعد جي غزنوي نسب نامن ۾ سندس نسل کي آخري ساساني بادشاهه [[يزدگرد ٽيون]] سان ڳنڍڻ جي ڪوشش پڻ ڪئي وئي. مؤرخ ڪلفرڊ ايڊمنڊ باسورٿ موجب يزدگرد سان اهڙو نسب نامي وارو تعلق معتبر تاريخي ثبوتن سان ثابت نٿو ٿئي ۽ ان کي بعد ۾ پيدا ٿيل سياسي ۽ خانداني روايت سمجهڻ گهرجي.<ref name="IranicaSebuk"/> == الپتگين جي خدمت ۾ == سبڪتگين کي ساماني فوج جي مشهور سپهه سالار [[الپتگين]] خريد ڪيو. ترڪيءَ جي ''TDV İslâm Ansiklopedisi'' موجب هي واقعو 348ھ/959ع ۾ پيش آيو.<ref name="TDVSebuk"/> الپتگين جي سرپرستيءَ ۾ سبڪتگين فوجي صلاحيتن، وفاداري ۽ قيادت جي بنياد تي ترقي ڪئي. روايتن موجب نوجوانيءَ ۾ ئي هو غلام سپاهين جي هڪ دستي جو ڪمانڊر بڻجي ويو. الپتگين کيس پنهنجي نياڻيءَ سان پرڻايو، جنهن سان ٻنهي خاندانن جا تعلقات مضبوط ٿيا.<ref name="TDVSebuk"/> 961ع ۾ ساماني سلطنت اندر جانشينيءَ جي تڪرار کان پوءِ الپتگين خراسان ڇڏي ڏکڻ طرف روانو ٿيو. سبڪتگين پڻ سندس ساٿين ۾ شامل هو. الپتگين غزنيءَ جي مقامي لوئيڪ حڪمرانن کي شڪست ڏئي شهر تي قبضو ڪيو ۽ اتي ترڪ فوجي اقتدار جو بنياد وڌو. الپتگين جي وفات 352ھ/963ع ۾ ٿي.<ref name="TDVGhaznavids">{{cite encyclopedia |last=Merçil |first=Erdoğan |title=Gazneliler |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |year=1996 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/gazneliler |language=tr }}</ref> == غزنيءَ ۾ اقتدار حاصل ڪرڻ == الپتگين جي وفات کان پوءِ غزنيءَ جي حڪومت سندس پٽ [[ابو اسحاق ابراهيم]] جي هٿ ۾ آئي. ابو اسحاق 966ع تائين حڪمران رهيو. ابو اسحاق جي وفات کان پوءِ ترڪ فوجي سردارن [[بلگاتگين]] کي امير چونڊيو. بلگاتگين جي وفات کان پوءِ [[بوري تگين]] حڪمران ٿيو، پر سندس حڪومت خلاف فوج ۽ شهر جي ماڻهن ۾ ناراضگي پيدا ٿي. انهيءَ سياسي صورتحال ۾ سبڪتگين جو فوجي اثر وڌيو. غزنيءَ جي اڳوڻي لوئيڪ حڪمران گهراڻي به اقتدار واپس حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، جنهن جي مقابلي ۾ سبڪتگين ترڪ فوجي دستن کي متحد ڪيو. آخرڪار 366ھ/977ع ۾ بوري تگين کي اقتدار تان هٽايو ويو ۽ سبڪتگين کي غزنيءَ جو امير چونڊيو ويو.<ref name="IranicaSebuk"/><ref name="TDVGhaznavids"/> === اقتدار حاصل ڪرڻ جي تاريخ === ڪجهه تاريخي ڪتابن ۾ سبڪتگين جي تخت نشينيءَ جي تاريخ 20 اپريل 977ع ڏني وئي آهي. مختلف هجري ۽ عيسوي تاريخن جي تبديليءَ سبب ڏينهن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا، پر 366ھ/977ع سندس اقتدار جي شروعات لاءِ عام طور قبوليل سال آهي. == حڪمراني ۽ رياست جي توسيع == سبڪتگين لڳ ڀڳ ويهه سال غزنيءَ تي حڪومت ڪئي. هن پنهنجي فوجي طاقت جي بنياد تي غزنيءَ جي ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو ۽ نئين حڪومت جي انتظامي بنيادن کي مضبوط ڪيو. === بُست جي فتح === 977ع يا 978ع ۾ سبڪتگين ڏکڻ افغانستان جي بُست علائقي ڏانهن فوجي مهم شروع ڪئي. ان علائقي ۾ ترڪ فوجي سردارن جو اقتدار موجود هو. سبڪتگين بُست جي مقامي حڪمران کي شڪست ڏئي شهر پنهنجي قبضي ۾ آندو. قديم عربي تاريخي روايتن ۾ بُست جي حڪمران طغان تگين ۽ سندس مخالف بابي تور جي تڪرار جو ذڪر ملي ٿو. انهن روايتن موجب سبڪتگين شروعات ۾ هڪ ڌر جي مدد ڪئي، پر پوءِ سياسي اختلاف پيدا ٿيڻ سبب پاڻ علائقي تي قابض ٿيو.<ref name="TDVSebuk"/> === قصدار ۽ زابلستان === بُست کان پوءِ سبڪتگين پنهنجي اقتدار کي [[زابلستان]]، زمينداور ۽ [[قصدار]] ڏانهن وڌايو. قصدار موجوده بلوچستان جي اتر اوڀر واري تاريخي علائقي سان لاڳاپيل هو. ان علائقي تي اثر قائم ڪرڻ سان سبڪتگين جي حڪومت جا لاڳاپا افغانستان جي ڏاکڻين علائقن ۽ بلوچستان جي سرحدي رستن سان مضبوط ٿيا.<ref name="IranicaSebuk"/> سبڪتگين مقامي سردارن کي ماتحت بڻائڻ، خراج مقرر ڪرڻ ۽ فوجي چوڪيون قائم ڪرڻ ذريعي پنهنجي حڪومت کي وسيع ڪيو. === لشڪر بازار === سبڪتگين جي دور سان [[لشڪر بازار]] جي فوجي مرڪز جي ترقي پڻ لاڳاپيل آهي. هي علائقو هلمند درياهه جي واديءَ ۾ واقع هو ۽ بعد ۾ غزنوي دور جي اهم فوجي ۽ شاهي مرڪزن مان هڪ بڻيو.<ref name="TDVSebuk"/> == هندو شاهي حڪمران جيپال سان جنگيون == ڏهين صديءَ جي آخر ۾ ڪابل ۽ پنجاب جي ڪجهه علائقن تي [[هندو شاهي گهراڻو|هندو شاهي گهراڻي]] جي حڪومت هئي. ان جو حڪمران [[جيپال]] هو. سبڪتگين جي اوڀر طرف وڌندڙ فوجي سرگرمين سبب غزنوي ۽ هندو شاهي حڪومتن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌي. ان جي نتيجي ۾ ٻنهي حڪمرانن جي وچ ۾ جنگيون ٿيون.<ref name="IranicaSebuk"/> === پهريون مقابلو ۽ صلح === تاريخي روايتن موجب جيپال وڏي فوج سان سبڪتگين جي علائقن ڏانهن پيش قدمي ڪئي. ٻنهي فوجن جو مقابلو لمغان جي ڀرسان ٿيو. روميش چندر دت جي بيان موجب جنگ دوران هڪ شديد طوفان پيدا ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ جيپال کي صلح ڪرڻي پئي. صلح جي شرطن ۾ پنجاهه هاٿي ڏيڻ ۽ وڏي رقم ادا ڪرڻ جو واعدو شامل هو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=47–48 |language=en }}</ref> ترڪيءَ جي ''TDV İslâm Ansiklopedisi'' ۾ پڻ صلح جي شرطن ۾ ڏهه لک درهم، پنجاهه هاٿي ۽ سرحدي علائقن جي ڪجهه قلعن جو ذڪر ملي ٿو.<ref name="TDVSebuk"/> === طوفان بابت تاريخي روايت === غزنوي مؤرخ [[عتبي]] جي ''تاريخ يميني'' ۾ هڪ غيرمعمولي روايت ملي ٿي، جنهن موجب هڪ چشمي جي پاڻيءَ ۾ نجاست وجهڻ سان شديد طوفان پيدا ٿيو ۽ جيپال جي فوج کي نقصان پهتو. هي بيان وچئين دور جي تاريخ نويسيءَ جو حصو آهي. جديد تحقيق ۾ ان جي مافوق الفطرت تشريح کي تصديق ٿيل واقعو نٿو سمجهيو وڃي. مؤرخ علي انوشهر ان روايت جو مطالعو ڪندي ان کي مقامي مذهبي تصور، تاريخي بيان ۽ غزنوي حڪمران جي تصويرسازيءَ سان ڳنڍيو آهي.<ref name="Anooshahr2006">{{cite journal |last=Anooshahr |first=Ali |title='Utbi and the Ghaznavids at the Foot of the Mountain |journal=Iranian Studies |volume=38 |issue=2 |pages=271–291 |year=2006 |doi=10.1080/00210860500096337 |language=en }}</ref> === صلح جي ڀڃڪڙي ۽ ٻي جنگ === تاريخي ماخذن موجب جيپال پنهنجي علائقي ۾ واپس وڃڻ کان پوءِ صلح جون شرطون پوريون نه ڪيون. ان کان پوءِ سبڪتگين ٻيهر اوڀر طرف فوجي مهم شروع ڪئي. جيپال پڻ اتر هندستان جي ٻين حڪمرانن کان مدد حاصل ڪئي. دت موجب جيپال کي دهلي، اجمير، قنوج ۽ ٻين علائقن مان فوجي مدد ملي. وڏي مقابلي کان پوءِ جيپال جي فوج کي شڪست ٿي ۽ سبڪتگين سنڌو درياهه ڏانهن وڌيو.<ref name="Dutt1908"/> جديد تاريخي تحقيق موجب سبڪتگين جي فتحن سان لمغان ۽ پشاور جي وچ وارن علائقن تي غزنوي اثر قائم ٿيو. انهن جنگين جي صحيح تاريخن بابت ماخذن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن، پر واقعا عام طور 986ع–988ع جي عرصي سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="IranicaSebuk"/> === جنگين جي تاريخي اهميت === سبڪتگين ۽ جيپال جون جنگيون افغانستان ۽ اتر اولهه هندستان جي سياسي تاريخ ۾ اهم موڙ هيون. انهن جنگين کان پوءِ غزنوي حڪومت جو اثر ڪابل درياهه جي واديءَ کان پشاور تائين وڌيو. سبڪتگين جي پٽ محمود غزنويءَ جي دور ۾ هندستان ڏانهن وڌيڪ فوجي مهمون ٿيون.<ref name="IranicaMahmud"/> == ساماني سلطنت سان تعلق == سبڪتگين پنهنجي حڪمرانيءَ دوران ساماني اميرن جي رسمي بالادستي تسليم ڪندو رهيو. سندس دور جا سڪا ان تعلق جو اهم ثبوت آهن. ڪجهه سڪن تي سبڪتگين جي نالي سان گڏ ساماني امير نوح بن منصور جو نالو پڻ ملي ٿو. [[File:Coin of the Ghaznavid amir Sabuktigin, citing the Samanid amir Nuh II as his overlord. Date unknown, minted at Ghazna.jpg|thumb|سبڪتگين جي دور جو چانديءَ جو سڪو، جنهن تي ساماني امير نوح ٻئي جو نالو پڻ آهي.]] اهو تعلق ظاهر ڪري ٿو ته سبڪتگين پنهنجي عملي خودمختياريءَ باوجود سياسي جواز لاءِ ساماني اقتدار جي علامتن کي برقرار رکيو.<ref name="IranicaSebuk"/> == نوح ٻئي جي مدد ۽ خراسان جون جنگيون == ساماني سلطنت جي آخري دور ۾ مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿي رهي هئي. خراسان ۽ ماوراءُالنهر جي طاقتور فوجي سردارن جا پاڻ ۾ اختلاف وڌي رهيا هئا. ساماني امير [[نوح ٻيو ساماني]] کي خاص طور [[ابو علي سيمجوري]] ۽ [[فائق خاصه]] جي بغاوتن کي منهن ڏيڻو پيو. انهن حالتن ۾ نوح ٻئي سبڪتگين کان فوجي مدد گهري. === هرات جي جنگ === 384ھ/994ع ۾ سبڪتگين پنهنجي پٽ محمود سان گڏ ساماني امير جي مدد لاءِ روانو ٿيو. هرات جي ڀرسان سبڪتگين ۽ محمود جي فوجن جو مقابلو ابو علي سيمجوري ۽ فائق خاصه جي گڏيل لشڪر سان ٿيو. جنگ دوران فوجي اتحاد ۾ تبديليون آيون ۽ باغي سردارن کي شڪست ٿي. ابو علي ۽ فائق پوئتي هٽي ويا.<ref name="TDVSebuk"/> === لقب ۽ عهدن جي ورهاست === ڪاميابيءَ کان پوءِ نوح ٻئي سبڪتگين ۽ سندس پٽ محمود کي اعزازي لقب ڏنا. سبڪتگين کي '''ناصرالدين والدوله''' ۽ محمود کي '''سيف الدوله''' جو لقب مليو. محمود کي خراسان جي ساماني فوج جو سپهه سالار پڻ مقرر ڪيو ويو.<ref name="IranicaMahmud"/> === نيشاپور ۽ طوس جون مهمون === 995ع ۾ خراسان جي باغي سردارن ٻيهر فوجي سرگرميون شروع ڪيون. سبڪتگين طوس ۽ نيشاپور جي علائقن ۾ فوجي مهمون هلائي باغين کي شڪست ڏني. بعد ۾ ابو علي سيمجوري گرفتار ٿيو ۽ سندس سياسي اثر ختم ٿي ويو.<ref name="TDVSebuk"/> == قراخاني سلطنت سان لاڳاپا == ڏهين صديءَ جي آخر ۾ [[قراخاني سلطنت]] ماوراءُالنهر ۾ ساماني حڪومت لاءِ وڏو خطرو بڻجي چڪي هئي. سبڪتگين ساماني حڪومت جي دفاع ۾ ڪردار ادا ڪيو، پر ساماني درٻار سان سندس تعلق هميشه هم آهنگ نه رهيو. 996ع ۾ قراخاني حڪمران نصر بن علي سان سياسي ٺاهه ٿيو، جنهن جي نتيجي ۾ ساماني علائقن جي مستقبل بابت طاقت جو توازن بدلجي ويو. انهيءَ دور جا واقعا ساماني سلطنت جي زوال ۽ غزنوي ۽ قراخاني طاقتن جي اڀار سان لاڳاپيل هئا.<ref name="IranicaSebuk"/> == انتظامي نظام == سبڪتگين جي حڪومت بابت تفصيلي انتظامي رڪارڊ محدود آهي، پر جديد تحقيق ۾ سندس دور ۾ فوجي زمينن ۽ آمدنيءَ جي ورهاست بابت سڌارن جو ذڪر ملي ٿو. === اقطاع جو نظام === ''اقطاع'' اهڙو انتظامي ۽ مالي نظام هو، جنهن تحت فوجي خدمت جي بدلي ڪنهن علائقي جي زمين يا محصول مان آمدني حاصل ڪرڻ جو حق ڏنو ويندو هو. سبڪتگين جي دور ۾ فوجي سردارن جي اقتصادي خودمختياري محدود ڪرڻ ۽ مرڪزي حڪومت جي آمدني وڌائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون. اهڙن قدمن جو مقصد فوج کي حڪمران جي مرڪزي اقتدار سان وڌيڪ ڳنڍڻ هو.<ref name="BosworthGhaznavids"/> === ديواني انتظام === سبڪتگين پنهنجي حڪومت ۾ فارسي زبان ۽ ساماني انتظامي روايتن کان واقف عملدارن جون خدمتون حاصل ڪيون. بُست جي فتح کان پوءِ مشهور اديب ۽ شاعر [[ابوالفتح بستي]] سندس درٻار سان لاڳاپيل ٿيو ۽ ديواني تحرير ۽ سرڪاري خط و ڪتابت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيائين. مؤرخ [[عتبي]] پڻ غزنوي انتظامي ماحول سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="IranicaSebuk"/> == مذهب ۽ مذهبي پاليسي == سبڪتگين مسلمان حڪمران هو. سندس دور جي غزنوي فوجي مهمن ۾ مذهبي جواز پڻ استعمال ٿيندو هو، خاص طور هندو شاهي علائقن ڏانهن پيش قدميءَ دوران. ڪجهه جديد محققن موجب سبڪتگين جو تعلق اسلامي فڪري تحريڪ [[ڪراميه]] سان پڻ هو. تنهن هوندي به سندس مذهبي وابستگين ۽ پاليسين بابت موجوده معلومات محدود آهي.<ref name="IranicaSebuk"/> == خاندان ۽ اولاد == سبڪتگين جون هڪ کان وڌيڪ شاديون ٿيون. هن الپتگين جي نياڻيءَ سان شادي ڪئي. سندس هڪ ٻي شادي زابلستان جي مقامي امير گهراڻي سان ٿي، جنهن مان سندس پٽ محمود ڄائو. تاريخي ماخذن ۾ سندس هيٺين اولاد جو ذڪر ملي ٿو: {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#245779;color:white;padding:9px;" | سبڪتگين جو خاندان ! style="background:#dcecf5;" | نالو ! style="background:#dcecf5;" | لاڳاپو ! style="background:#dcecf5;" | تاريخي حيثيت |- | [[محمود غزنوي]] | پٽ | غزنوي حڪمران، 998ع–1030ع |- | [[اسماعيل بن سبڪتگين]] | پٽ | سبڪتگين جو سڌو جانشين، 997ع–998ع |- | ابوالمظفر نصر | پٽ | بُست جي حڪومت سان لاڳاپيل |- | يوسف | پٽ | غزنوي شاهي خاندان جو فرد |- | حره ختلي | نياڻي | خوارزم جي حڪمران گهراڻي سان شاديءَ ذريعي لاڳاپيل |} <ref name="BosworthGhaznavids"/> == وفات == سبڪتگين شعبان 387ھ، مطابق آگسٽ يا سيپٽمبر 997ع ۾ وفات ڪئي. مؤرخن موجب هو غزنيءَ ڏانهن واپس وڃي رهيو هو ته بلخ جي ڀرسان مدرِ موي نالي ڳوٺ وٽ بيمار ٿي وفات ڪيائين. سندس مڙهه غزنيءَ آندو ويو ۽ اتي دفنايو ويو.<ref name="IranicaSebuk"/><ref name="TDVSebuk"/> [[File:Tomb of Sabuktigin, between Ghazni and Rawza.jpg|thumb|غزني ۽ روضه جي وچ ۾ سبڪتگين سان منسوب مقبرو.]] == جانشينيءَ جو تڪرار == سبڪتگين پنهنجي وفات کان اڳ پنهنجي ننڍي پٽ [[اسماعيل بن سبڪتگين]] کي جانشين نامزد ڪيو. اسماعيل 997ع ۾ غزنيءَ جو امير بڻيو، پر سندس وڏي ڀاءُ محمود هن فيصلي کي قبول نه ڪيو. ان وقت محمود خراسان جي فوجي قيادت سان لاڳاپيل هو ۽ کيس وڏي فوجي طاقت حاصل هئي. 998ع ۾ ٻنهي ڀائرن جي وچ ۾ جنگ ٿي، جنهن ۾ محمود کي فتح حاصل ٿي. اسماعيل کي اقتدار تان هٽايو ويو ۽ محمود غزنويءَ تخت سنڀاليو.<ref name="IranicaMahmud"/><ref name="TDVGhaznavids"/> == تاريخي اهميت == سبڪتگين جي حڪمراني غزنوي تاريخ ۾ هڪ اهم دور جي نمائندگي ڪري ٿي. الپتگين غزنيءَ ۾ ترڪ فوجي اقتدار قائم ڪيو هو، پر سبڪتگين انهيءَ اقتدار کي هڪ منظم ۽ مستقل خانداني حڪومت جي صورت ڏني. هن جي دور ۾ غزنوي رياست جي سرحدن ۾ واڌارو ٿيو، فوجي ۽ مالي انتظام مضبوط ٿيا ۽ غزنيءَ جي حڪومت ساماني سلطنت جي ڪمزوريءَ مان فائدو حاصل ڪري هڪ وڏي علائقائي طاقت بڻجي وئي.<ref name="TDVGhaznavids"/> === الپتگين، سبڪتگين ۽ محمود غزنويءَ جو تقابلي جائزو === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a2a9b1;" |+ style="background:#244d70;color:white;padding:10px;" | غزنوي اقتدار جي شروعاتي ٽن اهم شخصيتن جو ڪردار ! style="background:#dcebf5;" | شخصيت ! style="background:#e1efe7;" | دور ! style="background:#f7e8d6;" | اهم ڪردار |- | [[الپتگين]] | 962ع/963ع | غزنيءَ ۾ ترڪ فوجي اقتدار جو بنياد |- | '''سبڪتگين''' | 977ع–997ع | غزنوي خانداني حڪومت جو قيام ۽ رياست جي توسيع |- | [[محمود غزنوي]] | 998ع–1030ع | مڪمل خودمختيار غزنوي سلطنت جي توسيع |} <ref name="IranicaSebuk"/><ref name="IranicaMahmud"/> == تاريخ نويسيءَ ۾ سبڪتگين == سبڪتگين بابت ابتدائي غزنوي تاريخ نويسن، خاص طور عتبي ۽ بيهقي، کيس عادل، بهادر ۽ سادي زندگي گذاريندڙ حڪمران طور پيش ڪيو. بعد جي مؤرخن پڻ انهيءَ تصوير کي ورجايو. جديد تاريخي تحقيق ۾ اهڙي ساراهه کي غزنوي درٻار جي سياسي ۽ ادبي روايتن جي پسمنظر ۾ پڙهيو ويندو آهي. مؤرخ علي انوشهر موجب غزنوي تاريخ نويسيءَ ۾ سبڪتگين کي هڪ مثالي باني حڪمران طور پيش ڪرڻ جي روايت ملي ٿي. اهڙي تصوير کي سندس شخصيت بابت غيرجانبدار تاريخي ثبوت سمجهڻ ۾ احتياط ضروري آهي.<ref name="Anooshahr2009">{{cite book |last=Anooshahr |first=Ali |title=The Ghazi Sultans and the Frontiers of Islam |publisher=Routledge |year=2009 |isbn=9780203886656 |language=en }}</ref> == روميش چندر دت جو بيان == هندستاني مؤرخ [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' جي صفحن 47–48 تي الپتگين ۽ سبڪتگين جو احوال بيان ڪيو آهي. دت لکي ٿو ته الپتگين ترڪ غلام هو، جيڪو ترقي ڪري خراسان جو گورنر بڻيو ۽ پوءِ غزنيءَ ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪيائين. سندس بيان موجب سبڪتگين 977ع ۾ غزنيءَ جو حڪمران ٿيو. دت وڌيڪ لکي ٿو ته لاهور جي راجا جيپال سبڪتگين جي وڌندڙ طاقت کان پريشان ٿي سندس علائقن تي حملو ڪيو. ٻنهي فوجن جي مقابلي دوران سخت طوفان سبب صلح ٿيو، جنهن ۾ جيپال پنجاهه هاٿي ۽ وڏي رقم ڏيڻ جو واعدو ڪيو. دت موجب جيپال صلح جون شرطون پوريون نه ڪيون، جنهن کان پوءِ سبڪتگين ٻيهر فوجي مهم شروع ڪئي. جيپال کي ٻين هندستاني حڪمرانن جي مدد حاصل ٿي، پر سندس فوج کي شڪست ملي. دت پنهنجي بيان جي پڄاڻيءَ ۾ لکي ٿو ته سبڪتگين 997ع ۾ وفات ڪئي.<ref name="Dutt1908"/> دت جي بيان ۾ الپتگين کان سبڪتگين تائين وچ وارن حڪمرانن جو تفصيل مختصر آهي. جديد تحقيق موجب الپتگين کان پوءِ ابو اسحاق ابراهيم، بلگاتگين ۽ بوري تگين حڪمران ٿيا، جن کان پوءِ سبڪتگين اقتدار حاصل ڪيو.<ref name="TDVGhaznavids"/> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Coin of the Ghaznavid amir Sabuktigin, citing the Samanid amir Nuh II as his overlord. Date unknown, minted at Ghazna.jpg|سبڪتگين جي دور جو چانديءَ جو سڪو File:Tomb of Sabuktigin, between Ghazni and Rawza.jpg|سبڪتگين سان منسوب مقبرو File:Map of the Samanid amirate at the death of Abd al-Malik I, 961.svg|961ع ۾ ساماني سلطنت جو نقشو </gallery> == لاڳاپيل مضمون == * [[الپتگين]] * [[محمود غزنوي]] * [[اسماعيل بن سبڪتگين]] * [[غزنوي سلطنت]] * [[ساماني سلطنت]] * [[هندو شاهي گهراڻو]] * [[جيپال]] * [[غزني]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ مطالعو == * {{cite book |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran, 994–1040 |publisher=Edinburgh University Press |year=1963 |language=en }} * {{cite book |last=Bosworth |first=C. Edmund |chapter=The Early Ghaznavids |title=The Cambridge History of Iran |volume=4 |publisher=Cambridge University Press |year=1975 |pages=162–198 |language=en }} * {{cite book |last=Anooshahr |first=Ali |title=The Ghazi Sultans and the Frontiers of Islam |publisher=Routledge |year=2009 |language=en }} * {{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |volume=1 |publisher=Brill |year=1990 |language=en }} * {{cite book |last=Nazim |first=Muhammad |title=The Life and Times of Sultan Mahmud of Ghazna |publisher=Cambridge University Press |year=1931 |language=en }} * {{cite book |last=Barthold |first=Vasily |title=Turkestan Down to the Mongol Invasion |publisher=Oxford University Press |year=1928 |language=en }} * {{cite book |last=Gardizi |title=Zayn al-Akhbar |language=fa }} * {{cite book |last=Al-Utbi |title=Tarikh-i Yamini |language=ar }} * {{cite book |last=Al-Bayhaqi |title=Tarikh-i Bayhaqi |language=fa }} * {{cite book |last=Juzjani |title=Tabaqat-i Nasiri |language=fa }} * {{cite book |last=Ibn al-Athir |title=Al-Kamil fi al-Tarikh |language=ar }} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/sebuktegin/ Encyclopaedia Iranica — Sebüktegin] * [https://islamansiklopedisi.org.tr/sebuk-tegin TDV İslâm Ansiklopedisi — Sebük Tegin] * [https://www.iranicaonline.org/articles/ghaznavids/ Encyclopaedia Iranica — Ghaznavids] * [https://www.iranicaonline.org/articles/mahmud-b-sebuktegin/ Encyclopaedia Iranica — Mahmud b. Sebüktegin] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Sabuktigin Wikimedia Commons — Sabuktigin] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Ghaznavid_dynasty Wikimedia Commons — Ghaznavid dynasty] {{DEFAULTSORT:سبڪتگين}} [[زمرو:غزنوي حڪمران]] [[زمرو:غزنوي سلطنت]] [[زمرو:ساماني سلطنت]] [[زمرو:ترڪ ماڻهو]] [[زمرو:ڏهين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:997ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:غزني]] [[زمرو:افغانستان جي تاريخ]] [[زمرو:وچ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان جي وچئين دور جي تاريخ]] loqky8d06e1z5wlihvlegbmpjbp6q4o 0 45706 424110 419106 2026-10-21T15:01:10Z Ziv 19611 ([[c:GR|GR]]) [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1984-2025).svg]] → [[File:Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg]] → The file was renamed on Commons, but the filename in the language versions was not changed ([[c:c:GR]]) 424110 wikitext text/x-wiki {{Infobox country | conventional_long_name = برڪينا فاسو | common_name = Burkina Faso | image_flag = Flag of Burkina Faso.svg | image_coat = Coat of arms of Burkina Faso (1997–2025).svg | national_motto = {{native phrase|fr|"Unité–Progrès–Justice"|italics=off}}<br/>{{small|"Unity–Progress–Justice"}} | national_anthem = {{nowrap|{{native phrase|fr|[[Une Seule Nuit]] / Ditanyè|nolink=yes}}<br/>{{small|''One Single Night / Hymn of Victory''}}}}<br/><center> </center> | image_map = Location Burkina Faso AU Africa.svg | map_caption = {{map caption |countryprefix= |location_color=تيز نيرو|region=[[آفريڪا]] |region_color= تيز ڀورو |subregion=the [[آفريڪي يونين]] |subregion_color=ھلڪو نيرو |legend=Location Burkina Faso AU Africa.svg}} | image_map2 = Burkina Faso - Location Map (2013) - BFA - UNOCHA.svg | capital = [[اوگادوگو]] | coordinates = {{Coord|12|20|N|1|40|W|type:city}} | largest_city = اوگادوگو | official_languages = [[فرينچ ٻولي|فرينچ ]] | national_languages = [[موئر ٻولي|موئر ]]<br/> [[فولا ٻولي|فولا]]<br/>[[ڊئولا ٻولي|ڊئولا ]]<ref>{{Cite journal|last=André|first=Géraldine|date=2007-05-31|title=École, langues, cultures et développement|url=http://etudesafricaines.revues.org/6960?lang=en|journal=Cahiers d'études africaines|language=fr|volume=47|issue=186|pages=221–247|doi=10.4000/etudesafricaines.6960|issn=0008-0055|via=}}</ref> | ethnic_groups = {{vunblist | 47.9% [[موسي ماڻھو|موسي]] | 10.3% [[فولا ماڻھو||فولا]] | 6.9% [[لوبي ماڻھو|لوبي ]] | 6.9% [[بوبو ماڻهو|بوبو ]] | 6.7% [[مينڊا ماڻھو|مينڊا]] | 5.3% [[سينوفو ماڻهو|سينوفو ]] | 5.0% [[گرونسي ]] | 4.8% [[گورما ماڻهو|گورمو]] | 3.1% [[ٽئاريگ ماڻھو|ٽئاريگ]] }} | ethnic_groups_year = 1995 | religion = <!-- See Religion section --> | demonym = برڪينيبي | government_type = [[وحداني رياست|وحداني ]] [[نيم صدارتي نظام| نيم صدارتي ]] [[ريپبلڪ]] | leader_title1 = [[برڪينا فاسو جي صدرن جي فھرست|صدر ]] | leader_name1 = [[راڪ مارڪ ڪرسچين ڪيبوري ]] | leader_title2 = [[برڪينا فاسو جي وزيراعظمن جي فھرست|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[پال ڪابا ٿائبا ]] | legislature = [[برڪينا فاسو جي قومي اسيمبلي|نيشنل اسيمبلي]] | sovereignty_type = آزادي | established_event1 =[[فرانس]] کان ورتائين | established_date1 = 5&nbsp; آگسٽ 1960 | area_km2 = 274,200 | area_rank = 74th | area_sq_mi = 105,869 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 0.146% | population_estimate = 20,107,509<ref name="The World Factbook">{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html |title=Burkina Faso population projection |year=2017 |accessdate=8 January 2018 |language=en |archive-date=6 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190906203318/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html |url-status=dead }}</ref> | population_census = 14,017,262 | population_estimate_year = 2017 | population_estimate_rank = 61st | population_census_year = 2006 | population_density_km2 = 64 | population_density_sq_mi = 163,63 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 137th | GDP_PPP = $38.758&nbsp; ارب ڊالر<ref name=imf2>{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=39&pr.y=19&sy=2014&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=748&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a= |title=Burkina Faso |publisher=International Monetary Fund }}</ref> | GDP_PPP_year = 2018 | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_per_capita = $1,992<ref name=imf2/> | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = $14.192&nbsp;billion<ref name=imf2/> | GDP_nominal_year = 2018 | GDP_nominal_per_capita = $729<ref name=imf2/> | Gini = 39.5 <!-- number only --> | Gini_year = 2007 | Gini_change = <!-- increase/decrease/steady --> | Gini_ref = <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |title=Distribution of family income – Gini index |work=The World Factbook |publisher=CIA |accessdate=1 September 2009 |archive-date=2 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091002120506/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html |url-status=dead}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.402 <!--number only--> | HDI_year = 2015 <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year --> | HDI_change = increase <!-- increase/decrease/steady --> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf |title=2016 Human Development Report|date=2016 |accessdate=21 March 2017 |publisher=United Nations Development Programme }}</ref> | HDI_rank = 185th | currency = [[ويسٽ آفريڪن سي ايف اي فرئنڪ ]]<ref>CFA Franc BCEAO. Codes: XOF / 952 [http://www.currency-iso.org/dam/downloads/table_a1.xml ISO 4217 currency names and code elements] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20140407090907/http://www.currency-iso.org/dam/downloads/table_a1.xml |date=7 April 2014 }}. ISO.</ref> | currency_code = XOF | time_zone = [[GMT]] | utc_offset = +0 | utc_offset_DST = | time_zone_DST = | drives_on =ساڄو پاسو | calling_code = [[+226]] | iso3166code = BF | cctld = [[.bf]] | footnotes = ھن انفوباڪس ۾ ڏنل معلومات انٽرنيشنل مونيٽري فنڊ طرفان اپريل 2005 تي جاري ٿيل معلومات مان ورتل آهي. }} '''برڪينا فاسو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Burkina Faso'''}} ;<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordlearnersdictionaries.com/definition/english/burkina-faso|title=burkina-faso noun – Definition, pictures, pronunciation and usage notes {{!}} Oxford Advanced Learner's Dictionary at OxfordLearnersDictionaries.com|website=www.oxfordlearnersdictionaries.com|language=en|access-date=2017-11-20}}</ref> اولھ آفريڪا ۾ ھڪ خشڪي سان گھيريل ملڪ آھي جنھن جي چوڌاري ڇھ ملڪ واقع آھن. ھن ملڪ جي اتر ۾ مالي، اوڀر ۾ نائيجر، ڏکڻ اوڀر ۾ بينن، ڏکڻ ۾ ٽونگو ۽ گھانا ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ آئيوري ڪوسٽ واقع آھن. ھي ھڪ [[فرينڪو فون]] ملڪ آھي جنھن جي مقامي ۽ سرڪاري ٻولي [[فرينچ ٻولي|فرينچ]] آھي. ھن ملڪ جو پراڻو نالو اپر وولٽا ھو جيڪو سال 1958ع کان 1984ع تائين رھيو جنھن بعد 4 آگسٽ، 1984ع ۾ ان وقت جي صدر [[ٿامس سنڪارا]] ان جو نئون نالو برڪينا فاسو رکيو . ھتان جي ماڻھن کي برڪينيبي {{ٻيا نالا|انگريزي=''Burkinabé''}} {{respell|bur|KEE|nə|bay}} چوندا آهن. ھن ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ [[اوگادوگو]] <small>{{ٻيا نالا|انگريزي= Ouagadougou}}</small> آھي. ==تاريخ== ھن ملڪ جو موجوده اتر اولھ وارو پاسو تمام قديم آهي جتي 14000 ق.م.کان 5000 ق.م. دوران شڪار ۽ نباتاتي خوراڪ گڏ ڪندڙ ماڻھو {{ٻيا نالا|انگريزي=hunter-gatherer}} اتي رھندا ھئا.ٽين کان تيرھين صدي عيسويءَ ۾ اتي بورا تھذيب جنم وٺي اڄوڪي سموري ملڪ واري علائقي ۽ نائيجر تائين ڦھلي.ھتي اڄوڪي دؤر جي رھندڙ موسي، فولا ۽ ڊيولا نسلن جا ماڻھو اٺين کان پندرهين صديءَ جي وچ م ھتي پھتا. 1890 واري ڏھاڪي ۾ [[فرانس]] ھن ملڪ تي قبضو ڪيو جنھن سان ھن ملڪ جو بيٺڪي دؤر شروع ٿيو جنھن بعد 1896 ۽ 1904 جي آزادي وارين جنگين کانپوءِ موجوده ملڪ کي فرينچ ويسٽ آفريڪا جو حصو بڻايو ويو ۽ پھرين مارچ 1919 ۾ ان جو نالو [[درياء وولٽا]] جي مٿين وھڪرن جي نسبت سان فرينچ اپر وولٽا رکيو ويو.11 ڊسمبر 1958 تي اپروولٽا جي ريپبلڪ قائم ڪئي وئي جنھن تحت ھن ڪالوني کي علحدہ پنھنجي حڪومت ذريعي ھلائڻ جي شروعات ڪئي وئي جيڪا فرانس جي اختيار ھيٺ ھئي. ۽ 5 آگسٽ 1960 ۾ ھي ملڪ فرانس کان آزاد ٿيو ۽ [[موئرس يميئوگو]] ھن ملڪ جو پھريون صدر ٿيو جنھن کي 1966 ۾ سينگئولي لاميزانا فوجي بغاوت ذريعي ھٽايو ۽ پاڻ صدر ٿي حڪومت سنڀاليائين. ==نالو== برڪينا فاسو ٻن لفظن جو مرڪب آهي.برڪينا ۽ فاسو. لفظ برڪينا موسي ٻوليءَ جو لفظ آهي جنھن جي معنيَ آهي ايماندار يا نيڪ ماڻھو؛ لفظ فاسو ڊيولا ٻوليءَ جو لفظ آهي جنهن جي معني آهي سرزمين. اھڙي طرح برڪينا فاسو جي معنيَ آهي ايماندار يا راستباز ماڻھن جي سرزمين.<ref>{{cite web|url=https://afrolegends.com/2013/09/12/why-the-name-burkina-faso/|title=Why the name: Burkina Faso?|date=12 September 2013|publisher=}}</ref> ==جاگرافي== [[فائل:Burkina sat.png|thumb|برڪينا فاسو جي سيٽلائيٽ تصوير]] [[فائل:Burkina Faso Map.jpg|right|thumb|برڪينا فاسو جي تصوير]] ھن ملڪ جي جاگرافيائي بيھڪ اولھ آفريڪا ۾ 13 00 N, 2 00 W تي آھي. ملڪ جي پکيڙ 274,200 چورس ڪلوميٽر آهي جنھن مان 273,800 چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 400 ڪلوميٽر پاڻي آھي. پکيڙ ۾ ھي ملڪ دنيا جي سڀني ملڪن ۾ 76 نمبر تي آهي. ھن ملڪ جي زميني سرحد 3,611 ڪ م آھي جنھن مان 386 ڪ م [[بينن]] سان ، 545 ڪ م [[آئيوري ڪوسٽ]] سان، [[گھانا]] 602 ڪ.م.، [[مالي]] 1325 ڪ م ، [[نائيجر]] 622 ڪ.م.۽ [[ٽوگو]] سان 131 ڪ.م. اٿس. ھي ملڪ خشڪي سان گھيريل آھي ۽ ان جي ڪابہ بحري سرحد ڪانہ آھي.ھي ملڪ ميداني علائقن تي مشتمل آھي. اولھ ۽ ڏکڻ اوڀر طرف ٽڪريون اٿس. ملڪ جي سراسري بلندي 297 ميٽر آھي.سڀ کان ھيٺيون مقام درياء ڪارو وولٽا جي سطح آهي جيڪا سمنڊ جي سطح کان 200 ميٽر بلند آھي. سڀ کان اوچو مقام ٽيناڪئورئو آھي جيڪو 749 ميٽر آھي<ref name = "سي آء اي "/>. == آبھوا == ھن ملڪ جي موسم [[ٽراپيڪل]] آھي ، اھڙي طرح اھا گرم آھي. سياري جو خشڪ تہ وري اونھاري ۾ تمام گرم ھوندي آھي. برسات اونھاري ۾ ٿيندي آهي<ref name = "سي آء اي "/>. ==معدنيات ۽ قدرتي وسيلا== ھن ملڪ جي معدنيات ۽ قدرتي وسيلن ۾ ميگنيز، لائم اسٽون، ماربل، سون، فاسفيٽ، لوڻ، ڪرنڊ پٿر {{ٻيا نالا|انگريزي=pumice}}شامل آهن<ref name = " سي آء اي "/> ==زراعت== ملڪ جي زرعي زمين ڪل ايراضي جو 43 سيڪڙو آهي جنھن مان رڳو 20.8 پوکيءَ لائق آھي، 0.3 سيڪڙو تي مستقل پوکي ٿيندي آهي، 21.9 سيڪڙو تي مستقل چراگاھون آھن ۽ 20.4 سيڪڙو زمين تي ٻيلا آهن. ملڪ جي 2012 ۾ 550 چورس ڪلوميٽر زمين آبپاشي نظام واري ھئي. ملڪ جي آبادي جو ڳتيل حصو وچ ۽ ملڪ جي ڏاکڻي حصن ۾ آھي<ref name = "سي آء اي "/>. ==آبادي== [[فائل:Ouagadougou (3839513403).jpg|thumb|اوگادوگو ۾ تئاريگ نسل جو ماڻھو]] 2017 جي انگن اکرن مطابق ملڪ جي ڪل آبادي 20,107,509 آھي. آبادي ۾ دنيا جي ملڪن جي ڀيٽ ۾ ھي ملڪ 59 نمبر تي آهي. ھتان جي ماڻھن کي برڪنيب چوندا آهن. ماڻھن ۾ 52 سيڪڙو موسي، 8.4 سيڪڙو فولاني، 7 سيڪڙو گورما، 4.9 سيڪڙو بوبو، 4.6 سيڪڙو گورونسي، 4.5 سيڪڙو سينوفو، 3.7 سيڪڙو بسا، 2.4 سيڪڙو لوبي، 2.4 سيڪڙو داگارا آھن. ھتان جا 61.5 سيڪڙو ماڻهو مسلمان آھن، 22.3 سيڪڙو رومن ڪيٿولڪ، 6.5 پروٽسٽنٽ آھي<ref name = " سي آء اي"/> [[فائل:Moschee von Bobo-Dioulasso.jpg|thumb|بوبو ڊائيولاسو جي وڏي مسجد]] ==سياسي نظام== [[فائل:Assemblee Nationale Burkina Faso.jpg|thumb|اوگادوگو ۾ نيشنل اسيمبلي جي عمارت]] ملڪ صدارتي ريپبلڪ آھي جتي رياست جو سربراھ ملڪ جو صدر آھي ۽ حڪومت جو سربراھ وزيراعظم. ملڪ م تيرھن صوبا آھن. ملڪ جو قانوني نظام فرانس جي نظام تي رکيل آهي ۽ ان ۾ رواجي قانون بہ شامل ٿيل آھن. ھتان جي پارليامينٽ ھڪ ايواني نيشنل اسيمبلي آھي جنھن جون 127 سيٽون آھن جن تي پنجن سالن لاءِ سڌي چونڊ ٿيندي آهي. ملڪ جي وڏي ۾ وڏي ڪورٽ سپريم ڪورٽ آھي.<ref name="سي آء اي">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190906203318/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/uv.html|date=2019-09-06}} سي آء اي فيڪٽس بڪ __</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{OIC}} [[زمرو:برڪينا فاسو]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:اسلامي رياستون]] [[زمرو:آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:زمين بند ملڪ]] [[زمرو:اولهه آفريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:آفريڪي يونين جا رڪن ملڪ]] [[زمرو:اولهه آفريڪي ملڪن جي اقتصادي برادري]] [[زمرو:فرانسيسي ٻولي ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:فرانسيسي ڳالهائيندڙ ملڪن جي عالمي تنظيم جون ميمبر رياستون]] jy28t8h9vuatt57t0kzcn6loldk2k7h 0 48952 424079 284125 2026-10-21T14:12:51Z Intisar Ali 8681 424079 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|قديم هندستان ۾ موريا سلطنت جو باني ۽ پهريون شهنشاهه}} {{Infobox royalty | name = چندرگپت موريا | image = Chandragupt maurya Birla mandir 6 dec 2009 (31) (cropped).JPG | alt = چندرگپت موريا جي مورتي | caption = [[دهلي]] جي لڪشمي نارائڻ مندر ۾ چندرگپت موريا جي جديد مورتي | succession = [[موريا گهراڻو|موريا گهراڻي]] جو پهريون بادشاهه | reign = {{circa|321|297 BCE}}{{sfn|Singh|2016|p=331}} | coronation = لڳ ڀڳ 321 ق.م | predecessor = [[ڌان نند]] | successor = [[بندوسر]] (پٽ) | death_date = 297 ق.م{{sfn|Singh|2016|p=331}} | spouse = [[درڌار]] | issue = [[بندوسر]] | father = | mother = مورا (روايت موجب){{sfn|Singh|2016|p=330}} | religion = [[جين مذهب]] (آخري زندگيءَ بابت جين روايت موجب){{sfn|Mookerji|1966|pp=40–41}} }} '''چندرگپت موريا''' (انگريزي: ''Chandragupta Maurya''؛ حڪومتي دور: لڳ ڀڳ 321 ق.م کان 297 ق.م تائين) قديم هندستان ۾ [[موريا گهراڻو|موريا گهراڻي]] جي سلطنت جو باني هو.<ref name="SindhianaChandragupta">{{cite web |title=چندر گپت موريا |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چندر%20گپت%20موريا |language=sd |access-date=8 November 2021 }}</ref> هن ڏکڻ ايشيا ۾ هڪ تمام وڏي سلطنت قائم ڪئي. سندس مکيه وزير [[چاڻڪيا]] هو، جنهن کي [[ڪوٽليا]] (Kautilya) پڻ سڏيو ويندو آهي. هن پنهنجي حڪومتي دور ۾ وڏا سياسي ۽ معاشي سڌارا آندا. [[چندرگپت موريا]] جي حڪومت هيٺ پهريون ڀيرو سڄو اتر هندستان هڪ ئي حڪمران جي اقتدار هيٺ متحد ٿيو. انهيءَ ڪري سندس حڪومت جو دور هندستان جي تاريخ ۾ هڪ نئين عهد جي شروعات سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=22–24 |language=en }}</ref> == نالو == يوناني مؤرخن يوناني ٻوليءَ ۾ سندس نالو '''سينڊروڪوپٽوس''' (Sandrokoptos) اچاريو، جڏهن ته ٻين يوناني ۽ رومي ليکڪن کيس '''سينڊروڪوٽس''' (Sandrokottos) سڏيو.{{sfn|Raychaudhuri|1988|p=139}} لاطيني ٻوليءَ ۾ کيس '''اينڊروڪوٽس''' (Androcottus) سڏيو ويو.{{sfn|Thapar|2004|p=177}}<ref name="Arora1991">{{cite journal |last=Arora |first=U. P. |title=The Indika of Megasthenes — an Appraisal |journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute |volume=72/73 |issue=1/4 |pages=307–329 |year=1991 |jstor=41694901 }}</ref> سنسڪرت ۾ کيس '''شري چندر'''، '''پائدمسن''' ۽ '''وريشال''' جي نالن سان پڻ سڏيو ويو آهي.{{sfn|Raychaudhuri|1988|p=139}} == خاندان ۽ نسل == چندرگپت جي خاندان جي اصل نسل ۽ سماجي حيثيت بابت مختلف ٻڌ، جين ۽ برهمڻي روايتون موجود آهن. هڪ روايت موجب سندس خاندان کشتري ذات جي هڪ شاخ سان تعلق رکندو هو. ٻڌ روايت مطابق سندس خاندان جو واسطو [[گوتم ٻڌ]] جي خانداني برادري [[شاڪيه]] سان هو.{{sfn|Mookerji|1966|p=13}} موجوده [[اوڌ]] جي پاسي واري [[ڪوسل]] جي بادشاهه [[ويروڌاڪ]] سندس خاندان جي ماڻهن کي پنهنجي علائقي مان نڪرڻ تي مجبور ڪيو. انهيءَ روايت موجب چندرگپت جا وڏا مورن واري علائقي ۾ وڃي آباد ٿيا. پالي ٻوليءَ ۾ مور کي '''مورا''' چيو ويندو آهي. انهيءَ بنياد تي سندس خاندان کي '''موريا''' سڏيو ويو، يعني مورن جي سرزمين جا رهواسي. هن خاندان جي حڪمرانيءَ جو مرڪزي شهر '''موريا نگر''' سڏجڻ لڳو.{{sfn|Mookerji|1966|p=13}} === جين روايت === جين مذهب جي هڪ روايت موجب چندرگپت جي ماءُ بابت بيان ''پاريششتاپروان'' يا ''اسٿاوراوليچرترا'' سان لاڳاپيل آهي. هن روايت ۾ سندس ماءُ کي شاهي مور پاليندڙ برادريءَ جي سردار جي نياڻي ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Mookerji|1966|p=14}} === پراڻن ۽ ٻين روايتن ۾ نسب === ڪجهه پراڻن ۾ موريا خاندان کي شودر ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Mani|2005|p=77}} چندرگپت جي لقب '''وريشال''' جي معنيٰ شودر جو پٽ پڻ بيان ڪئي وئي آهي. انهيءَ نالي جي بنياد تي ڪجهه ليکڪن موريا خاندان کي شودرن سان منسوب ڪيو آهي. ارڙهين صديءَ ۾ سنسڪرت ڊرامي ''[[مدرا راڪشس]]'' تي تبصرو ڪندڙ ڍنڊيراج موجب چندرگپت جي پيءُ جو نالو '''مورھا''' ۽ سندس ڏاڏو '''سراواٿ سڌي''' هو. سندس ڏاڏي راڻي '''مورا''' هئي، جيڪا '''وريشال''' جي ڌيءَ هئي، جنهن کي شودر ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ بيان موجب چندرگپت جي پيءُ جا ناناڻا شودر هئا. نندا نالي نو بادشاهه پڻ سراواٿ سڌي جا پٽ هئا، پر اهي کشتري ذات سان تعلق رکندڙ وڏي راڻي '''سنندا''' مان ڄاول هئا.{{sfn|Mookerji|1966|pp=11-12}} سراواٿ سڌي بادشاهه پنهنجي فوج کي سنڀالڻ لاءِ پٽ موريا جي چونڊ ڪئي، پر نند ڀائرن موريا ۽ سندس پٽن کي قتل ڪري ڇڏيو. چندرگپت، جنهن کي چندر پڻ چيو ويو، بچي ڀڄي ويو ۽ پوءِ نند ڀائرن جو مخالف بڻيو.{{sfn|Mookerji|1966|p=12}} اهي سڀ بيان مختلف مذهبي ۽ ادبي روايتن سان تعلق رکن ٿا؛ انهن مان ڪنهن هڪ کي چندرگپت جي نسب بابت قطعي تاريخي ثبوت سمجهڻ مناسب ناهي. == اقتدار تائين پهچڻ ۽ نند گهراڻي جو خاتمو == چندرگپت جي سياسي عروج جو تعلق [[مگڌ]] جي [[نند گهراڻو|نند گهراڻي]] جي خاتمي ۽ موريا سلطنت جي قيام سان هو. هن جي سياسي جدوجهد ۾ [[چاڻڪيا]] يا ڪوٽليا جي ڪردار جو ذڪر هندستاني روايتن ۾ وڏي اهميت سان ڪيو وڃي ٿو. === ايڇ. ٽي. لئمبرڪ مطابق === [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] مطابق چندرگپت موريا گنگا نديءَ تي قائم مگڌ بادشاهت جي نند راجا جو جنرل هو، جنهن پنهنجي آقا خلاف بغاوت ڪئي. سندس اها ڪوشش ناڪام ثابت ٿي. انهيءَ عرصي دوران، معلوم ٿئي ٿو ته سندس ملاقات [[سڪندر اعظم]] سان ٿي. سڪندر هن کان سواءِ [[پورس]] ۽ فيگيلاس کان پڻ اڀرندي پاسي وارن ملڪن بابت معلومات حاصل ڪئي. سڪندر کي ٻڌايو ويو ته اڀرندي پاسي جي پراسائي ۽ گانگردائي علائقن جو حڪمران هڪ بيڪار غاصب هو، جنهن پنهنجي حقيقي ۽ اصلوڪي حڪمران کي سندس بداخلاق راڻيءَ جي مرضيءَ سان قتل ڪري تخت تي قبضو ڪيو هو. راجا موجب اهڙي غاصب کي آسانيءَ سان شڪست ڏئي سگهبي، ڇاڪاڻ ته سندس رعيت هن کان متنفر هئي.<ref name="PlutarchCurtiusDiodorus">پلوٽارچ، ''Lives''، ترجمو لينگ هارن، 1875ع جو ڇاپو، ص 750؛ ڪرٽيئس، IX.2؛ ڊيئوڊورس، XCIII.</ref> ٿي سگهي ٿو ته سڪندر [[بياس ندي]] جي ڪناري تي قائم پنهنجي ڇانوڻيءَ ۾ لشڪر کي گنگا نديءَ جي هيٺاهين علائقي جي مهم بابت جيڪو دل کي خوش ڪندڙ بيان ڏنو هو، اهو راجا جي ٻڌايل ڳالهين کان متاثر ٿيڻ جو نتيجو هجي.<ref name="LambrickSindh">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ |volume=2 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٻيو |year=1990 |orig-year=1984 |language=sd }}</ref> === نند راجا جي شڪست === ڀانئجي ٿو ته چندرگپت ڪجهه سالن کان پوءِ، گهڻو ڪري پورس سان اتحاد ڪري، نند راجا کي شڪست ڏني ۽ سندس بادشاهت تي قبضو ڪيو. ''مدرا راڪشس'' نالي ڊرامي ۾ بيان ٿيل روايت موجب چندرگپت کي همٿائيندڙ چانڪيا سندس مکيه اتحادي '''پرواتڪا''' کي قتل ڪيو، جيڪو پنجاب جي نيم پهاڙي علائقي جو حڪمران هو.<ref name="CambridgeHistoryIndia">''The Cambridge History of India''، جلد 1، صفحا 47–48 جي حوالي سان ڏنل بيان؛ اصل مسودي ۾ صفحن جي ترتيب «2-1 47» درج آهي، جنهن جي تصديق گهربل آهي.</ref> گمان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهو پرواتڪا خود پورس هو. پر يوناني بيان موجب پورس کي '''يوڊامس''' (Eudemus) دغا ڪري قتل ڪيو هو. سڪندر يوڊامس کي پورس سان گڏ ڏکڻ پنجاب جو وائيسراءِ مقرر ڪيو هو. يوڊامس جو نالو شهنشاهت جي بابل واري نئين تنظيم يا بعد ۾ تري پاراديسس واري ورهاڱي جي بيانن ۾ نظر نٿو اچي، پر ائين معلوم ٿئي ٿو ته هو اتر هندستان ۾ مقرر قابض فوج جو ڪمانڊر رهيو.<ref name="LambrickSindh"/> === مقدوني عملدار ۽ اتر اولهه هندستان === 321 ق.م تائين '''پيٿان''' ڏاکڻي علائقي جو حاڪم ۽ فوجي اعليٰ ڪمانڊر رهيو.<ref name="DiodorusTarn">ڊيئوڊورس، XIX، 80.14؛ ڀيٽيو: ٽارن، ''Alexander''، جلد 2، ص 310.</ref> تري پاراديسس واري نئين انتظامي تنظيم هيٺ کيس [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. اهو علائقو فليپس جي صوبي جو حصو هو ۽ عارضي طور [[ٽيڪسيلا]] جي راجا جي ماتحت رکيو ويو، جيڪو پنهنجي اصلوڪي بادشاهت تي برقرار رهيو. ٿي سگهي ٿو ته مگڌ خلاف مهم ۾ پورس ۽ چندرگپت سان گڏ يوڊامس پڻ حصو ورتو هجي. ممڪن آهي ته نند راجا کي جزوي طور يورپي ڀاڙيتو فوجين جي هٿان شڪست ملي هجي. جيڪڏهن ائين ٿيو هو ته پوءِ ايندڙ واقعا شايد مال غنيمت جي ورڇ بابت اختلافن جو نتيجو هئا.<ref name="LambrickSindh"/> يوڊامس پورس کي قتل ڪرڻ کان پوءِ سندس جنگي هاٿين تي قبضو ڪيو ۽ جيڪي فوجون گڏ ڪري سگهيو، سي ساڻ کڻي اولهه طرف هلندڙ جنگ ۾ حصو وٺڻ لاءِ روانو ٿيو. اها جنگ اڀرندي صوبن جي ماتحت حڪمرانن ۽ ميديا جي حاڪم جي وچ ۾ هئي، جنهن شهنشاهت جي مرڪزي نظام کان بغاوت ڪري پنهنجي خودمختياريءَ جي دعويٰ ڪئي هئي. يوڊامس جنگ جي ميدان ڏانهن ويندي پيٿان جي صوبي گنڌارا مان گذريو، جتي ٻنهي جي ملاقات ٿيڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. ان کان جلد پوءِ پيٿان پڻ ايران ۾ هلندڙ جنگ ۾ حصو وٺڻ لاءِ پنهنجي رياست جي حڪمراني ڇڏي روانو ٿيو. سندس پٺيان ڪو جانشين مقرر نه ڪيو ويو. انهن حالتن مان اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته مقدونين لاءِ هندستان ۾ وڌيڪ عرصو پنهنجو اقتدار قائم رکڻ انتهائي ڏکيو ٿي ويو هو.<ref name="LambrickSindh"/> مقدوني حڪمران اڃا شهنشاهت جي جانشينيءَ جو مسئلو حل ڪري نه سگهيا هئا ۽ انهيءَ مسئلي تي پنهنجين گهرو جنگين ۾ مصروف هئا. ان وقت ڪجهه يوناني ۽ مقدوني نوآبادڪار اتر اولهه هندستان، خاص طور نيڪايا ۽ بيوسيفالا نالي شهرن ۾ رهندا هئا، جڏهن چندرگپت پنهنجي اقتدار کي [[سنڌو ماٿري]] تائين وڌائي رهيو هو. ممڪن آهي ته انهن چندرگپت جي مزاحمت ڪئي هجي، ڇاڪاڻ ته هڪ قديم بيان موجب سندن ڪيترائي عملدار چندرگپت جي هٿان مارجي ويا هئا.<ref name="JustinPhilippic">جسٽن، ''Historiae Philippicae''، XV.4.</ref><ref name="LambrickSindh"/> == موريا سلطنت جو قيام ۽ توسيع == چندرگپت جي حڪومت هيٺ اتر هندستان جا وسيع علائقا هڪ مرڪزي سياسي اقتدار هيٺ آيا. روميش چندر دت جي بيان موجب چندرگپت جو دور هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئين عهد جي شروعات هو، ڇاڪاڻ ته اتر هندستان جي اتحاد کي ان دور جي وڏي خصوصيت طور ڏٺو ويو آهي.<ref name="Dutt1908"/> == چندرگپت ۽ هندستان بابت يوناني بيان == يوناني سفير ۽ مؤرخ [[ميگاسٿينيز]] (Megasthenes) پنج سال هندستان ۾ رهيو هو. هن پنهنجي مشاهدي جي بنياد تي هندستان بابت هڪ نهايت قيمتي احوال ڇڏيو آهي، جنهن ۾ ان دور جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي حالتن جو بيان ملي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> ميگاسٿينيز جي هندستان بابت لکيل بيانن کي قديم هندستان جي سياسي جاگرافي، انتظامي سرشتي، معاشي زندگي ۽ سماجي روايتن جي مطالعي لاءِ اهم تاريخي مواد سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Arora1991"/> === هندستان جون بادشاهتون ۽ قومون === ان زماني ۾ [[مگڌ]] جا ماڻهو هندستان جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور قوم هئا. سندن حڪومت [[پنجاب]] کان وٺي اوڀر [[بهار]] تائين پکڙيل هئي. ان کان وڌيڪ اوڀر طرف [[بنگال]] ۽ [[اوڙيسا]] جا علائقا مختلف بادشاهتن ۾ ورهايل هئا.<ref name="Dutt1908"/> سامونڊي ڪناري واري علائقي کي [[ڪلنگا]] سڏيو ويندو هو. ڪلنگا جي بادشاهه جي گاديءَ جو هنڌ '''پاٿاليس''' (Pathalis) هو. سندس فوج ۾ 60,000 پيادا سپاهي، 1,000 گهوڙي سوار ۽ 700 جنگي هاٿي شامل هئا.<ref name="Dutt1908"/> [[گنگا ندي]] ۾ هڪ وڏو ٻيٽ هو، جتي '''مڌيه ڪلنگا''' (Madhya Kalingas) جا ماڻهو رهندا هئا. انهن کان اڳتي ٻيا به طاقتور قبيلا آباد هئا.<ref name="Dutt1908"/> ڏکڻ طرف [[آنڌرا]] جي ماڻهن اڳ ئي هڪ طاقتور سلطنت قائم ڪري ورتي هئي، جيڪا [[نرمدا ندي]] کان ڏکڻ طرف پکڙيل هئي. ميگاسٿينيز موجب آنڌرن وٽ ديوارن سان محفوظ ٽيهه شهر ۽ ڪيترائي ڳوٺ موجود هئا.<ref name="Dutt1908"/> اولهه طرف [[راجپوتانا]] اڃا اهڙن قبيلن جو مسڪن هو، جن کي ميگاسٿينيز جي بيان ۾ جهنگلي قبيلا سڏيو ويو آهي. ٻئي طرف [[گجرات]] ۾ '''سوراشٽر''' (Saurashtras) جا ماڻهو هڪ طاقتور قوم هئا. سامونڊي ڪناري تي واقع سندن گاديءَ جو هنڌ بحري واپار جو هڪ وڏو مرڪز هو. سندن فوج ۾ 150,000 پيادا سپاهي، 5,000 گهوڙي سوار ۽ 1,600 جنگي هاٿي شامل هئا.<ref name="Dutt1908"/> === قديم هندستان جي سياسي ۽ فوجي قوتن جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b8c9d8;" |+ style="background:#305d7b;color:white;padding:10px;" | ميگاسٿينيز جي بيان موجب هندستان جون اهم سياسي قوتون ! style="background:#deecf5;" | علائقو يا قوم ! style="background:#deecf5;" | سياسي ۽ جاگرافيائي حيثيت ! style="background:#deecf5;" | فوجي يا انتظامي معلومات |- | style="background:#e8f2ff;" | '''مگڌ''' | پنجاب کان اوڀر بهار تائين پکڙيل طاقتور حڪومت | اتر هندستان جي اهم سياسي قوت |- | style="background:#fff0d9;" | '''ڪلنگا''' | اوڀر هندستان جو سامونڊي ڪنارو؛ گاديءَ جو هنڌ پاٿاليس | 60,000 پيادا، 1,000 گهوڙي سوار ۽ 700 هاٿي |- | style="background:#e8f5e9;" | '''مڌيه ڪلنگا''' | گنگا نديءَ جي هڪ وڏي ٻيٽ تي آباد | ان کان اڳتي ٻيا طاقتور قبيلا |- | style="background:#f1e9fa;" | '''آنڌرا''' | نرمدا کان ڏکڻ طرف پکڙيل سلطنت | 30 ديوارن سان محفوظ شهر ۽ ڪيترائي ڳوٺ |- | style="background:#fff0d9;" | '''سوراشٽر''' | گجرات جو طاقتور علائقو ۽ سامونڊي واپار جو مرڪز | 150,000 پيادا، 5,000 گهوڙي سوار ۽ 1,600 هاٿي |- | style="background:#e8f2ff;" | '''راجپوتانا''' | اولهه هندستان جو علائقو | ميگاسٿينيز جي بيان ۾ مختلف قبيلن جو مسڪن |} هي انگ ۽ بيان روميش چندر دت جي پيش ڪيل يوناني احوال سان منسوب آهن؛ انهن کي جديد تاريخي تحقيق سان قطعي طور ثابت ٿيل انگ نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> === سيلون يا تامراپرڻي === [[سيلون]]، يعني موجوده [[سري لنڪا]] جو ٻيٽ، ميگاسٿينيز لاءِ اڻڄاتل نه هو. هن جي بيان موجب اهو ٻيٽ سون، موتين جي شڪار ۽ وڏي جسامت وارن هاٿين جي نسل جي ڪري مشهور هو.<ref name="Dutt1908"/> هن ٻيٽ کي '''تامراپرڻي''' (Tamraparni) سڏيو ويندو هو، جنهن جي معنيٰ «ٽامي جهڙن پنن وارو» آهي.<ref name="Dutt1908"/> == چندرگپت جي دور جو انتظامي نظام == چندرگپت پنهنجي حڪومتي دور ۾ سياسي ۽ معاشي سڌارا آندا. سندس سلطنت ۾ رستن، آبپاشي، صنعتن ۽ ٻين معاشي سرگرمين جي تنظيم بابت روايتون ملن ٿيون. ميگاسٿينيز پنهنجي بيان ۾ ان زماني جي انتظامي نظام بابت پڻ نهايت قيمتي معلومات ڏني آهي. هن موجب بادشاهه جا شهري، فوجي ۽ صوبائي عملدار الڳ الڳ ذميواريون نڀائيندا هئا.<ref name="Dutt1908"/> === شهري انتظام === بادشاهه جا '''شهري عملدار''' ڇهن جدا جدا جماعتن يا شعبن ۾ ورهايل هئا، جن مان هر هڪ کي مخصوص ذميواريون ڏنل هيون.<ref name="Dutt1908"/> * '''پهريون شعبو:''' صنعتن، هنرن ۽ ڪاريگريءَ جي نگراني ڪندو هو. * '''ٻيون شعبو:''' پرڏيهين ۽ مسافرن جي سارسنڀال ۽ سندن معاملن جي نگراني ڪندو هو. * '''ٽيون شعبو:''' ڄمڻ ۽ مرڻ جي واقعن بابت معلومات گڏ ڪندو ۽ محصول وصول ڪندو هو. * '''چوٿون شعبو:''' واپار ۽ تجارتي سرگرمين جي نگراني ڪندو هو. * '''پنجون شعبو:''' تيار ٿيندڙ شين، صنعتن جي پيداوار ۽ انهن جي وڪري جي نگراني ڪندو هو. * '''ڇهون شعبو:''' شين جي خريد ۽ وڪري جي معاملن تي محصول وصول ڪندو هو.<ref name="Dutt1908"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #bdcbd9;" |+ style="background:#416b48;color:white;padding:9px;" | شهري انتظام جا ڇهه شعبا ! style="background:#e0f0df;" | شعبو ! style="background:#e0f0df;" | بنيادي ذميواري |- | پهريون | صنعتون، هنر ۽ ڪاريگري |- | ٻيون | پرڏيهي ۽ مسافر |- | ٽيون | ڄمڻ، مرڻ ۽ لاڳاپيل محصول |- | چوٿون | واپار ۽ تجارت |- | پنجون | پيداوار ۽ تيار ٿيل شين جو وڪرو |- | ڇهون | وڪري جي معاملن تي محصول |} مٿين جدول ۾ ميگاسٿينيز جي بيان ڪيل شهري انتظام جي ڇهن شعبن جو خلاصو ڏنو ويو آهي.<ref name="Dutt1908"/> === فوجي انتظام === اهڙيءَ طرح بادشاهه جا '''فوجي عملدار''' پڻ ڇهن جدا جدا شعبن ۾ ورهايل هئا. انهن شعبن جي ذميواري فوج جي ڇهن حصن جي نگراني ڪرڻ هئي.<ref name="Dutt1908"/> * '''پهريون شعبو:''' بحري ٻيڙن ۽ جنگي بحري قوت جي نگراني ڪندو هو. * '''ٻيون شعبو:''' جنگي اوزارن ۽ مشينن جي آمدرفت لاءِ استعمال ٿيندڙ ڏاند گاڏين ۽ رسد جي انتظام جو ذميوار هو. * '''ٽيون شعبو:''' پيادل فوج جي نگراني ڪندو هو. * '''چوٿون شعبو:''' گهوڙي سوار فوج جي نگراني ڪندو هو. * '''پنجون شعبو:''' جنگي رٿن يا گاڏين جي نگراني ڪندو هو. * '''ڇهون شعبو:''' جنگي هاٿين جي دستن جي نگراني ڪندو هو.<ref name="Dutt1908"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b9cbd8;" |+ style="background:#79528d;color:white;padding:9px;" | موريا فوج جي انتظامي ورهاست ! style="background:#eee4f5;" | شعبو ! style="background:#eee4f5;" | فوجي حصو ! style="background:#eee4f5;" | ڪم |- | پهريون | بحري فوج | جنگي ٻيڙن جي نگراني |- | ٻيون | ڏاند گاڏيون ۽ رسد | جنگي مشينن ۽ سامان جي آمدرفت |- | ٽيون | پيادل فوج | پيادن جي تنظيم ۽ نگراني |- | چوٿون | گهوڙي سوار فوج | سوار دستن جي نگراني |- | پنجون | جنگي رٿ | رٿن جي فوجي تنظيم |- | ڇهون | جنگي هاٿي | هاٿين جي دستن جي نگراني |} هي فوجي ورهاست ميگاسٿينيز جي بيان موجب آهي.<ref name="Dutt1908"/> === صوبائي انتظام === بادشاهه جا '''صوبائي عملدار''' پڻ پنهنجون مخصوص ذميواريون ادا ڪندا هئا. اهي زراعت، آبپاشي ۽ ٻيلن جي نگراني ڪندا هئا؛ زمينن جي ماپ ۽ سروي ڪرائيندا هئا؛ ۽ آبپاشيءَ جي واهن جي پاڻيءَ کي روڪڻ يا ڇڏڻ وارن دروازن جو معائنو ڪندا هئا.<ref name="Dutt1908"/> اهي شڪارين جي همت افزائي ڪندا ۽ کين انعام ڏيندا هئا. ان کان سواءِ محصول گڏ ڪرڻ، ڳوٺاڻين صنعتن جي نگراني ڪرڻ ۽ رستا تعمير ڪرائڻ پڻ سندن ذميوارين ۾ شامل هو.<ref name="Dutt1908"/> === معاشي ۽ تعميراتي سرگرميون === چندرگپت بابت هڪ بيان موجب هن پنهنجي سلطنت ۾ روڊ رستا، مندر ۽ آبپاشيءَ جو نظام قائم ڪرايو، کاڻيون کوٽايون ۽ معاشي نظام کي مستحڪم بڻايو. هن جي دور ۾ مختلف مذهبي روايتن کي ترقي ڪرڻ جا موقعا مليا، جن ۾ ٻڌ مذهب، جين مذهب، آجيوڪ ۽ برهمڻي مذهبي روايتون شامل هيون.<ref>{{sfn|Obeyesekere|1980|pp=137–139 with footnote 3}}</ref> == زراعت، صنعت ۽ سماجي زندگي == ميگاسٿينيز هندستان جي ماڻهن جي خوشحال زرعي حالت ۽ سال ۾ ٻه ڀيرا فصل حاصل ڪرڻ واري نظام جو ذڪر ڪيو آهي. هن سون، قيمتي پٿرن ۽ زيورن جي ڪاريگريءَ ۾ سندن مهارت کي پڻ ساراهيو آهي.<ref name="Dutt1908"/> هن هندستان جي ماڻهن جي سادي زندگي، سندن شاندار مذهبي تقريبن ۽ علم حاصل ڪرڻ سان سندن گهري دلچسپيءَ جو پڻ بيان ڪيو آهي.<ref name="Dutt1908"/> === سماجي درجا === ميگاسٿينيز هندستان جي ماڻهن کي ستن سماجي طبقن ۾ ورهايل ڏٺو. روميش چندر دت انهن ستن طبقن کي هندو سماج جي چئن روايتي ورنن سان ملائي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref name="Dutt1908"/> دت جي تشريح موجب ميگاسٿينيز جا بيان ڪيل '''فيلسوف ۽ صلاحڪار'''، [[برهمڻ]] ۽ [[کشتري]] طبقن سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته '''هاري، ڌنار ۽ ڪاريگر'''، [[ويش]] ۽ [[شودر]] طبقن سان لاڳاپيل هئا.<ref name="Dutt1908"/> == هندستان جي ماڻهن جي اخلاق بابت ميگاسٿينيز جو بيان == آخر ۾ ميگاسٿينيز هندستان جي ماڻهن جي فطري سادگي، راست بازي ۽ سچائيءَ جي ساراهه ڪئي آهي. هن سندن رهڻي ڪهڻي ۽ اخلاقي روين بابت هيٺيون بيان ڏنو آهي:<ref name="Dutt1908"/> <blockquote> «اهي ماڻهو خوشيءَ سان زندگي گذارين ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن طور طريقا سادا ۽ خرچ محدود آهن. اهي مذهبي قربانين جي موقعن کان سواءِ شراب نٿا پيئن. سندن پيئڻ جي شيءِ جَوَن بدران چانورن مان تيار ڪيل هڪ مشروب آهي، ۽ سندن کاڌو گهڻو ڪري چانورن جي رٻ يا ڀت تي مشتمل هوندو آهي.» </blockquote> <ref name="Dutt1908"/> <blockquote> «سندن قانونن ۽ معاهدن جي سادگيءَ جو ثبوت هيءُ آهي ته اهي تمام گهٽ عدالتن ڏانهن رجوع ڪندا آهن. وٽن گروي رکيل شين ۽ امانتن بابت ڪيس ناهن ٿيندا. اهي نه مُهرن جا محتاج آهن ۽ نه شاهدن جا؛ بلڪه پنهنجون امانتون هڪ ٻئي وٽ رکن ٿا ۽ هڪ ٻئي تي ڀروسو ڪن ٿا.» </blockquote> <ref name="Dutt1908"/> <blockquote> «اهي عام طور پنهنجا گهر ۽ ملڪيتون بنا پهري جي ڇڏي ويندا آهن. اهي ڳالهيون ظاهر ڪن ٿيون ته انهن ۾ سنجيدگي ۽ سٺي سمجهه موجود آهي. اهي سچائي ۽ نيڪيءَ ٻنهي کي هڪجهڙي عزت ڏين ٿا.» </blockquote> <ref name="Dutt1908"/> == آخري زندگي، جين مذهب ۽ وفات == جين مذهب جي هڪ روايت مطابق چندرگپت پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ بادشاهت ڇڏي جين راهب بڻيو ۽ مرڻ گهڙيءَ تائين روزو رکڻ واري مذهبي عمل ذريعي [[ڪرناٽڪ]] ۾ وفات ڪيائين.{{sfn|Mookerji|1966|pp=40–41}} انهيءَ روايت جي بنياد تي اهو خيال پڻ ظاهر ڪيو ويو آهي ته جيڪڏهن اها روايت صحيح آهي ته پوءِ ممڪن آهي ته چندرگپت پنهنجي زندگيءَ جي پوئين دور ۾ دکن جا علائقا فتح ڪيا هجن. چندرگپت جي وفات جي تاريخ عام طور 297 ق.م ڄاڻائي وڃي ٿي.{{sfn|Singh|2016|p=331}} سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[بندوسر]] موريا سلطنت جو حڪمران ٿيو. == تاريخي ماخذن جي اهميت == چندرگپت موريا بابت تاريخي معلومات ڪيترن قسمن جي ماخذن مان ملي ٿي، جن ۾ يوناني ۽ رومي ليکڪن جا بيان، هندستاني مذهبي روايتون، سنسڪرت ادب ۽ جديد تاريخي تحقيق شامل آهن. [[ميگاسٿينيز]] جا بيان موريا دور جي سياسي ۽ انتظامي تاريخ بابت اهم آهن، پر انهن ۾ ڏنل انگن ۽ سماجي تشريحن کي ماخذن جي تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجي.<ref name="Arora1991"/> [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي بيان ۾ چندرگپت، سڪندر، پورس، يوڊامس ۽ ٻين مقدوني عملدارن جي لاڳاپن بابت ڪيترائي امڪاني تاريخي اندازا ڏنل آهن. انهن مان جن واقعن لاءِ «ممڪن آهي»، «ڀانئجي ٿو» يا «گمان غالب آهي» جهڙا لفظ استعمال ڪيا ويا آهن، تن کي قطعي تاريخي حقيقتن بدران تحقيقي امڪان طور سمجهڻ گهرجي.<ref name="LambrickSindh"/> == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چندر%20گپت%20موريا انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — چندر گپت موريا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Chandragupta_Maurya وڪيميڊيا ڪامنز تي چندرگپت موريا سان لاڳاپيل تصويرون] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:موريا گهراڻو]] [[زمرو:قديم هندستان]] [[زمرو:هندستان جا حڪمران]] lr9xcnrwx7a5dfbb000yzi70zt21soy 424080 424079 2026-10-21T14:16:03Z Intisar Ali 8681 424080 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|قديم هندستان ۾ موريا سلطنت جو باني ۽ پهريون شهنشاهه}} {{Infobox royalty | name = چندرگپت موريا | image = Chandragupt maurya Birla mandir 6 dec 2009 (31) (cropped).JPG | alt = چندرگپت موريا جي مورتي | caption = [[دهلي]] جي لڪشمي نارائڻ مندر ۾ چندرگپت موريا جي جديد مورتي | succession = [[موريا گهراڻو|موريا گهراڻي]] جو پهريون بادشاهه | reign = {{circa|321|297 BCE}}{{sfn|Singh|2016|p=331}} | coronation = لڳ ڀڳ 321 ق.م | predecessor = [[ڌان نند]] | successor = [[بندوسر]] (پٽ) | death_date = 297 ق.م{{sfn|Singh|2016|p=331}} | spouse = [[درڌار]] | issue = [[بندوسر]] | father = | mother = مورا (روايت موجب){{sfn|Singh|2016|p=330}} | religion = [[جين مذهب]] (آخري زندگيءَ بابت جين روايت موجب){{sfn|Mookerji|1966|pp=40–41}} }} '''چندرگپت موريا''' (انگريزي: ''Chandragupta Maurya''؛ حڪومتي دور: لڳ ڀڳ 321 ق.م کان 297 ق.م تائين) قديم هندستان ۾ [[موريا گهراڻو|موريا گهراڻي]] جي سلطنت جو باني هو.<ref name="SindhianaChandragupta">{{cite web |title=چندر گپت موريا |website=انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا |publisher=سنڌي لئنگئيج اٿارٽي |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چندر%20گپت%20موريا |language=sd |access-date=8 November 2021 }}</ref> هن ڏکڻ ايشيا ۾ هڪ تمام وڏي سلطنت قائم ڪئي. سندس مکيه وزير [[چاڻڪيا]] هو، جنهن کي [[ڪوٽليا]] (Kautilya) پڻ سڏيو ويندو آهي. هن پنهنجي حڪومتي دور ۾ وڏا سياسي ۽ معاشي سڌارا آندا. [[چندرگپت موريا]] جي حڪومت هيٺ پهريون ڀيرو سڄو اتر هندستان هڪ ئي حڪمران جي اقتدار هيٺ متحد ٿيو. انهيءَ ڪري سندس حڪومت جو دور هندستان جي تاريخ ۾ هڪ نئين عهد جي شروعات سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=22–24 |language=en }}</ref> == نالو == يوناني مؤرخن يوناني ٻوليءَ ۾ سندس نالو '''سينڊروڪوپٽوس''' (Sandrokoptos) اچاريو، جڏهن ته ٻين يوناني ۽ رومي ليکڪن کيس '''سينڊروڪوٽس''' (Sandrokottos) سڏيو.{{sfn|Raychaudhuri|1988|p=139}} لاطيني ٻوليءَ ۾ کيس '''اينڊروڪوٽس''' (Androcottus) سڏيو ويو.{{sfn|Thapar|2004|p=177}}<ref name="Arora1991">{{cite journal |last=Arora |first=U. P. |title=The Indika of Megasthenes — an Appraisal |journal=Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute |volume=72/73 |issue=1/4 |pages=307–329 |year=1991 |jstor=41694901 }}</ref> سنسڪرت ۾ کيس '''شري چندر'''، '''پائدمسن''' ۽ '''وريشال''' جي نالن سان پڻ سڏيو ويو آهي.{{sfn|Raychaudhuri|1988|p=139}} == خاندان ۽ نسل == چندرگپت جي خاندان جي اصل نسل ۽ سماجي حيثيت بابت مختلف ٻڌ، جين ۽ برهمڻي روايتون موجود آهن. هڪ روايت موجب سندس خاندان کشتري ذات جي هڪ شاخ سان تعلق رکندو هو. ٻڌ روايت مطابق سندس خاندان جو واسطو [[گوتم ٻڌ]] جي خانداني برادري [[شاڪيه]] سان هو.{{sfn|Mookerji|1966|p=13}} موجوده [[اوڌ]] جي پاسي واري [[ڪوسل]] جي بادشاهه [[ويروڌاڪ]] سندس خاندان جي ماڻهن کي پنهنجي علائقي مان نڪرڻ تي مجبور ڪيو. انهيءَ روايت موجب چندرگپت جا وڏا مورن واري علائقي ۾ وڃي آباد ٿيا. پالي ٻوليءَ ۾ مور کي '''مورا''' چيو ويندو آهي. انهيءَ بنياد تي سندس خاندان کي '''موريا''' سڏيو ويو، يعني مورن جي سرزمين جا رهواسي. هن خاندان جي حڪمرانيءَ جو مرڪزي شهر '''موريا نگر''' سڏجڻ لڳو.{{sfn|Mookerji|1966|p=13}} === جين روايت === جين مذهب جي هڪ روايت موجب چندرگپت جي ماءُ بابت بيان ''پاريششتاپروان'' يا ''اسٿاوراوليچرترا'' سان لاڳاپيل آهي. هن روايت ۾ سندس ماءُ کي شاهي مور پاليندڙ برادريءَ جي سردار جي نياڻي ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Mookerji|1966|p=14}} === پراڻن ۽ ٻين روايتن ۾ نسب === ڪجهه پراڻن ۾ موريا خاندان کي شودر ڄاڻايو ويو آهي.{{sfn|Mani|2005|p=77}} چندرگپت جي لقب '''وريشال''' جي معنيٰ شودر جو پٽ پڻ بيان ڪئي وئي آهي. انهيءَ نالي جي بنياد تي ڪجهه ليکڪن موريا خاندان کي شودرن سان منسوب ڪيو آهي. ارڙهين صديءَ ۾ سنسڪرت ڊرامي ''[[مدرا راڪشس]]'' تي تبصرو ڪندڙ ڍنڊيراج موجب چندرگپت جي پيءُ جو نالو '''مورھا''' ۽ سندس ڏاڏو '''سراواٿ سڌي''' هو. سندس ڏاڏي راڻي '''مورا''' هئي، جيڪا '''وريشال''' جي ڌيءَ هئي، جنهن کي شودر ڄاڻايو ويو آهي. انهيءَ بيان موجب چندرگپت جي پيءُ جا ناناڻا شودر هئا. نندا نالي نو بادشاهه پڻ سراواٿ سڌي جا پٽ هئا، پر اهي کشتري ذات سان تعلق رکندڙ وڏي راڻي '''سنندا''' مان ڄاول هئا.{{sfn|Mookerji|1966|pp=11-12}} سراواٿ سڌي بادشاهه پنهنجي فوج کي سنڀالڻ لاءِ پٽ موريا جي چونڊ ڪئي، پر نند ڀائرن موريا ۽ سندس پٽن کي قتل ڪري ڇڏيو. چندرگپت، جنهن کي چندر پڻ چيو ويو، بچي ڀڄي ويو ۽ پوءِ نند ڀائرن جو مخالف بڻيو.{{sfn|Mookerji|1966|p=12}} اهي سڀ بيان مختلف مذهبي ۽ ادبي روايتن سان تعلق رکن ٿا؛ انهن مان ڪنهن هڪ کي چندرگپت جي نسب بابت قطعي تاريخي ثبوت سمجهڻ مناسب ناهي. == اقتدار تائين پهچڻ ۽ نند گهراڻي جو خاتمو == چندرگپت جي سياسي عروج جو تعلق [[مگڌ]] جي [[نند گهراڻو|نند گهراڻي]] جي خاتمي ۽ موريا سلطنت جي قيام سان هو. هن جي سياسي جدوجهد ۾ [[چاڻڪيا]] يا ڪوٽليا جي ڪردار جو ذڪر هندستاني روايتن ۾ وڏي اهميت سان ڪيو وڃي ٿو. === ايڇ. ٽي. لئمبرڪ مطابق === [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] مطابق چندرگپت موريا گنگا نديءَ تي قائم مگڌ بادشاهت جي نند راجا جو جنرل هو، جنهن پنهنجي آقا خلاف بغاوت ڪئي. سندس اها ڪوشش ناڪام ثابت ٿي. انهيءَ عرصي دوران، معلوم ٿئي ٿو ته سندس ملاقات [[سڪندر اعظم]] سان ٿي. سڪندر هن کان سواءِ [[پورس]] ۽ فيگيلاس کان پڻ اڀرندي پاسي وارن ملڪن بابت معلومات حاصل ڪئي. سڪندر کي ٻڌايو ويو ته اڀرندي پاسي جي پراسائي ۽ گانگردائي علائقن جو حڪمران هڪ بيڪار غاصب هو، جنهن پنهنجي حقيقي ۽ اصلوڪي حڪمران کي سندس بداخلاق راڻيءَ جي مرضيءَ سان قتل ڪري تخت تي قبضو ڪيو هو. راجا موجب اهڙي غاصب کي آسانيءَ سان شڪست ڏئي سگهبي، ڇاڪاڻ ته سندس رعيت هن کان متنفر هئي.<ref name="PlutarchCurtiusDiodorus">پلوٽارچ، ''Lives''، ترجمو لينگ هارن، 1875ع جو ڇاپو، ص 750؛ ڪرٽيئس، IX.2؛ ڊيئوڊورس، XCIII.</ref> ٿي سگهي ٿو ته سڪندر [[بياس ندي]] جي ڪناري تي قائم پنهنجي ڇانوڻيءَ ۾ لشڪر کي گنگا نديءَ جي هيٺاهين علائقي جي مهم بابت جيڪو دل کي خوش ڪندڙ بيان ڏنو هو، اهو راجا جي ٻڌايل ڳالهين کان متاثر ٿيڻ جو نتيجو هجي.<ref name="LambrickSindh">{{cite book |last=Lambrick |first=H. T. |title=سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ |volume=2 |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |edition=ٻيو |year=1990 |orig-year=1984 |language=sd }}</ref> === نند راجا جي شڪست === ڀانئجي ٿو ته چندرگپت ڪجهه سالن کان پوءِ، گهڻو ڪري پورس سان اتحاد ڪري، نند راجا کي شڪست ڏني ۽ سندس بادشاهت تي قبضو ڪيو. ''مدرا راڪشس'' نالي ڊرامي ۾ بيان ٿيل روايت موجب چندرگپت کي همٿائيندڙ چانڪيا سندس مکيه اتحادي '''پرواتڪا''' کي قتل ڪيو، جيڪو پنجاب جي نيم پهاڙي علائقي جو حڪمران هو.<ref name="CambridgeHistoryIndia">''The Cambridge History of India''، جلد 1، صفحا 47–48 جي حوالي سان ڏنل بيان؛ اصل مسودي ۾ صفحن جي ترتيب «2-1 47» درج آهي، جنهن جي تصديق گهربل آهي.</ref> گمان ظاهر ڪيو ويو آهي ته اهو پرواتڪا خود پورس هو. پر يوناني بيان موجب پورس کي '''يوڊامس''' (Eudemus) دغا ڪري قتل ڪيو هو. سڪندر يوڊامس کي پورس سان گڏ ڏکڻ پنجاب جو وائيسراءِ مقرر ڪيو هو. يوڊامس جو نالو شهنشاهت جي بابل واري نئين تنظيم يا بعد ۾ تري پاراديسس واري ورهاڱي جي بيانن ۾ نظر نٿو اچي، پر ائين معلوم ٿئي ٿو ته هو اتر هندستان ۾ مقرر قابض فوج جو ڪمانڊر رهيو.<ref name="LambrickSindh"/> === مقدوني عملدار ۽ اتر اولهه هندستان === 321 ق.م تائين '''پيٿان''' ڏاکڻي علائقي جو حاڪم ۽ فوجي اعليٰ ڪمانڊر رهيو.<ref name="DiodorusTarn">ڊيئوڊورس، XIX، 80.14؛ ڀيٽيو: ٽارن، ''Alexander''، جلد 2، ص 310.</ref> تري پاراديسس واري نئين انتظامي تنظيم هيٺ کيس [[گنڌارا]] جو گورنر مقرر ڪيو ويو. اهو علائقو فليپس جي صوبي جو حصو هو ۽ عارضي طور [[ٽيڪسيلا]] جي راجا جي ماتحت رکيو ويو، جيڪو پنهنجي اصلوڪي بادشاهت تي برقرار رهيو. ٿي سگهي ٿو ته مگڌ خلاف مهم ۾ پورس ۽ چندرگپت سان گڏ يوڊامس پڻ حصو ورتو هجي. ممڪن آهي ته نند راجا کي جزوي طور يورپي ڀاڙيتو فوجين جي هٿان شڪست ملي هجي. جيڪڏهن ائين ٿيو هو ته پوءِ ايندڙ واقعا شايد مال غنيمت جي ورڇ بابت اختلافن جو نتيجو هئا.<ref name="LambrickSindh"/> يوڊامس پورس کي قتل ڪرڻ کان پوءِ سندس جنگي هاٿين تي قبضو ڪيو ۽ جيڪي فوجون گڏ ڪري سگهيو، سي ساڻ کڻي اولهه طرف هلندڙ جنگ ۾ حصو وٺڻ لاءِ روانو ٿيو. اها جنگ اڀرندي صوبن جي ماتحت حڪمرانن ۽ ميديا جي حاڪم جي وچ ۾ هئي، جنهن شهنشاهت جي مرڪزي نظام کان بغاوت ڪري پنهنجي خودمختياريءَ جي دعويٰ ڪئي هئي. يوڊامس جنگ جي ميدان ڏانهن ويندي پيٿان جي صوبي گنڌارا مان گذريو، جتي ٻنهي جي ملاقات ٿيڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. ان کان جلد پوءِ پيٿان پڻ ايران ۾ هلندڙ جنگ ۾ حصو وٺڻ لاءِ پنهنجي رياست جي حڪمراني ڇڏي روانو ٿيو. سندس پٺيان ڪو جانشين مقرر نه ڪيو ويو. انهن حالتن مان اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته مقدونين لاءِ هندستان ۾ وڌيڪ عرصو پنهنجو اقتدار قائم رکڻ انتهائي ڏکيو ٿي ويو هو.<ref name="LambrickSindh"/> مقدوني حڪمران اڃا شهنشاهت جي جانشينيءَ جو مسئلو حل ڪري نه سگهيا هئا ۽ انهيءَ مسئلي تي پنهنجين گهرو جنگين ۾ مصروف هئا. ان وقت ڪجهه يوناني ۽ مقدوني نوآبادڪار اتر اولهه هندستان، خاص طور نيڪايا ۽ بيوسيفالا نالي شهرن ۾ رهندا هئا، جڏهن چندرگپت پنهنجي اقتدار کي [[سنڌو ماٿري]] تائين وڌائي رهيو هو. ممڪن آهي ته انهن چندرگپت جي مزاحمت ڪئي هجي، ڇاڪاڻ ته هڪ قديم بيان موجب سندن ڪيترائي عملدار چندرگپت جي هٿان مارجي ويا هئا.<ref name="JustinPhilippic">جسٽن، ''Historiae Philippicae''، XV.4.</ref><ref name="LambrickSindh"/> == موريا سلطنت جو قيام ۽ توسيع == چندرگپت جي حڪومت هيٺ اتر هندستان جا وسيع علائقا هڪ مرڪزي سياسي اقتدار هيٺ آيا. روميش چندر دت جي بيان موجب چندرگپت جو دور هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هڪ نئين عهد جي شروعات هو، ڇاڪاڻ ته اتر هندستان جي اتحاد کي ان دور جي وڏي خصوصيت طور ڏٺو ويو آهي.<ref name="Dutt1908"/> == چندرگپت ۽ هندستان بابت يوناني بيان == يوناني سفير ۽ مؤرخ [[ميگاسٿينيز]] (Megasthenes) پنج سال هندستان ۾ رهيو هو. هن پنهنجي مشاهدي جي بنياد تي هندستان بابت هڪ نهايت قيمتي احوال ڇڏيو آهي، جنهن ۾ ان دور جي سياسي، سماجي ۽ انتظامي حالتن جو بيان ملي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> ميگاسٿينيز جي هندستان بابت لکيل بيانن کي قديم هندستان جي سياسي جاگرافي، انتظامي سرشتي، معاشي زندگي ۽ سماجي روايتن جي مطالعي لاءِ اهم تاريخي مواد سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Arora1991"/> === هندستان جون بادشاهتون ۽ قومون === ان زماني ۾ [[مگڌ]] جا ماڻهو هندستان جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور قوم هئا. سندن حڪومت [[پنجاب]] کان وٺي اوڀر [[بهار]] تائين پکڙيل هئي. ان کان وڌيڪ اوڀر طرف [[بنگال]] ۽ [[اوڙيسا]] جا علائقا مختلف بادشاهتن ۾ ورهايل هئا.<ref name="Dutt1908"/> سامونڊي ڪناري واري علائقي کي [[ڪلنگا]] سڏيو ويندو هو. ڪلنگا جي بادشاهه جي گاديءَ جو هنڌ '''پاٿاليس''' (Pathalis) هو. سندس فوج ۾ 60,000 پيادا سپاهي، 1,000 گهوڙي سوار ۽ 700 جنگي هاٿي شامل هئا.<ref name="Dutt1908"/> [[گنگا ندي]] ۾ هڪ وڏو ٻيٽ هو، جتي '''مڌيه ڪلنگا''' (Madhya Kalingas) جا ماڻهو رهندا هئا. انهن کان اڳتي ٻيا به طاقتور قبيلا آباد هئا.<ref name="Dutt1908"/> ڏکڻ طرف [[آنڌرا]] جي ماڻهن اڳ ئي هڪ طاقتور سلطنت قائم ڪري ورتي هئي، جيڪا [[نرمدا ندي]] کان ڏکڻ طرف پکڙيل هئي. ميگاسٿينيز موجب آنڌرن وٽ ديوارن سان محفوظ ٽيهه شهر ۽ ڪيترائي ڳوٺ موجود هئا.<ref name="Dutt1908"/> اولهه طرف [[راجپوتانا]] اڃا اهڙن قبيلن جو مسڪن هو، جن کي ميگاسٿينيز جي بيان ۾ جهنگلي قبيلا سڏيو ويو آهي. ٻئي طرف [[گجرات]] ۾ '''سوراشٽر''' (Saurashtras) جا ماڻهو هڪ طاقتور قوم هئا. سامونڊي ڪناري تي واقع سندن گاديءَ جو هنڌ بحري واپار جو هڪ وڏو مرڪز هو. سندن فوج ۾ 150,000 پيادا سپاهي، 5,000 گهوڙي سوار ۽ 1,600 جنگي هاٿي شامل هئا.<ref name="Dutt1908"/> === قديم هندستان جي سياسي ۽ فوجي قوتن جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b8c9d8;" |+ style="background:#305d7b;color:white;padding:10px;" | ميگاسٿينيز جي بيان موجب هندستان جون اهم سياسي قوتون ! style="background:#deecf5;" | علائقو يا قوم ! style="background:#deecf5;" | سياسي ۽ جاگرافيائي حيثيت ! style="background:#deecf5;" | فوجي يا انتظامي معلومات |- | style="background:#e8f2ff;" | '''مگڌ''' | پنجاب کان اوڀر بهار تائين پکڙيل طاقتور حڪومت | اتر هندستان جي اهم سياسي قوت |- | style="background:#fff0d9;" | '''ڪلنگا''' | اوڀر هندستان جو سامونڊي ڪنارو؛ گاديءَ جو هنڌ پاٿاليس | 60,000 پيادا، 1,000 گهوڙي سوار ۽ 700 هاٿي |- | style="background:#e8f5e9;" | '''مڌيه ڪلنگا''' | گنگا نديءَ جي هڪ وڏي ٻيٽ تي آباد | ان کان اڳتي ٻيا طاقتور قبيلا |- | style="background:#f1e9fa;" | '''آنڌرا''' | نرمدا کان ڏکڻ طرف پکڙيل سلطنت | 30 ديوارن سان محفوظ شهر ۽ ڪيترائي ڳوٺ |- | style="background:#fff0d9;" | '''سوراشٽر''' | گجرات جو طاقتور علائقو ۽ سامونڊي واپار جو مرڪز | 150,000 پيادا، 5,000 گهوڙي سوار ۽ 1,600 هاٿي |- | style="background:#e8f2ff;" | '''راجپوتانا''' | اولهه هندستان جو علائقو | ميگاسٿينيز جي بيان ۾ مختلف قبيلن جو مسڪن |} هي انگ ۽ بيان روميش چندر دت جي پيش ڪيل يوناني احوال سان منسوب آهن؛ انهن کي جديد تاريخي تحقيق سان قطعي طور ثابت ٿيل انگ نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> === سيلون يا تامراپرڻي === [[سيلون]]، يعني موجوده [[سري لنڪا]] جو ٻيٽ، ميگاسٿينيز لاءِ اڻڄاتل نه هو. هن جي بيان موجب اهو ٻيٽ سون، موتين جي شڪار ۽ وڏي جسامت وارن هاٿين جي نسل جي ڪري مشهور هو.<ref name="Dutt1908"/> هن ٻيٽ کي '''تامراپرڻي''' (Tamraparni) سڏيو ويندو هو، جنهن جي معنيٰ «ٽامي جهڙن پنن وارو» آهي.<ref name="Dutt1908"/> == چندرگپت جي دور جو انتظامي نظام == چندرگپت پنهنجي حڪومتي دور ۾ سياسي ۽ معاشي سڌارا آندا. سندس سلطنت ۾ رستن، آبپاشي، صنعتن ۽ ٻين معاشي سرگرمين جي تنظيم بابت روايتون ملن ٿيون. ميگاسٿينيز پنهنجي بيان ۾ ان زماني جي انتظامي نظام بابت پڻ نهايت قيمتي معلومات ڏني آهي. هن موجب بادشاهه جا شهري، فوجي ۽ صوبائي عملدار الڳ الڳ ذميواريون نڀائيندا هئا.<ref name="Dutt1908"/> === شهري انتظام === بادشاهه جا '''شهري عملدار''' ڇهن جدا جدا جماعتن يا شعبن ۾ ورهايل هئا، جن مان هر هڪ کي مخصوص ذميواريون ڏنل هيون.<ref name="Dutt1908"/> * '''پهريون شعبو:''' صنعتن، هنرن ۽ ڪاريگريءَ جي نگراني ڪندو هو. * '''ٻيون شعبو:''' پرڏيهين ۽ مسافرن جي سارسنڀال ۽ سندن معاملن جي نگراني ڪندو هو. * '''ٽيون شعبو:''' ڄمڻ ۽ مرڻ جي واقعن بابت معلومات گڏ ڪندو ۽ محصول وصول ڪندو هو. * '''چوٿون شعبو:''' واپار ۽ تجارتي سرگرمين جي نگراني ڪندو هو. * '''پنجون شعبو:''' تيار ٿيندڙ شين، صنعتن جي پيداوار ۽ انهن جي وڪري جي نگراني ڪندو هو. * '''ڇهون شعبو:''' شين جي خريد ۽ وڪري جي معاملن تي محصول وصول ڪندو هو.<ref name="Dutt1908"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #bdcbd9;" |+ style="background:#416b48;color:white;padding:9px;" | شهري انتظام جا ڇهه شعبا ! style="background:#e0f0df;" | شعبو ! style="background:#e0f0df;" | بنيادي ذميواري |- | پهريون | صنعتون، هنر ۽ ڪاريگري |- | ٻيون | پرڏيهي ۽ مسافر |- | ٽيون | ڄمڻ، مرڻ ۽ لاڳاپيل محصول |- | چوٿون | واپار ۽ تجارت |- | پنجون | پيداوار ۽ تيار ٿيل شين جو وڪرو |- | ڇهون | وڪري جي معاملن تي محصول |} مٿين جدول ۾ ميگاسٿينيز جي بيان ڪيل شهري انتظام جي ڇهن شعبن جو خلاصو ڏنو ويو آهي.<ref name="Dutt1908"/> === فوجي انتظام === اهڙيءَ طرح بادشاهه جا '''فوجي عملدار''' پڻ ڇهن جدا جدا شعبن ۾ ورهايل هئا. انهن شعبن جي ذميواري فوج جي ڇهن حصن جي نگراني ڪرڻ هئي.<ref name="Dutt1908"/> * '''پهريون شعبو:''' بحري ٻيڙن ۽ جنگي بحري قوت جي نگراني ڪندو هو. * '''ٻيون شعبو:''' جنگي اوزارن ۽ مشينن جي آمدرفت لاءِ استعمال ٿيندڙ ڏاند گاڏين ۽ رسد جي انتظام جو ذميوار هو. * '''ٽيون شعبو:''' پيادل فوج جي نگراني ڪندو هو. * '''چوٿون شعبو:''' گهوڙي سوار فوج جي نگراني ڪندو هو. * '''پنجون شعبو:''' جنگي رٿن يا گاڏين جي نگراني ڪندو هو. * '''ڇهون شعبو:''' جنگي هاٿين جي دستن جي نگراني ڪندو هو.<ref name="Dutt1908"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b9cbd8;" |+ style="background:#79528d;color:white;padding:9px;" | موريا فوج جي انتظامي ورهاست ! style="background:#eee4f5;" | شعبو ! style="background:#eee4f5;" | فوجي حصو ! style="background:#eee4f5;" | ڪم |- | پهريون | بحري فوج | جنگي ٻيڙن جي نگراني |- | ٻيون | ڏاند گاڏيون ۽ رسد | جنگي مشينن ۽ سامان جي آمدرفت |- | ٽيون | پيادل فوج | پيادن جي تنظيم ۽ نگراني |- | چوٿون | گهوڙي سوار فوج | سوار دستن جي نگراني |- | پنجون | جنگي رٿ | رٿن جي فوجي تنظيم |- | ڇهون | جنگي هاٿي | هاٿين جي دستن جي نگراني |} هي فوجي ورهاست ميگاسٿينيز جي بيان موجب آهي.<ref name="Dutt1908"/> === صوبائي انتظام === بادشاهه جا '''صوبائي عملدار''' پڻ پنهنجون مخصوص ذميواريون ادا ڪندا هئا. اهي زراعت، آبپاشي ۽ ٻيلن جي نگراني ڪندا هئا؛ زمينن جي ماپ ۽ سروي ڪرائيندا هئا؛ ۽ آبپاشيءَ جي واهن جي پاڻيءَ کي روڪڻ يا ڇڏڻ وارن دروازن جو معائنو ڪندا هئا.<ref name="Dutt1908"/> اهي شڪارين جي همت افزائي ڪندا ۽ کين انعام ڏيندا هئا. ان کان سواءِ محصول گڏ ڪرڻ، ڳوٺاڻين صنعتن جي نگراني ڪرڻ ۽ رستا تعمير ڪرائڻ پڻ سندن ذميوارين ۾ شامل هو.<ref name="Dutt1908"/> === معاشي ۽ تعميراتي سرگرميون === چندرگپت بابت هڪ بيان موجب هن پنهنجي سلطنت ۾ روڊ رستا، مندر ۽ آبپاشيءَ جو نظام قائم ڪرايو، کاڻيون کوٽايون ۽ معاشي نظام کي مستحڪم بڻايو. هن جي دور ۾ مختلف مذهبي روايتن کي ترقي ڪرڻ جا موقعا مليا، جن ۾ ٻڌ مذهب، جين مذهب، آجيوڪ ۽ برهمڻي مذهبي روايتون شامل هيون.<ref>{{sfn|Obeyesekere|1980|pp=137–139 with footnote 3}}</ref> == زراعت، صنعت ۽ سماجي زندگي == ميگاسٿينيز هندستان جي ماڻهن جي خوشحال زرعي حالت ۽ سال ۾ ٻه ڀيرا فصل حاصل ڪرڻ واري نظام جو ذڪر ڪيو آهي. هن سون، قيمتي پٿرن ۽ زيورن جي ڪاريگريءَ ۾ سندن مهارت کي پڻ ساراهيو آهي.<ref name="Dutt1908"/> هن هندستان جي ماڻهن جي سادي زندگي، سندن شاندار مذهبي تقريبن ۽ علم حاصل ڪرڻ سان سندن گهري دلچسپيءَ جو پڻ بيان ڪيو آهي.<ref name="Dutt1908"/> === سماجي درجا === ميگاسٿينيز هندستان جي ماڻهن کي ستن سماجي طبقن ۾ ورهايل ڏٺو. روميش چندر دت انهن ستن طبقن کي هندو سماج جي چئن روايتي ورنن سان ملائي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.<ref name="Dutt1908"/> دت جي تشريح موجب ميگاسٿينيز جا بيان ڪيل '''فيلسوف ۽ صلاحڪار'''، [[برهمڻ]] ۽ [[کشتري]] طبقن سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته '''هاري، ڌنار ۽ ڪاريگر'''، [[ويش]] ۽ [[شودر]] طبقن سان لاڳاپيل هئا.<ref name="Dutt1908"/> == هندستان جي ماڻهن جي اخلاق بابت ميگاسٿينيز جو بيان == آخر ۾ ميگاسٿينيز هندستان جي ماڻهن جي فطري سادگي، راست بازي ۽ سچائيءَ جي ساراهه ڪئي آهي. هن سندن رهڻي ڪهڻي ۽ اخلاقي روين بابت هيٺيون بيان ڏنو آهي:<ref name="Dutt1908"/> <blockquote> «اهي ماڻهو خوشيءَ سان زندگي گذارين ٿا، ڇاڪاڻ ته سندن طور طريقا سادا ۽ خرچ محدود آهن. اهي مذهبي قربانين جي موقعن کان سواءِ شراب نٿا پيئن. سندن پيئڻ جي شيءِ جَوَن بدران چانورن مان تيار ڪيل هڪ مشروب آهي، ۽ سندن کاڌو گهڻو ڪري چانورن جي رٻ يا ڀت تي مشتمل هوندو آهي.» </blockquote> <ref name="Dutt1908"/> <blockquote> «سندن قانونن ۽ معاهدن جي سادگيءَ جو ثبوت هيءُ آهي ته اهي تمام گهٽ عدالتن ڏانهن رجوع ڪندا آهن. وٽن گروي رکيل شين ۽ امانتن بابت ڪيس ناهن ٿيندا. اهي نه مُهرن جا محتاج آهن ۽ نه شاهدن جا؛ بلڪه پنهنجون امانتون هڪ ٻئي وٽ رکن ٿا ۽ هڪ ٻئي تي ڀروسو ڪن ٿا.» </blockquote> <ref name="Dutt1908"/> <blockquote> «اهي عام طور پنهنجا گهر ۽ ملڪيتون بنا پهري جي ڇڏي ويندا آهن. اهي ڳالهيون ظاهر ڪن ٿيون ته انهن ۾ سنجيدگي ۽ سٺي سمجهه موجود آهي. اهي سچائي ۽ نيڪيءَ ٻنهي کي هڪجهڙي عزت ڏين ٿا.» </blockquote> <ref name="Dutt1908"/> == آخري زندگي، جين مذهب ۽ وفات == جين مذهب جي هڪ روايت مطابق چندرگپت پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ بادشاهت ڇڏي جين راهب بڻيو ۽ مرڻ گهڙيءَ تائين روزو رکڻ واري مذهبي عمل ذريعي [[ڪرناٽڪ]] ۾ وفات ڪيائين.{{sfn|Mookerji|1966|pp=40–41}} انهيءَ روايت جي بنياد تي اهو خيال پڻ ظاهر ڪيو ويو آهي ته جيڪڏهن اها روايت صحيح آهي ته پوءِ ممڪن آهي ته چندرگپت پنهنجي زندگيءَ جي پوئين دور ۾ دکن جا علائقا فتح ڪيا هجن. چندرگپت جي وفات جي تاريخ عام طور 297 ق.م ڄاڻائي وڃي ٿي.{{sfn|Singh|2016|p=331}} سندس وفات کان پوءِ سندس پٽ [[بندوسر]] موريا سلطنت جو حڪمران ٿيو. == تاريخي ماخذن جي اهميت == چندرگپت موريا بابت تاريخي معلومات ڪيترن قسمن جي ماخذن مان ملي ٿي، جن ۾ يوناني ۽ رومي ليکڪن جا بيان، هندستاني مذهبي روايتون، سنسڪرت ادب ۽ جديد تاريخي تحقيق شامل آهن. [[ميگاسٿينيز]] جا بيان موريا دور جي سياسي ۽ انتظامي تاريخ بابت اهم آهن، پر انهن ۾ ڏنل انگن ۽ سماجي تشريحن کي ماخذن جي تاريخي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجي.<ref name="Arora1991"/> [[ايڇ. ٽي. لئمبرڪ]] جي بيان ۾ چندرگپت، سڪندر، پورس، يوڊامس ۽ ٻين مقدوني عملدارن جي لاڳاپن بابت ڪيترائي امڪاني تاريخي اندازا ڏنل آهن. انهن مان جن واقعن لاءِ «ممڪن آهي»، «ڀانئجي ٿو» يا «گمان غالب آهي» جهڙا لفظ استعمال ڪيا ويا آهن، تن کي قطعي تاريخي حقيقتن بدران تحقيقي امڪان طور سمجهڻ گهرجي.<ref name="LambrickSindh"/> == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چندر%20گپت%20موريا انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا — چندر گپت موريا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Chandragupta_Maurya وڪيميڊيا ڪامنز تي چندرگپت موريا سان لاڳاپيل تصويرون] [[زمرو:شخصيتون]] [[زمرو:موريا گهراڻو]] [[زمرو:قديم هندستان]] [[زمرو:هندستان جا حڪمران]] 2qubqyqk2oqn5cqm0dhzmoyc3uaf44p 0 49389 424299 423694 2026-10-22T10:58:41Z Memon2025 21315 424299 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه ايشيا ۾ ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = رياست فلسطين | native_name = {{lang|ar|دولة فلسطين}} | common_name = فلسطين | image_flag = Flag of Palestine.svg | image_coat = Coat of arms of Palestine.svg | symbol_type = قومي نشان | image_map = Palestine (orthographic projection).png | map_caption = دنيا ۾ فلسطين جو مقام | national_anthem = {{lang|ar|فدائي}}<br />''فدائي'' ("ويڙهاڪ") | status = [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جا مبصر|گڏيل قومن جي غير ميمبر مبصر رياست]]؛ فلسطيني علائقا اسرائيلي قبضي هيٺ | capital = [[يروشلم]] {{small|(اعلان ڪيل؛ محدود بين الاقوامي سڃاڻپ)}} | admin_center = [[رام الله]] {{small|(عملي انتظامي مرڪز)}} | largest_city = [[غزه شهر]] {{small|(2023ع کان اڳ؛ موجوده حالت تبديل ٿيندڙ)}} | official_languages = [[عربي ٻولي|عربي]] | demonym = [[فلسطيني]] | religion = [[اسلام]] {{small|(اڪثريتي)}} | government_type = عارضي حڪومت هيٺ وحداني نيم صدارتي جمهوريه | leader_title1 = صدر | leader_name1 = [[محمود عباس]] | leader_title2 = نائب صدر | leader_name2 = [[حسين الشيخ]] | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = [[محمد مصطفى (فلسطيني سياستدان)|محمد مصطفى]] | legislature = [[فلسطيني قانون ساز ڪائونسل]] | sovereignty_type = قيام | established_event1 = [[فلسطين جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] | established_date1 = 15 نومبر 1988ع | established_event2 = گڏيل قومن ۾ غير ميمبر مبصر رياست جو درجو | established_date2 = 29 نومبر 2012ع | area_km2 = 6020 | area_sq_mi = 2320 | percent_water = 3.5 | population_estimate = 5,483,450 | population_estimate_year = 2023ع | population_density_km2 = 731 | GDP_PPP = 36.391 ارب آمريڪي ڊالر | GDP_PPP_year = 2023ع | GDP_PPP_per_capita = 6,642 آمريڪي ڊالر | GDP_nominal = 18.109 ارب آمريڪي ڊالر | GDP_nominal_year = 2023ع | GDP_nominal_per_capita = 3,464 آمريڪي ڊالر | Gini = 33.7 | Gini_year = 2016ع | HDI = 0.674 | HDI_year = 2023ع | HDI_rank = 133هون | currency = [[اسرائيلي نئون شيڪل]]، [[اردني دينار]]، [[مصري پائونڊ]] | time_zone = [[فلسطين معياري وقت]] | utc_offset = +2 | utc_offset_DST = +3 | calling_code = +970، +972 | iso3166code = PS | cctld = [[.ps]] }} '''فلسطين'''، سرڪاري طور '''رياست فلسطين'''،{{ٻيا نالا|انگريزي=State of Palestine|عربي=دولة فلسطين}} [[اولهه ايشيا]] جي ڏاکڻي [[شام (خطو)|شام]] واري علائقي ۾ هڪ ملڪ آهي. ان ۾ [[اولهه ڪنارو]]، جنهن ۾ [[اوڀر يروشلم]] پڻ شامل آهي، ۽ [[غزه پٽي]] شامل آهن. گڏيل قومون انهن علائقن کي مجموعي طور '''[[قبضي هيٺ فلسطيني علائقو]]''' قرار ڏين ٿيون. اولهه ڪنارو اوڀر ۾ [[اردن]] سان سرحد رکي ٿو، جڏهن تہ غزه پٽي جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[مصر]] واقع آهي؛ ٻنهي علائقن جون باقي وڏيون زميني سرحدون [[اسرائيل]] سان ملن ٿيون. فلسطين جي ڪل زميني ايراضي لڳ ڀڳ 6,020 چورس ڪلوميٽر (2,320 چورس ميل) آهي ۽ ان جي آبادي پنجاهه لکن کان وڌيڪ آهي. فلسطين [[يروشلم]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏئي ٿو، جڏهن تہ [[رام الله]] عملي طور فلسطيني حڪومت جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي جنگ ۽ وڏي پيماني واري بي دخليءَ کان اڳ [[غزه شهر]] فلسطين جو سڀ کان وڏو شهر هو. فلسطين جو خطو ايشيا، آفريڪا ۽ [[رومي سمنڊ]] جي دنيا جي وچ ۾ تاريخي سنگم تي واقع آهي. ان ڪري قديم زماني کان جديد دور تائين هي علائقو مختلف سلطنتن، قومن ۽ آباديائي تبديلين مان گذريو آهي. [[يروشلم]]، [[بيت لحم]]، [[الخليل]] ۽ ٻين تاريخي ماڳن سبب فلسطين [[يهوديت]]، [[عيسائيت]] ۽ [[اسلام]] لاءِ وڏي مذهبي اهميت رکي ٿو. موجوده [[اسرائيلي-فلسطيني تڪرار]] جون جديد پاڙون 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[صهيونيت|صهيوني تحريڪ]] جي عروج ۽ عثماني فلسطين ڏانهن وڌندڙ يهودي لڏپلاڻ سان ڳنڍيل آهن. [[پهرين عالمي جنگ]] دوران برطانوي فوجن [[عثماني سلطنت]] کان فلسطين تي قبضو ڪيو ۽ جنگ کان پوءِ [[قومن جي انجمن]] جي اختيار هيٺ [[برطانوي مينڊيٽ فلسطين]] قائم ٿيو. برطانوي دور ۾ يهودي لڏپلاڻ، زمين جي ملڪيت، قومي خودمختياري ۽ سياسي نمائندگيءَ بابت فلسطيني عربن ۽ يهودي برادريءَ وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌندي وئي. 1947ع ۾ [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]] فلسطين جي ورهاڱي جو منصوبو منظور ڪيو، جنهن ۾ هڪ عرب رياست، هڪ يهودي رياست ۽ يروشلم لاءِ خاص بين الاقوامي انتظام تجويز ڪيو ويو. يهودي ايجنسي منصوبي کي قبول ڪيو، جڏهن تہ فلسطيني عرب قيادت ۽ عرب رياستن ان کي رد ڪيو. ان کان پوءِ گهرو ويڙهه شروع ٿي ۽ تجويز ڪيل ورهاڱي وارو منصوبو پنهنجي اصل صورت ۾ لاڳو نه ٿي سگهيو. 1948ع جي [[فلسطين جنگ]] دوران فلسطيني عرب آباديءَ جو وڏو حصو پنهنجن گهرن مان ڀڄڻ يا بي دخل ٿيڻ تي مجبور ٿيو ۽ [[اسرائيل]] قائم ٿيو. فلسطيني هن وڏي پيماني واري بي دخلي، ڳوٺن جي تباهي ۽ سماجي انتشار کي '''[[نڪبه]]''' ("آفت" يا "تباهي") جي نالي سان ياد ڪن ٿا. جنگ کان پوءِ [[اولهه ڪنارو]] اردن جي قبضي ۽ پوءِ الحاق هيٺ آيو، جڏهن تہ [[غزه پٽي]] مصر جي انتظام هيٺ رهي. جون 1967ع جي [[ڇهن ڏينهن واري جنگ]] ۾ اسرائيل اولهه ڪناري، اوڀر يروشلم ۽ غزه پٽي تي قبضو ڪيو. گڏيل قومون ۽ [[عالمي عدالت]] انهن علائقن کي قبضي هيٺ فلسطيني علائقي جو حصو سمجهن ٿيون. عالمي عدالت پنهنجي 19 جولاءِ 2024ع واري مشاورتي راءِ ۾ اسرائيل جي قبضي هيٺ فلسطيني علائقي ۾ جاري موجودگيءَ کي غيرقانوني قرار ڏنو ۽ اسرائيل کي نيون آباديون قائم ڪرڻ بند ڪرڻ ۽ آبادڪارن کي قبضي هيٺ فلسطيني علائقي مان ڪڍڻ جو پابند قرار ڏنو.<ref name="ICJ2024">{{cite web |title=Legal Consequences arising from the Policies and Practices of Israel in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |url=https://www.icj-cij.org/case/186 |publisher=عالمي عدالت |date=19 July 2024 |access-date=18 September 2026 }}</ref> [[File:Palestinian controlled areas (zones A and B, C hatched) in its region.svg|thumb|اولهه ڪناري ۾ فلسطيني انتظام ۽ اسرائيلي ڪنٽرول هيٺ مختلف علائقا.]] 15 نومبر 1988ع تي [[الجزائر]] ۾ [[فلسطيني قومي ڪائونسل]] '''رياست فلسطين''' جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو.<ref name="UN1988">{{cite web |title=History of the Question of Palestine |url=https://www.un.org/unispal/history2/ |publisher=گڏيل قومون |access-date=18 September 2026 }}</ref> ساڳئي وقت فلسطيني قومي ڪائونسل [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] جي انتظامي ڪاميٽيءَ کي عبوري حڪومت جا اختيار ۽ ذميواريون سونپيون.<ref>{{cite web |title=Declaration of the formation of the provisional Government of the State of Palestine |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-181782/ |publisher=گڏيل قومون |date=15 November 1988 |access-date=18 September 2026 }}</ref> ڊسمبر 1988ع ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي قرارداد 43/177 ذريعي اعلان کي تسليم ڪيو ۽ گڏيل قومن جي نظام ۾ "فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن" جي جاءِ تي "فلسطين" جو نالو استعمال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref>{{cite web |title=General Assembly resolution 43/177 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-206021/ |publisher=گڏيل قومون |date=15 December 1988 |access-date=18 September 2026 }}</ref> 1993ع ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] ۽ اسرائيل [[اوسلو ٺاهه]] تي صحيحون ڪيون. ٺاهه جي نتيجي ۾ [[فلسطيني قومي اختياري]] قائم ٿي، جنهن کي اولهه ڪناري ۽ غزه پٽي جي ڪجهه حصن ۾ محدود عبوري خودانتظامي ڏني وئي.<ref name="Oslo">{{cite web |title=Declaration of Principles on Interim Self-Government Arrangements |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-180015/ |publisher=گڏيل قومون |date=13 September 1993 |access-date=18 September 2026 }}</ref> 1995ع جي ٻئي اوسلو ٺاهه تحت اولهه ڪناري کي انتظامي طور '''علائقي الف، علائقي ب ۽ علائقي ج''' ۾ ورهايو ويو، جن ۾ فلسطيني ۽ اسرائيلي اختيارن جو درجو مختلف آهي. اسرائيل 2005ع ۾ پنهنجي هڪ طرفي علحدگيءَ واري منصوبي تحت غزه پٽي مان اسرائيلي آبادين ۽ مستقل زميني فوجي موجودگيءَ کي ختم ڪيو. 2006ع جي فلسطيني قانون ساز چونڊن ۾ [[حماس]] ڪاميابي حاصل ڪئي. [[فتح (فلسطيني تنظيم)|فتح]] ۽ حماس وچ ۾ سياسي ۽ هٿياربند تڪرار کان پوءِ 2007ع ۾ حماس غزه پٽي تي عملي ڪنٽرول قائم ڪيو، جڏهن تہ فتح جي اڳواڻيءَ واري فلسطيني اختياري اولهه ڪناري جي فلسطيني انتظام هيٺ حصن ۾ حڪومت ڪندي رهي. ان کان پوءِ فلسطيني سياسي نظام عملي طور ٻن انتظامي مرڪزن ۾ ورهايل رهيو آهي. غزه پٽي جي قبضي واري قانوني حيثيت بابت اسرائيل ۽ بين الاقوامي ادارن جي موقفن ۾ اختلاف رهيو آهي. اسرائيل جو موقف آهي تہ 2005ع جي علحدگيءَ کان پوءِ غزه تي سندس مستقل زميني قبضو ختم ٿي ويو، جڏهن تہ گڏيل قومون، عالمي عدالت ۽ ڪيترائي ٻيا بين الاقوامي ادارا غزه کي '''قبضي هيٺ فلسطيني علائقي''' جو حصو قرار ڏيڻ جاري رکن ٿا.<ref name="ICJ2024"/> 1967ع کان اسرائيل [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] ۽ [[اوڀر يروشلم]] ۾ وڏي تعداد ۾ اسرائيلي آباديون قائم ڪيون آهن. گڏيل قومن، عالمي عدالت ۽ بين الاقوامي برادريءَ جي وڏي حصي جو موقف آهي تہ اهي آباديون بين الاقوامي قانون جي ڀڃڪڙي ڪن ٿيون. 2024ع جي عالمي عدالت واري مشاورتي راءِ ۾ عدالت اسرائيل کي نيون آباديون قائم ڪرڻ فوري طور بند ڪرڻ ۽ قبضي هيٺ فلسطيني علائقي مان آبادڪارن کي ڪڍڻ جو پابند قرار ڏنو.<ref name="ICJ2024"/> [[File:Palestine recognition only.svg|thumb|رياست فلسطين کي تسليم ڪندڙ ملڪ.]] 7 آڪٽوبر 2023ع تي حماس ۽ ٻين فلسطيني هٿياربند گروهن اسرائيل تي حملو ڪيو، جنهن کان پوءِ اسرائيل غزه پٽي ۾ وڏي پيماني تي فوجي مهم شروع ڪئي. جنگ جي نتيجي ۾ وڏي تعداد ۾ فلسطيني مارجي ويا، آباديءَ جي وڏي پيماني تي بي دخلي ٿي ۽ رهائشي، طبي ۽ ٻئي بنيادي ڍانچي کي شديد نقصان پهتو. اسرائيلي ڪارروائين جي قانوني وصف بابت بين الاقوامي اختلاف موجود آهي؛ گڏيل قومن جي ڪجهه ماهرن، انساني حقن جي تنظيمن ۽ ڪجهه عالمن انهن کي نسل ڪشي قرار ڏنو يا نسل ڪشيءَ جا قانوني معيار پوري ٿيڻ جا معقول بنياد ڄاڻايا آهن، جڏهن تہ اسرائيل ان الزام کي رد ڪري ٿو. فلسطين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۾ '''غير ميمبر مبصر رياست''' جو درجو رکي ٿو. اهو درجو 29 نومبر 2012ع تي جنرل اسيمبليءَ جي قرارداد 67/19 ذريعي ڏنو ويو. فلسطين کي دنيا جي وڏي اڪثريت رياستن طرفان سفارتي سڃاڻپ حاصل آهي، پر اهو اڃا گڏيل قومن جو مڪمل ميمبر ناهي. فلسطين [[عرب ليگ]]، [[اسلامي تعاون تنظيم]]، [[گروپ 77]] ۽ [[يونيسڪو]] سميت ڪيترين بين الاقوامي تنظيمن جو ميمبر آهي ۽ [[عالمي فوجداري عدالت]] جي روم اساسنامي جي پڻ رياستي ڌر آهي. 2012ع ۾ گڏيل قومن ۾ رياست وارو مبصر درجو حاصل ٿيڻ کان پوءِ فلسطيني اختيارين سرڪاري دستاويزن، پاسپورٽن، سفارتي خطن ۽ سرڪاري نشانن ۾ '''رياست فلسطين''' جو نالو وڌيڪ منظم نموني استعمال ڪرڻ شروع ڪيو. جنوري 2013ع ۾ صدر [[محمود عباس]] سرڪاري دستاويزن ۾ "فلسطيني قومي اختياري" بدران "رياست فلسطين" جو نالو استعمال ڪرڻ بابت هدايتون جاري ڪيون. فلسطين جي سرحدن، [[يروشلم جي حيثيت]]، اسرائيلي آبادين، سلامتيءَ جي انتظامن ۽ [[فلسطيني پناهگيرن جي واپسيءَ جو حق|فلسطيني پناهگيرن جي واپسيءَ جي حق]] بابت آخري سياسي ٺاهه اڃا نه ٿيو آهي. فلسطيني علائقن ۾ آمدرفت تي پابنديون، سياسي ورهاست، اسرائيلي فوجي ڪنٽرول، آبادين جي توسيع ۽ آبادڪار تشدد پڻ اهم سياسي ۽ انساني مسئلا آهن. [[عربي ٻولي]] فلسطين جي سرڪاري ۽ سڀ کان وڏي پيماني تي ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. فلسطيني آباديءَ جي اڪثريت [[اسلام]] جي پيروڪار آهي، جڏهن تہ [[فلسطيني عيسائي]] هڪ تاريخي عيسائي برادري آهن. فلسطين جي ثقافتي سڃاڻپ ۾ عربي ۽ شامي روايتن سان گڏ مقامي کاڌا، [[دبڪو]]، روايتي فلسطيني ڪڙهائي، ادب، شاعري ۽ مذهبي ورثو اهم حيثيت رکن ٿا. == نالي جو بنياد == {{ Further|فلسطين (خطو)#نالي جو بنياد|فلسطين نالي جي تاريخ}} '''فلسطين''' نالي جو تاريخي استعمال ۽ ان سان منسوب جاگرافيائي حدون مختلف دورن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. "فلسطين" جو نالو لاطيني ''Palæstina'' ۽ قديم يوناني ''Palaistínē'' وسيلي هڪ قديم سامي جاگرافيائي نالي سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جنهن جا آثار ٻئي هزار سال قبل مسيح جي پڇاڙيءَ تائين ملن ٿا. ساڳئي نالي جو هڪ روپ بائبل ۾ ذڪر ٿيل [[فلستي]] قوم جي نالي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Masalha2018">{{cite book |last=Masalha |first=Nur |author-link=نور مصالحه |title=Palestine: A Four Thousand Year History |publisher=Zed Books |date=15 August 2018 |page=22 |isbn=978-1-78699-273-4 }}</ref> قديم دور کان "فلسطين" ۽ ان سان لاڳاپيل نالا [[رومي سمنڊ]] جي ڏکڻ-اوڀر ڪناري تي [[شام (خطو)|شام]] سان لڳندڙ علائقي لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن. پنجين صدي قبل مسيح ۾ يوناني مورخ [[هيروڊوٽس]] پنهنجي تصنيف ''[[تاريخون (هيروڊوٽس)|تاريخون]]'' ۾ هن علائقي کي "شام جو هڪ ضلعو، جنهن کي فلسطين سڏيو وڃي ٿو" جي مفهوم سان بيان ڪيو. سندس بيان موجب ان سامونڊي علائقي ۾ [[فينيقي]] ۽ ٻيون سامونڊي قومون آباد يا سرگرم هيون.<ref name="Herodotus391">{{cite web |title=Herodotus, The Histories, book 3, chapter 91, section 1 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hdt.+3.91 |website=Perseus Digital Library |access-date=18 February 2026 }}</ref><ref name="Masalha2018"/> نالي جي اصل بابت تاريخدانن ۽ ٻوليءَ جي ماهرن مختلف وضاحتون ڏنيون آهن. روايتي طور قديم يوناني ''Palaistínē'' کي [[فلستي|فلستين]] جي نالي سان ڳنڍيو ويو آهي، پر "فلسطين" جي نالي جي تاريخ ۽ ان جي قديم سامي پاڙن بابت ٻيون علمي تشريحون پڻ موجود آهن.<ref name="Masalha2018"/> وقت سان گڏ "فلسطين" جي جاگرافيائي مفهوم ۽ سياسي استعمال ۾ تبديليون آيون. مختلف تاريخي دورن ۾ اهو نالو رومي سمنڊ جي ڏکڻ-اوڀر واري وسيع علائقي يا ان جي مختلف انتظامي حصن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو. جديد دور ۾ تاريخي ۽ جاگرافيائي '''[[فلسطين (خطو)|فلسطين]]''' جو مفهوم موجوده [[اسرائيل]]، [[اولهه ڪنارو]] ۽ [[غزه پٽي]] تي پکڙيل تاريخي خطي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ '''رياست فلسطين''' هڪ مخصوص جديد سياسي ۽ قانوني وجود ڏانهن اشارو ڪري ٿي. === اصطلاحن جو استعمال === هن مضمون ۾ '''فلسطين'''، '''رياست فلسطين''' ۽ '''قبضي هيٺ فلسطيني علائقو''' جا اصطلاح سندن مخصوص مفهوم ۽ متن جي پسمنظر موجب استعمال ڪيا ويا آهن. "فلسطين" جو لفظ جاگرافيائي يا تاريخي مفهوم ۾ [[فلسطين (خطو)|فلسطين جي خطي]] لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ هن مضمون جي سياسي ۽ رياستي حوالي ۾ اهو عام طور '''رياست فلسطين''' ڏانهن اشارو ڪري ٿو. '''قبضي هيٺ فلسطيني علائقو''' ان فلسطيني علائقي لاءِ گڏيل قومن ۽ ٻين بين الاقوامي ادارن طرفان استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪو 1967ع کان اسرائيلي قبضي هيٺ آهي؛ ان ۾ [[اولهه ڪنارو]]، جنهن ۾ [[اوڀر يروشلم]] پڻ شامل آهي، ۽ [[غزه پٽي]] شامل آهن.<ref name="UNCCA2022">{{cite report |author=United Nations Country Team |title=United Nations Common Country Analysis for the Occupied Palestinian Territory |date=20 September 2022 |page=xi |publisher=گڏيل قومون }}</ref> گڏيل قومن جي دستاويزن ۾ سياسي ۽ ادارياتي پسمنظر موجب "Palestine"، "State of Palestine" ۽ "occupied Palestinian territory" جا اصطلاح مختلف مفهوم ۾ استعمال ٿين ٿا. ان ڪري '''رياست فلسطين''' کي [[فلسطين (خطو)|تاريخي ۽ جاگرافيائي فلسطين]]، [[فلسطيني قومي اختياري]] ۽ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کان اصطلاحي طور الڳ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="UNCCA2016">{{cite report |author=United Nations Country Team Occupied Palestinian Territory |title=Common Country Analysis 2016: Leave No One Behind: A Perspective on Vulnerability and Structural Disadvantage in Palestine |date=2016 |page=9 |publisher=گڏيل قومون }}</ref> == تاريخ == {{Main |فلسطين جي تاريخ|فلسطيني رياست جي تاريخ}} {{وڌيڪ معلومات|فلسطين نالي جي تاريخ}} موجوده [[رياست فلسطين]] جي سياسي تاريخ [[فلسطين (خطو)|فلسطين جي وسيع تاريخ]] سان ڳنڍيل آهي. جديد فلسطيني رياست جي قيام تائين پهچندڙ سياسي عمل خاص طور [[عثماني سلطنت]] جي آخري دور، [[برطانوي مينڊيٽ فلسطين]]، فلسطيني ۽ صهيوني قومپرستيءَ جي اڀار، 1948ع جي جنگ، 1967ع جي جنگ، [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] جي قيام، 1988ع جي آزاديءَ جي اعلان ۽ [[اوسلو ٺاهه|اوسلو ٺاهن]] سان لاڳاپيل رهيو آهي. === عثماني دور جي پڄاڻي ۽ فلسطيني قومپرستي === {{مک مضمون|عثماني فلسطين|فلسطيني قومپرستي}} اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. مقامي شهري اشرافيه ۽ بااثر خاندانن جا ڪيترائي فرد عثماني انتظاميا سان ڳنڍيل هئا، پر سلطنت جي آخري ڏهاڪن دوران [[عرب قومپرستي]] ۽ مقامي فلسطيني سياسي سڃاڻپ پڻ آهستي آهستي مضبوط ٿيڻ لڳي. [[نوجوان ترڪ تحريڪ]]، عثماني سلطنت جي مرڪزي پاليسين ۽ عرب علائقن ۾ وڌندڙ سياسي سرگرميءَ انهن تبديلين تي اثر وڌو. ساڳئي دور ۾ يورپ ۾ [[صهيونيت|صهيوني تحريڪ]] جي اڀار ۽ فلسطين ۾ يهودي آبادڪاريءَ جي واڌ مقامي سياسي حالتن تي اهم اثر وڌو. صهيوني تحريڪ جو بنيادي مقصد فلسطين ۾ يهودين لاءِ قومي وطن قائم ڪرڻ هو. عثماني سلطان [[عبدالحميد ٻيون]] جي دور ۾ صهيوني اڳواڻن جون فلسطين ۾ وڏي پيماني تي زمين ۽ سياسي حق حاصل ڪرڻ جون ڪجهه ڪوششون عثماني حڪومت طرفان قبول نه ڪيون ويون. [[پهرين عالمي جنگ]] دوران عثماني حڪمراني ڪمزور ٿي وئي. 1917ع ۾ برطانوي فوجن [[يروشلم]] تي قبضو ڪيو ۽ جنگ جي پڄاڻيءَ تائين فلسطين تي عثماني حڪمراني ختم ٿي وئي. ساڳئي سال برطانوي حڪومت [[بالفور اعلان]] جاري ڪيو، جنهن ۾ فلسطين ۾ يهودي ماڻهن لاءِ "قومي گهر" قائم ڪرڻ جي حمايت ڪئي وئي، جڏهن تہ اتي موجود غير يهودي آباديءَ جي شهري ۽ مذهبي حقن کي نقصان نه پهچائڻ جو ذڪر پڻ ڪيو ويو. === برطانوي مينڊيٽ === {{ Main|برطانوي مينڊيٽ فلسطين}} [[فائل:Map of Mandatory Palestine in 1946 with districts cities and towns.svg|thumb|برطانوي مينڊيٽ هيٺ فلسطين جو نقشو، 1946ع؛ ضلعن، شهرن ۽ وسندين سميت.]] پهرين عالمي جنگ کان پوءِ فلسطين برطانوي انتظام هيٺ آيو. 1922ع ۾ [[قومن جي انجمن]] برطانيا لاءِ فلسطين جي مينڊيٽ جي منظوري ڏني. مينڊيٽ واري دور ۾ يهودي لڏپلاڻ، زمين جي ملڪيت، سياسي نمائندگي ۽ فلسطين جي مستقبل بابت عرب ۽ يهودي برادرين وچ ۾ اختلاف تيزيءَ سان وڌيا. 1920ع ۽ 1921ع ۾ عربن ۽ يهودين وچ ۾ تشدد جا واقعا پيش آيا، جڏهن تہ 1929ع ۾ [[1929ع جا فلسطيني فساد|وڏي پيماني تي فساد]] ٿيا. انهن واقعن ۾ مذهبي ماڳن، خاص طور يروشلم ۾ [[اولهندي ڀت]] ۽ [[حرم شريف]] سان لاڳاپيل تڪرار پڻ اهم عنصر هئا. 1936ع کان 1939ع تائين [[1936–1939ع فلسطيني عرب بغاوت|فلسطيني عرب بغاوت]] ٿي. بغاوت ڪندڙن برطانوي حڪمراني، يهودي لڏپلاڻ ۽ زمين جي منتقليءَ جي مخالفت ڪئي ۽ فلسطيني عربن لاءِ سياسي خودمختياريءَ جو مطالبو ڪيو. برطانوي حڪومت فوجي ڪارروائين ۽ ٻين قدمن وسيلي بغاوت کي دٻايو. 1939ع ۾ برطانوي حڪومت [[1939ع جو اڇو ڪتاب]] جاري ڪيو، جنهن يهودي لڏپلاڻ تي حدون مقرر ڪيون ۽ ڏهن سالن اندر هڪ آزاد فلسطيني رياست قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو. صهيوني قيادت ان پاليسيءَ جي سخت مخالفت ڪئي، خاص طور ان وقت جڏهن يورپ ۾ يهودين تي ظلم وڌي رهيو هو. [[ٻي عالمي جنگ]] ۽ [[هولوڪاسٽ]] کان پوءِ فلسطين ڏانهن يهودي لڏپلاڻ جو سوال وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويو. برطانوي لڏپلاڻ وارين پابندين خلاف صهيوني هٿياربند تنظيمن، جن ۾ [[ارگون]] ۽ [[ليهي]] شامل هيون، برطانوي انتظاميا ۽ فوجي هدفن خلاف حملا ڪيا. 1946ع ۾ ارگون طرفان [[ڪنگ ڊيوڊ هوٽل بم ڌماڪو|ڪنگ ڊيوڊ هوٽل تي بم حملي]] ۾ 91 ماڻهو مارجي ويا. === گڏيل قومن جو ورهاڱي وارو منصوبو === {{مک مضمون|گڏيل قومن جو فلسطين ورهاڱي وارو منصوبو}} [[فائل:UN Partition Plan For Palestine 1947.svg|thumb|1947ع ۾ گڏيل قومن طرفان تجويز ڪيل فلسطين جي ورهاڱي جو منصوبو.]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ برطانيا فلسطين جو مسئلو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ڏانهن منتقل ڪيو. 29 نومبر 1947ع تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي قرارداد 181|قرارداد 181]] منظور ڪئي. ان ۾ برطانوي مينڊيٽ فلسطين کي هڪ عرب رياست ۽ هڪ يهودي رياست ۾ ورهائڻ ۽ يروشلم کي هڪ خاص بين الاقوامي انتظام هيٺ رکڻ جي سفارش ڪئي وئي. يهودي ايجنسيءَ جي قيادت ورهاڱي واري منصوبي کي قبول ڪيو، جڏهن تہ فلسطيني عرب قيادت ۽ عرب ملڪن ان کي رد ڪيو. قرارداد کان پوءِ مينڊيٽ فلسطين ۾ فلسطيني عربن ۽ يهودي قوتن وچ ۾ گهرو ويڙهه شروع ٿي وئي، جيڪا 1948ع جي وسيع فلسطين جنگ جو پهريون مرحلو بڻجي وئي. === 1948ع جي جنگ ۽ نڪبه === {{مک مضمون|1948ع جي فلسطين جنگ|نڪبه}} [[فائل:Palestinian refugees 1948.jpg|thumb|1948ع جي فلسطين جنگ دوران بي گهر ٿيل فلسطيني پناهگير.]] 14 مئي 1948ع تي، برطانوي مينڊيٽ جي خاتمي کان ٿورو اڳ، [[ڊيوڊ بن گوريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ يهودي قيادت [[اسرائيل جي آزاديءَ جو اعلان|رياست اسرائيل جي قيام جو اعلان]] ڪيو. فلسطيني عرب قيادت ساڳئي وقت الڳ فلسطيني رياست قائم نه ڪئي. ايندڙ ڏينهن مصر، اردن، شام، عراق ۽ ٻين عرب قوتن جي جنگ ۾ داخلا سان تڪرار [[1948ع جي عرب-اسرائيل جنگ]] ۾ تبديل ٿي ويو. جنگ دوران اسرائيل انهن علائقن تي پڻ ڪنٽرول حاصل ڪيو جيڪي گڏيل قومن جي ورهاڱي واري منصوبي تحت تجويز ڪيل عرب رياست لاءِ رکيا ويا هئا. جنگ جي نتيجي ۾ لکين فلسطيني پنهنجن گهرن مان ڀڄڻ يا بي دخل ٿيڻ تي مجبور ٿيا. فلسطيني تاريخ ۽ قومي يادگيريءَ ۾ ان وڏي پيماني واري بي دخلي، ڳوٺن جي تباهي ۽ سماجي ڀڃ ڊاهه کي '''[[نڪبه]]'''، يعني "آفت"، چيو وڃي ٿو. جنگ جي پڄاڻيءَ کان پوءِ [[غزه پٽي]] مصري انتظام هيٺ آئي، جڏهن تہ [[اولهه ڪنارو]] ۽ [[اوڀر يروشلم]] [[اردن]] جي قبضي هيٺ آيا. اردن 1950ع ۾ اولهه ڪناري کي پنهنجي رياست ۾ ضم ڪرڻ جو اعلان ڪيو، جنهن کي عالمي سطح تي محدود سڃاڻپ حاصل ٿي. === آل فلسطين حڪومت === {{مک مضمون|آل فلسطين حڪومت}} [[عرب ليگ]] جي حمايت سان سيپٽمبر 1948ع ۾ غزه ۾ '''آل فلسطين حڪومت''' قائم ڪئي وئي، جنهن نظرياتي طور اڳوڻي مينڊيٽ فلسطين جي سموري علائقي تي اختيار جي دعويٰ ڪئي، پر عملي طور ان جو اثر غزه تائين محدود رهيو. مصر ان حڪومت جي حمايت ڪئي، جڏهن تہ اردن ان کي تسليم نه ڪيو. وقت سان حڪومت جو سياسي ڪردار گهٽجندو ويو ۽ مصر 1959ع ۾ ان کي ختم ڪري ڇڏيو. === فلسطيني قومي تحريڪ ۽ پي ايل او === {{مک مضمون|فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن}} 1948ع کان پوءِ فلسطيني قومي تحريڪ مختلف سياسي ۽ هٿياربند تنظيمن جي صورت ۾ ٻيهر منظم ٿيڻ لڳي. 1964ع ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] قائم ڪئي وئي. تنظيم جو مقصد فلسطيني قومي نمائندگي ۽ فلسطين بابت سياسي جدوجهد کي منظم ڪرڻ هو. ان دور جي فلسطيني قومي منشور ۾ فلسطين کي اڳوڻي برطانوي مينڊيٽ جي علائقي جي بنياد تي بيان ڪيو ويو هو. === 1967ع جي جنگ ۽ اسرائيلي قبضو === {{مک مضمون|ڇهن ڏينهن واري جنگ|اسرائيل جو فلسطيني علائقن تي قبضو}} [[فائل:Oslo II Accord map of Area A and B.jpg|thumb|[[اوسلو ٻيو ٺاهه|اوسلو ٻئي ٺاهه]] کان پوءِ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] ۾ فلسطيني انتظام هيٺ ايراضيون الف ۽ ب.]] [[فائل:Palestinian controlled areas (zones A and B, C hatched) in its region.svg|thumb|[[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] ۾ اوسلو ٺاهن موجب ايراضيون الف ۽ ب، جڏهن تہ ايراضي ج ليڪدار نموني سان ڏيکاريل آهي.]] جون 1967ع ۾ [[ڇهن ڏينهن واري جنگ]] دوران اسرائيل مصر، اردن ۽ شام سان جنگ ڪئي. جنگ جي نتيجي ۾ اسرائيل اردن کان [[اولهه ڪنارو]] ۽ [[اوڀر يروشلم]]، مصر کان [[غزه پٽي]] ۽ [[سينا ٻيٽ نما]]، ۽ شام کان [[گولان جون اوچايون]] پنهنجي قبضي هيٺ آنديون. 1967ع کان پوءِ اسرائيل اولهه ڪناري، اوڀر يروشلم ۽ غزه ۾ فوجي انتظام قائم ڪيو ۽ بعد ۾ اولهه ڪناري ۽ اوڀر يروشلم ۾ [[اسرائيلي آباديون|اسرائيلي آباديون]] قائم ٿيڻ لڳيون. انهن علائقن جي قانوني حيثيت، آبادين ۽ قبضي بابت سوال ان کان پوءِ اسرائيلي-فلسطيني تڪرار جا مرڪزي مسئلا رهيا آهن. 1967ع جي جنگ کان پوءِ پي ايل او جون سرگرميون وڌيڪ خودمختيار فلسطيني سياسي ۽ هٿياربند تحريڪ جي صورت اختيار ڪرڻ لڳيون. تنظيم جو مرڪز پهرين اردن ۽، 1970–1971ع جي [[ڪارو سيپٽمبر]] واري تڪرار کان پوءِ، وڏي حد تائين [[لبنان]] منتقل ٿيو. === پي ايل او جي بين الاقوامي حيثيت === 1970ع واري ڏهاڪي تائين [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] فلسطيني قومي تحريڪ جي مرڪزي سياسي تنظيم بڻجي چڪي هئي. آڪٽوبر 1974ع ۾ [[عرب ليگ]] جي رباط سربراهي اجلاس پي ايل او کي فلسطيني عوام جو "واحد جائز نمائندو" تسليم ڪيو. ساڳئي سال گڏيل قومن ۾ پڻ پي ايل او جي حيثيت وڌي. نومبر 1974ع ۾ [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]] پي ايل او کي مبصر حيثيت ڏني، جنهن کان پوءِ تنظيم فلسطين جي مسئلي سان لاڳاپيل گڏيل قومن جي ڪارروائين ۾ مبصر طور حصو وٺڻ لڳي. 1978ع جي [[ڪيمپ ڊيوڊ ٺاهه|ڪيمپ ڊيوڊ ٺاهن]] ۽ 1979ع جي مصر-اسرائيل امن معاهدي کان پوءِ مصر غزه پٽي تي پنهنجي اڳوڻي دعويٰ کي اڳتي نه وڌايو. جولاءِ 1988ع ۾ اردن اولهه ڪناري سان پنهنجا انتظامي ۽ قانوني لاڳاپا ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيو، جڏهن تہ يروشلم جي اسلامي مقدس ماڳن تي هاشمي سرپرستيءَ جو ڪردار برقرار رهيو. === پهرين انتفاضا === {{مک مضمون|پهرين انتفاضا}} [[فائل:Intifada in Gaza Strip, 1987 III Dan Hadani Archive.jpg|thumb|21 ڊسمبر 1987ع تي [[پهرين انتفاضا]] دوران اسرائيلي قبضي هيٺ [[غزه پٽي]] ۾ فلسطيني مظاهرو.]] [[فائل:Intifada in Gaza Strip (FL45884553).jpg|thumb|[[پهرين انتفاضا]] دوران [[غزه پٽي]] ۾ فلسطيني عورتون ۽ ٻار هڪ احتجاجي مارچ ۾، 21 ڊسمبر 1987ع.]] ڊسمبر 1987ع ۾ غزه پٽي ۽ اولهه ڪناري ۾ اسرائيلي قبضي خلاف وڏي عوامي بغاوت شروع ٿي، جيڪا '''[[پهرين انتفاضا]]''' جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ مظاهرا، هڙتالون، بائيڪاٽ، شهري نافرماني ۽ اسرائيلي فوج سان جهڙپون شامل هيون. انتفاضا فلسطيني قومي جدوجهد جو مرڪز ٻاهرين پي ايل او قيادت سان گڏ قبضي هيٺ علائقن اندر موجود فلسطيني سماج ڏانهن پڻ منتقل ڪيو. === رياست فلسطين جو اعلان === {{مک مضمون|فلسطين جي آزاديءَ جو اعلان}} 15 نومبر 1988ع تي [[الجزائر]] ۾ [[فلسطيني قومي ڪائونسل]] '''[[فلسطين جي آزاديءَ جو اعلان]]''' منظور ڪندي '''رياست فلسطين''' جي قيام جو اعلان ڪيو. اعلان [[ياسر عرفات]] پڙهي ٻڌايو. ان کان پوءِ ڪيترن ملڪن نئين اعلان ڪيل فلسطيني رياست کي سفارتي طور تسليم ڪيو. 15 ڊسمبر 1988ع تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي قرارداد 43/177 ذريعي فلسطين جي رياست جي اعلان کي تسليم ڪيو ۽ گڏيل قومن جي نظام ۾ "فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن" بدران '''"فلسطين"''' جو نالو استعمال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جڏهن تہ پي ايل او جي اڳوڻي مبصر حيثيت ۽ ڪمن کي برقرار رکيو ويو. 1988ع واري سياسي تبديليءَ سان فلسطيني قيادت گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي قراردادن 242 ۽ 338 تي ٻڌل سياسي حل ڏانهن پڻ وڌي. ان عمل کي عام طور فلسطيني قومي تحريڪ جي ٻن رياستن واري حل ڏانهن تدريجي تبديليءَ جي اهم مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. === اوسلو ٺاهه ۽ فلسطيني قومي اختياري === {{مک مضمون|اوسلو ٺاهه|فلسطيني قومي اختياري}} [[فائل:Bill Clinton, Yitzhak Rabin, Yasser Arafat at the White House 1993-09-13.jpg|thumb|1993ع ۾ [[بل ڪلنٽن]]، [[اسحاق رابن]] ۽ [[ياسر عرفات]] اوسلو ٺاهه جي تقريب دوران.]] 1993ع ۾ اسرائيل ۽ پي ايل او وچ ۾ [[اوسلو ٺاهه|اوسلو عمل]] شروع ٿيو. باهمي سڃاڻپ جي خطن ۾ پي ايل او اسرائيل جي امن ۽ سلامتيءَ سان وجود جي حق کي تسليم ڪيو، گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي قراردادن 242 ۽ 338 کي قبول ڪيو ۽ دهشتگردي ۽ ٻين تشدد جي ڪاررواين کي رد ڪرڻ جو اعلان ڪيو. اسرائيل، موٽ ۾، پي ايل او کي فلسطيني عوام جي نمائندي طور تسليم ڪيو ۽ ان سان ڳالهين تي رضامند ٿيو. 1994ع ۾ اوسلو ٺاهن جي نتيجي ۾ '''[[فلسطيني قومي اختياري]]''' قائم ڪئي وئي، جنهن کي اولهه ڪناري ۽ غزه پٽي جي ڪجهه حصن ۾ عبوري انتظامي اختيار ڏنا ويا. [[اوسلو ٻيون ٺاهه]] تحت اولهه ڪناري کي انتظامي طور ٽن قسمن جي علائقن ۾ ورهايو ويو: * '''[[ايراضي الف]]''' — فلسطيني اختياريءَ کي شهري ۽ اندروني سلامتيءَ جا وسيع اختيار؛ * '''[[ايراضي ب]]''' — فلسطيني شهري انتظام، جڏهن تہ سلامتيءَ جا اختيار ورهايل؛ * '''[[ايراضي ج]]''' — اسرائيلي انتظام ۽ سلامتيءَ جي ڪنٽرول هيٺ. اهي بندوبست عبوري نوعيت جا هئا ۽ مستقل حيثيت بابت ڳالهين ذريعي سرحدن، يروشلم، آبادين، پناهگيرن ۽ سلامتيءَ سميت بنيادي مسئلن کي بعد ۾ حل ڪرڻو هو. == جاگرافي == {{مک مضمون|فلسطين جي جاگرافي}} [[فائل:Map of Mandatory Palestine in 1946 with major cities (in Arabic).svg|thumb|برطانوي مينڊيٽ هيٺ فلسطين جو نقشو، 1946ع.]] [[فائل:Gerizim.jpg|thumb|[[نابلس]] کان نظر ايندڙ [[جبل جرزيم]]، جيڪو [[سامري ماڻهو|سامرين]] جو سڀ کان مقدس ماڳ آهي؛ تصوير لڳ ڀڳ 1900ع جي آهي.]] رياست فلسطين طرفان دعويٰ ڪيل علائقا، جن کي مجموعي طور [[فلسطيني علائقا]] چيو وڃي ٿو، [[وچ اوڀر]] جي [[شام (خطو)|ڏاکڻي شام]] واري علائقي ۾ واقع آهن. فلسطين، [[اسرائيل]]، [[اردن]]، [[لبنان]]، [[عراق]] ۽ [[شام]] سان گڏ [[زرخيز هلال]] جو حصو آهي. [[غزه پٽي]] جي اولهه ۾ [[رومي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[مصر]] ۽ اتر توڙي اوڀر ۾ اسرائيل واقع آهي. [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي اوڀر ۾ اردن، جڏهن تہ اتر، ڏکڻ ۽ اولهه ۾ اسرائيل واقع آهي. فلسطين جون سامونڊي حدون اسرائيل، مصر ۽ [[قبرص]] سان ملن ٿيون. اهڙيءَ طرح رياست فلسطين طرفان دعويٰ ڪيل علائقو ٻن جاگرافيائي طور الڳ حصن، اولهه ڪناري ۽ غزه پٽي، تي مشتمل آهي، جن جي وچ ۾ اسرائيل واقع هجڻ سبب ٻنهي جي پاڻ ۾ ڪا زميني سرحد ناهي.<ref name="BBCrecognition">{{cite news |last=Adams |first=Paul |title=What does recognising a Palestinian state mean? |work=BBC |date=22 سيپٽمبر 2025 |access-date=5 اپريل 2026}}</ref> گڏيل طور اهي علائقا زميني ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جي لڳ ڀڳ 163هين وڏي ملڪ جيتري ايراضي رکن ٿا.<ref name="UNdata">{{cite web |title=UNdata: Country profile: State of Palestine |publisher=گڏيل قومون |access-date=26 اپريل 2020}}</ref> فلسطين جي زميني ماحول ۾ ٽي اهم [[ماحولياتي خطو|ماحولياتي خطا]] ملن ٿا: '''اوڀر رومي سمنڊ جا مخروطي، سخت پنن وارا ۽ ويڪرن پنن وارا ٻيلا'''، '''عربي ريگستان''' ۽ '''ميسوپوٽيميائي جهڙٻوٽن وارو ريگستان'''.<ref name="Dinerstein2017">{{cite journal |last1=Dinerstein |first1=Eric |display-authors=etal |title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |journal=BioScience |volume=67 |issue=6 |pages=534–545 |year=2017 |doi=10.1093/biosci/bix014 |pmc=5451287 |pmid=28608869}}</ref> فلسطين کي ڪيترن ماحولياتي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. غزه پٽي ۾ [[ريگستانيت]]، مٺي پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ جو وڌڻ، گندي پاڻيءَ جي نيڪال ۽ صفائيءَ جا مسئلا، پاڻيءَ مان پکڙجندڙ بيماريون، زمين جي زرخيز پرت جي بگاڙ ۽ زيرزمين پاڻيءَ جي ذخيرن جي گهٽتائي ۽ آلودگي اهم مسئلن ۾ شامل آهن. اولهه ڪناري ۾ پڻ انهن مان ڪيترائي مسئلا موجود آهن؛ اتي مٺي پاڻيءَ جا وسيلا غزه جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهن، پر پاڻيءَ تائين پهچ ۽ ان جي ورڇ اسرائيلي-فلسطيني تڪرار سان لاڳاپيل اهم مسئلن مان آهي.<ref>{{cite web |title=Search |publisher=الحق |website=alhaq.org |access-date=26 اپريل 2020}}</ref> === آبهوا === {{مک مضمون|فلسطين جي آبهوا}} [[فائل:Wadiqelt.JPG|thumb|[[وادي قلط]] جو [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] ۾ خشڪ جبلائي منظر؛ هي علائقو رومي سمنڊ واري آبهوا ۽ [[يهودا ريگستان]] جي خشڪ آبهوا جي وچ واري عبوري خطي ۾ واقع آهي.]] [[فائل:Wadi Qelt - canyon.jpg|thumb|[[وادي قلط]] جي گھاٽي، [[يهودا ريگستان]]، [[اولهه ڪنارو]].]] فلسطين ريگستان جي ڪناري تي [[نيم استوائي آبهوا|نيم استوائي]] رومي سمنڊ واري علائقي ۾ واقع آهي، جتي عام طور اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا ٿڌڙا ۽ برساتي ٿين ٿا.<ref name="McCown1927">{{cite journal |last=McCown |first=Chester C. |title=Climate and Religion in Palestine |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-religion_1927-10_7_5-6/page/520 |journal=The Journal of Religion |volume=7 |issue=5/6 |pages=520–539 |year=1927 |publisher=University of Chicago Press |issn=0022-4189}}</ref> اولهه ڪناري جي گهڻي ڀاڱي ۾ [[رومي سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي. مٿانهين جبلائي علائقن ۾ گرمي پد هيٺاهين علائقن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي ٿو. اولهه ڪناري جي اوڀر واري حصي ۾ [[يهودا ريگستان]] جو وڏو حصو ۽ [[مردار سمنڊ]] جو اولهندو ڪنارو شامل آهن، جتي آبهوا وڌيڪ گرم ۽ خشڪ آهي. غزه پٽي جي وچين ۽ ڏاکڻين حصن ۾ [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب گرم نيم خشڪ آبهوا (''BSh'') ملي ٿي، جڏهن تہ اترئين حصي ۾ خشڪ اونهاري واري معتدل رومي سمنڊ جي آبهوا (''Csa'') ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref name="Ajjur2021">{{cite journal |last1=Ajjur |first1=Salah Basem |last2=Al-Ghamdi |first2=Sami G. |title=Variation in Seasonal Precipitation over Gaza (Palestine) and Its Sensitivity to Teleconnection Patterns |journal=Water |volume=13 |issue=5 |page=667 |year=2021 |doi=10.3390/w13050667}}</ref> سامونڊي ڪناري ۽ جبلائي علائقن ۾ سالياني برسات جو مقدار هنڌ جي لحاظ کان گهڻو مختلف آهي، جڏهن تہ غزه ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 16 انچ (410 ملي ميٽر) ٻڌائي وئي آهي.<ref name="McCown1927"/> فلسطين جو عالمي [[گرين هائوس گيس]] اخراج ۾ حصو تمام گهٽ هجڻ باوجود، اهو [[آبهوا جي تبديلي]] جي اثرن لاءِ حساس علائقن مان هڪ آهي. پاڻيءَ جي محدود دستيابي، زمين جي بگاڙ، وڌندڙ گرمي پد، برسات جي غيريقيني صورتحال، محدود مالي وسيلا ۽ قدرتي وسيلن تي محدود انتظامي اختيار آبهوا جي تبديليءَ سان موافقت کي وڌيڪ ڏکيو بڻائين ٿا.<ref name="UNEnvironmentPalestine">{{cite web |title=Fact Sheet on Environment in Palestine |publisher=گڏيل قومون فلسطين |website=palestine.un.org |access-date=16 سيپٽمبر 2026}}</ref> === حياتياتي گوناگونيت === {{مک مضمون|اسرائيل ۽ فلسطين جي حياتياتي گوناگونيت}} [[فائل:Jordan River - Dead Sea.png|thumb|[[اردن درياهه]] جو [[مردار سمنڊ]] ڏانهن وهڪرو]] [[فائل:The Jordan River near the Dead Sea.JPG|thumb|[[مردار سمنڊ]] ڀرسان [[اردن درياهه]]؛ درياهه ۽ ان جي ماٿري خطي جي اهم آبي ۽ ماحولياتي نظامن مان آهن.]] فلسطين آفريڪا ۽ يوريشيا جي وچ واري حياتياتي ۽ جاگرافيائي سنگم تي واقع آهي. ان جي ارضياتي تاريخ، مختلف اوچائين ۽ آبهوا جي ڪري هتي نباتات ۽ حيوانات جي نمايان گوناگونيت ملي ٿي. فلسطين کي پنج اهم ماحولياتي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي: '''مرڪزي مٿانهان علائقا، نيم سامونڊي علائقو، اوڀرندا لاهيون، اردن شگاف ماٿري ۽ سامونڊي علائقا'''. نباتاتي جاگرافيءَ جي لحاظ کان پڻ پنج علائقا سڃاتا ويا آهن: '''سامونڊي، رومي سمنڊي، ايراني-توراني، صحارا-عربي ۽ سوڊاني/ايٿوپيائي'''.<ref name="Qumsiyeh2021">{{cite book |last1=Qumsiyeh |first1=Mazin B. |last2=Abusarhan |first2=Mohammed A. |chapter=Biodiversity and Environmental Conservation in Palestine |editor-last1=Öztürk |editor-first1=Münir |editor-last2=Altay |editor-first2=Volkan |editor-last3=Efe |editor-first3=Recep |title=Biodiversity, Conservation and Sustainability in Asia |volume=1 |publisher=Springer International Publishing |place=Cham |year=2021 |pages=1–22 |doi=10.1007/978-3-030-59928-7_1 |isbn=978-3-030-59928-7}}</ref> قبضي هيٺ فلسطيني علائقن ۾ پکين جون گهٽ ۾ گهٽ '''373 جنسون''' درج ڪيون ويون آهن، جيڪي 23 سلسلن، 69 خاندانن، 21 ذيلي خاندانن ۽ 172 نسلن سان تعلق رکن ٿيون.<ref name="Qumsiyeh2021"/> فلسطين جو مقام آفريڪا، ايشيا ۽ يورپ وچ ۾ پکين جي اهم لڏپلاڻ واري رستي تي هجڻ ڪري هتي مستقل ۽ موسمي پکين جي وڏي گوناگونيت ملي ٿي. فلسطين جي نسبتاً موافق آبهوا، پاڻيءَ جي تاريخي وسيلن ۽ حياتياتي گوناگونيت انساني آبادڪاريءَ جي قديم تاريخ سان پڻ لاڳاپيل آهي. هن وسيع خطي ۾ شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ تي دارومدار رکندڙ ابتدائي انساني برادرين کان زراعت، چوپائي مال پالڻ ۽ مستقل وسندين ڏانهن تبديلي انساني تاريخ جي اهم مرحلن مان هئي.<ref name="Qumsiyeh2021"/> [[فائل:Dead Sea by David Shankbone.jpg|thumb|[[مردار سمنڊ]] ۽ ان جي ڀرپاسي جو خشڪ ماحول؛ پاڻيءَ جي گهٽتائي ۽ ماحولياتي تبديليون هن علائقي لاءِ اهم مسئلا آهن.]] فلسطين جي حياتياتي گوناگونيت کي رهائشي ماڳن جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ، ريگستانيت، شهري توسيع، صنعتي آلودگي، گندي پاڻي، زمين جي استعمال ۾ تبديلي ۽ جاري اسرائيلي آبادڪاريءَ سبب شديد دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. هڪ مطالعي موجب فلسطيني اختيارين طرفان مقرر ڪيل محفوظ قدرتي علائقن جو لڳ ڀڳ '''81 سيڪڙو''' اولهه ڪناري جي [[ايراضي ج]] ۾ واقع آهي، جيڪا اوسلو ٺاهن هيٺ اسرائيلي انتظامي ۽ سلامتي ڪنٽرول هيٺ آهي.<ref name="Qumsiyeh2021"/> [[اردن درياهه]] جي پاڻيءَ جي وهڪري ۾ پڻ گذريل ڏهاڪن دوران تمام وڏي گهٽتائي آئي آهي. هڪ علمي جائزي موجب ان جو تاريخي ساليانو وهڪرو لڳ ڀڳ 1,250 ملين مڪعب ميٽر مان گهٽجي 20 ملين مڪعب ميٽر کان بہ گهٽ ٿي ويو آهي. آبادين جي توسيع، فوجي علائقن جي حدبندي، گندي پاڻيءَ جي نيڪال، زمين جي استعمال ۾ تبديلي ۽ پاڻيءَ جي وسيلن تي وڌندڙ دٻاءَ قدرتي رهائشي ماڳن کي ٽڪرن ۾ ورهائڻ ۽ مقامي ماحولياتي نظامن کي متاثر ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref name="Qumsiyeh2021"/> == حڪومت ۽ سياست == {{مک مضمون|فلسطين جي حڪومت|فلسطين ۾ چونڊون}} {{پڻ ڏسو|فلسطيني قومي اختياري جي سياست|فلسطين آزادي تنظيم جي سياست}} [[فائل:PLC buildibg (cropped).jpg|thumb|[[رام الله]] ۾ [[فلسطيني قانون ساز ڪائونسل]] جي عمارت.]] [[فائل:Palestinian Legislative Council (Palestinian parliament), Ramallah, West Bank.jpg|thumb|[[رام الله]] ۾ [[فلسطيني قانون ساز ڪائونسل]]، فلسطيني پارليامينٽ جو قانون ساز ادارو.]] فلسطين ۾ [[وحداني رياست|وحداني]] ۽ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]] حڪومتي نظام آهي.<ref>{{cite web |title=Unitary States |website=juri-globe.ca |access-date=2 مئي 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Square Pegs and Round Holes: The Story of the Palestinian Political System |publisher=École de droit |access-date=1 جولاءِ 2024}}</ref> فلسطيني سياسي ۽ حڪومتي ڍانچي ۾ [[فلسطين آزادي تنظيم]] ۽ [[فلسطيني قومي اختياري]] سان لاڳاپيل ادارا شامل آهن، پر ٻنهي جي آئيني ۽ اداري حيثيت هڪجهڙي ناهي. فلسطين آزادي تنظيم سان لاڳاپيل رياستي ادارن ۾ [[فلسطين جو صدر|رياست فلسطين جو صدر]]، [[فلسطيني قومي ڪائونسل]]، [[فلسطيني مرڪزي ڪائونسل]] ۽ [[فلسطين آزادي تنظيم جي انتظامي ڪاميٽي|فلسطين آزادي تنظيم جي انتظامي ڪاميٽي]] شامل آهن. رياست فلسطين جي صدر جي چونڊ فلسطيني مرڪزي ڪائونسل سان لاڳاپيل طريقيڪار تحت ڪئي وئي آهي، جڏهن تہ انتظامي ڪاميٽي تاريخي طور جلاوطن حڪومت جهڙا ڪم سرانجام ڏيندي ۽ فلسطين جي وسيع پرڏيهي لاڳاپن جي نيٽ ورڪ جي نمائندگي ڪندي رهي آهي.<ref>{{cite book |last=Sayigh |first=Yezid |title=Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993 |url=https://archive.org/details/armedstrugglesea0000yazi |publisher=Oxford University Press |year=1999 |page=[https://archive.org/details/armedstrugglesea0000yazi/page/624 624] |isbn=978-0-19-829643-0}}</ref> انهن ادارن کي [[فلسطيني قومي اختياري جو صدر|فلسطيني قومي اختياري جي صدر]]، [[فلسطيني قانون ساز ڪائونسل]] ۽ فلسطيني قومي اختياري جي وزيرن واري ڪابينا کان ڌار سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ اهي ادارا فلسطيني قومي اختياري سان لاڳاپيل آهن. رياست فلسطين جو بنيادي باني دستاويز [[فلسطيني آزاديءَ جو اعلان]] آهي، جڏهن تہ [[فلسطيني قومي منشور]] فلسطين آزادي تنظيم ۽ [[فلسطين جو بنيادي قانون|فلسطيني بنيادي قانون]] فلسطيني قومي اختياري جي آئيني ڍانچي سان لاڳاپيل الڳ دستاويز آهن. [[فتح (فلسطيني سياسي جماعت)|فتح]] ۽ [[حماس]] فلسطيني سياست جون ٻه اهم ڌريون آهن. 2007ع کان پوءِ فلسطيني انتظام عملي طور ٻن الڳ سياسي انتظامن ۾ ورهايل رهيو: اولهه ڪناري جي حصن ۾ فتح جي اڳواڻيءَ هيٺ فلسطيني قومي اختياري، جڏهن تہ [[غزه پٽي]] تي حماس جو عملي انتظام رهيو آهي. فلسطيني قيادت [[اوڀر يروشلم]] کي رياست فلسطين جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏئي ٿي، جڏهن تہ فلسطيني قومي اختياري جا اهم حڪومتي ادارا عملي طور [[رام الله]] ۾ قائم آهن. === انتظامي ورهاست === {{مک مضمون|فلسطين جون محافظائون}} {{پڻ ڏسو|فلسطيني علائقا}} [[فائل:Palestine governorates.png|thumb|فلسطين جون محافظائون.]] رياست فلسطين انتظامي طور '''16 محافظائن''' ۾ ورهايل آهي، جن مان 11 [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] ۽ 5 [[غزه پٽي]] ۾ آهن. [[اوسلو ٻيون ٺاهه|اوسلو ٻئي ٺاهه]] تحت اولهه ڪناري کي انتظامي لحاظ کان [[ايراضي الف]]، [[ايراضي ب]] ۽ [[ايراضي ج]] ۾ ورهايو ويو. ايراضي الف اولهه ڪناري جي لڳ ڀڳ 18 سيڪڙو ايراضي تي مشتمل آهي ۽ فلسطيني انتظام هيٺ آهي. ايراضي ب لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو تي مشتمل آهي، جتي شهري انتظام فلسطيني اختيارين وٽ ۽ سلامتيءَ جو انتظام گڏيل اسرائيلي-فلسطيني بندوبست هيٺ رکيو ويو.<ref name="AreaC">{{cite news |last=Zahriyeh |first=Ehab |title=Maps: The occupation of the West Bank |publisher=Al Jazeera Media Network |date=4 جولاءِ 2014 |access-date=8 آگسٽ 2014}}</ref> [[ايراضي ج]]، اوڀر يروشلم کان سواءِ، اولهه ڪناري جي لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو ايراضي تي مشتمل آهي ۽ [[اسرائيلي شهري انتظاميا]] جي انتظام هيٺ آهي. اوسلو ٻئي ٺاهه تحت فلسطيني اختيارين کي اتي رهندڙ فلسطيني آباديءَ لاءِ تعليم ۽ صحت سميت ڪجهه شهري خدمتون مهيا ڪرڻ جون ذميواريون حاصل آهن.<ref>{{cite report |title=West Bank and Gaza – Area C and the Future of the Palestinian Economy |publisher=World Bank Group |date=2 آڪٽوبر 2013 |page=4}}</ref> ايراضي ج جي زمين جي وڏي حصي تي فلسطيني تعمير ۽ ترقيءَ لاءِ پابنديون لاڳو آهن ۽ علائقي جي حيثيت اسرائيلي-فلسطيني تڪرار ۽ ڳالهين جو اهم موضوع رهي آهي.<ref>{{cite web |title=The Struggle over Area C: Change Direction toward a Space for Understanding with the Palestinian Authority |website=inss.org.il |date=23 آگسٽ 2023 |access-date=14 نومبر 2023}}</ref> 2025ع جي رپورٽن موجب قبضي هيٺ اولهه ڪناري، اوڀر يروشلم سميت، ۾ 750,000 کان وڌيڪ اسرائيلي آبادڪار 147 کان وڌيڪ آبادين ۽ چوڪين ۾ رهندا هئا.<ref>{{cite web |title=2025 Report on Israeli settlements in the occupied West Bank, including East Jerusalem |publisher=European External Action Service |year=2026 |access-date=16 سيپٽمبر 2026}}</ref> [[اوڀر يروشلم]] کي اسرائيل پنهنجي يروشلم ضلعي جي حصي طور سنڀالي ٿو، جڏهن تہ رياست فلسطين ان کي [[يروشلم محافظا]] ۽ پنهنجي دعويٰ ڪيل گاديءَ جو حصو سمجهي ٿي. اسرائيل 1967ع کان پوءِ اوڀر يروشلم تي پنهنجا قانون، عدالتي اختيار ۽ انتظام لاڳو ڪيا ۽ 1980ع جي [[بنيادي قانون: يروشلم، اسرائيل جي گادي]] ۾ شهر جي حيثيت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو؛ ان الحاق کي عالمي سطح تي وسيع سڃاڻپ حاصل ناهي. {| class="wikitable sortable" ! محافظا ! ايراضي (ڪلوميٽر²) ! آبادي ! آباديءَ جي گهاٽائي (في ڪلوميٽر²) ! انتظامي مرڪز |- | [[جنين محافظا]] || 583 || 311,231 || 533.8 || [[جنين]] |- | [[طوباس محافظا]] || 402 || 64,719 || 161.0 || [[طوباس]] |- | [[طولڪرم محافظا]] || 246 || 182,053 || 740.0 || [[طولڪرم]] |- | [[نابلس محافظا]] || 605 || 380,961 || 629.7 || [[نابلس]] |- | [[قلقيليا محافظا]] || 166 || 110,800 || 667.5 || [[قلقيليا]] |- | [[سلفيت محافظا]] || 204 || 70,727 || 346.7 || [[سلفيت]] |- | [[رام الله ۽ البيره محافظا]] || 855 || 348,110 || 407.1 || [[رام الله]] |- | [[اريحا محافظا]] || 593 || 52,154 || 87.9 || [[اريحا]] |- | [[يروشلم محافظا]] || 345 || 419,108<ref group="lower-alpha">يروشلم جا انگ اکر قبضي هيٺ اوڀر يروشلم ۽ اتي جي اسرائيلي آباديءَ کي پڻ شامل ڪن ٿا.</ref> || 1214.8 || [[يروشلم]] |- | [[بيت لحم محافظا]] || 659 || 216,114 || 327.9 || [[بيت لحم]] |- | [[الخليل محافظا]] || 997 || 706,508 || 708.6 || [[الخليل]] |- | [[اتر غزه محافظا]] || 61 || 362,772 || 5947.1 || [[جباليا]] |- | [[غزه محافظا]] || 74 || 625,824 || 8457.1 || [[غزه]] |- | [[دير البلح محافظا]] || 58 || 264,455 || 4559.6 || [[دير البلح]] |- | [[خان يونس محافظا]] || 108 || 341,393 || 3161.0 || [[خان يونس]] |- | [[رفح محافظا]] || 64 || 225,538 || 3524.0 || [[رفح]] |} === پرڏيهي لاڳاپا === {{مک مضمون|فلسطين جا پرڏيهي لاڳاپا}} {{پڻ ڏسو|فلسطين جون سفارتي نمائندگيون|فلسطين ۾ سفارتي نمائندگيون}} [[فائل:Diplomatic relations of State of Palestine.svg|thumb|رياست فلسطين سان سفارتي لاڳاپا رکندڙ ملڪ.]] بين الاقوامي سطح تي رياست فلسطين جي نمائندگي بنيادي طور [[فلسطين آزادي تنظيم]] ڪري ٿي. جيڪي ملڪ رياست فلسطين کي تسليم ڪن ٿا، انهن مان ڪيترن ۾ فلسطين سفارتخانا يا سفارتي نمائندگيون قائم ڪيون آهن. فلسطين آزادي تنظيم ۽ رياست فلسطين مختلف عالمي ادارن ۾ مڪمل رڪن، شريڪ رڪن يا مبصر جي حيثيت سان نمائندگي ڪن ٿا. 15 ڊسمبر 1988ع تي [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]] قرارداد 43/177 ذريعي نومبر 1988ع واري فلسطيني آزاديءَ جي اعلان کي تسليم ڪيو ۽ گڏيل قومن جي نظام ۾ ''فلسطين آزادي تنظيم'' بدران ''فلسطين'' جو نالو استعمال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 29 نومبر 2012ع تي جنرل اسيمبلي قرارداد 67/19 کي '''138 ووٽن جي حمايت، 9 مخالفت ۽ 41 غيرحاضر راءِ''' سان منظور ڪندي فلسطين جي حيثيت ''مبصر اداري'' مان وڌائي '''غير رڪن مبصر رياست''' ڪئي. ان کان پوءِ گڏيل قومن جي سرڪاري دستاويزن ۾ ''رياست فلسطين'' جو نالو استعمال ٿيڻ لڳو. [[سويڊن]] 2014ع ۾ رياست فلسطين کي تسليم ڪيو ۽ فيبروري 2015ع ۾ محمود عباس جي دوري دوران اسٽاڪ هوم ۾ فلسطيني سفارتخانو کوليو ويو. 2025ع دوران وڌيڪ يورپي ۽ ٻين ملڪن جي سڃاڻپ کان پوءِ يورپي يونين اندر فلسطين کي تسليم ڪندڙ ملڪن جو انگ پڻ وڌيو. [[پاڪستان]] سميت عرب ليگ ۽ اسلامي سهڪار تنظيم جا ڪيترائي ملڪ فلسطيني خودمختياري ۽ رياستي حيثيت جي حمايت ڪندا رهيا آهن. فلسطين [[عرب ليگ]] ۽ [[اسلامي سهڪار تنظيم]] سميت ڪيترن عالمي ۽ علائقائي ادارن ۾ شامل آهي. === گڏيل قومن ۾ حيثيت === {{مک مضمون|فلسطين ۽ گڏيل قومون}} [[فائل:Ceremony of the raising of the Flag of the State of Palestine.ogv|thumb|30 سيپٽمبر 2015ع تي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي هيڊڪوارٽر ۾ [[فلسطين جو جهنڊو|رياست فلسطين جو جهنڊو]] چاڙهڻ جي تقريب.]] 29 نومبر 2012ع کان فلسطين گڏيل قومن ۾ '''غير رڪن مبصر رياست''' جي حيثيت رکي ٿو. قرارداد 67/19 کان پوءِ گڏيل قومن فلسطين کي ''رياست فلسطين'' جي نالي سان سرڪاري دستاويزن ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو ۽ فلسطيني نمائندگيءَ کي '''گڏيل قومن ۾ رياست فلسطين جي مستقل مبصر مشن''' جي نالي سان سڃاتو ويو. 2015ع ۾ فلسطين ۽ [[پاڪ ڏسڻي|پاڪ ڏسڻي]] کي گڏيل قومن جي هيڊڪوارٽر تي پنهنجا جهنڊا ڦڙڪائڻ جي اجازت ڏيڻ بابت قرارداد جنرل اسيمبليءَ '''119 جي مقابلي ۾ 8 ووٽن''' سان منظور ڪئي، جڏهن تہ 45 ملڪن ووٽ ڏيڻ کان پاسو ڪيو. 30 سيپٽمبر 2015ع تي گڏيل قومن جي هيڊڪوارٽر تي پهريون ڀيرو فلسطيني جهنڊو ڦڙڪايو ويو. 2 اپريل 2024ع تي فلسطيني مستقل مبصر [[رياض منصور]] فلسطين جي مڪمل گڏيل قومن واري رڪنيت لاءِ 2011ع واري درخواست تي ٻيهر غور ڪرڻ جي درخواست ڪئي. 18 اپريل 2024ع تي سلامتي ڪائونسل ۾ رڪنيت جي سفارش واري مسودي جي حق ۾ 12 ووٽ پيا، ٻن ملڪن ووٽ ڏيڻ کان پاسو ڪيو ۽ [[آمريڪا]] مستقل رڪن جي حيثيت سان مخالفت ۾ ووٽ ڏئي [[ويٽو]] استعمال ڪيو، جنهن سبب قرارداد منظور نه ٿي سگهي. 10 مئي 2024ع تي جنرل اسيمبلي قرارداد ES-10/23 کي '''143 ووٽن جي حمايت، 9 مخالفت ۽ 25 غيرحاضر راءِ''' سان منظور ڪيو. قرارداد ۾ قرار ڏنو ويو تہ رياست فلسطين گڏيل قومن جي منشور جي آرٽيڪل 4 تحت رڪنيت لاءِ اهل آهي ۽ سلامتي ڪائونسل کي ان جي درخواست تي ٻيهر موافق غور ڪرڻ جي سفارش ڪئي وئي. قرارداد تحت سيپٽمبر 2024ع کان فلسطين کي جنرل اسيمبليءَ ۾ ڪيترائي اضافي شرڪتي حق مليا، جن ۾ رڪن ملڪن جي وچ ۾ ويهڻ، تجويزون ۽ ترميمون پيش ڪرڻ ۽ گڏيل قومن جي ڪانفرنسن ۾ وڌيڪ مڪمل نموني حصو وٺڻ شامل آهن. تنهن هوندي بہ فلسطين اڃا '''مڪمل رڪن ناهي''' ۽ جنرل اسيمبليءَ ۾ ووٽ ڏيڻ جو حق نٿو رکي. === حيثيت ۽ بين الاقوامي سڃاڻپ === {{مک مضمون|فلسطين جي قانوني حيثيت|فلسطين جي بين الاقوامي سڃاڻپ}} [[فائل:Palestine recognition only.svg|thumb|upright=1.4| {{legend|#008000|رياست فلسطين کي تسليم ڪندڙ ملڪ}} {{legend|#cccccc|رياست فلسطين کي تسليم نہ ڪندڙ ملڪ}} ]] [[فلسطين آزادي تنظيم]] 15 نومبر 1988ع تي [[الجزائر]] ۾ [[فلسطيني آزاديءَ جو اعلان]] جاري ڪندي '''رياست فلسطين''' جي قيام جو اعلان ڪيو. فلسطين جي رياستي ۽ قانوني حيثيت بابت عالمي قانون جي ماهرن ۽ مختلف حڪومتن جا موقف تاريخي طور مختلف رهيا آهن، جڏهن تہ دنيا جي وڏي اڪثريت ملڪن فلسطين کي رياست طور سفارتي سڃاڻپ ڏئي چڪي آهي. 2012ع ۾ گڏيل قومن طرفان غير رڪن مبصر رياست واري حيثيت ملڻ فلسطين جي بين الاقوامي قانوني ۽ سفارتي حيثيت ۾ اهم تبديلي آندي. جنوري 2015ع ۾ [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] فلسطين کي [[روم آئين]] ۾ شموليت جي مقصد لاءِ ''رياست'' طور قبول ڪيو. ڊسمبر 2015ع ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي قبضي هيٺ فلسطيني علائقن، اوڀر يروشلم سميت، جي قدرتي وسيلن تي فلسطيني عوام جي مستقل خودمختياري بابت قرارداد منظور ڪئي، جنهن ۾ انهن وسيلن جي استحصال، نقصان ۽ گهٽتائي بابت خدشا ظاهر ڪيا ويا. 23 سيپٽمبر 2025ع تائين '''گڏيل قومن جي 193 رڪن ملڪن مان 157'''، يعني لڳ ڀڳ '''81.3 سيڪڙو'''، رياست فلسطين کي تسليم ڪري چڪا هئا. ڪيترائي اهڙا ملڪ جيڪي رياست فلسطين کي رسمي طور تسليم نٿا ڪن، اهي بہ فلسطين آزادي تنظيم کي فلسطيني عوام جي نمائندي طور قبول ڪن ٿا. 2025ع ۾ [[برطانيا]]، [[فرانس]]، [[ڪئناڊا]]، [[آسٽريليا]] ۽ ٻين ملڪن طرفان فلسطين کي تسليم ڪرڻ کان پوءِ سڃاڻپ ڪندڙ ملڪن جو انگ وڌيڪ وڌيو. ان باوجود گڏيل قومن ۾ فلسطين جي مڪمل رڪنيت لاءِ سلامتي ڪائونسل جي سفارش اڃا ضروري آهي. === سلامتي ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا === {{مک مضمون|فلسطيني سلامتي خدمتون}} فلسطيني قومي اختياري وٽ ڪيترائي سلامتي ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا آهن، جن ۾ [[فلسطيني شهري پوليس]]، [[فلسطيني قومي سلامتي فوجون]] ۽ مختلف انٽيليجنس ادارا شامل آهن. انهن جو بنيادي ڪم فلسطيني قومي اختياري جي انتظام هيٺ علائقن ۾ اندروني سلامتي، پوليسنگ ۽ قانون لاڳو ڪرڻ آهي. اهي ادارا هڪ مڪمل خودمختيار رياست جي روايتي فوج وانگر ڪم نٿا ڪن. انهن جو موجوده ڍانچو وڏي حد تائين 1990ع واري ڏهاڪي جي [[اوسلو ٺاهه|اوسلو ٺاهن]] کان پوءِ قائم ٿيو. [[فلسطين آزادي فوج]] فلسطين آزادي تنظيم سان لاڳاپيل تاريخي فوجي تنظيم آهي، جيڪا فلسطيني قومي تحريڪ جي شروعاتي دور ۾ قائم ڪئي وئي هئي، پر اوسلو ٺاهن کان پوءِ ان جو عملي ڪردار تمام محدود ٿي ويو. [[غزه پٽي]] ۾ حماس جا پنهنجا سلامتي ادارا ۽ هٿياربند ونگ [[عز الدين القسام برگيڊون]] موجود آهن. [[فلسطيني اسلامي جهاد]] سميت ٻيون فلسطيني تنظيمون پڻ پنهنجا هٿياربند ونگ رکن ٿيون. انهن تنظيمن کي فلسطيني قومي اختياري جي سرڪاري سلامتي ادارن کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == فوج == {{مک مضمون|فلسطيني سلامتي خدمتون}} [[فلسطيني سلامتي خدمتون]] رياست فلسطين جون هٿياربند فوجون ۽ ڳجهيون ادارا آهن. اهي ٻارهن شاخن تي مشتمل آهن، جن ۾ خاص طور سلامتي فوجون، شهري پوليس، صدارتي محافظ دستو ۽ قومي سلامتي فوجون شامل آهن. [[فلسطيني قومي اختياري]] جو صدر فلسطيني فوجن جو سپريم ڪمانڊر آهي. === قانون ۽ سلامتي === {{مک مضمون|فلسطين ۾ ڏوهن جي صورتحال}} رياست فلسطين وٽ ڪيتريون ئي سلامتي فوجون آهن، جن ۾ شهري پوليس، قومي سلامتي فوجون ۽ ڳجهيون خدمتون شامل آهن. انهن جو بنيادي ڪم امن امان برقرار رکڻ، قانون لاڳو ڪرڻ ۽ فلسطيني شهرين توڙي رياست جي سلامتيءَ جي حفاظت ڪرڻ آهي. == معيشت == {{مک مضمون|فلسطين جي معيشت}} جاري [[غزه جنگ]] جي نتيجي ۾ 2024ع جي پهرين ٽه ماهي دوران رياست فلسطين جي مجموعي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۾ لڳ ڀڳ '''35 سيڪڙو''' گهٽتائي آئي. [[فلسطيني مرڪزي شماريات اداري]] موجب جنگ ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي رڪاوٽن فلسطيني معيشت تي شديد اثر وڌو. === زراعت === {{مک مضمون|فلسطين ۾ زراعت}} [[فائل:Palestinian farmers harvesting olives, November 2015.jpg|thumb|روايتي طريقي سان زيتون گڏ ڪندڙ فلسطيني هاري، 2015ع.]] [[فائل:Olive harvest in 2014 - palestine.jpg|thumb|2014ع ۾ [[الخليل]] جي ڏاکڻي علائقي ۾ زيتون جي فصل گڏ ڪندي فلسطيني هاري.]] [[زراعت]] فلسطين جي معيشت جو هڪ اهم بنياد آهي. زرعي شين جي پيداوار مقامي آباديءَ جي خوراڪ جون ضرورتون پوريون ڪرڻ سان گڏ فلسطيني برآمدي معيشت ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. يورپي-فلسطيني لاڳاپن واري ڪائونسل موجب زرعي شعبو رسمي طور آباديءَ جي 13.4 سيڪڙو ماڻهن کي روزگار ڏئي ٿو ۽ غيررسمي روزگار جو لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو حصو ان سان لاڳاپيل آهي. 2000ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ فلسطين ۾ بيروزگاري وڌڻ سان زرعي شعبو سڀ کان وڌيڪ معاشي مشڪلاتن کي منهن ڏيندڙ شعبن مان هڪ بڻجي ويو. 2008ع ۾ غزه پٽي ۾ بيروزگاري جي شرح وڌي 41 سيڪڙو تائين پهتي. [[عالمي بئنڪ]] موجب فلسطيني زراعت کي زمينن جي قدرتي محفوظ علائقن، فوجي مقصدن ۽ اسرائيلي آبادڪاريءَ لاءِ استعمال ٿيڻ سبب پڻ مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. جيئن تہ اسرائيلي-فلسطيني تڪرار ۾ زمين هڪ بنيادي مسئلو آهي، تنهنڪري ان جا اثر فلسطيني زراعت ۽ زمين جي استعمال تي پڻ نمايان آهن. === پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائي === {{مک مضمون|فلسطين ۾ پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائي}} {{پڻ ڏسو|پاڻي، صفائي ۽ صحت جي نگراني وارو پروگرام}} فلسطيني علائقن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائيءَ جو نظام پاڻيءَ جي شديد کوٽ سان متاثر آهي ۽ ان تي [[فلسطيني علائقن تي اسرائيلي قبضو|اسرائيلي قبضي]] جا پڻ اهم اثر آهن. تاريخي، سياسي ۽ جاگرافيائي سببن جي ڪري فلسطين جي پاڻيءَ جي وسيلن جو هڪ حصو اسرائيل جي ڪنٽرول هيٺ آهي؛ 2017ع ۾ ڪجهه معاملن ۾ فلسطيني اختيارين کي جزوي خودمختياري ڏني وئي. زيرزمين پاڻيءَ جي ورڇ [[اوسلو ٻيون ٺاهه|اوسلو ٻئي ٺاهه]] جي شقن سان پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن تي اسرائيلي ۽ فلسطيني قيادت اتفاق ڪيو هو. اسرائيل پنهنجي پاڻيءَ جي نظام ۽ سامونڊي پاڻيءَ کي مٺو ڪرڻ وارن ذريعن مان پڻ فلسطيني علائقن کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. 2012ع ۾ اها فراهمي لڳ ڀڳ 52 ملين مڪعب ميٽر هئي. عام طور اولهه ڪناري جي ڀيٽ ۾ غزه پٽي ۾ پاڻيءَ جو معيار گهڻو خراب آهي. فلسطيني علائقن ۾ فراهم ٿيندڙ پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون کان اڌ حصو ورڇ واري ڄار ۾ ضايع ٿي وڃي ٿو. غزه پٽي جي ڊگهي ناڪابندي ۽ [[غزه جنگ]] اتي پاڻي ۽ صفائيءَ جي بنيادي ڍانچي کي شديد نقصان پهچايو آهي. گندي پاڻيءَ جي حوالي سان موجود صفائي مرڪزن وٽ پيدا ٿيندڙ سموري گندي پاڻيءَ کي صاف ڪرڻ جي گنجائش ناهي، جنهن سبب پاڻيءَ جي شديد آلودگي پيدا ٿئي ٿي. هن شعبي جي ترقي وڏي حد تائين ٻاهرين مالي امداد تي دارومدار رکي ٿي. === توانائي === {{مک مضمون|فلسطين ۾ توانائي}} فلسطين تجارتي پيماني تي تيل يا قدرتي گئس پيدا نٿو ڪري ۽ بجليءَ لاءِ گهڻي حد تائين [[اسرائيل اليڪٽرڪ ڪارپوريشن]] تي دارومدار رکي ٿو. 2000ع کان 2023ع تائين فلسطين ۾ توانائيءَ جو استعمال 6 ٽيراواٽ ڪلاڪن مان وڌي 24 ٽيراواٽ ڪلاڪن تائين پهتو. ساڳئي عرصي ۾ فلسطين اندر توانائيءَ جي پيداوار 0.03 ٽيراواٽ ڪلاڪن، يعني ڪُل استعمال جي لڳ ڀڳ 0.5 سيڪڙو، مان وڌي 1.02 ٽيراواٽ ڪلاڪن، يعني لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو، تائين پهتي. فلسطين وٽ موجود اهم ملڪي توانائي وسيلو تڪراري [[غزه ميرين گئس فيلڊ]] آهي، جيڪو اڃا تائين مڪمل طور ترقي نه وٺي سگهيو آهي. [[واپار ۽ ترقي بابت گڏيل قومن جي ڪانفرنس]] موجب فلسطيني علائقن جي هيٺان تيل ۽ قدرتي گئس جا اهم ذخيرا موجود آهن، پر قبضي سبب فلسطيني انهن توانائي وسيلن کي مڪمل طور ترقي ڏئي ۽ انهن مان معاشي فائدو حاصل نه ڪري سگهيا آهن. 2012ع ۾ اولهه ڪناري ۽ غزه ۾ دستياب بجلي 5,370 گيگاواٽ ڪلاڪ هئي، جنهن مان 3,700 گيگاواٽ ڪلاڪ اولهه ڪناري ۽ 1,670 گيگاواٽ ڪلاڪ غزه ۾ هئا. ورڇ دوران ٿيندڙ نقصان ڪڍڻ کان پوءِ في ماڻهو ساليانو بجلي استعمال لڳ ڀڳ 950 ڪلوواٽ ڪلاڪ هو. ملڪي ذريعا رڳو لڳ ڀڳ 445 گيگاواٽ ڪلاڪ بجلي پيدا ڪندا هئا، جيڪا مجموعي طلب جي 10 سيڪڙو کان به گهٽ هئي. === تيل ۽ قدرتي گئس === {{مک مضمون|غزه پٽي ۾ قدرتي گئس}} 2000ع ۾ [[غزه پٽي]] جي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر قدرتي گئس جا ذخيرا دريافت ٿيا. اها ڳولا فلسطيني اختياري طرفان [[برٽش گئس]] کي ڏنل اجازت نامي تحت ڪئي وئي هئي. دريافت ٿيل [[غزه ميرين گئس فيلڊ]] عالمي معيار موجب تمام وڏو ذخيرو نه هو، پر ان کي فلسطيني معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ علائقائي معاشي سهڪار وڌائڻ جي ممڪن ذريعن مان هڪ سمجهيو ويو. 2007ع ۾ [[حماس]] جي غزه پٽي تي ڪنٽرول کان پوءِ فلسطيني انتظاميا سان سياسي ڇڪتاڻ ۽ اسرائيل طرفان حماس سان معاملو ڪرڻ کان انڪار سبب گئس فيلڊ جي ترقيءَ جا امڪان گھٽ آھن. 2009ع ۽ 2010ع ۾ اسرائيل جي معاشي سامونڊي حدن اندر وڏن گئس ذخيرن جي دريافت کان پوءِ اسرائيل جي فلسطيني گئس لاءِ ممڪن خريدار بڻجڻ جا امڪان پڻ گهٽجي ويا. 2023ع ۾ اسرائيل فلسطيني اختياري ۽ مصر جي شموليت سان غزه ميرين گئس فيلڊ جي ترقيءَ لاءِ ابتدائي منظوري ڏني. تنهن هوندي به 2024ع تائين غزه جا اهي قدرتي گئس ذخيرا سامونڊي سطح هيٺ غيرترقي يافته حالت ۾ موجود هئا. === آمدرفت === {{مک مضمون|فلسطين ۾ آمدرفت}} [[فائل:King faisal street.jpg|thumb|[[الخليل]] ۾ شاهه فيصل گهٽي.]] فلسطين جو آمدرفت وارو نظام ٻن جاگرافيائي طور هڪ ٻئي کان الڳ علائقن، [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] ۽ [[غزه پٽي]]، تي مشتمل آهي، جن جي مختلف حصن جو انتظام فلسطيني اختياري، غزه پٽي جي انتظاميا ۽ اسرائيل وٽ آهي. 2010ع ۾ اولهه ڪناري ۽ غزه پٽي ۾ گڏيل طور '''4,686 ڪلوميٽر''' (2,912 ميل) رستا موجود هئا. [[غزه بندرگاهه]] غزه شهر جي [[رمال]] علائقي ڀرسان هڪ ننڍو بندرگاهه آهي. اهو فلسطيني مهاڻن جي ٻيڙين جو مرڪز ۽ فلسطيني قومي سلامتي فوجن جي هڪ شاخ، فلسطيني سامونڊي پوليس، جو اڏو آهي. اوسلو ٻئي ٺاهه تحت فلسطيني سامونڊي پوليس جون سرگرميون سامونڊي ڪناري کان ڇهن ناٽيڪل ميلن تائين محدود ڪيون ويون. 2007ع کان غزه بندرگاهه سامونڊي ناڪابندي هيٺ رهيو آهي ۽ بندرگاهه جون سرگرميون گهڻي ڀاڱي ننڍي پيماني جي مڇي مارڻ تائين محدود رهيون آهن. فلسطيني علائقن ۾ ٽي هوائي اڏا رهيا آهن، جيڪي هاڻي فعال ناهن. انهن مان [[ياسر عرفات بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جنهن کي اڳ غزه بين الاقوامي هوائي اڏو چيو ويندو هو، غزه پٽي ۾ واقع هو. [[ٻي انتفاضا]] شروع ٿيڻ کان پوءِ اسرائيلي حڪم تحت آڪٽوبر 2000ع ۾ هوائي اڏو بند ڪيو ويو. پرڏيهه ويندڙ اولهه ڪناري جا فلسطيني [[ايلنبي پل]] ذريعي اردن ۾ داخل ٿي [[عمان]] جي [[راڻي عليا بين الاقوامي هوائي اڏي]] تان سفر ڪري سگهن ٿا، يا [[بير اورا]] ۾ واقع [[ايلات-رامون هوائي اڏو]] استعمال ڪري سگهن ٿا. ايلنبي پل هن وقت اولهه ڪناري جي پرڏيهه ويندڙ فلسطينين لاءِ مقرر ڪيل واحد داخلا ۽ نڪرڻ وارو زميني هنڌ آهي. [[ايريز گذرگاهه]] غزه پٽي ۽ اسرائيل جي وچ واري رڪاوٽ تي واقع گذرگاهه آهي ۽ غزه جي اسرائيلي ناڪابنديءَ کان متاثر رهي آهي. [[رفح گذرگاهه]] غزه پٽي ۽ مصر وچ ۾ واحد سڌي زميني گذرگاهه آهي. [[ڪرم ابو سالم گذرگاهه]] پڻ موجود آهي، جنهن جو انتظام اسرائيل وٽ آهي ۽ جيڪو مصر کان غزه ڏانهن سامان جي منتقليءَ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ڪارني گذرگاهه]] اسرائيل ۽ غزه پٽي جي سرحدي رڪاوٽ جي اتر-اوڀر ڪنڊ تي مال برداريءَ جو ٽرمينل هو. هتي سامان جي منتقلي هڪ گاڏيءَ مان ٻي گاڏيءَ ۾ ڪئي ويندي هئي؛ يعني برآمد لاءِ فلسطيني سامان فلسطيني ٽرڪ مان لاهي اسرائيلي ٽرڪ ۾ رکيو ويندو هو، ۽ درآمد لاءِ ان جي ابتڙ عمل ٿيندو هو. جون 2007ع ۾ حماس جي غزه پٽي تي ڪنٽرول کان پوءِ اسرائيل ڪارني گذرگاهه بند ڪري ڇڏيو ۽ مارچ 2011ع جي آخر ۾ ان جي بندش مستقل ڪئي وئي. === سياحت === {{مک مضمون|فلسطين ۾ سياحت}} [[فائل:Gaza before 2023 - 2025 war IMG 9477.jpg|thumb|2022ع ۾ [[غزه شهر]] جو المشطل هوٽل، [[غزه جنگ]] کان اڳ.]] [[فائل:Gaza by Mujaddara - panoramio (3400).jpg|thumb|[[غزه شهر]] ۾ المشطل هوٽل، 2011ع.]] [[فائل:Jerusalem old city.jpg|thumb|[[يروشلم]] [[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]] لاءِ مقدس شهر آهي.]] فلسطيني سياحت جو مرڪز [[اوڀر يروشلم]]، اولهه ڪنارو ۽ غزه پٽي آهن. 2010ع ۾ فلسطيني علائقن جو 4.6 ملين ماڻهن دورو ڪيو، جڏهن تہ 2009ع ۾ اهو انگ 2.6 ملين هو. 2010ع جي انگ ۾ لڳ ڀڳ 2.2 ملين پرڏيهي سياح ۽ 2.7 ملين مقامي سياح شامل هئا. گهڻا سياح رڳو ڪجهه ڪلاڪن لاءِ يا هڪ ڏينهن واري سياحتي سفر جي حصي طور ايندا آهن. 2012ع جي آخري ٽه ماهي دوران اولهه ڪناري جي هوٽلن ۾ 150,000 کان وڌيڪ مهمان ترسيا، جن مان 40 سيڪڙو يورپ ۽ 9 سيڪڙو آمريڪا ۽ ڪئناڊا مان هئا. سياحتي رهنمائي ڪتاب ''لونلي پلينيٽ'' موجب اولهه ڪناري ۾ سفر آسان ناهي، پر اتي جو سفر ڪيل ڪوشش جو ڀرپور بدلو ڏئي ٿو. 2013ع ۾ فلسطيني اختياري جي سياحت واري وزير رولا معايعه چيو تہ حڪومت فلسطين ڏانهن بين الاقوامي سياحت وڌائڻ چاهي ٿي، پر سندس چوڻ موجب قبضو سياحت کي فلسطينين لاءِ آمدنيءَ جو وڏو ذريعو بڻجڻ کان روڪيندڙ بنيادي عنصر آهي. پرڏيهي شهرين لاءِ فلسطيني علائقن ۾ داخلا تي اسرائيل جي ويزا پاليسي کان الڳ ڪا فلسطيني ويزا پاليسي لاڳو ناهي. يروشلم، اولهه ڪناري ۽ غزه تائين ٻاهرين داخلا اسرائيلي حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ آهي. قبضي هيٺ فلسطيني علائقن ۾ داخلا لاءِ صحيح بين الاقوامي پاسپورٽ گهربل آهي. === مواصلات === {{مک مضمون|فلسطين ۾ مواصلات}} فلسطين جي اعليٰ ٽيڪنالاجي واري شعبي 2008ع کان پوءِ نمايان واڌ ڏٺي آهي. 2020ع ۾ [[فلسطيني مرڪزي شماريات ادارو]] ۽ مواصلات ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي واري وزارت ٻڌايو تہ فلسطين ۾ موبائل فون جا لڳ ڀڳ '''4.2 ملين''' رڪن هئا، جڏهن تہ 2010ع جي آخر ۾ اهو انگ 2.6 ملين هو. فلسطين ۾ اي ڊي ايس ايل رڪنن جو انگ 2019ع جي آخر تائين لڳ ڀڳ 363,000 تائين پهتو، جڏهن تہ اڳ اهو لڳ ڀڳ 119,000 هو. 2020ع ۾ 97 سيڪڙو فلسطيني گهرن وٽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ موبائل فون لائين موجود هئي. لڳ ڀڳ 86 سيڪڙو گهرن وٽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ اسمارٽ فون هو؛ اولهه ڪناري ۾ اها شرح 91 سيڪڙو ۽ غزه پٽي ۾ 78 سيڪڙو هئي. لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو فلسطيني گهرن ۾ انٽرنيٽ جي سهولت ۽ لڳ ڀڳ هڪ ٽئين گهرن ۾ ڪمپيوٽر موجود هو. جون 2020ع ۾ عالمي بئنڪ نوجوانن ۽ روزگار لاءِ ٽيڪنالاجي منصوبي لاءِ '''15 ملين آمريڪي ڊالر''' جي امداد منظور ڪئي. منصوبي جو مقصد فلسطيني معلوماتي ٽيڪنالاجي شعبي ۾ ڪمپنين جون صلاحيتون وڌائڻ ۽ وڌيڪ معياري روزگار جا موقعا پيدا ڪرڻ هو. اولهه ڪناري ۽ غزه لاءِ عالمي بئنڪ جي ملڪي ڊائريڪٽر ڪنٿن شنڪر موجب معلوماتي ٽيڪنالاجي جو شعبو معاشي واڌ ۾ اهم حصو وجهي سگهي ٿو ۽ فلسطيني نوجوانن لاءِ روزگار جا موقعا پيدا ڪري سگهي ٿو. === مالي خدمتون === {{مک مضمون|فلسطين ۾ محصول}} [[فلسطيني مالياتي اختياري]] برقي ادائگيءَ جون خدمتون هلائڻ ۽ مهيا ڪرڻ لاءِ ضابطا ۽ هدايتون جاري ڪيون آهن، جن ۾ برقي پرس ۽ اڳواٽ رقم ڀريل ڪارڊ شامل آهن. === اسرائيلي پاليسين جا معاشي اثر === [[غزه جنگ]] ۽ جنگ دوران اولهه ڪناري ۾ اسرائيلي فوجي ڪاررواين فلسطيني معيشت ۾ شديد گهٽتائي آندي. اولهه ڪناري ۾ [[مجموعي ملڪي پيداوار]] 17 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽجي 2014ع واري سطح تائين پهتي، جڏهن تہ في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار 2008ع واري سطح ڏانهن موٽي وئي. غزه جي معيشت ۾ ان کان به وڌيڪ شديد زوال آيو ۽ ان جي مجموعي ملڪي پيداوار 2022ع واري سطح جي لڳ ڀڳ '''اٺين حصي''' تائين محدود ٿي وئي. [[واپار ۽ ترقي بابت گڏيل قومن جي ڪانفرنس]] موجب 2024ع تائين ٿيل مجموعي معاشي نقصان جو اندازو لڳ ڀڳ '''170 ارب آمريڪي ڊالر''' هو، جيڪو اولهه ڪناري جي 2024ع واري مجموعي ملڪي پيداوار کان لڳ ڀڳ 17 ڀيرا وڌيڪ ھو. == آبادي == {{مک مضمون|فلسطين جي آبادي}} [[فلسطيني مرڪزي شماريات بيورو]] موجب 26 مئي 2021ع تائين رياست فلسطين جي 2021ع جي وچ واري آبادي '''5,227,193''' هئي. بيورو جي صدر اولا عوض 2021ع جي پڄاڻيءَ تائين آبادي لڳ ڀڳ '''5.3 ملين''' هجڻ جو اندازو لڳايو هو.<ref>{{cite web |title=Brief Report on the Population of Palestine at the End of 2021 |access-date=7 ڊسمبر 2022}}</ref> لڳ ڀڳ 6,020 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ ۾ آباديءَ جي گهاٽائي اٽڪل '''827 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' آهي. ڀيٽ لاءِ، 2017ع ۾ دنيا جي سراسري آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 25 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref>{{cite web |last1=Ritchie |first1=Hannah |last2=Mathieu |first2=Edouard |date=6 سيپٽمبر 2019 |title=Which countries are most densely populated? |website=Our World in Data |access-date=23 نومبر 2019}}</ref> === آبادي ۽ وڏا شهر === {{مک مضمون|فلسطين جي شهرن جي فهرست}} {{وڌيڪ|غزه پٽي جي شهرن جي فهرست}} فلسطين جي آبادي ويهين صديءَ جي وچ تائين گهڻي ڀاڱي ٻهراڙيءَ ۾ رهندڙ هئي.<ref>{{cite book |last=Marom |first=Roy |year=2026 |title=Settled Land: The Arab Countryside in Israel/Palestine |place=رعنانا |publisher=Lamda Scholarship, The Open University of Israel Press |page=7 |isbn=978-965-06-1769-1}}</ref> بعد ۾ شهري آباديءَ ۾ نمايان واڌ ٿي ۽ غزه، القدس، الخليل ۽ نابلس جهڙا شهر وڏن آبادي مرڪزن طور اڀريا. {| class="wikitable sortable" |+ فلسطين جا وڏا شهر ! درجو ! شهر ! محافظو ! آبادي |- | 1 || [[غزه شهر|غزه]] || [[غزه محافظو]] || 766,331 |- | 2 || [[القدس]] || [[القدس محافظو]] || 542,400 |- | 3 || [[الخليل]] || [[الخليل محافظو]] || 308,750 |- | 4 || [[نابلس]] || [[نابلس محافظو]] || 239,772 |- | 5 || [[خان يونس]] || [[خان يونس محافظو]] || 179,701 |- | 6 || [[جباليا]] || [[اتر غزه محافظو]] || 165,110 |- | 7 || [[رفح]] || [[رفح محافظو]] || 158,414 |- | 8 || [[جنين]] || [[جنين محافظو]] || 115,305 |- | 9 || [[رام الله]] || [[رام الله ۽ البيره محافظو]] || 104,173 |- | 10 || [[بيت لاهيا]] || [[اتر غزه محافظو]] || 86,526 |} <ref>{{cite web |author=فلسطيني مرڪزي شماريات بيورو |title=Population Projections |website=pcbs.gov.ps |access-date=23 فيبروري 2024}}</ref> === نسلي سڃاڻپ === {{مک مضمون|فلسطيني ماڻهو}} [[فلسطيني ماڻهو|فلسطيني]] هڪ وڏي حد تائين گڏيل ثقافتي ۽ نسلي سڃاڻپ رکندڙ برادري آهن، جن جا ٻين [[شام (خطو)|شامي خطي]] جي عربن سان ويجها لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا آهن.<ref>{{cite book |last=Albala |first=Ken |date=25 مئي 2011 |title=Food Cultures of the World Encyclopedia |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-0-313-37627-6}}</ref> 1919ع ۾، يهودين جي لڏپلاڻ جي ٽئين لهر ۽ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] کان پوءِ [[فلسطين لاءِ برطانوي مينڊيٽ]] قائم ٿيڻ کان ٿورو اڳ، فلسطيني مسلمان ۽ عيسائي فلسطين جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''90 سيڪڙو''' هئا.<ref>{{cite book |last=Christison |first=Kathleen |year=2001 |title=Perceptions of Palestine: Their Influence on U.S. Middle East Policy |publisher=University of California Press |page=32 |isbn=978-0-520-92236-5}}</ref><ref>{{cite book |last1=Andrea |first1=Alfred J. |last2=Overfield |first2=James H. |year=2011 |title=The Human Record: Sources of Global History, Volume II: Since 1500 |edition=7 |publisher=Cengage Learning |page=437 |isbn=978-1-133-42004-0}}</ref> يهودي لڏپلاڻ ۽ صهيوني آبادڪاريءَ جي مخالفت فلسطيني قومي سڃاڻپ جي وڌيڪ يڪجاءِ ٿيڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جيتوڻيڪ فلسطيني سماج علائقائي، طبقاتي، مذهبي ۽ خانداني فرقن سان پڻ ورهايل هو.<ref>{{cite book |last=Khalidi |first=Rashid |year=2010 |orig-year=1997 |title=Palestinian Identity: The Construction of Modern National Consciousness |place=نيو يارڪ |publisher=Columbia University Press |pages=24–26 |isbn=978-0-231-15075-0}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Scham |editor-first1=Paul |editor-last2=Salem |editor-first2=Walid |editor-last3=Pogrund |editor-first3=Benjamin |year=2005 |title=Shared Histories: A Palestinian-Israeli Dialogue |publisher=Left Coast Press |pages=69–73 |isbn=978-1-59874-013-4}}</ref> فلسطيني قومي سڃاڻپ جي تاريخ ۽ ان جي جديد صورت اختيار ڪرڻ جي وقت بابت عالمن ۾ مختلف رايا آهن.<ref>{{cite book |last=Likhovski |first=Assaf |year=2006 |title=Law and Identity in Mandate Palestine |url=https://archive.org/details/lawidentityinman0000likh |publisher=The University of North Carolina Press |page=[https://archive.org/details/lawidentityinman0000likh/page/174 174] |isbn=978-0-8078-3017-8}}</ref><ref>{{cite book |last=Gelvin |first=James L. |year=2014 |title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War |url=https://archive.org/details/bwb_P8-ARB-343 |edition=3 |publisher=Cambridge University Press |page=[https://archive.org/details/bwb_P8-ARB-343/page/93 93] |isbn=978-1-107-47077-4}}</ref> ڪجهه محققن موجب فلسطيني عربن ۾ ''فلسطيني'' اصطلاح جو قومي مفهوم [[پهرين مهاڀاري جنگ]] کان اڳ واري دور ۽ اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳو؛ جڏهن تہ ٻيا محقق فلسطيني سڃاڻپ کي هن خطي جي قديم دور کان [[عثماني سلطنت|عثماني دور]] تائين تاريخي ۽ ثقافتي ورثي سان ڳنڍين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Palestine and the Palestinians (1948–67) |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |access-date=21 سيپٽمبر 2024}}</ref><ref>{{cite book |last=Lewis |first=Bernard |year=1999 |title=Semites and Anti-Semites, An Inquiry into Conflict and Prejudice |url=https://archive.org/details/semitesantisemit0000lewi_n3m3 |publisher=W.W. Norton and Company |page=[https://archive.org/details/semitesantisemit0000lewi_n3m3/page/169 169] |isbn=978-0-393-31839-5}}</ref> 1948ع ۾ [[اسرائيل جي آزاديءَ جو اعلان]] ۽ [[1948ع جي فلسطيني لڏپلاڻ]] کان پوءِ، ۽ خاص طور 1967ع جي [[فلسطيني لڏپلاڻ (1967ع)|فلسطيني لڏپلاڻ]] کان پوءِ، ''فلسطيني'' سڃاڻپ اصل وطن سان گڏ هڪ گڏيل ماضي ۽ فلسطيني رياست قائم ڪرڻ واري گڏيل مستقبل جي خواهش سان وڌيڪ ڳنڍجي وئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Palestine and the Palestinians (1948–67) |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |access-date=21 سيپٽمبر 2024}}</ref> بين الاقوامي قانون جي حوالي سان فلسطيني شهريت جو تصور ٻيهر اهميت حاصل ڪري چڪو آهي، پر خوداراديت جي مڪمل عملي صورت ۽ بي رياستي هجڻ سان لاڳاپيل قانوني مسئلا ڪيترن فلسطينين جي پناهگيرن ۽ بي رياست ماڻهن طور بين الاقوامي تحفظ واري حيثيت تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite book |last1=Albanese |first1=Francesca |last2=Takkenberg |first2=Lex |year=2020 |title=Palestinian Refugees in International Law |publisher=Oxford University Press |page=163 |isbn=978-0-19-878404-3}}</ref> === ٻوليون === {{مک مضمون|فلسطين جون ٻوليون}} [[عربي ٻولي]] رياست فلسطين جي سرڪاري ٻولي آهي. مقامي آباديءَ ۾ خاص طور [[فلسطيني عربي]] عام ڳالهائي وڃي ٿي. [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] پڻ وڏي پيماني تي سمجهيون ۽ ڳالهايون وڃن ٿيون. اسرائيلي آبادگارن جي بنيادي ٻولي عام طور عبراني آهي، جڏهن تہ ڪيترائي فلسطيني عبراني کي ٻي يا ٽين ٻولي طور پڻ استعمال ڪن ٿا.<ref>{{cite book |last=Barahona |first=Ana |year=2013 |title=Bearing Witness – Eight weeks in Palestine |place=لنڊن |publisher=Metete |page=80 |isbn=978-1-908099-02-0}}</ref> === مذهب === {{وڌيڪ|فلسطين ۾ اسلام|فلسطيني عيسائي|فلسطيني يهودي|فلسطيني بهائي|فلسطين ۾ مذهبي آزادي}} فلسطيني آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمان]] آهي. 2020ع جي هڪ اندازي موجب لڳ ڀڳ '''99 سيڪڙو''' فلسطيني مسلمان ۽ لڳ ڀڳ '''1 سيڪڙو''' عيسائي هئا.<ref name="PewReligion2025">{{cite web |title=Religious Composition by Country, 2010–2020 |publisher=Pew Research Center |date=9 جون 2025 |access-date=16 سيپٽمبر 2026}}</ref> مسلمانن جي وڏي اڪثريت [[سني اسلام|سني]] آهي، جڏهن تہ ننڍيون مذهبي برادريون پڻ موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Lybarger |first=Loren D. |year=2007 |title=Identity and Religion in Palestine: The Struggle Between Islamism and Secularism in the Occupied Territories |url=https://archive.org/details/identityreligion0000lyba |publisher=Princeton University Press |page=[https://archive.org/details/identityreligion0000lyba/page/114 114] |isbn=978-0-691-12729-3}}</ref> [[فلسطيني عيسائي]] ملڪ جي اهم تاريخي مذهبي برادرين مان آهن. ان کان سواءِ [[سامري ماڻهو|سامري]] ۽ [[بهائي مذهب|بهائي]] جهڙيون تمام ننڍيون مذهبي برادريون پڻ فلسطين ۾ موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Salome |first=Louis J. |year=2010 |title=Violence, Veils and Bloodlines: Reporting from War Zones |url=https://archive.org/details/violenceveilsblo0000salo |publisher=McFarland |page=[https://archive.org/details/violenceveilsblo0000salo/page/77 77] |isbn=978-0-7864-5584-3}}</ref><ref>{{cite web |title=Palestine: Christians |website=Refworld |access-date=16 جولاءِ 2024}}</ref> === تعليم === {{مک مضمون|فلسطين ۾ تعليم}} 2014ع جي [[گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام]] جي رپورٽ موجب فلسطين ۾ خواندگيءَ جي شرح '''96.3 سيڪڙو''' هئي، جيڪا بين الاقوامي معيارن موجب بلند شرح آهي. 15 سالن کان مٿي عمر جي آباديءَ ۾ عورتن ۽ مردن وچ ۾ فرق موجود هو: عورتن مان 5.9 سيڪڙو ۽ مردن مان 1.6 سيڪڙو اڻ پڙهيل هئا. عورتن ۾ اڻ پڙهيل هجڻ جي شرح 1997ع جي 20.3 سيڪڙو مان گهٽجي 2014ع ۾ 6 سيڪڙو کان بہ گهٽ ٿي وئي هئي.<ref name="UNDPeducation2014">{{cite web |title=Education (2014) |publisher=گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام |year=2014 |access-date=30 جنوري 2017}}</ref> === صحت === {{مک مضمون|فلسطين ۾ صحت}} {{وڌيڪ|فلسطين ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[فائل:Caritas Baby Hospital.jpg|thumb|[[بيت لحم]] ۾ ڪاريتاس بيبي اسپتال.]] [[فلسطيني صحت واري وزارت]] موجب 2017ع تائين فلسطين ۾ '''743 بنيادي صحت مرڪز''' هئا، جن مان 583 اولهه ڪناري ۽ 160 غزه پٽي ۾ هئا. ملڪ ۾ مجموعي طور '''81 اسپتالون''' هيون، جن مان 51 اولهه ڪناري، بشمول اوڀر القدس، ۽ 30 غزه پٽي ۾ واقع هيون.<ref>{{cite web |title=Overview of Public Health in Palestine |publisher=Palestinian National Institute of Public Health |year=2018 |access-date=24 نومبر 2019}}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] جي سرپرستيءَ هيٺ قبضي هيٺ فلسطيني علائقن لاءِ '''صحت ڪلسٽر''' 2009ع ۾ قائم ڪيو ويو. اهو 70 کان وڌيڪ مقامي ۽ بين الاقوامي غير سرڪاري تنظيمن ۽ گڏيل قومن جي ادارن تي مشتمل ڀائيواري آهي، جيڪا انساني هنگامي حالتن ۾ صحت سان لاڳاپيل ادارن جي ڪم لاءِ گڏيل ڍانچو مهيا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Health Cluster OPT |website=healthclusteropt.org |access-date=25 نومبر 2019}}</ref> فلسطيني صحت واري وزارت ان جي گڏيل سربراهي ڪري ٿي، جيئن انساني امداد سان لاڳاپيل صحت جون سرگرميون قومي پاليسين ۽ منصوبن سان هم آهنگ رهن.<ref>{{cite web |title=WHO – About Us |publisher=عالمي صحت تنظيم |access-date=25 نومبر 2019}}</ref> عالمي صحت تنظيم جي ڊائريڪٽر جنرل جي 1 مئي 2019ع واري رپورٽ قبضي هيٺ فلسطيني علائقن، بشمول اوڀر القدس، ۾ صحت جي شعبي جي حالتن، اهم ترجيحن ۽ انهن جي حاصلات ۾ موجود رڪاوٽن جو جائزو پيش ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Health conditions in the occupied Palestinian territory, including east Jerusalem, and in the occupied Syrian Golan |publisher=عالمي صحت تنظيم |date=1 مئي 2019 |access-date=24 نومبر 2019}}</ref> اهي ترجيحون عالمي صحت تنظيم ۽ قبضي هيٺ فلسطيني علائقن لاءِ 2017ع کان 2020ع واري ملڪي سهڪاري حڪمت عمليءَ سان پڻ لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite web |title=Country cooperation strategy for WHO and the Occupied Palestinian Territory 2017–2020 |publisher=عالمي صحت تنظيم |year=2017 |access-date=24 نومبر 2019}}</ref> == ثقافت == {{مک مضمون|فلسطين جي ثقافت}} فلسطين جي ثقافت تي تاريخي [[فلسطين (خطو)|فلسطين]] ۾ مختلف دورن دوران رهندڙ قومن، تهذيبن ۽ مذهبن جا گهرا اثر پيا آهن. فلسطيني عربن جو ثقافتي ۽ لساني ورثو [[لبناني ماڻهو|لبنانين]]، [[شامي ماڻهو|شامين]] ۽ [[اردني ماڻهو|اردنين]] سان گڏ وسيع [[شامي عرب ثقافت]] جو حصو آهي.<ref>{{cite book |last=Albala |first=Ken |date=25 مئي 2011 |title=Food Cultures of the World Encyclopedia |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-0-313-37627-6}}</ref> فلسطينين جي عربي ٻوليءَ جي پنهنجي مقامي شاخ، [[فلسطيني عربي]]، پڻ موجود آهي. فن، ادب، موسيقي، روايتي لباس ۽ کاڌن ۾ فلسطيني ثقافتي اظهار هڪ الڳ [[فلسطيني ماڻهو|فلسطيني]] سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿو، جيتوڻيڪ فلسطيني ماڻهو جاگرافيائي طور [[فلسطيني علائقا|فلسطيني علائقن]]، اسرائيل ۽ دنيا جي مختلف ملڪن ۾ پکڙيل آهن.<ref>{{cite web |last=Elmokadem |first=Ismail |date=10 ڊسمبر 2005 |title=Book records Palestinian art history |access-date=18 اپريل 2008}}</ref><ref>{{cite web |last=Moran |first=Danny |title=Manchester Festival of Palestinian Literature |website=Manchester Festival of Palestinian Literature |access-date=18 اپريل 2008}}</ref> === اڏاوتي فن === {{مک مضمون|فلسطين جو اڏاوتي فن}} [[فائل:Dome of the Rock1.jpg|thumb|[[القدس]] ۾ [[قبة الصخرة]].]] فلسطين جي [[اڏاوتي فن]] جي تاريخ هزارين سالن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ مختلف دورن، مذهبن ۽ ثقافتن جا اڏاوتي نمونا شامل آهن. 1850ع کان اڳ فلسطين جي شهري اڏاوت نسبتاً ترقي يافته هئي. اها [[شام (خطو)|شام]] ۽ وسيع عرب دنيا جي جاگرافيائي ۽ ثقافتي ماحول جو حصو هجڻ باوجود پنهنجي الڳ مقامي روايت رکندڙ هئي، جيڪا شام، اردن، لبنان ۽ مصر جي اڏاوتي روايتن کان ڪيترن پهلوئن ۾ مختلف هئي.<ref name="Fuchs1998">{{cite book |last=Fuchs |first=Ron |chapter=Palestinian Traditional Architecture |editor-last=Necipoğlu |editor-first=Gülru |year=1998 |page=173}}</ref> ان جي باوجود فلسطيني شهري گهرن جي رهائشي جڳهه جي ترتيب ۽ گهرن جي بنيادي بناوت ۾ اوڀر [[رومي سمنڊ]] جي ٻين علائقن سان ڪيتريون هڪجهڙايون هيون. [[بلقان]] کان [[اتر آفريڪا]] تائين پکڙيل وسيع علائقي جي اڏاوتي ثقافت ۾ موجود گوناگونيت ۽ هڪجهڙائي واپاري قافلن جي رستن وسيلي ٿيندڙ ثقافتي ڏي وٺ ۽ سورهين صديءَ جي شروعات کان [[پهرين مهاڀاري جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين [[عثماني سلطنت]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ سان پڻ لاڳاپيل هئي.<ref name="Fuchs1998"/> === فن، موسيقي ۽ لباس === {{مک مضمون|فلسطيني فن|فلسطين جي موسيقي|فلسطيني روايتي لباس}} [[فائل:Jérusalem - Dôme du Rocher - mosaïque intérieure.jpg|thumb|[[قبة الصخرة]] جي اندروني حصي ۾ موزائيڪ جو آرائشي فن.]] [[فلسطيني فن]] ۾ تاريخي فلسطين ۾ پيدا ٿيل فن سان گڏ جديد ۽ همعصر فلسطيني فنڪارن جون تصويرون، پوسٽر، تنصيبي فن، ڪپڙا ۽ هٿ جون هنرمنديون شامل آهن. فلسطيني سماج جي جاگرافيائي ورڇ وانگر فلسطيني فن جا اهم مرڪز پڻ ڪيترن علائقن ۾ پکڙيل آهن: اولهه ڪنارو ۽ غزه پٽي، اسرائيل، عرب دنيا ۾ فلسطيني جلاوطنيءَ جون برادريون، ۽ يورپ توڙي آمريڪا ۾ رهندڙ فلسطيني برادريون.<ref>{{cite web |last=Ben Zvi |first=Tal |year=2006 |title=Hagar: Contemporary Palestinian Art |publisher=Hagar Association}}</ref> همعصر فلسطيني فن جون پاڙون لوڪ فن ۽ فلسطين جي روايتي عيسائي ۽ اسلامي مصوريءَ ۾ ملن ٿيون. [[1948ع جي فلسطيني لڏپلاڻ|1948ع جي نڪبه]] کان پوءِ قومي سڃاڻپ، وطن، جلاوطني ۽ زمين سان تعلق فلسطيني فن جا نمايان موضوع بڻيا. جديد فلسطيني فنڪار مصوري، مجسمي سازي، فوٽوگرافي، تنصيبي فن ۽ ٻين ذريعن وسيلي انهن موضوعن کي پيش ڪندا رهيا آهن.<ref>{{cite book |last=Ankori |first=Gannit |year=1996 |title=Palestinian Art |publisher=Reaktion Books |isbn=1-86189-259-4}}</ref> فلسطين ۾ رڪارڊ ٿيل موسيقيءَ جي شروعاتي دور ۾ عرب ڪلاسيڪي موسيقي تمام گهڻي مقبول هئي، جنهن ۾ [[ام ڪلثوم]] ۽ [[سيد درويش]] جهڙا فنڪار خاص مقبوليت رکندا هئا. [[ناصرت]] ۽ [[حيفا]] فلسطيني موسيقيءَ جا اهم مرڪز هئا، جتي فنڪار [[قاهره]] ۽ [[دمشق]] جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي روايتن کان متاثر انداز ۾ موسيقي ترتيب ڏيندا هئا. فلسطيني قومي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ سان اهڙا فنڪار پڻ سامهون آيا، جن جي موسيقيءَ ۾ وطن، قومي سڃاڻپ ۽ فلسطيني رياست جون خواهشون نمايان هيون. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ فلسطيني موسيقيءَ جي نئين لهر اڀري، جنهن ۾ '''صابرين'''، '''مصطفى الڪرد''' ۽ '''العاشقين''' جهڙا فنڪار ۽ گروهه شامل هئا. [[پهرين انتفاضا]] کان پوءِ '''الفنون'''، '''سهيل خوري'''، '''جميل السائح''' ۽ ٻين فنڪارن جي موسيقيءَ ۾ سياسي ۽ سماجي موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[فلسطيني قومي اختياري]] قائم ٿيڻ کان پوءِ فلسطيني ثقافتي ادارن ۽ موسيقيءَ جي سرگرمين کي وڌيڪ منظم ماحول مليو. هن دور ۽ ان کان پوءِ '''مُحسن صبحي'''، '''عادل سلامه'''، '''عيسى بولوس'''، '''وسام جبران'''، '''سمير جبران''' ۽ '''باسل زايد''' سميت ڪيترائي موسيقار سامهون آيا. جلاوطنيءَ ۾ رهندڙ فلسطيني ڳائڻي ۽ محقق '''ريم ڪيلاني''' فلسطيني موسيقيءَ ۽ موسيقي ورثي جي اهم جديد فنڪارن مان آهي.<ref>{{cite web |title=Reem Kelani |access-date=3 اپريل 2014}}</ref> سندس 2006ع جي پهرين اڪيلي البم ''Sprinting Gazelle – Palestinian Songs from the Motherland and the Diaspora'' ۾ پنج روايتي فلسطيني گيتن جون ترتيبون ۽ پنج اهڙا گيت شامل هئا، جيڪي [[محمود درويش]]، [[سلمى الخضراء الجيوسي]]، رشيد حسين ۽ محمود سليم الحوت جي شاعريءَ تي ٻڌل هئا.<ref>{{cite web |title=Middle East & North Africa Reem Kelani World Music at Global Rhythm |access-date=1 اپريل 2014}}</ref> فلسطيني ڪلاسيڪي موسيقي پڻ ترقي ڪندي رهي آهي. '''ايڊورڊ سعيد نيشنل ڪنزرويٽري آف ميوزڪ''' فلسطيني نوجوان موسيقارن ۽ '''فلسطيني نوجوان آرڪيسٽرا''' جي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[ڊينيئل بارنبوئم]] ۽ [[ايڊورڊ سعيد]] طرفان قائم ڪيل '''اولهه-اوڀر ديوان آرڪيسٽرا''' پڻ عرب ۽ اسرائيلي موسيقارن کي گڏ آڻڻ واري اهم موسيقي منصوبي طور سڃاتي وڃي ٿي. فلسطيني سياسي ۽ جنگي گيتن ۾ قبضي، مزاحمت، وطن سان وابستگي ۽ فلسطيني تاريخ جي واقعن جا حوالا عام آهن.<ref>{{cite news |title=New Hamas music video threatens to rain down rockets on Israel |work=The Jerusalem Post |date=8 فيبروري 2017 |access-date=25 آڪٽوبر 2023}}</ref><ref>{{cite journal |last=Brehony |first=Louis |date=23 مارچ 2023 |title=Exile Songwriters of the Palestinian Revolution (and the Problem with Sugar Man) |journal=Arab Studies Quarterly |volume=45 |pages=34–60 |doi=10.13169/arabstudquar.45.1.0034 |issn=0271-3519}}</ref> [[فائل:Mohammed Assaf 2014.jpg|thumb|فلسطيني پاپ ڳائڻو [[محمد عساف]].]] فلسطيني پاپ موسيقيءَ جي جديد دور ۾ [[محمد عساف]] کي وڏي مقبوليت حاصل ٿي. هن 2013ع ۾ عرب دنيا جي ڳائڻ واري مقابلي '''عرب آئيڊل''' جو ٻيو سيزن کٽيو. سندس مشهور گيتن ۾ ''انا دمي فلسطيني'' شامل آهي، جيڪو فلسطيني قومي سڃاڻپ سان لاڳاپيل مشهور گيت بڻيو. [[فائل:Six cushions from Palestine.jpg|thumb|فلسطين جي مختلف علائقن، جن ۾ [[بيت جالا]] ۽ [[بيت لحم]] پڻ شامل آهن، جا روايتي ڀرت مان متاثر جديد نمونا.]] [[فلسطيني روايتي لباس]] خاص طور اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ علائقائي گوناگونيت لاءِ مشهور هو. ڳوٺاڻين عورتن جي پوشاڪ ۾ هٿ جي ڀرت، رنگن ۽ نمونن جي وڏي ورڇ ملندي هئي، ۽ انهن ڪپڙن جي تياري ۽ سنڀال عورتن جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم حصو هئي. 1940ع واري ڏهاڪي ۾ عورت جي روايتي لباس مان سندس معاشي ۽ ازدواجي حيثيت سان گڏ شهر يا علائقي جي سڃاڻپ پڻ ڪري سگهبي هئي. ڪپڙي، رنگ، ڪٽ ۽ [[فلسطيني ڀرت|ڀرت]] جا مخصوص نمونا مختلف علائقن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref>{{cite journal |last=Grutz |first=Jane Waldron |date=جنوري–فيبروري 1991 |title=Woven Legacy, Woven Language |journal=Saudi Aramco World}}</ref> 2021ع ۾ '''فلسطين ۾ ڀرت جو فن، ان جون روايتون، مهارتون، ڄاڻ ۽ رسمون''' [[يونيسڪو]] جي [[انسانيت جو غير مادي ثقافتي ورثو|انسانيت جي غير مادي ثقافتي ورثي جي نمائنده فهرست]] ۾ شامل ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=The art of embroidery in Palestine, practices, skills, knowledge and rituals |publisher=يونيسڪو |access-date=15 ڊسمبر 2021}}</ref> === ميڊيا === {{وڌيڪ|فلسطين ۾ مواصلات|فلسطيني صحافت جي تاريخ}} فلسطين ۾ اخبارون، خبر ايجنسيون ۽ سيٽلائيٽ ٽيليويزن چينل ڪم ڪن ٿا. اهم خبر ايجنسين ۾ '''معان نيوز ايجنسي'''، '''وفا''' ۽ '''فلسطين نيوز نيٽورڪ''' شامل آهن، جڏهن تہ '''الاقصى ٽي وي'''، '''القدس ٽي وي''' ۽ '''سنابل ٽي وي''' سيٽلائيٽ نشريات سان لاڳاپيل ادارن ۾ شامل رهيا آهن. فلسطيني علائقن ۾ صحافت ۽ اظهار جي آزاديءَ بابت انساني حقن جي تنظيمن ۽ محققن خدشا ظاهر ڪيا آهن، جن ۾ صحافين ۽ حڪومتي پاليسين تي تنقيد ڪندڙن خلاف گرفتاري، دٻاءُ ۽ تشدد جا واقعا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=West Bank: Freedom in the World 2022 Country Report |publisher=Freedom House |access-date=3 جولاءِ 2023}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Hamamra |first1=Bilal |last2=Gould |first2=Rebecca Ruth |year=2024 |title=Free speech and democracy in Palestinian universities: A call for parrhesiastic speech |journal=Educational Philosophy and Theory |volume=56 |issue=13 |pages=1317–1331 |doi=10.1080/00131857.2024.2391857 |issn=0013-1857 |access-date=5 آگسٽ 2026}}</ref> === سئنيما === {{مک مضمون|فلسطيني سئنيما}} فلسطيني سئنيما جي شروعات 1935ع سان ڳنڍي وڃي ٿي، جڏهن '''ابراهيم حسن سرحان''' سعودي شهزادي سعود جي القدس ۽ يافا جي دوري بابت لڳ ڀڳ ويهن منٽن جي فلم ٺاهي. فلسطيني فلم سازيءَ جي تاريخ کي محقق عام طور فلسطيني تاريخ جي اهم سياسي مرحلن سان لاڳاپيل چئن دورن ۾ ورهائين ٿا.<ref name="Gertz2008">{{cite book |last=Gertz |first=Nurith |date=15 جنوري 2008 |title=Palestinian Cinema: Landscape, Trauma and Memory |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-3409-5}}</ref> * '''پهريون دور (1935ع–1948ع):''' 1948ع جي جنگ ۽ [[نڪبه]] کان اڳ فلسطيني فلم سازيءَ جو شروعاتي دور.<ref name="Gertz2008"/> * '''ٻيو دور (1948ع–1967ع):''' هن دور کي ڪڏهن ڪڏهن '''خاموشيءَ جو دور''' چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مقامي فلسطيني فلم سازي تقريباً بند ٿي وئي هئي.<ref name="Gertz2008"/> * '''ٽيون دور (1968ع–1982ع):''' '''فلسطيني انقلاب جي سئنيما''' يا '''فلسطيني تنظيمن جي سئنيما''' طور سڃاتو ويندڙ دور، جنهن ۾ 1967ع جي جنگ کان پوءِ گهڻيون فلمون جلاوطنيءَ ۾، خاص طور [[بيروت]] ۾، [[فلسطين آزادي تنظيم]] ۽ ٻين فلسطيني ادارن جي سهڪار سان تيار ٿيون.<ref name="Gertz2008"/> * '''چوٿون دور (1980ع کان هاڻوڪو دور):''' '''انفرادي''' يا '''آزاد سئنيما''' جو دور، جنهن ۾ وطن ۽ جلاوطنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ فلسطيني فلم سازن جا آزاد منصوبا نمايان رهيا آهن.<ref name="Gertz2008"/> === رانديون === {{مک مضمون|فلسطين ۾ رانديون}} [[فٽبال]] فلسطين ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي.<ref>{{cite web |title=Culture |publisher=State of Palestine – General Delegation of Palestine to Australia, New Zealand and the Pacific |access-date=13 اپريل 2024}}</ref> [[فلسطين قومي فٽبال ٽيم]] بين الاقوامي مقابلن ۾ فلسطين جي نمائندگي ڪري ٿي ۽ عالمي سطح تي [[فيفا]] جي انتظامي نظام هيٺ مقابلا ڪري ٿي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فلسطين]] [[زمرو:مشرق]] [[زمرو:جمهوريتون]] [[زمرو:سرزمين شام]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر جا ملڪ]] [[زمرو:اولھه ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:جزوي سڃاڻپ واري رياستون]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:عربي ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:فلسطين علائقو]] ofvv7rhdy5w020c7oz97cned2iu3zaq 424300 424299 2026-10-22T11:02:12Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 424300 wikitext text/x-wiki {{Short description|اولهه ايشيا ۾ ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = رياست فلسطين | native_name = {{lang|ar|دولة فلسطين}} | common_name = فلسطين | image_flag = Flag of Palestine.svg | image_coat = Coat of arms of Palestine.svg | symbol_type = قومي نشان | image_map = Palestine (orthographic projection).png | map_caption = دنيا ۾ فلسطين جو مقام | national_anthem = {{lang|ar|فدائي}}<br />''فدائي'' ("ويڙهاڪ") | status = [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جا مبصر|گڏيل قومن جي غير ميمبر مبصر رياست]]؛ فلسطيني علائقا اسرائيلي قبضي هيٺ | capital = [[يروشلم]] {{small|(اعلان ڪيل؛ محدود بين الاقوامي سڃاڻپ)}} | admin_center = [[رام الله]] {{small|(عملي انتظامي مرڪز)}} | largest_city = [[غزه شهر]] {{small|(2023ع کان اڳ؛ موجوده حالت تبديل ٿيندڙ)}} | official_languages = [[عربي ٻولي|عربي]] | demonym = [[فلسطيني]] | religion = [[اسلام]] {{small|(اڪثريتي)}} | government_type = عارضي حڪومت هيٺ وحداني نيم صدارتي جمهوريه | leader_title1 = صدر | leader_name1 = [[محمود عباس]] | leader_title2 = نائب صدر | leader_name2 = [[حسين الشيخ]] | leader_title3 = وزيراعظم | leader_name3 = [[محمد مصطفى (فلسطيني سياستدان)|محمد مصطفى]] | legislature = [[فلسطيني قانون ساز ڪائونسل]] | sovereignty_type = قيام | established_event1 = [[فلسطين جي آزاديءَ جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] | established_date1 = 15 نومبر 1988ع | established_event2 = گڏيل قومن ۾ غير ميمبر مبصر رياست جو درجو | established_date2 = 29 نومبر 2012ع | area_km2 = 6020 | area_sq_mi = 2320 | percent_water = 3.5 | population_estimate = 5,483,450 | population_estimate_year = 2023ع | population_density_km2 = 731 | GDP_PPP = 36.391 ارب آمريڪي ڊالر | GDP_PPP_year = 2023ع | GDP_PPP_per_capita = 6,642 آمريڪي ڊالر | GDP_nominal = 18.109 ارب آمريڪي ڊالر | GDP_nominal_year = 2023ع | GDP_nominal_per_capita = 3,464 آمريڪي ڊالر | Gini = 33.7 | Gini_year = 2016ع | HDI = 0.674 | HDI_year = 2023ع | HDI_rank = 133هون | currency = [[اسرائيلي نئون شيڪل]]، [[اردني دينار]]، [[مصري پائونڊ]] | time_zone = [[فلسطين معياري وقت]] | utc_offset = +2 | utc_offset_DST = +3 | calling_code = +970، +972 | iso3166code = PS | cctld = [[.ps]] }} '''فلسطين'''، سرڪاري طور '''رياست فلسطين'''،{{ٻيا نالا|انگريزي=State of Palestine|عربي=دولة فلسطين}} [[اولهه ايشيا]] جي ڏاکڻي [[شام (خطو)|شام]] واري علائقي ۾ هڪ ملڪ آهي. ان ۾ [[اولهه ڪنارو]]، جنهن ۾ [[اوڀر يروشلم]] پڻ شامل آهي، ۽ [[غزه پٽي]] شامل آهن. گڏيل قومون انهن علائقن کي مجموعي طور '''[[قبضي هيٺ فلسطيني علائقو]]''' قرار ڏين ٿيون. اولهه ڪنارو اوڀر ۾ [[اردن]] سان سرحد رکي ٿو، جڏهن تہ غزه پٽي جي ڏکڻ-اولهه ۾ [[مصر]] واقع آهي؛ ٻنهي علائقن جون باقي وڏيون زميني سرحدون [[اسرائيل]] سان ملن ٿيون. فلسطين جي ڪل زميني ايراضي لڳ ڀڳ 6,020 چورس ڪلوميٽر (2,320 چورس ميل) آهي ۽ ان جي آبادي پنجاهه لکن کان وڌيڪ آهي. فلسطين [[يروشلم]] کي پنهنجي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏئي ٿو، جڏهن تہ [[رام الله]] عملي طور فلسطيني حڪومت جو انتظامي مرڪز آهي. 2023ع جي جنگ ۽ وڏي پيماني واري بي دخليءَ کان اڳ [[غزه شهر]] فلسطين جو سڀ کان وڏو شهر هو. فلسطين جو خطو ايشيا، آفريڪا ۽ [[رومي سمنڊ]] جي دنيا جي وچ ۾ تاريخي سنگم تي واقع آهي. ان ڪري قديم زماني کان جديد دور تائين هي علائقو مختلف سلطنتن، قومن ۽ آباديائي تبديلين مان گذريو آهي. [[يروشلم]]، [[بيت لحم]]، [[الخليل]] ۽ ٻين تاريخي ماڳن سبب فلسطين [[يهوديت]]، [[عيسائيت]] ۽ [[اسلام]] لاءِ وڏي مذهبي اهميت رکي ٿو. موجوده [[اسرائيلي-فلسطيني تڪرار]] جون جديد پاڙون 19هين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ [[صهيونيت|صهيوني تحريڪ]] جي عروج ۽ عثماني فلسطين ڏانهن وڌندڙ يهودي لڏپلاڻ سان ڳنڍيل آهن. [[پهرين عالمي جنگ]] دوران برطانوي فوجن [[عثماني سلطنت]] کان فلسطين تي قبضو ڪيو ۽ جنگ کان پوءِ [[قومن جي انجمن]] جي اختيار هيٺ [[برطانوي مينڊيٽ فلسطين]] قائم ٿيو. برطانوي دور ۾ يهودي لڏپلاڻ، زمين جي ملڪيت، قومي خودمختياري ۽ سياسي نمائندگيءَ بابت فلسطيني عربن ۽ يهودي برادريءَ وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌندي وئي. 1947ع ۾ [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]] فلسطين جي ورهاڱي جو منصوبو منظور ڪيو، جنهن ۾ هڪ عرب رياست، هڪ يهودي رياست ۽ يروشلم لاءِ خاص بين الاقوامي انتظام تجويز ڪيو ويو. يهودي ايجنسي منصوبي کي قبول ڪيو، جڏهن تہ فلسطيني عرب قيادت ۽ عرب رياستن ان کي رد ڪيو. ان کان پوءِ گهرو ويڙهه شروع ٿي ۽ تجويز ڪيل ورهاڱي وارو منصوبو پنهنجي اصل صورت ۾ لاڳو نه ٿي سگهيو. 1948ع جي [[فلسطين جنگ]] دوران فلسطيني عرب آباديءَ جو وڏو حصو پنهنجن گهرن مان ڀڄڻ يا بي دخل ٿيڻ تي مجبور ٿيو ۽ [[اسرائيل]] قائم ٿيو. فلسطيني هن وڏي پيماني واري بي دخلي، ڳوٺن جي تباهي ۽ سماجي انتشار کي '''[[نڪبه]]''' ("آفت" يا "تباهي") جي نالي سان ياد ڪن ٿا. جنگ کان پوءِ [[اولهه ڪنارو]] اردن جي قبضي ۽ پوءِ الحاق هيٺ آيو، جڏهن تہ [[غزه پٽي]] مصر جي انتظام هيٺ رهي. جون 1967ع جي [[ڇهن ڏينهن واري جنگ]] ۾ اسرائيل اولهه ڪناري، اوڀر يروشلم ۽ غزه پٽي تي قبضو ڪيو. گڏيل قومون ۽ [[عالمي عدالت]] انهن علائقن کي قبضي هيٺ فلسطيني علائقي جو حصو سمجهن ٿيون. عالمي عدالت پنهنجي 19 جولاءِ 2024ع واري مشاورتي راءِ ۾ اسرائيل جي قبضي هيٺ فلسطيني علائقي ۾ جاري موجودگيءَ کي غيرقانوني قرار ڏنو ۽ اسرائيل کي نيون آباديون قائم ڪرڻ بند ڪرڻ ۽ آبادڪارن کي قبضي هيٺ فلسطيني علائقي مان ڪڍڻ جو پابند قرار ڏنو.<ref name="ICJ2024">{{cite web |title=Legal Consequences arising from the Policies and Practices of Israel in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem |url=https://www.icj-cij.org/case/186 |publisher=عالمي عدالت |date=19 July 2024 |access-date=18 September 2026 }}</ref> [[File:Palestinian controlled areas (zones A and B, C hatched) in its region.svg|thumb|اولهه ڪناري ۾ فلسطيني انتظام ۽ اسرائيلي ڪنٽرول هيٺ مختلف علائقا.]] 15 نومبر 1988ع تي [[الجزائر]] ۾ [[فلسطيني قومي ڪائونسل]] '''رياست فلسطين''' جي آزاديءَ جو اعلان ڪيو.<ref name="UN1988">{{cite web |title=History of the Question of Palestine |url=https://www.un.org/unispal/history2/ |publisher=گڏيل قومون |access-date=18 September 2026 }}</ref> ساڳئي وقت فلسطيني قومي ڪائونسل [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] جي انتظامي ڪاميٽيءَ کي عبوري حڪومت جا اختيار ۽ ذميواريون سونپيون.<ref>{{cite web |title=Declaration of the formation of the provisional Government of the State of Palestine |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-181782/ |publisher=گڏيل قومون |date=15 November 1988 |access-date=18 September 2026 }}</ref> ڊسمبر 1988ع ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي قرارداد 43/177 ذريعي اعلان کي تسليم ڪيو ۽ گڏيل قومن جي نظام ۾ "فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن" جي جاءِ تي "فلسطين" جو نالو استعمال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref>{{cite web |title=General Assembly resolution 43/177 |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-206021/ |publisher=گڏيل قومون |date=15 December 1988 |access-date=18 September 2026 }}</ref> 1993ع ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] ۽ اسرائيل [[اوسلو ٺاهه]] تي صحيحون ڪيون. ٺاهه جي نتيجي ۾ [[فلسطيني قومي اختياري]] قائم ٿي، جنهن کي اولهه ڪناري ۽ غزه پٽي جي ڪجهه حصن ۾ محدود عبوري خودانتظامي ڏني وئي.<ref name="Oslo">{{cite web |title=Declaration of Principles on Interim Self-Government Arrangements |url=https://www.un.org/unispal/document/auto-insert-180015/ |publisher=گڏيل قومون |date=13 September 1993 |access-date=18 September 2026 }}</ref> 1995ع جي ٻئي اوسلو ٺاهه تحت اولهه ڪناري کي انتظامي طور '''علائقي الف، علائقي ب ۽ علائقي ج''' ۾ ورهايو ويو، جن ۾ فلسطيني ۽ اسرائيلي اختيارن جو درجو مختلف آهي. اسرائيل 2005ع ۾ پنهنجي هڪ طرفي علحدگيءَ واري منصوبي تحت غزه پٽي مان اسرائيلي آبادين ۽ مستقل زميني فوجي موجودگيءَ کي ختم ڪيو. 2006ع جي فلسطيني قانون ساز چونڊن ۾ [[حماس]] ڪاميابي حاصل ڪئي. [[فتح (فلسطيني تنظيم)|فتح]] ۽ حماس وچ ۾ سياسي ۽ هٿياربند تڪرار کان پوءِ 2007ع ۾ حماس غزه پٽي تي عملي ڪنٽرول قائم ڪيو، جڏهن تہ فتح جي اڳواڻيءَ واري فلسطيني اختياري اولهه ڪناري جي فلسطيني انتظام هيٺ حصن ۾ حڪومت ڪندي رهي. ان کان پوءِ فلسطيني سياسي نظام عملي طور ٻن انتظامي مرڪزن ۾ ورهايل رهيو آهي. غزه پٽي جي قبضي واري قانوني حيثيت بابت اسرائيل ۽ بين الاقوامي ادارن جي موقفن ۾ اختلاف رهيو آهي. اسرائيل جو موقف آهي تہ 2005ع جي علحدگيءَ کان پوءِ غزه تي سندس مستقل زميني قبضو ختم ٿي ويو، جڏهن تہ گڏيل قومون، عالمي عدالت ۽ ڪيترائي ٻيا بين الاقوامي ادارا غزه کي '''قبضي هيٺ فلسطيني علائقي''' جو حصو قرار ڏيڻ جاري رکن ٿا.<ref name="ICJ2024"/> 1967ع کان اسرائيل [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] ۽ [[اوڀر يروشلم]] ۾ وڏي تعداد ۾ اسرائيلي آباديون قائم ڪيون آهن. گڏيل قومن، عالمي عدالت ۽ بين الاقوامي برادريءَ جي وڏي حصي جو موقف آهي تہ اهي آباديون بين الاقوامي قانون جي ڀڃڪڙي ڪن ٿيون. 2024ع جي عالمي عدالت واري مشاورتي راءِ ۾ عدالت اسرائيل کي نيون آباديون قائم ڪرڻ فوري طور بند ڪرڻ ۽ قبضي هيٺ فلسطيني علائقي مان آبادڪارن کي ڪڍڻ جو پابند قرار ڏنو.<ref name="ICJ2024"/> [[File:Palestine recognition only.svg|thumb|رياست فلسطين کي تسليم ڪندڙ ملڪ.]] 7 آڪٽوبر 2023ع تي حماس ۽ ٻين فلسطيني هٿياربند گروهن اسرائيل تي حملو ڪيو، جنهن کان پوءِ اسرائيل غزه پٽي ۾ وڏي پيماني تي فوجي مهم شروع ڪئي. جنگ جي نتيجي ۾ وڏي تعداد ۾ فلسطيني مارجي ويا، آباديءَ جي وڏي پيماني تي بي دخلي ٿي ۽ رهائشي، طبي ۽ ٻئي بنيادي ڍانچي کي شديد نقصان پهتو. اسرائيلي ڪارروائين جي قانوني وصف بابت بين الاقوامي اختلاف موجود آهي؛ گڏيل قومن جي ڪجهه ماهرن، انساني حقن جي تنظيمن ۽ ڪجهه عالمن انهن کي نسل ڪشي قرار ڏنو يا نسل ڪشيءَ جا قانوني معيار پوري ٿيڻ جا معقول بنياد ڄاڻايا آهن، جڏهن تہ اسرائيل ان الزام کي رد ڪري ٿو. فلسطين [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ۾ '''غير ميمبر مبصر رياست''' جو درجو رکي ٿو. اهو درجو 29 نومبر 2012ع تي جنرل اسيمبليءَ جي قرارداد 67/19 ذريعي ڏنو ويو. فلسطين کي دنيا جي وڏي اڪثريت رياستن طرفان سفارتي سڃاڻپ حاصل آهي، پر اهو اڃا گڏيل قومن جو مڪمل ميمبر ناهي. فلسطين [[عرب ليگ]]، [[اسلامي تعاون تنظيم]]، [[گروپ 77]] ۽ [[يونيسڪو]] سميت ڪيترين بين الاقوامي تنظيمن جو ميمبر آهي ۽ [[عالمي فوجداري عدالت]] جي روم اساسنامي جي پڻ رياستي ڌر آهي. 2012ع ۾ گڏيل قومن ۾ رياست وارو مبصر درجو حاصل ٿيڻ کان پوءِ فلسطيني اختيارين سرڪاري دستاويزن، پاسپورٽن، سفارتي خطن ۽ سرڪاري نشانن ۾ '''رياست فلسطين''' جو نالو وڌيڪ منظم نموني استعمال ڪرڻ شروع ڪيو. جنوري 2013ع ۾ صدر [[محمود عباس]] سرڪاري دستاويزن ۾ "فلسطيني قومي اختياري" بدران "رياست فلسطين" جو نالو استعمال ڪرڻ بابت هدايتون جاري ڪيون. فلسطين جي سرحدن، [[يروشلم جي حيثيت]]، اسرائيلي آبادين، سلامتيءَ جي انتظامن ۽ [[فلسطيني پناهگيرن جي واپسيءَ جو حق|فلسطيني پناهگيرن جي واپسيءَ جي حق]] بابت آخري سياسي ٺاهه اڃا نه ٿيو آهي. فلسطيني علائقن ۾ آمدرفت تي پابنديون، سياسي ورهاست، اسرائيلي فوجي ڪنٽرول، آبادين جي توسيع ۽ آبادڪار تشدد پڻ اهم سياسي ۽ انساني مسئلا آهن. [[عربي ٻولي]] فلسطين جي سرڪاري ۽ سڀ کان وڏي پيماني تي ڳالهائي ويندڙ ٻولي آهي. فلسطيني آباديءَ جي اڪثريت [[اسلام]] جي پيروڪار آهي، جڏهن تہ [[فلسطيني عيسائي]] هڪ تاريخي عيسائي برادري آهن. فلسطين جي ثقافتي سڃاڻپ ۾ عربي ۽ شامي روايتن سان گڏ مقامي کاڌا، [[دبڪو]]، روايتي فلسطيني ڪڙهائي، ادب، شاعري ۽ مذهبي ورثو اهم حيثيت رکن ٿا. == نالي جو بنياد == {{ Further|فلسطين (خطو)#نالي جو بنياد|فلسطين نالي جي تاريخ}} '''فلسطين''' نالي جو تاريخي استعمال ۽ ان سان منسوب جاگرافيائي حدون مختلف دورن ۾ تبديل ٿينديون رهيون آهن. "فلسطين" جو نالو لاطيني ''Palæstina'' ۽ قديم يوناني ''Palaistínē'' وسيلي هڪ قديم سامي جاگرافيائي نالي سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جنهن جا آثار ٻئي هزار سال قبل مسيح جي پڇاڙيءَ تائين ملن ٿا. ساڳئي نالي جو هڪ روپ بائبل ۾ ذڪر ٿيل [[فلستي]] قوم جي نالي ۾ پڻ ملي ٿو.<ref name="Masalha2018">{{cite book |last=Masalha |first=Nur |author-link=نور مصالحه |title=Palestine: A Four Thousand Year History |publisher=Zed Books |date=15 August 2018 |page=22 |isbn=978-1-78699-273-4 }}</ref> قديم دور کان "فلسطين" ۽ ان سان لاڳاپيل نالا [[رومي سمنڊ]] جي ڏکڻ-اوڀر ڪناري تي [[شام (خطو)|شام]] سان لڳندڙ علائقي لاءِ استعمال ٿيندا رهيا آهن. پنجين صدي قبل مسيح ۾ يوناني مورخ [[هيروڊوٽس]] پنهنجي تصنيف ''[[تاريخون (هيروڊوٽس)|تاريخون]]'' ۾ هن علائقي کي "شام جو هڪ ضلعو، جنهن کي فلسطين سڏيو وڃي ٿو" جي مفهوم سان بيان ڪيو. سندس بيان موجب ان سامونڊي علائقي ۾ [[فينيقي]] ۽ ٻيون سامونڊي قومون آباد يا سرگرم هيون.<ref name="Herodotus391">{{cite web |title=Herodotus, The Histories, book 3, chapter 91, section 1 |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Hdt.+3.91 |website=Perseus Digital Library |access-date=18 February 2026 }}</ref><ref name="Masalha2018"/> نالي جي اصل بابت تاريخدانن ۽ ٻوليءَ جي ماهرن مختلف وضاحتون ڏنيون آهن. روايتي طور قديم يوناني ''Palaistínē'' کي [[فلستي|فلستين]] جي نالي سان ڳنڍيو ويو آهي، پر "فلسطين" جي نالي جي تاريخ ۽ ان جي قديم سامي پاڙن بابت ٻيون علمي تشريحون پڻ موجود آهن.<ref name="Masalha2018"/> وقت سان گڏ "فلسطين" جي جاگرافيائي مفهوم ۽ سياسي استعمال ۾ تبديليون آيون. مختلف تاريخي دورن ۾ اهو نالو رومي سمنڊ جي ڏکڻ-اوڀر واري وسيع علائقي يا ان جي مختلف انتظامي حصن لاءِ استعمال ٿيندو رهيو. جديد دور ۾ تاريخي ۽ جاگرافيائي '''[[فلسطين (خطو)|فلسطين]]''' جو مفهوم موجوده [[اسرائيل]]، [[اولهه ڪنارو]] ۽ [[غزه پٽي]] تي پکڙيل تاريخي خطي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن تہ '''رياست فلسطين''' هڪ مخصوص جديد سياسي ۽ قانوني وجود ڏانهن اشارو ڪري ٿي. === اصطلاحن جو استعمال === هن مضمون ۾ '''فلسطين'''، '''رياست فلسطين''' ۽ '''قبضي هيٺ فلسطيني علائقو''' جا اصطلاح سندن مخصوص مفهوم ۽ متن جي پسمنظر موجب استعمال ڪيا ويا آهن. "فلسطين" جو لفظ جاگرافيائي يا تاريخي مفهوم ۾ [[فلسطين (خطو)|فلسطين جي خطي]] لاءِ پڻ استعمال ٿي سگهي ٿو، جڏهن تہ هن مضمون جي سياسي ۽ رياستي حوالي ۾ اهو عام طور '''رياست فلسطين''' ڏانهن اشارو ڪري ٿو. '''قبضي هيٺ فلسطيني علائقو''' ان فلسطيني علائقي لاءِ گڏيل قومن ۽ ٻين بين الاقوامي ادارن طرفان استعمال ٿيندڙ اصطلاح آهي، جيڪو 1967ع کان اسرائيلي قبضي هيٺ آهي؛ ان ۾ [[اولهه ڪنارو]]، جنهن ۾ [[اوڀر يروشلم]] پڻ شامل آهي، ۽ [[غزه پٽي]] شامل آهن.<ref name="UNCCA2022">{{cite report |author=United Nations Country Team |title=United Nations Common Country Analysis for the Occupied Palestinian Territory |date=20 September 2022 |page=xi |publisher=گڏيل قومون }}</ref> گڏيل قومن جي دستاويزن ۾ سياسي ۽ ادارياتي پسمنظر موجب "Palestine"، "State of Palestine" ۽ "occupied Palestinian territory" جا اصطلاح مختلف مفهوم ۾ استعمال ٿين ٿا. ان ڪري '''رياست فلسطين''' کي [[فلسطين (خطو)|تاريخي ۽ جاگرافيائي فلسطين]]، [[فلسطيني قومي اختياري]] ۽ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] کان اصطلاحي طور الڳ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="UNCCA2016">{{cite report |author=United Nations Country Team Occupied Palestinian Territory |title=Common Country Analysis 2016: Leave No One Behind: A Perspective on Vulnerability and Structural Disadvantage in Palestine |date=2016 |page=9 |publisher=گڏيل قومون }}</ref> == تاريخ == {{Main |فلسطين جي تاريخ|فلسطيني رياست جي تاريخ}} {{وڌيڪ معلومات|فلسطين نالي جي تاريخ}} موجوده [[رياست فلسطين]] جي سياسي تاريخ [[فلسطين (خطو)|فلسطين جي وسيع تاريخ]] سان ڳنڍيل آهي. جديد فلسطيني رياست جي قيام تائين پهچندڙ سياسي عمل خاص طور [[عثماني سلطنت]] جي آخري دور، [[برطانوي مينڊيٽ فلسطين]]، فلسطيني ۽ صهيوني قومپرستيءَ جي اڀار، 1948ع جي جنگ، 1967ع جي جنگ، [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] جي قيام، 1988ع جي آزاديءَ جي اعلان ۽ [[اوسلو ٺاهه|اوسلو ٺاهن]] سان لاڳاپيل رهيو آهي. === عثماني دور جي پڄاڻي ۽ فلسطيني قومپرستي === {{مک مضمون|عثماني فلسطين|فلسطيني قومپرستي}} اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ فلسطين [[عثماني سلطنت]] جو حصو هو. مقامي شهري اشرافيه ۽ بااثر خاندانن جا ڪيترائي فرد عثماني انتظاميا سان ڳنڍيل هئا، پر سلطنت جي آخري ڏهاڪن دوران [[عرب قومپرستي]] ۽ مقامي فلسطيني سياسي سڃاڻپ پڻ آهستي آهستي مضبوط ٿيڻ لڳي. [[نوجوان ترڪ تحريڪ]]، عثماني سلطنت جي مرڪزي پاليسين ۽ عرب علائقن ۾ وڌندڙ سياسي سرگرميءَ انهن تبديلين تي اثر وڌو. ساڳئي دور ۾ يورپ ۾ [[صهيونيت|صهيوني تحريڪ]] جي اڀار ۽ فلسطين ۾ يهودي آبادڪاريءَ جي واڌ مقامي سياسي حالتن تي اهم اثر وڌو. صهيوني تحريڪ جو بنيادي مقصد فلسطين ۾ يهودين لاءِ قومي وطن قائم ڪرڻ هو. عثماني سلطان [[عبدالحميد ٻيون]] جي دور ۾ صهيوني اڳواڻن جون فلسطين ۾ وڏي پيماني تي زمين ۽ سياسي حق حاصل ڪرڻ جون ڪجهه ڪوششون عثماني حڪومت طرفان قبول نه ڪيون ويون. [[پهرين عالمي جنگ]] دوران عثماني حڪمراني ڪمزور ٿي وئي. 1917ع ۾ برطانوي فوجن [[يروشلم]] تي قبضو ڪيو ۽ جنگ جي پڄاڻيءَ تائين فلسطين تي عثماني حڪمراني ختم ٿي وئي. ساڳئي سال برطانوي حڪومت [[بالفور اعلان]] جاري ڪيو، جنهن ۾ فلسطين ۾ يهودي ماڻهن لاءِ "قومي گهر" قائم ڪرڻ جي حمايت ڪئي وئي، جڏهن تہ اتي موجود غير يهودي آباديءَ جي شهري ۽ مذهبي حقن کي نقصان نه پهچائڻ جو ذڪر پڻ ڪيو ويو. === برطانوي مينڊيٽ === {{ Main|برطانوي مينڊيٽ فلسطين}} [[فائل:Map of Mandatory Palestine in 1946 with districts cities and towns.svg|thumb|برطانوي مينڊيٽ هيٺ فلسطين جو نقشو، 1946ع؛ ضلعن، شهرن ۽ وسندين سميت.]] پهرين عالمي جنگ کان پوءِ فلسطين برطانوي انتظام هيٺ آيو. 1922ع ۾ [[قومن جي انجمن]] برطانيا لاءِ فلسطين جي مينڊيٽ جي منظوري ڏني. مينڊيٽ واري دور ۾ يهودي لڏپلاڻ، زمين جي ملڪيت، سياسي نمائندگي ۽ فلسطين جي مستقبل بابت عرب ۽ يهودي برادرين وچ ۾ اختلاف تيزيءَ سان وڌيا. 1920ع ۽ 1921ع ۾ عربن ۽ يهودين وچ ۾ تشدد جا واقعا پيش آيا، جڏهن تہ 1929ع ۾ [[1929ع جا فلسطيني فساد|وڏي پيماني تي فساد]] ٿيا. انهن واقعن ۾ مذهبي ماڳن، خاص طور يروشلم ۾ [[اولهندي ڀت]] ۽ [[حرم شريف]] سان لاڳاپيل تڪرار پڻ اهم عنصر هئا. 1936ع کان 1939ع تائين [[1936–1939ع فلسطيني عرب بغاوت|فلسطيني عرب بغاوت]] ٿي. بغاوت ڪندڙن برطانوي حڪمراني، يهودي لڏپلاڻ ۽ زمين جي منتقليءَ جي مخالفت ڪئي ۽ فلسطيني عربن لاءِ سياسي خودمختياريءَ جو مطالبو ڪيو. برطانوي حڪومت فوجي ڪارروائين ۽ ٻين قدمن وسيلي بغاوت کي دٻايو. 1939ع ۾ برطانوي حڪومت [[1939ع جو اڇو ڪتاب]] جاري ڪيو، جنهن يهودي لڏپلاڻ تي حدون مقرر ڪيون ۽ ڏهن سالن اندر هڪ آزاد فلسطيني رياست قائم ڪرڻ جو تصور پيش ڪيو. صهيوني قيادت ان پاليسيءَ جي سخت مخالفت ڪئي، خاص طور ان وقت جڏهن يورپ ۾ يهودين تي ظلم وڌي رهيو هو. [[ٻي عالمي جنگ]] ۽ [[هولوڪاسٽ]] کان پوءِ فلسطين ڏانهن يهودي لڏپلاڻ جو سوال وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويو. برطانوي لڏپلاڻ وارين پابندين خلاف صهيوني هٿياربند تنظيمن، جن ۾ [[ارگون]] ۽ [[ليهي]] شامل هيون، برطانوي انتظاميا ۽ فوجي هدفن خلاف حملا ڪيا. 1946ع ۾ ارگون طرفان [[ڪنگ ڊيوڊ هوٽل بم ڌماڪو|ڪنگ ڊيوڊ هوٽل تي بم حملي]] ۾ 91 ماڻهو مارجي ويا. === گڏيل قومن جو ورهاڱي وارو منصوبو === {{مک مضمون|گڏيل قومن جو فلسطين ورهاڱي وارو منصوبو}} [[فائل:UN Partition Plan For Palestine 1947.svg|thumb|1947ع ۾ گڏيل قومن طرفان تجويز ڪيل فلسطين جي ورهاڱي جو منصوبو.]] ٻي عالمي جنگ کان پوءِ برطانيا فلسطين جو مسئلو [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] ڏانهن منتقل ڪيو. 29 نومبر 1947ع تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي قرارداد 181|قرارداد 181]] منظور ڪئي. ان ۾ برطانوي مينڊيٽ فلسطين کي هڪ عرب رياست ۽ هڪ يهودي رياست ۾ ورهائڻ ۽ يروشلم کي هڪ خاص بين الاقوامي انتظام هيٺ رکڻ جي سفارش ڪئي وئي. يهودي ايجنسيءَ جي قيادت ورهاڱي واري منصوبي کي قبول ڪيو، جڏهن تہ فلسطيني عرب قيادت ۽ عرب ملڪن ان کي رد ڪيو. قرارداد کان پوءِ مينڊيٽ فلسطين ۾ فلسطيني عربن ۽ يهودي قوتن وچ ۾ گهرو ويڙهه شروع ٿي وئي، جيڪا 1948ع جي وسيع فلسطين جنگ جو پهريون مرحلو بڻجي وئي. === 1948ع جي جنگ ۽ نڪبه === {{مک مضمون|1948ع جي فلسطين جنگ|نڪبه}} [[فائل:Palestinian refugees 1948.jpg|thumb|1948ع جي فلسطين جنگ دوران بي گهر ٿيل فلسطيني پناهگير.]] 14 مئي 1948ع تي، برطانوي مينڊيٽ جي خاتمي کان ٿورو اڳ، [[ڊيوڊ بن گوريون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ يهودي قيادت [[اسرائيل جي آزاديءَ جو اعلان|رياست اسرائيل جي قيام جو اعلان]] ڪيو. فلسطيني عرب قيادت ساڳئي وقت الڳ فلسطيني رياست قائم نه ڪئي. ايندڙ ڏينهن مصر، اردن، شام، عراق ۽ ٻين عرب قوتن جي جنگ ۾ داخلا سان تڪرار [[1948ع جي عرب-اسرائيل جنگ]] ۾ تبديل ٿي ويو. جنگ دوران اسرائيل انهن علائقن تي پڻ ڪنٽرول حاصل ڪيو جيڪي گڏيل قومن جي ورهاڱي واري منصوبي تحت تجويز ڪيل عرب رياست لاءِ رکيا ويا هئا. جنگ جي نتيجي ۾ لکين فلسطيني پنهنجن گهرن مان ڀڄڻ يا بي دخل ٿيڻ تي مجبور ٿيا. فلسطيني تاريخ ۽ قومي يادگيريءَ ۾ ان وڏي پيماني واري بي دخلي، ڳوٺن جي تباهي ۽ سماجي ڀڃ ڊاهه کي '''[[نڪبه]]'''، يعني "آفت"، چيو وڃي ٿو. جنگ جي پڄاڻيءَ کان پوءِ [[غزه پٽي]] مصري انتظام هيٺ آئي، جڏهن تہ [[اولهه ڪنارو]] ۽ [[اوڀر يروشلم]] [[اردن]] جي قبضي هيٺ آيا. اردن 1950ع ۾ اولهه ڪناري کي پنهنجي رياست ۾ ضم ڪرڻ جو اعلان ڪيو، جنهن کي عالمي سطح تي محدود سڃاڻپ حاصل ٿي. === آل فلسطين حڪومت === {{مک مضمون|آل فلسطين حڪومت}} [[عرب ليگ]] جي حمايت سان سيپٽمبر 1948ع ۾ غزه ۾ '''آل فلسطين حڪومت''' قائم ڪئي وئي، جنهن نظرياتي طور اڳوڻي مينڊيٽ فلسطين جي سموري علائقي تي اختيار جي دعويٰ ڪئي، پر عملي طور ان جو اثر غزه تائين محدود رهيو. مصر ان حڪومت جي حمايت ڪئي، جڏهن تہ اردن ان کي تسليم نه ڪيو. وقت سان حڪومت جو سياسي ڪردار گهٽجندو ويو ۽ مصر 1959ع ۾ ان کي ختم ڪري ڇڏيو. === فلسطيني قومي تحريڪ ۽ پي ايل او === {{مک مضمون|فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن}} 1948ع کان پوءِ فلسطيني قومي تحريڪ مختلف سياسي ۽ هٿياربند تنظيمن جي صورت ۾ ٻيهر منظم ٿيڻ لڳي. 1964ع ۾ [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] قائم ڪئي وئي. تنظيم جو مقصد فلسطيني قومي نمائندگي ۽ فلسطين بابت سياسي جدوجهد کي منظم ڪرڻ هو. ان دور جي فلسطيني قومي منشور ۾ فلسطين کي اڳوڻي برطانوي مينڊيٽ جي علائقي جي بنياد تي بيان ڪيو ويو هو. === 1967ع جي جنگ ۽ اسرائيلي قبضو === {{مک مضمون|ڇهن ڏينهن واري جنگ|اسرائيل جو فلسطيني علائقن تي قبضو}} [[فائل:Oslo II Accord map of Area A and B.jpg|thumb|[[اوسلو ٻيو ٺاهه|اوسلو ٻئي ٺاهه]] کان پوءِ [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] ۾ فلسطيني انتظام هيٺ ايراضيون الف ۽ ب.]] [[فائل:Palestinian controlled areas (zones A and B, C hatched) in its region.svg|thumb|[[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] ۾ اوسلو ٺاهن موجب ايراضيون الف ۽ ب، جڏهن تہ ايراضي ج ليڪدار نموني سان ڏيکاريل آهي.]] جون 1967ع ۾ [[ڇهن ڏينهن واري جنگ]] دوران اسرائيل مصر، اردن ۽ شام سان جنگ ڪئي. جنگ جي نتيجي ۾ اسرائيل اردن کان [[اولهه ڪنارو]] ۽ [[اوڀر يروشلم]]، مصر کان [[غزه پٽي]] ۽ [[سينا ٻيٽ نما]]، ۽ شام کان [[گولان جون اوچايون]] پنهنجي قبضي هيٺ آنديون. 1967ع کان پوءِ اسرائيل اولهه ڪناري، اوڀر يروشلم ۽ غزه ۾ فوجي انتظام قائم ڪيو ۽ بعد ۾ اولهه ڪناري ۽ اوڀر يروشلم ۾ [[اسرائيلي آباديون|اسرائيلي آباديون]] قائم ٿيڻ لڳيون. انهن علائقن جي قانوني حيثيت، آبادين ۽ قبضي بابت سوال ان کان پوءِ اسرائيلي-فلسطيني تڪرار جا مرڪزي مسئلا رهيا آهن. 1967ع جي جنگ کان پوءِ پي ايل او جون سرگرميون وڌيڪ خودمختيار فلسطيني سياسي ۽ هٿياربند تحريڪ جي صورت اختيار ڪرڻ لڳيون. تنظيم جو مرڪز پهرين اردن ۽، 1970–1971ع جي [[ڪارو سيپٽمبر]] واري تڪرار کان پوءِ، وڏي حد تائين [[لبنان]] منتقل ٿيو. === پي ايل او جي بين الاقوامي حيثيت === 1970ع واري ڏهاڪي تائين [[فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن]] فلسطيني قومي تحريڪ جي مرڪزي سياسي تنظيم بڻجي چڪي هئي. آڪٽوبر 1974ع ۾ [[عرب ليگ]] جي رباط سربراهي اجلاس پي ايل او کي فلسطيني عوام جو "واحد جائز نمائندو" تسليم ڪيو. ساڳئي سال گڏيل قومن ۾ پڻ پي ايل او جي حيثيت وڌي. نومبر 1974ع ۾ [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]] پي ايل او کي مبصر حيثيت ڏني، جنهن کان پوءِ تنظيم فلسطين جي مسئلي سان لاڳاپيل گڏيل قومن جي ڪارروائين ۾ مبصر طور حصو وٺڻ لڳي. 1978ع جي [[ڪيمپ ڊيوڊ ٺاهه|ڪيمپ ڊيوڊ ٺاهن]] ۽ 1979ع جي مصر-اسرائيل امن معاهدي کان پوءِ مصر غزه پٽي تي پنهنجي اڳوڻي دعويٰ کي اڳتي نه وڌايو. جولاءِ 1988ع ۾ اردن اولهه ڪناري سان پنهنجا انتظامي ۽ قانوني لاڳاپا ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيو، جڏهن تہ يروشلم جي اسلامي مقدس ماڳن تي هاشمي سرپرستيءَ جو ڪردار برقرار رهيو. === پهرين انتفاضا === {{مک مضمون|پهرين انتفاضا}} [[فائل:Intifada in Gaza Strip, 1987 III Dan Hadani Archive.jpg|thumb|21 ڊسمبر 1987ع تي [[پهرين انتفاضا]] دوران اسرائيلي قبضي هيٺ [[غزه پٽي]] ۾ فلسطيني مظاهرو.]] [[فائل:Intifada in Gaza Strip (FL45884553).jpg|thumb|[[پهرين انتفاضا]] دوران [[غزه پٽي]] ۾ فلسطيني عورتون ۽ ٻار هڪ احتجاجي مارچ ۾، 21 ڊسمبر 1987ع.]] ڊسمبر 1987ع ۾ غزه پٽي ۽ اولهه ڪناري ۾ اسرائيلي قبضي خلاف وڏي عوامي بغاوت شروع ٿي، جيڪا '''[[پهرين انتفاضا]]''' جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ مظاهرا، هڙتالون، بائيڪاٽ، شهري نافرماني ۽ اسرائيلي فوج سان جهڙپون شامل هيون. انتفاضا فلسطيني قومي جدوجهد جو مرڪز ٻاهرين پي ايل او قيادت سان گڏ قبضي هيٺ علائقن اندر موجود فلسطيني سماج ڏانهن پڻ منتقل ڪيو. === رياست فلسطين جو اعلان === {{مک مضمون|فلسطين جي آزاديءَ جو اعلان}} 15 نومبر 1988ع تي [[الجزائر]] ۾ [[فلسطيني قومي ڪائونسل]] '''[[فلسطين جي آزاديءَ جو اعلان]]''' منظور ڪندي '''رياست فلسطين''' جي قيام جو اعلان ڪيو. اعلان [[ياسر عرفات]] پڙهي ٻڌايو. ان کان پوءِ ڪيترن ملڪن نئين اعلان ڪيل فلسطيني رياست کي سفارتي طور تسليم ڪيو. 15 ڊسمبر 1988ع تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي قرارداد 43/177 ذريعي فلسطين جي رياست جي اعلان کي تسليم ڪيو ۽ گڏيل قومن جي نظام ۾ "فلسطين لبريشن آرگنائيزيشن" بدران '''"فلسطين"''' جو نالو استعمال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو، جڏهن تہ پي ايل او جي اڳوڻي مبصر حيثيت ۽ ڪمن کي برقرار رکيو ويو. 1988ع واري سياسي تبديليءَ سان فلسطيني قيادت گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي قراردادن 242 ۽ 338 تي ٻڌل سياسي حل ڏانهن پڻ وڌي. ان عمل کي عام طور فلسطيني قومي تحريڪ جي ٻن رياستن واري حل ڏانهن تدريجي تبديليءَ جي اهم مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. === اوسلو ٺاهه ۽ فلسطيني قومي اختياري === {{مک مضمون|اوسلو ٺاهه|فلسطيني قومي اختياري}} [[فائل:Bill Clinton, Yitzhak Rabin, Yasser Arafat at the White House 1993-09-13.jpg|thumb|1993ع ۾ [[بل ڪلنٽن]]، [[اسحاق رابن]] ۽ [[ياسر عرفات]] اوسلو ٺاهه جي تقريب دوران.]] 1993ع ۾ اسرائيل ۽ پي ايل او وچ ۾ [[اوسلو ٺاهه|اوسلو عمل]] شروع ٿيو. باهمي سڃاڻپ جي خطن ۾ پي ايل او اسرائيل جي امن ۽ سلامتيءَ سان وجود جي حق کي تسليم ڪيو، گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي قراردادن 242 ۽ 338 کي قبول ڪيو ۽ دهشتگردي ۽ ٻين تشدد جي ڪاررواين کي رد ڪرڻ جو اعلان ڪيو. اسرائيل، موٽ ۾، پي ايل او کي فلسطيني عوام جي نمائندي طور تسليم ڪيو ۽ ان سان ڳالهين تي رضامند ٿيو. 1994ع ۾ اوسلو ٺاهن جي نتيجي ۾ '''[[فلسطيني قومي اختياري]]''' قائم ڪئي وئي، جنهن کي اولهه ڪناري ۽ غزه پٽي جي ڪجهه حصن ۾ عبوري انتظامي اختيار ڏنا ويا. [[اوسلو ٻيون ٺاهه]] تحت اولهه ڪناري کي انتظامي طور ٽن قسمن جي علائقن ۾ ورهايو ويو: * '''[[ايراضي الف]]''' — فلسطيني اختياريءَ کي شهري ۽ اندروني سلامتيءَ جا وسيع اختيار؛ * '''[[ايراضي ب]]''' — فلسطيني شهري انتظام، جڏهن تہ سلامتيءَ جا اختيار ورهايل؛ * '''[[ايراضي ج]]''' — اسرائيلي انتظام ۽ سلامتيءَ جي ڪنٽرول هيٺ. اهي بندوبست عبوري نوعيت جا هئا ۽ مستقل حيثيت بابت ڳالهين ذريعي سرحدن، يروشلم، آبادين، پناهگيرن ۽ سلامتيءَ سميت بنيادي مسئلن کي بعد ۾ حل ڪرڻو هو. == جاگرافي == {{مک مضمون|فلسطين جي جاگرافي}} [[فائل:Map of Mandatory Palestine in 1946 with major cities (in Arabic).svg|thumb|برطانوي مينڊيٽ هيٺ فلسطين جو نقشو، 1946ع.]] [[فائل:Gerizim.jpg|thumb|[[نابلس]] کان نظر ايندڙ [[جبل جرزيم]]، جيڪو [[سامري ماڻهو|سامرين]] جو سڀ کان مقدس ماڳ آهي؛ تصوير لڳ ڀڳ 1900ع جي آهي.]] رياست فلسطين طرفان دعويٰ ڪيل علائقا، جن کي مجموعي طور [[فلسطيني علائقا]] چيو وڃي ٿو، [[وچ اوڀر]] جي [[شام (خطو)|ڏاکڻي شام]] واري علائقي ۾ واقع آهن. فلسطين، [[اسرائيل]]، [[اردن]]، [[لبنان]]، [[عراق]] ۽ [[شام]] سان گڏ [[زرخيز هلال]] جو حصو آهي. [[غزه پٽي]] جي اولهه ۾ [[رومي سمنڊ]]، ڏکڻ ۾ [[مصر]] ۽ اتر توڙي اوڀر ۾ اسرائيل واقع آهي. [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] جي اوڀر ۾ اردن، جڏهن تہ اتر، ڏکڻ ۽ اولهه ۾ اسرائيل واقع آهي. فلسطين جون سامونڊي حدون اسرائيل، مصر ۽ [[قبرص]] سان ملن ٿيون. اهڙيءَ طرح رياست فلسطين طرفان دعويٰ ڪيل علائقو ٻن جاگرافيائي طور الڳ حصن، اولهه ڪناري ۽ غزه پٽي، تي مشتمل آهي، جن جي وچ ۾ اسرائيل واقع هجڻ سبب ٻنهي جي پاڻ ۾ ڪا زميني سرحد ناهي.<ref name="BBCrecognition">{{cite news |last=Adams |first=Paul |title=What does recognising a Palestinian state mean? |work=BBC |date=22 سيپٽمبر 2025 |access-date=5 اپريل 2026}}</ref> گڏيل طور اهي علائقا زميني ايراضيءَ جي لحاظ کان دنيا جي لڳ ڀڳ 163هين وڏي ملڪ جيتري ايراضي رکن ٿا.<ref name="UNdata">{{cite web |title=UNdata: Country profile: State of Palestine |publisher=گڏيل قومون |access-date=26 اپريل 2020}}</ref> فلسطين جي زميني ماحول ۾ ٽي اهم [[ماحولياتي خطو|ماحولياتي خطا]] ملن ٿا: '''اوڀر رومي سمنڊ جا مخروطي، سخت پنن وارا ۽ ويڪرن پنن وارا ٻيلا'''، '''عربي ريگستان''' ۽ '''ميسوپوٽيميائي جهڙٻوٽن وارو ريگستان'''.<ref name="Dinerstein2017">{{cite journal |last1=Dinerstein |first1=Eric |display-authors=etal |title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm |journal=BioScience |volume=67 |issue=6 |pages=534–545 |year=2017 |doi=10.1093/biosci/bix014 |pmc=5451287 |pmid=28608869}}</ref> فلسطين کي ڪيترن ماحولياتي مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. غزه پٽي ۾ [[ريگستانيت]]، مٺي پاڻيءَ ۾ لوڻياٺ جو وڌڻ، گندي پاڻيءَ جي نيڪال ۽ صفائيءَ جا مسئلا، پاڻيءَ مان پکڙجندڙ بيماريون، زمين جي زرخيز پرت جي بگاڙ ۽ زيرزمين پاڻيءَ جي ذخيرن جي گهٽتائي ۽ آلودگي اهم مسئلن ۾ شامل آهن. اولهه ڪناري ۾ پڻ انهن مان ڪيترائي مسئلا موجود آهن؛ اتي مٺي پاڻيءَ جا وسيلا غزه جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ آهن، پر پاڻيءَ تائين پهچ ۽ ان جي ورڇ اسرائيلي-فلسطيني تڪرار سان لاڳاپيل اهم مسئلن مان آهي.<ref>{{cite web |title=Search |publisher=الحق |website=alhaq.org |access-date=26 اپريل 2020}}</ref> === آبهوا === {{مک مضمون|فلسطين جي آبهوا}} [[فائل:Wadiqelt.JPG|thumb|[[وادي قلط]] جو [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] ۾ خشڪ جبلائي منظر؛ هي علائقو رومي سمنڊ واري آبهوا ۽ [[يهودا ريگستان]] جي خشڪ آبهوا جي وچ واري عبوري خطي ۾ واقع آهي.]] [[فائل:Wadi Qelt - canyon.jpg|thumb|[[وادي قلط]] جي گھاٽي، [[يهودا ريگستان]]، [[اولهه ڪنارو]].]] فلسطين ريگستان جي ڪناري تي [[نيم استوائي آبهوا|نيم استوائي]] رومي سمنڊ واري علائقي ۾ واقع آهي، جتي عام طور اونهارا گرم ۽ خشڪ، جڏهن تہ سيارا ٿڌڙا ۽ برساتي ٿين ٿا.<ref name="McCown1927">{{cite journal |last=McCown |first=Chester C. |title=Climate and Religion in Palestine |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-religion_1927-10_7_5-6/page/520 |journal=The Journal of Religion |volume=7 |issue=5/6 |pages=520–539 |year=1927 |publisher=University of Chicago Press |issn=0022-4189}}</ref> اولهه ڪناري جي گهڻي ڀاڱي ۾ [[رومي سمنڊ واري آبهوا]] ملي ٿي. مٿانهين جبلائي علائقن ۾ گرمي پد هيٺاهين علائقن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي ٿو. اولهه ڪناري جي اوڀر واري حصي ۾ [[يهودا ريگستان]] جو وڏو حصو ۽ [[مردار سمنڊ]] جو اولهندو ڪنارو شامل آهن، جتي آبهوا وڌيڪ گرم ۽ خشڪ آهي. غزه پٽي جي وچين ۽ ڏاکڻين حصن ۾ [[ڪوپن آبهوا درجابندي]] موجب گرم نيم خشڪ آبهوا (''BSh'') ملي ٿي، جڏهن تہ اترئين حصي ۾ خشڪ اونهاري واري معتدل رومي سمنڊ جي آبهوا (''Csa'') ڏسڻ ۾ اچي ٿي.<ref name="Ajjur2021">{{cite journal |last1=Ajjur |first1=Salah Basem |last2=Al-Ghamdi |first2=Sami G. |title=Variation in Seasonal Precipitation over Gaza (Palestine) and Its Sensitivity to Teleconnection Patterns |journal=Water |volume=13 |issue=5 |page=667 |year=2021 |doi=10.3390/w13050667}}</ref> سامونڊي ڪناري ۽ جبلائي علائقن ۾ سالياني برسات جو مقدار هنڌ جي لحاظ کان گهڻو مختلف آهي، جڏهن تہ غزه ۾ سراسري سالياني برسات لڳ ڀڳ 16 انچ (410 ملي ميٽر) ٻڌائي وئي آهي.<ref name="McCown1927"/> فلسطين جو عالمي [[گرين هائوس گيس]] اخراج ۾ حصو تمام گهٽ هجڻ باوجود، اهو [[آبهوا جي تبديلي]] جي اثرن لاءِ حساس علائقن مان هڪ آهي. پاڻيءَ جي محدود دستيابي، زمين جي بگاڙ، وڌندڙ گرمي پد، برسات جي غيريقيني صورتحال، محدود مالي وسيلا ۽ قدرتي وسيلن تي محدود انتظامي اختيار آبهوا جي تبديليءَ سان موافقت کي وڌيڪ ڏکيو بڻائين ٿا.<ref name="UNEnvironmentPalestine">{{cite web |title=Fact Sheet on Environment in Palestine |publisher=گڏيل قومون فلسطين |website=palestine.un.org |access-date=16 سيپٽمبر 2026}}</ref> === حياتياتي گوناگونيت === {{مک مضمون|اسرائيل ۽ فلسطين جي حياتياتي گوناگونيت}} [[فائل:Jordan River - Dead Sea.png|thumb|[[اردن درياهه]] جو [[مردار سمنڊ]] ڏانهن وهڪرو]] [[فائل:The Jordan River near the Dead Sea.JPG|thumb|[[مردار سمنڊ]] ڀرسان [[اردن درياهه]]؛ درياهه ۽ ان جي ماٿري خطي جي اهم آبي ۽ ماحولياتي نظامن مان آهن.]] فلسطين آفريڪا ۽ يوريشيا جي وچ واري حياتياتي ۽ جاگرافيائي سنگم تي واقع آهي. ان جي ارضياتي تاريخ، مختلف اوچائين ۽ آبهوا جي ڪري هتي نباتات ۽ حيوانات جي نمايان گوناگونيت ملي ٿي. فلسطين کي پنج اهم ماحولياتي علائقن ۾ ورهايو ويو آهي: '''مرڪزي مٿانهان علائقا، نيم سامونڊي علائقو، اوڀرندا لاهيون، اردن شگاف ماٿري ۽ سامونڊي علائقا'''. نباتاتي جاگرافيءَ جي لحاظ کان پڻ پنج علائقا سڃاتا ويا آهن: '''سامونڊي، رومي سمنڊي، ايراني-توراني، صحارا-عربي ۽ سوڊاني/ايٿوپيائي'''.<ref name="Qumsiyeh2021">{{cite book |last1=Qumsiyeh |first1=Mazin B. |last2=Abusarhan |first2=Mohammed A. |chapter=Biodiversity and Environmental Conservation in Palestine |editor-last1=Öztürk |editor-first1=Münir |editor-last2=Altay |editor-first2=Volkan |editor-last3=Efe |editor-first3=Recep |title=Biodiversity, Conservation and Sustainability in Asia |volume=1 |publisher=Springer International Publishing |place=Cham |year=2021 |pages=1–22 |doi=10.1007/978-3-030-59928-7_1 |isbn=978-3-030-59928-7}}</ref> قبضي هيٺ فلسطيني علائقن ۾ پکين جون گهٽ ۾ گهٽ '''373 جنسون''' درج ڪيون ويون آهن، جيڪي 23 سلسلن، 69 خاندانن، 21 ذيلي خاندانن ۽ 172 نسلن سان تعلق رکن ٿيون.<ref name="Qumsiyeh2021"/> فلسطين جو مقام آفريڪا، ايشيا ۽ يورپ وچ ۾ پکين جي اهم لڏپلاڻ واري رستي تي هجڻ ڪري هتي مستقل ۽ موسمي پکين جي وڏي گوناگونيت ملي ٿي. فلسطين جي نسبتاً موافق آبهوا، پاڻيءَ جي تاريخي وسيلن ۽ حياتياتي گوناگونيت انساني آبادڪاريءَ جي قديم تاريخ سان پڻ لاڳاپيل آهي. هن وسيع خطي ۾ شڪار ۽ خوراڪ گڏ ڪرڻ تي دارومدار رکندڙ ابتدائي انساني برادرين کان زراعت، چوپائي مال پالڻ ۽ مستقل وسندين ڏانهن تبديلي انساني تاريخ جي اهم مرحلن مان هئي.<ref name="Qumsiyeh2021"/> [[فائل:Dead Sea by David Shankbone.jpg|thumb|[[مردار سمنڊ]] ۽ ان جي ڀرپاسي جو خشڪ ماحول؛ پاڻيءَ جي گهٽتائي ۽ ماحولياتي تبديليون هن علائقي لاءِ اهم مسئلا آهن.]] فلسطين جي حياتياتي گوناگونيت کي رهائشي ماڳن جي ٽڪرن ۾ ورهائجڻ، ريگستانيت، شهري توسيع، صنعتي آلودگي، گندي پاڻي، زمين جي استعمال ۾ تبديلي ۽ جاري اسرائيلي آبادڪاريءَ سبب شديد دٻاءَ کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. هڪ مطالعي موجب فلسطيني اختيارين طرفان مقرر ڪيل محفوظ قدرتي علائقن جو لڳ ڀڳ '''81 سيڪڙو''' اولهه ڪناري جي [[ايراضي ج]] ۾ واقع آهي، جيڪا اوسلو ٺاهن هيٺ اسرائيلي انتظامي ۽ سلامتي ڪنٽرول هيٺ آهي.<ref name="Qumsiyeh2021"/> [[اردن درياهه]] جي پاڻيءَ جي وهڪري ۾ پڻ گذريل ڏهاڪن دوران تمام وڏي گهٽتائي آئي آهي. هڪ علمي جائزي موجب ان جو تاريخي ساليانو وهڪرو لڳ ڀڳ 1,250 ملين مڪعب ميٽر مان گهٽجي 20 ملين مڪعب ميٽر کان بہ گهٽ ٿي ويو آهي. آبادين جي توسيع، فوجي علائقن جي حدبندي، گندي پاڻيءَ جي نيڪال، زمين جي استعمال ۾ تبديلي ۽ پاڻيءَ جي وسيلن تي وڌندڙ دٻاءَ قدرتي رهائشي ماڳن کي ٽڪرن ۾ ورهائڻ ۽ مقامي ماحولياتي نظامن کي متاثر ڪرڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو آهي.<ref name="Qumsiyeh2021"/> == حڪومت ۽ سياست == {{مک مضمون|فلسطين جي حڪومت|فلسطين ۾ چونڊون}} {{پڻ ڏسو|فلسطيني قومي اختياري جي سياست|فلسطين آزادي تنظيم جي سياست}} [[فائل:PLC buildibg (cropped).jpg|thumb|[[رام الله]] ۾ [[فلسطيني قانون ساز ڪائونسل]] جي عمارت.]] [[فائل:Palestinian Legislative Council (Palestinian parliament), Ramallah, West Bank.jpg|thumb|[[رام الله]] ۾ [[فلسطيني قانون ساز ڪائونسل]]، فلسطيني پارليامينٽ جو قانون ساز ادارو.]] فلسطين ۾ [[وحداني رياست|وحداني]] ۽ [[نيم صدارتي نظام|نيم صدارتي]] حڪومتي نظام آهي.<ref>{{cite web |title=Unitary States |website=juri-globe.ca |access-date=2 مئي 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Square Pegs and Round Holes: The Story of the Palestinian Political System |publisher=École de droit |access-date=1 جولاءِ 2024}}</ref> فلسطيني سياسي ۽ حڪومتي ڍانچي ۾ [[فلسطين آزادي تنظيم]] ۽ [[فلسطيني قومي اختياري]] سان لاڳاپيل ادارا شامل آهن، پر ٻنهي جي آئيني ۽ اداري حيثيت هڪجهڙي ناهي. فلسطين آزادي تنظيم سان لاڳاپيل رياستي ادارن ۾ [[فلسطين جو صدر|رياست فلسطين جو صدر]]، [[فلسطيني قومي ڪائونسل]]، [[فلسطيني مرڪزي ڪائونسل]] ۽ [[فلسطين آزادي تنظيم جي انتظامي ڪاميٽي|فلسطين آزادي تنظيم جي انتظامي ڪاميٽي]] شامل آهن. رياست فلسطين جي صدر جي چونڊ فلسطيني مرڪزي ڪائونسل سان لاڳاپيل طريقيڪار تحت ڪئي وئي آهي، جڏهن تہ انتظامي ڪاميٽي تاريخي طور جلاوطن حڪومت جهڙا ڪم سرانجام ڏيندي ۽ فلسطين جي وسيع پرڏيهي لاڳاپن جي نيٽ ورڪ جي نمائندگي ڪندي رهي آهي.<ref>{{cite book |last=Sayigh |first=Yezid |title=Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949–1993 |url=https://archive.org/details/armedstrugglesea0000yazi |publisher=Oxford University Press |year=1999 |page=[https://archive.org/details/armedstrugglesea0000yazi/page/624 624] |isbn=978-0-19-829643-0}}</ref> انهن ادارن کي [[فلسطيني قومي اختياري جو صدر|فلسطيني قومي اختياري جي صدر]]، [[فلسطيني قانون ساز ڪائونسل]] ۽ فلسطيني قومي اختياري جي وزيرن واري ڪابينا کان ڌار سمجهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ تہ اهي ادارا فلسطيني قومي اختياري سان لاڳاپيل آهن. رياست فلسطين جو بنيادي باني دستاويز [[فلسطيني آزاديءَ جو اعلان]] آهي، جڏهن تہ [[فلسطيني قومي منشور]] فلسطين آزادي تنظيم ۽ [[فلسطين جو بنيادي قانون|فلسطيني بنيادي قانون]] فلسطيني قومي اختياري جي آئيني ڍانچي سان لاڳاپيل الڳ دستاويز آهن. [[فتح (فلسطيني سياسي جماعت)|فتح]] ۽ [[حماس]] فلسطيني سياست جون ٻه اهم ڌريون آهن. 2007ع کان پوءِ فلسطيني انتظام عملي طور ٻن الڳ سياسي انتظامن ۾ ورهايل رهيو: اولهه ڪناري جي حصن ۾ فتح جي اڳواڻيءَ هيٺ فلسطيني قومي اختياري، جڏهن تہ [[غزه پٽي]] تي حماس جو عملي انتظام رهيو آهي. فلسطيني قيادت [[اوڀر يروشلم]] کي رياست فلسطين جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏئي ٿي، جڏهن تہ فلسطيني قومي اختياري جا اهم حڪومتي ادارا عملي طور [[رام الله]] ۾ قائم آهن. === انتظامي ورهاست === {{مک مضمون|فلسطين جون محافظائون}} {{پڻ ڏسو|فلسطيني علائقا}} [[فائل:Palestine governorates.png|thumb|فلسطين جون محافظائون.]] رياست فلسطين انتظامي طور '''16 محافظائن''' ۾ ورهايل آهي، جن مان 11 [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] ۽ 5 [[غزه پٽي]] ۾ آهن. [[اوسلو ٻيون ٺاهه|اوسلو ٻئي ٺاهه]] تحت اولهه ڪناري کي انتظامي لحاظ کان [[ايراضي الف]]، [[ايراضي ب]] ۽ [[ايراضي ج]] ۾ ورهايو ويو. ايراضي الف اولهه ڪناري جي لڳ ڀڳ 18 سيڪڙو ايراضي تي مشتمل آهي ۽ فلسطيني انتظام هيٺ آهي. ايراضي ب لڳ ڀڳ 22 سيڪڙو تي مشتمل آهي، جتي شهري انتظام فلسطيني اختيارين وٽ ۽ سلامتيءَ جو انتظام گڏيل اسرائيلي-فلسطيني بندوبست هيٺ رکيو ويو.<ref name="AreaC">{{cite news |last=Zahriyeh |first=Ehab |title=Maps: The occupation of the West Bank |publisher=Al Jazeera Media Network |date=4 جولاءِ 2014 |access-date=8 آگسٽ 2014}}</ref> [[ايراضي ج]]، اوڀر يروشلم کان سواءِ، اولهه ڪناري جي لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو ايراضي تي مشتمل آهي ۽ [[اسرائيلي شهري انتظاميا]] جي انتظام هيٺ آهي. اوسلو ٻئي ٺاهه تحت فلسطيني اختيارين کي اتي رهندڙ فلسطيني آباديءَ لاءِ تعليم ۽ صحت سميت ڪجهه شهري خدمتون مهيا ڪرڻ جون ذميواريون حاصل آهن.<ref>{{cite report |title=West Bank and Gaza – Area C and the Future of the Palestinian Economy |publisher=World Bank Group |date=2 آڪٽوبر 2013 |page=4}}</ref> ايراضي ج جي زمين جي وڏي حصي تي فلسطيني تعمير ۽ ترقيءَ لاءِ پابنديون لاڳو آهن ۽ علائقي جي حيثيت اسرائيلي-فلسطيني تڪرار ۽ ڳالهين جو اهم موضوع رهي آهي.<ref>{{cite web |title=The Struggle over Area C: Change Direction toward a Space for Understanding with the Palestinian Authority |website=inss.org.il |date=23 آگسٽ 2023 |access-date=14 نومبر 2023}}</ref> 2025ع جي رپورٽن موجب قبضي هيٺ اولهه ڪناري، اوڀر يروشلم سميت، ۾ 750,000 کان وڌيڪ اسرائيلي آبادڪار 147 کان وڌيڪ آبادين ۽ چوڪين ۾ رهندا هئا.<ref>{{cite web |title=2025 Report on Israeli settlements in the occupied West Bank, including East Jerusalem |publisher=European External Action Service |year=2026 |access-date=16 سيپٽمبر 2026}}</ref> [[اوڀر يروشلم]] کي اسرائيل پنهنجي يروشلم ضلعي جي حصي طور سنڀالي ٿو، جڏهن تہ رياست فلسطين ان کي [[يروشلم محافظا]] ۽ پنهنجي دعويٰ ڪيل گاديءَ جو حصو سمجهي ٿي. اسرائيل 1967ع کان پوءِ اوڀر يروشلم تي پنهنجا قانون، عدالتي اختيار ۽ انتظام لاڳو ڪيا ۽ 1980ع جي [[بنيادي قانون: يروشلم، اسرائيل جي گادي]] ۾ شهر جي حيثيت کي وڌيڪ مضبوط ڪيو؛ ان الحاق کي عالمي سطح تي وسيع سڃاڻپ حاصل ناهي. {| class="wikitable sortable" ! محافظا ! ايراضي (ڪلوميٽر²) ! آبادي ! آباديءَ جي گهاٽائي (في ڪلوميٽر²) ! انتظامي مرڪز |- | [[جنين محافظا]] || 583 || 311,231 || 533.8 || [[جنين]] |- | [[طوباس محافظا]] || 402 || 64,719 || 161.0 || [[طوباس]] |- | [[طولڪرم محافظا]] || 246 || 182,053 || 740.0 || [[طولڪرم]] |- | [[نابلس محافظا]] || 605 || 380,961 || 629.7 || [[نابلس]] |- | [[قلقيليا محافظا]] || 166 || 110,800 || 667.5 || [[قلقيليا]] |- | [[سلفيت محافظا]] || 204 || 70,727 || 346.7 || [[سلفيت]] |- | [[رام الله ۽ البيره محافظا]] || 855 || 348,110 || 407.1 || [[رام الله]] |- | [[اريحا محافظا]] || 593 || 52,154 || 87.9 || [[اريحا]] |- | [[يروشلم محافظا]] || 345 || 419,108<ref group="lower-alpha">يروشلم جا انگ اکر قبضي هيٺ اوڀر يروشلم ۽ اتي جي اسرائيلي آباديءَ کي پڻ شامل ڪن ٿا.</ref> || 1214.8 || [[يروشلم]] |- | [[بيت لحم محافظا]] || 659 || 216,114 || 327.9 || [[بيت لحم]] |- | [[الخليل محافظا]] || 997 || 706,508 || 708.6 || [[الخليل]] |- | [[اتر غزه محافظا]] || 61 || 362,772 || 5947.1 || [[جباليا]] |- | [[غزه محافظا]] || 74 || 625,824 || 8457.1 || [[غزه]] |- | [[دير البلح محافظا]] || 58 || 264,455 || 4559.6 || [[دير البلح]] |- | [[خان يونس محافظا]] || 108 || 341,393 || 3161.0 || [[خان يونس]] |- | [[رفح محافظا]] || 64 || 225,538 || 3524.0 || [[رفح]] |} === پرڏيهي لاڳاپا === {{مک مضمون|فلسطين جا پرڏيهي لاڳاپا}} {{پڻ ڏسو|فلسطين جون سفارتي نمائندگيون|فلسطين ۾ سفارتي نمائندگيون}} [[فائل:Diplomatic relations of State of Palestine.svg|thumb|رياست فلسطين سان سفارتي لاڳاپا رکندڙ ملڪ.]] بين الاقوامي سطح تي رياست فلسطين جي نمائندگي بنيادي طور [[فلسطين آزادي تنظيم]] ڪري ٿي. جيڪي ملڪ رياست فلسطين کي تسليم ڪن ٿا، انهن مان ڪيترن ۾ فلسطين سفارتخانا يا سفارتي نمائندگيون قائم ڪيون آهن. فلسطين آزادي تنظيم ۽ رياست فلسطين مختلف عالمي ادارن ۾ مڪمل رڪن، شريڪ رڪن يا مبصر جي حيثيت سان نمائندگي ڪن ٿا. 15 ڊسمبر 1988ع تي [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]] قرارداد 43/177 ذريعي نومبر 1988ع واري فلسطيني آزاديءَ جي اعلان کي تسليم ڪيو ۽ گڏيل قومن جي نظام ۾ ''فلسطين آزادي تنظيم'' بدران ''فلسطين'' جو نالو استعمال ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 29 نومبر 2012ع تي جنرل اسيمبلي قرارداد 67/19 کي '''138 ووٽن جي حمايت، 9 مخالفت ۽ 41 غيرحاضر راءِ''' سان منظور ڪندي فلسطين جي حيثيت ''مبصر اداري'' مان وڌائي '''غير رڪن مبصر رياست''' ڪئي. ان کان پوءِ گڏيل قومن جي سرڪاري دستاويزن ۾ ''رياست فلسطين'' جو نالو استعمال ٿيڻ لڳو. [[سويڊن]] 2014ع ۾ رياست فلسطين کي تسليم ڪيو ۽ فيبروري 2015ع ۾ محمود عباس جي دوري دوران اسٽاڪ هوم ۾ فلسطيني سفارتخانو کوليو ويو. 2025ع دوران وڌيڪ يورپي ۽ ٻين ملڪن جي سڃاڻپ کان پوءِ يورپي يونين اندر فلسطين کي تسليم ڪندڙ ملڪن جو انگ پڻ وڌيو. [[پاڪستان]] سميت عرب ليگ ۽ اسلامي سهڪار تنظيم جا ڪيترائي ملڪ فلسطيني خودمختياري ۽ رياستي حيثيت جي حمايت ڪندا رهيا آهن. فلسطين [[عرب ليگ]] ۽ [[اسلامي سهڪار تنظيم]] سميت ڪيترن عالمي ۽ علائقائي ادارن ۾ شامل آهي. === گڏيل قومن ۾ حيثيت === {{مک مضمون|فلسطين ۽ گڏيل قومون}} [[فائل:Ceremony of the raising of the Flag of the State of Palestine.ogv|thumb|30 سيپٽمبر 2015ع تي [[گڏيل قومون|گڏيل قومن]] جي هيڊڪوارٽر ۾ [[فلسطين جو جهنڊو|رياست فلسطين جو جهنڊو]] چاڙهڻ جي تقريب.]] 29 نومبر 2012ع کان فلسطين گڏيل قومن ۾ '''غير رڪن مبصر رياست''' جي حيثيت رکي ٿو. قرارداد 67/19 کان پوءِ گڏيل قومن فلسطين کي ''رياست فلسطين'' جي نالي سان سرڪاري دستاويزن ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو ۽ فلسطيني نمائندگيءَ کي '''گڏيل قومن ۾ رياست فلسطين جي مستقل مبصر مشن''' جي نالي سان سڃاتو ويو. 2015ع ۾ فلسطين ۽ [[پاڪ ڏسڻي|پاڪ ڏسڻي]] کي گڏيل قومن جي هيڊڪوارٽر تي پنهنجا جهنڊا ڦڙڪائڻ جي اجازت ڏيڻ بابت قرارداد جنرل اسيمبليءَ '''119 جي مقابلي ۾ 8 ووٽن''' سان منظور ڪئي، جڏهن تہ 45 ملڪن ووٽ ڏيڻ کان پاسو ڪيو. 30 سيپٽمبر 2015ع تي گڏيل قومن جي هيڊڪوارٽر تي پهريون ڀيرو فلسطيني جهنڊو ڦڙڪايو ويو. 2 اپريل 2024ع تي فلسطيني مستقل مبصر [[رياض منصور]] فلسطين جي مڪمل گڏيل قومن واري رڪنيت لاءِ 2011ع واري درخواست تي ٻيهر غور ڪرڻ جي درخواست ڪئي. 18 اپريل 2024ع تي سلامتي ڪائونسل ۾ رڪنيت جي سفارش واري مسودي جي حق ۾ 12 ووٽ پيا، ٻن ملڪن ووٽ ڏيڻ کان پاسو ڪيو ۽ [[آمريڪا]] مستقل رڪن جي حيثيت سان مخالفت ۾ ووٽ ڏئي [[ويٽو]] استعمال ڪيو، جنهن سبب قرارداد منظور نه ٿي سگهي. 10 مئي 2024ع تي جنرل اسيمبلي قرارداد ES-10/23 کي '''143 ووٽن جي حمايت، 9 مخالفت ۽ 25 غيرحاضر راءِ''' سان منظور ڪيو. قرارداد ۾ قرار ڏنو ويو تہ رياست فلسطين گڏيل قومن جي منشور جي آرٽيڪل 4 تحت رڪنيت لاءِ اهل آهي ۽ سلامتي ڪائونسل کي ان جي درخواست تي ٻيهر موافق غور ڪرڻ جي سفارش ڪئي وئي. قرارداد تحت سيپٽمبر 2024ع کان فلسطين کي جنرل اسيمبليءَ ۾ ڪيترائي اضافي شرڪتي حق مليا، جن ۾ رڪن ملڪن جي وچ ۾ ويهڻ، تجويزون ۽ ترميمون پيش ڪرڻ ۽ گڏيل قومن جي ڪانفرنسن ۾ وڌيڪ مڪمل نموني حصو وٺڻ شامل آهن. تنهن هوندي بہ فلسطين اڃا '''مڪمل رڪن ناهي''' ۽ جنرل اسيمبليءَ ۾ ووٽ ڏيڻ جو حق نٿو رکي. === حيثيت ۽ بين الاقوامي سڃاڻپ === {{مک مضمون|فلسطين جي قانوني حيثيت|فلسطين جي بين الاقوامي سڃاڻپ}} [[فائل:Palestine recognition only.svg|thumb|upright=1.4| {{legend|#008000|رياست فلسطين کي تسليم ڪندڙ ملڪ}} {{legend|#cccccc|رياست فلسطين کي تسليم نہ ڪندڙ ملڪ}} ]] [[فلسطين آزادي تنظيم]] 15 نومبر 1988ع تي [[الجزائر]] ۾ [[فلسطيني آزاديءَ جو اعلان]] جاري ڪندي '''رياست فلسطين''' جي قيام جو اعلان ڪيو. فلسطين جي رياستي ۽ قانوني حيثيت بابت عالمي قانون جي ماهرن ۽ مختلف حڪومتن جا موقف تاريخي طور مختلف رهيا آهن، جڏهن تہ دنيا جي وڏي اڪثريت ملڪن فلسطين کي رياست طور سفارتي سڃاڻپ ڏئي چڪي آهي. 2012ع ۾ گڏيل قومن طرفان غير رڪن مبصر رياست واري حيثيت ملڻ فلسطين جي بين الاقوامي قانوني ۽ سفارتي حيثيت ۾ اهم تبديلي آندي. جنوري 2015ع ۾ [[بين الاقوامي فوجداري عدالت]] فلسطين کي [[روم آئين]] ۾ شموليت جي مقصد لاءِ ''رياست'' طور قبول ڪيو. ڊسمبر 2015ع ۾ گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي قبضي هيٺ فلسطيني علائقن، اوڀر يروشلم سميت، جي قدرتي وسيلن تي فلسطيني عوام جي مستقل خودمختياري بابت قرارداد منظور ڪئي، جنهن ۾ انهن وسيلن جي استحصال، نقصان ۽ گهٽتائي بابت خدشا ظاهر ڪيا ويا. 23 سيپٽمبر 2025ع تائين '''گڏيل قومن جي 193 رڪن ملڪن مان 157'''، يعني لڳ ڀڳ '''81.3 سيڪڙو'''، رياست فلسطين کي تسليم ڪري چڪا هئا. ڪيترائي اهڙا ملڪ جيڪي رياست فلسطين کي رسمي طور تسليم نٿا ڪن، اهي بہ فلسطين آزادي تنظيم کي فلسطيني عوام جي نمائندي طور قبول ڪن ٿا. 2025ع ۾ [[برطانيا]]، [[فرانس]]، [[ڪئناڊا]]، [[آسٽريليا]] ۽ ٻين ملڪن طرفان فلسطين کي تسليم ڪرڻ کان پوءِ سڃاڻپ ڪندڙ ملڪن جو انگ وڌيڪ وڌيو. ان باوجود گڏيل قومن ۾ فلسطين جي مڪمل رڪنيت لاءِ سلامتي ڪائونسل جي سفارش اڃا ضروري آهي. === سلامتي ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا === {{مک مضمون|فلسطيني سلامتي خدمتون}} فلسطيني قومي اختياري وٽ ڪيترائي سلامتي ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا آهن، جن ۾ [[فلسطيني شهري پوليس]]، [[فلسطيني قومي سلامتي فوجون]] ۽ مختلف انٽيليجنس ادارا شامل آهن. انهن جو بنيادي ڪم فلسطيني قومي اختياري جي انتظام هيٺ علائقن ۾ اندروني سلامتي، پوليسنگ ۽ قانون لاڳو ڪرڻ آهي. اهي ادارا هڪ مڪمل خودمختيار رياست جي روايتي فوج وانگر ڪم نٿا ڪن. انهن جو موجوده ڍانچو وڏي حد تائين 1990ع واري ڏهاڪي جي [[اوسلو ٺاهه|اوسلو ٺاهن]] کان پوءِ قائم ٿيو. [[فلسطين آزادي فوج]] فلسطين آزادي تنظيم سان لاڳاپيل تاريخي فوجي تنظيم آهي، جيڪا فلسطيني قومي تحريڪ جي شروعاتي دور ۾ قائم ڪئي وئي هئي، پر اوسلو ٺاهن کان پوءِ ان جو عملي ڪردار تمام محدود ٿي ويو. [[غزه پٽي]] ۾ حماس جا پنهنجا سلامتي ادارا ۽ هٿياربند ونگ [[عز الدين القسام برگيڊون]] موجود آهن. [[فلسطيني اسلامي جهاد]] سميت ٻيون فلسطيني تنظيمون پڻ پنهنجا هٿياربند ونگ رکن ٿيون. انهن تنظيمن کي فلسطيني قومي اختياري جي سرڪاري سلامتي ادارن کان الڳ سمجهڻ گهرجي. == فوج == {{مک مضمون|فلسطيني سلامتي خدمتون}} [[فلسطيني سلامتي خدمتون]] رياست فلسطين جون هٿياربند فوجون ۽ ڳجهيون ادارا آهن. اهي ٻارهن شاخن تي مشتمل آهن، جن ۾ خاص طور سلامتي فوجون، شهري پوليس، صدارتي محافظ دستو ۽ قومي سلامتي فوجون شامل آهن. [[فلسطيني قومي اختياري]] جو صدر فلسطيني فوجن جو سپريم ڪمانڊر آهي. === قانون ۽ سلامتي === {{مک مضمون|فلسطين ۾ ڏوهن جي صورتحال}} رياست فلسطين وٽ ڪيتريون ئي سلامتي فوجون آهن، جن ۾ شهري پوليس، قومي سلامتي فوجون ۽ ڳجهيون خدمتون شامل آهن. انهن جو بنيادي ڪم امن امان برقرار رکڻ، قانون لاڳو ڪرڻ ۽ فلسطيني شهرين توڙي رياست جي سلامتيءَ جي حفاظت ڪرڻ آهي. == معيشت == {{مک مضمون|فلسطين جي معيشت}} جاري [[غزه جنگ]] جي نتيجي ۾ 2024ع جي پهرين ٽه ماهي دوران رياست فلسطين جي مجموعي [[مجموعي ملڪي پيداوار]] ۾ لڳ ڀڳ '''35 سيڪڙو''' گهٽتائي آئي. [[فلسطيني مرڪزي شماريات اداري]] موجب جنگ ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي رڪاوٽن فلسطيني معيشت تي شديد اثر وڌو. === زراعت === {{مک مضمون|فلسطين ۾ زراعت}} [[فائل:Palestinian farmers harvesting olives, November 2015.jpg|thumb|روايتي طريقي سان زيتون گڏ ڪندڙ فلسطيني هاري، 2015ع.]] [[فائل:Olive harvest in 2014 - palestine.jpg|thumb|2014ع ۾ [[الخليل]] جي ڏاکڻي علائقي ۾ زيتون جي فصل گڏ ڪندي فلسطيني هاري.]] [[زراعت]] فلسطين جي معيشت جو هڪ اهم بنياد آهي. زرعي شين جي پيداوار مقامي آباديءَ جي خوراڪ جون ضرورتون پوريون ڪرڻ سان گڏ فلسطيني برآمدي معيشت ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. يورپي-فلسطيني لاڳاپن واري ڪائونسل موجب زرعي شعبو رسمي طور آباديءَ جي 13.4 سيڪڙو ماڻهن کي روزگار ڏئي ٿو ۽ غيررسمي روزگار جو لڳ ڀڳ 90 سيڪڙو حصو ان سان لاڳاپيل آهي. 2000ع واري ڏهاڪي جي پڇاڙيءَ ۾ فلسطين ۾ بيروزگاري وڌڻ سان زرعي شعبو سڀ کان وڌيڪ معاشي مشڪلاتن کي منهن ڏيندڙ شعبن مان هڪ بڻجي ويو. 2008ع ۾ غزه پٽي ۾ بيروزگاري جي شرح وڌي 41 سيڪڙو تائين پهتي. [[عالمي بئنڪ]] موجب فلسطيني زراعت کي زمينن جي قدرتي محفوظ علائقن، فوجي مقصدن ۽ اسرائيلي آبادڪاريءَ لاءِ استعمال ٿيڻ سبب پڻ مسئلن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. جيئن تہ اسرائيلي-فلسطيني تڪرار ۾ زمين هڪ بنيادي مسئلو آهي، تنهنڪري ان جا اثر فلسطيني زراعت ۽ زمين جي استعمال تي پڻ نمايان آهن. === پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائي === {{مک مضمون|فلسطين ۾ پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائي}} {{پڻ ڏسو|پاڻي، صفائي ۽ صحت جي نگراني وارو پروگرام}} فلسطيني علائقن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي ۽ صفائيءَ جو نظام پاڻيءَ جي شديد کوٽ سان متاثر آهي ۽ ان تي [[فلسطيني علائقن تي اسرائيلي قبضو|اسرائيلي قبضي]] جا پڻ اهم اثر آهن. تاريخي، سياسي ۽ جاگرافيائي سببن جي ڪري فلسطين جي پاڻيءَ جي وسيلن جو هڪ حصو اسرائيل جي ڪنٽرول هيٺ آهي؛ 2017ع ۾ ڪجهه معاملن ۾ فلسطيني اختيارين کي جزوي خودمختياري ڏني وئي. زيرزمين پاڻيءَ جي ورڇ [[اوسلو ٻيون ٺاهه|اوسلو ٻئي ٺاهه]] جي شقن سان پڻ لاڳاپيل آهي، جنهن تي اسرائيلي ۽ فلسطيني قيادت اتفاق ڪيو هو. اسرائيل پنهنجي پاڻيءَ جي نظام ۽ سامونڊي پاڻيءَ کي مٺو ڪرڻ وارن ذريعن مان پڻ فلسطيني علائقن کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. 2012ع ۾ اها فراهمي لڳ ڀڳ 52 ملين مڪعب ميٽر هئي. عام طور اولهه ڪناري جي ڀيٽ ۾ غزه پٽي ۾ پاڻيءَ جو معيار گهڻو خراب آهي. فلسطيني علائقن ۾ فراهم ٿيندڙ پاڻيءَ جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون کان اڌ حصو ورڇ واري ڄار ۾ ضايع ٿي وڃي ٿو. غزه پٽي جي ڊگهي ناڪابندي ۽ [[غزه جنگ]] اتي پاڻي ۽ صفائيءَ جي بنيادي ڍانچي کي شديد نقصان پهچايو آهي. گندي پاڻيءَ جي حوالي سان موجود صفائي مرڪزن وٽ پيدا ٿيندڙ سموري گندي پاڻيءَ کي صاف ڪرڻ جي گنجائش ناهي، جنهن سبب پاڻيءَ جي شديد آلودگي پيدا ٿئي ٿي. هن شعبي جي ترقي وڏي حد تائين ٻاهرين مالي امداد تي دارومدار رکي ٿي. === توانائي === {{مک مضمون|فلسطين ۾ توانائي}} فلسطين تجارتي پيماني تي تيل يا قدرتي گئس پيدا نٿو ڪري ۽ بجليءَ لاءِ گهڻي حد تائين [[اسرائيل اليڪٽرڪ ڪارپوريشن]] تي دارومدار رکي ٿو. 2000ع کان 2023ع تائين فلسطين ۾ توانائيءَ جو استعمال 6 ٽيراواٽ ڪلاڪن مان وڌي 24 ٽيراواٽ ڪلاڪن تائين پهتو. ساڳئي عرصي ۾ فلسطين اندر توانائيءَ جي پيداوار 0.03 ٽيراواٽ ڪلاڪن، يعني ڪُل استعمال جي لڳ ڀڳ 0.5 سيڪڙو، مان وڌي 1.02 ٽيراواٽ ڪلاڪن، يعني لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو، تائين پهتي. فلسطين وٽ موجود اهم ملڪي توانائي وسيلو تڪراري [[غزه ميرين گئس فيلڊ]] آهي، جيڪو اڃا تائين مڪمل طور ترقي نه وٺي سگهيو آهي. [[واپار ۽ ترقي بابت گڏيل قومن جي ڪانفرنس]] موجب فلسطيني علائقن جي هيٺان تيل ۽ قدرتي گئس جا اهم ذخيرا موجود آهن، پر قبضي سبب فلسطيني انهن توانائي وسيلن کي مڪمل طور ترقي ڏئي ۽ انهن مان معاشي فائدو حاصل نه ڪري سگهيا آهن. 2012ع ۾ اولهه ڪناري ۽ غزه ۾ دستياب بجلي 5,370 گيگاواٽ ڪلاڪ هئي، جنهن مان 3,700 گيگاواٽ ڪلاڪ اولهه ڪناري ۽ 1,670 گيگاواٽ ڪلاڪ غزه ۾ هئا. ورڇ دوران ٿيندڙ نقصان ڪڍڻ کان پوءِ في ماڻهو ساليانو بجلي استعمال لڳ ڀڳ 950 ڪلوواٽ ڪلاڪ هو. ملڪي ذريعا رڳو لڳ ڀڳ 445 گيگاواٽ ڪلاڪ بجلي پيدا ڪندا هئا، جيڪا مجموعي طلب جي 10 سيڪڙو کان به گهٽ هئي. === تيل ۽ قدرتي گئس === {{مک مضمون|غزه پٽي ۾ قدرتي گئس}} 2000ع ۾ [[غزه پٽي]] جي سامونڊي ڪناري کان ٻاهر قدرتي گئس جا ذخيرا دريافت ٿيا. اها ڳولا فلسطيني اختياري طرفان [[برٽش گئس]] کي ڏنل اجازت نامي تحت ڪئي وئي هئي. دريافت ٿيل [[غزه ميرين گئس فيلڊ]] عالمي معيار موجب تمام وڏو ذخيرو نه هو، پر ان کي فلسطيني معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ علائقائي معاشي سهڪار وڌائڻ جي ممڪن ذريعن مان هڪ سمجهيو ويو. 2007ع ۾ [[حماس]] جي غزه پٽي تي ڪنٽرول کان پوءِ فلسطيني انتظاميا سان سياسي ڇڪتاڻ ۽ اسرائيل طرفان حماس سان معاملو ڪرڻ کان انڪار سبب گئس فيلڊ جي ترقيءَ جا امڪان گھٽ آھن. 2009ع ۽ 2010ع ۾ اسرائيل جي معاشي سامونڊي حدن اندر وڏن گئس ذخيرن جي دريافت کان پوءِ اسرائيل جي فلسطيني گئس لاءِ ممڪن خريدار بڻجڻ جا امڪان پڻ گهٽجي ويا. 2023ع ۾ اسرائيل فلسطيني اختياري ۽ مصر جي شموليت سان غزه ميرين گئس فيلڊ جي ترقيءَ لاءِ ابتدائي منظوري ڏني. تنهن هوندي به 2024ع تائين غزه جا اهي قدرتي گئس ذخيرا سامونڊي سطح هيٺ غيرترقي يافته حالت ۾ موجود هئا. === آمدرفت === {{مک مضمون|فلسطين ۾ آمدرفت}} [[فائل:King faisal street.jpg|thumb|[[الخليل]] ۾ شاهه فيصل گهٽي.]] فلسطين جو آمدرفت وارو نظام ٻن جاگرافيائي طور هڪ ٻئي کان الڳ علائقن، [[اولهه ڪنارو|اولهه ڪناري]] ۽ [[غزه پٽي]]، تي مشتمل آهي، جن جي مختلف حصن جو انتظام فلسطيني اختياري، غزه پٽي جي انتظاميا ۽ اسرائيل وٽ آهي. 2010ع ۾ اولهه ڪناري ۽ غزه پٽي ۾ گڏيل طور '''4,686 ڪلوميٽر''' (2,912 ميل) رستا موجود هئا. [[غزه بندرگاهه]] غزه شهر جي [[رمال]] علائقي ڀرسان هڪ ننڍو بندرگاهه آهي. اهو فلسطيني مهاڻن جي ٻيڙين جو مرڪز ۽ فلسطيني قومي سلامتي فوجن جي هڪ شاخ، فلسطيني سامونڊي پوليس، جو اڏو آهي. اوسلو ٻئي ٺاهه تحت فلسطيني سامونڊي پوليس جون سرگرميون سامونڊي ڪناري کان ڇهن ناٽيڪل ميلن تائين محدود ڪيون ويون. 2007ع کان غزه بندرگاهه سامونڊي ناڪابندي هيٺ رهيو آهي ۽ بندرگاهه جون سرگرميون گهڻي ڀاڱي ننڍي پيماني جي مڇي مارڻ تائين محدود رهيون آهن. فلسطيني علائقن ۾ ٽي هوائي اڏا رهيا آهن، جيڪي هاڻي فعال ناهن. انهن مان [[ياسر عرفات بين الاقوامي هوائي اڏو]]، جنهن کي اڳ غزه بين الاقوامي هوائي اڏو چيو ويندو هو، غزه پٽي ۾ واقع هو. [[ٻي انتفاضا]] شروع ٿيڻ کان پوءِ اسرائيلي حڪم تحت آڪٽوبر 2000ع ۾ هوائي اڏو بند ڪيو ويو. پرڏيهه ويندڙ اولهه ڪناري جا فلسطيني [[ايلنبي پل]] ذريعي اردن ۾ داخل ٿي [[عمان]] جي [[راڻي عليا بين الاقوامي هوائي اڏي]] تان سفر ڪري سگهن ٿا، يا [[بير اورا]] ۾ واقع [[ايلات-رامون هوائي اڏو]] استعمال ڪري سگهن ٿا. ايلنبي پل هن وقت اولهه ڪناري جي پرڏيهه ويندڙ فلسطينين لاءِ مقرر ڪيل واحد داخلا ۽ نڪرڻ وارو زميني هنڌ آهي. [[ايريز گذرگاهه]] غزه پٽي ۽ اسرائيل جي وچ واري رڪاوٽ تي واقع گذرگاهه آهي ۽ غزه جي اسرائيلي ناڪابنديءَ کان متاثر رهي آهي. [[رفح گذرگاهه]] غزه پٽي ۽ مصر وچ ۾ واحد سڌي زميني گذرگاهه آهي. [[ڪرم ابو سالم گذرگاهه]] پڻ موجود آهي، جنهن جو انتظام اسرائيل وٽ آهي ۽ جيڪو مصر کان غزه ڏانهن سامان جي منتقليءَ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. [[ڪارني گذرگاهه]] اسرائيل ۽ غزه پٽي جي سرحدي رڪاوٽ جي اتر-اوڀر ڪنڊ تي مال برداريءَ جو ٽرمينل هو. هتي سامان جي منتقلي هڪ گاڏيءَ مان ٻي گاڏيءَ ۾ ڪئي ويندي هئي؛ يعني برآمد لاءِ فلسطيني سامان فلسطيني ٽرڪ مان لاهي اسرائيلي ٽرڪ ۾ رکيو ويندو هو، ۽ درآمد لاءِ ان جي ابتڙ عمل ٿيندو هو. جون 2007ع ۾ حماس جي غزه پٽي تي ڪنٽرول کان پوءِ اسرائيل ڪارني گذرگاهه بند ڪري ڇڏيو ۽ مارچ 2011ع جي آخر ۾ ان جي بندش مستقل ڪئي وئي. === سياحت === {{مک مضمون|فلسطين ۾ سياحت}} [[فائل:Gaza before 2023 - 2025 war IMG 9477.jpg|thumb|2022ع ۾ [[غزه شهر]] جو المشطل هوٽل، [[غزه جنگ]] کان اڳ.]] [[فائل:Gaza by Mujaddara - panoramio (3400).jpg|thumb|[[غزه شهر]] ۾ المشطل هوٽل، 2011ع.]] [[فائل:Jerusalem old city.jpg|thumb|[[يروشلم]] [[عيسائيت]]، [[اسلام]] ۽ [[يهوديت]] لاءِ مقدس شهر آهي.]] فلسطيني سياحت جو مرڪز [[اوڀر يروشلم]]، اولهه ڪنارو ۽ غزه پٽي آهن. 2010ع ۾ فلسطيني علائقن جو 4.6 ملين ماڻهن دورو ڪيو، جڏهن تہ 2009ع ۾ اهو انگ 2.6 ملين هو. 2010ع جي انگ ۾ لڳ ڀڳ 2.2 ملين پرڏيهي سياح ۽ 2.7 ملين مقامي سياح شامل هئا. گهڻا سياح رڳو ڪجهه ڪلاڪن لاءِ يا هڪ ڏينهن واري سياحتي سفر جي حصي طور ايندا آهن. 2012ع جي آخري ٽه ماهي دوران اولهه ڪناري جي هوٽلن ۾ 150,000 کان وڌيڪ مهمان ترسيا، جن مان 40 سيڪڙو يورپ ۽ 9 سيڪڙو آمريڪا ۽ ڪئناڊا مان هئا. سياحتي رهنمائي ڪتاب ''لونلي پلينيٽ'' موجب اولهه ڪناري ۾ سفر آسان ناهي، پر اتي جو سفر ڪيل ڪوشش جو ڀرپور بدلو ڏئي ٿو. 2013ع ۾ فلسطيني اختياري جي سياحت واري وزير رولا معايعه چيو تہ حڪومت فلسطين ڏانهن بين الاقوامي سياحت وڌائڻ چاهي ٿي، پر سندس چوڻ موجب قبضو سياحت کي فلسطينين لاءِ آمدنيءَ جو وڏو ذريعو بڻجڻ کان روڪيندڙ بنيادي عنصر آهي. پرڏيهي شهرين لاءِ فلسطيني علائقن ۾ داخلا تي اسرائيل جي ويزا پاليسي کان الڳ ڪا فلسطيني ويزا پاليسي لاڳو ناهي. يروشلم، اولهه ڪناري ۽ غزه تائين ٻاهرين داخلا اسرائيلي حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ آهي. قبضي هيٺ فلسطيني علائقن ۾ داخلا لاءِ صحيح بين الاقوامي پاسپورٽ گهربل آهي. === مواصلات === {{مک مضمون|فلسطين ۾ مواصلات}} فلسطين جي اعليٰ ٽيڪنالاجي واري شعبي 2008ع کان پوءِ نمايان واڌ ڏٺي آهي. 2020ع ۾ [[فلسطيني مرڪزي شماريات ادارو]] ۽ مواصلات ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي واري وزارت ٻڌايو تہ فلسطين ۾ موبائل فون جا لڳ ڀڳ '''4.2 ملين''' رڪن هئا، جڏهن تہ 2010ع جي آخر ۾ اهو انگ 2.6 ملين هو. فلسطين ۾ اي ڊي ايس ايل رڪنن جو انگ 2019ع جي آخر تائين لڳ ڀڳ 363,000 تائين پهتو، جڏهن تہ اڳ اهو لڳ ڀڳ 119,000 هو. 2020ع ۾ 97 سيڪڙو فلسطيني گهرن وٽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ موبائل فون لائين موجود هئي. لڳ ڀڳ 86 سيڪڙو گهرن وٽ گهٽ ۾ گهٽ هڪ اسمارٽ فون هو؛ اولهه ڪناري ۾ اها شرح 91 سيڪڙو ۽ غزه پٽي ۾ 78 سيڪڙو هئي. لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو فلسطيني گهرن ۾ انٽرنيٽ جي سهولت ۽ لڳ ڀڳ هڪ ٽئين گهرن ۾ ڪمپيوٽر موجود هو. جون 2020ع ۾ عالمي بئنڪ نوجوانن ۽ روزگار لاءِ ٽيڪنالاجي منصوبي لاءِ '''15 ملين آمريڪي ڊالر''' جي امداد منظور ڪئي. منصوبي جو مقصد فلسطيني معلوماتي ٽيڪنالاجي شعبي ۾ ڪمپنين جون صلاحيتون وڌائڻ ۽ وڌيڪ معياري روزگار جا موقعا پيدا ڪرڻ هو. اولهه ڪناري ۽ غزه لاءِ عالمي بئنڪ جي ملڪي ڊائريڪٽر ڪنٿن شنڪر موجب معلوماتي ٽيڪنالاجي جو شعبو معاشي واڌ ۾ اهم حصو وجهي سگهي ٿو ۽ فلسطيني نوجوانن لاءِ روزگار جا موقعا پيدا ڪري سگهي ٿو. === مالي خدمتون === {{مک مضمون|فلسطين ۾ محصول}} [[فلسطيني مالياتي اختياري]] برقي ادائگيءَ جون خدمتون هلائڻ ۽ مهيا ڪرڻ لاءِ ضابطا ۽ هدايتون جاري ڪيون آهن، جن ۾ برقي پرس ۽ اڳواٽ رقم ڀريل ڪارڊ شامل آهن. === اسرائيلي پاليسين جا معاشي اثر === [[غزه جنگ]] ۽ جنگ دوران اولهه ڪناري ۾ اسرائيلي فوجي ڪاررواين فلسطيني معيشت ۾ شديد گهٽتائي آندي. اولهه ڪناري ۾ [[مجموعي ملڪي پيداوار]] 17 سيڪڙو کان وڌيڪ گهٽجي 2014ع واري سطح تائين پهتي، جڏهن تہ في ماڻهو مجموعي ملڪي پيداوار 2008ع واري سطح ڏانهن موٽي وئي. غزه جي معيشت ۾ ان کان به وڌيڪ شديد زوال آيو ۽ ان جي مجموعي ملڪي پيداوار 2022ع واري سطح جي لڳ ڀڳ '''اٺين حصي''' تائين محدود ٿي وئي. [[واپار ۽ ترقي بابت گڏيل قومن جي ڪانفرنس]] موجب 2024ع تائين ٿيل مجموعي معاشي نقصان جو اندازو لڳ ڀڳ '''170 ارب آمريڪي ڊالر''' هو، جيڪو اولهه ڪناري جي 2024ع واري مجموعي ملڪي پيداوار کان لڳ ڀڳ 17 ڀيرا وڌيڪ ھو. == آبادي == {{مک مضمون|فلسطين جي آبادي}} [[فلسطيني مرڪزي شماريات بيورو]] موجب 26 مئي 2021ع تائين رياست فلسطين جي 2021ع جي وچ واري آبادي '''5,227,193''' هئي. بيورو جي صدر اولا عوض 2021ع جي پڄاڻيءَ تائين آبادي لڳ ڀڳ '''5.3 ملين''' هجڻ جو اندازو لڳايو هو.<ref>{{cite web |title=Brief Report on the Population of Palestine at the End of 2021 |access-date=7 ڊسمبر 2022}}</ref> لڳ ڀڳ 6,020 چورس ڪلوميٽر ايراضيءَ ۾ آباديءَ جي گهاٽائي اٽڪل '''827 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' آهي. ڀيٽ لاءِ، 2017ع ۾ دنيا جي سراسري آباديءَ جي گهاٽائي لڳ ڀڳ 25 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي.<ref>{{cite web |last1=Ritchie |first1=Hannah |last2=Mathieu |first2=Edouard |date=6 سيپٽمبر 2019 |title=Which countries are most densely populated? |website=Our World in Data |access-date=23 نومبر 2019}}</ref> === آبادي ۽ وڏا شهر === {{مک مضمون|فلسطين جي شهرن جي فهرست}} {{وڌيڪ|غزه پٽي جي شهرن جي فهرست}} فلسطين جي آبادي ويهين صديءَ جي وچ تائين گهڻي ڀاڱي ٻهراڙيءَ ۾ رهندڙ هئي.<ref>{{cite book |last=Marom |first=Roy |year=2026 |title=Settled Land: The Arab Countryside in Israel/Palestine |place=رعنانا |publisher=Lamda Scholarship, The Open University of Israel Press |page=7 |isbn=978-965-06-1769-1}}</ref> بعد ۾ شهري آباديءَ ۾ نمايان واڌ ٿي ۽ غزه، القدس، الخليل ۽ نابلس جهڙا شهر وڏن آبادي مرڪزن طور اڀريا. {| class="wikitable sortable" |+ فلسطين جا وڏا شهر ! درجو ! شهر ! محافظو ! آبادي |- | 1 || [[غزه شهر|غزه]] || [[غزه محافظو]] || 766,331 |- | 2 || [[القدس]] || [[القدس محافظو]] || 542,400 |- | 3 || [[الخليل]] || [[الخليل محافظو]] || 308,750 |- | 4 || [[نابلس]] || [[نابلس محافظو]] || 239,772 |- | 5 || [[خان يونس]] || [[خان يونس محافظو]] || 179,701 |- | 6 || [[جباليا]] || [[اتر غزه محافظو]] || 165,110 |- | 7 || [[رفح]] || [[رفح محافظو]] || 158,414 |- | 8 || [[جنين]] || [[جنين محافظو]] || 115,305 |- | 9 || [[رام الله]] || [[رام الله ۽ البيره محافظو]] || 104,173 |- | 10 || [[بيت لاهيا]] || [[اتر غزه محافظو]] || 86,526 |} <ref>{{cite web |author=فلسطيني مرڪزي شماريات بيورو |title=Population Projections |website=pcbs.gov.ps |access-date=23 فيبروري 2024}}</ref> === نسلي سڃاڻپ === {{مک مضمون|فلسطيني ماڻهو}} [[فلسطيني ماڻهو|فلسطيني]] هڪ وڏي حد تائين گڏيل ثقافتي ۽ نسلي سڃاڻپ رکندڙ برادري آهن، جن جا ٻين [[شام (خطو)|شامي خطي]] جي عربن سان ويجها لساني ۽ ثقافتي لاڳاپا آهن.<ref>{{cite book |last=Albala |first=Ken |date=25 مئي 2011 |title=Food Cultures of the World Encyclopedia |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-0-313-37627-6}}</ref> 1919ع ۾، يهودين جي لڏپلاڻ جي ٽئين لهر ۽ [[پهرين مهاڀاري جنگ]] کان پوءِ [[فلسطين لاءِ برطانوي مينڊيٽ]] قائم ٿيڻ کان ٿورو اڳ، فلسطيني مسلمان ۽ عيسائي فلسطين جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ '''90 سيڪڙو''' هئا.<ref>{{cite book |last=Christison |first=Kathleen |year=2001 |title=Perceptions of Palestine: Their Influence on U.S. Middle East Policy |publisher=University of California Press |page=32 |isbn=978-0-520-92236-5}}</ref><ref>{{cite book |last1=Andrea |first1=Alfred J. |last2=Overfield |first2=James H. |year=2011 |title=The Human Record: Sources of Global History, Volume II: Since 1500 |edition=7 |publisher=Cengage Learning |page=437 |isbn=978-1-133-42004-0}}</ref> يهودي لڏپلاڻ ۽ صهيوني آبادڪاريءَ جي مخالفت فلسطيني قومي سڃاڻپ جي وڌيڪ يڪجاءِ ٿيڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جيتوڻيڪ فلسطيني سماج علائقائي، طبقاتي، مذهبي ۽ خانداني فرقن سان پڻ ورهايل هو.<ref>{{cite book |last=Khalidi |first=Rashid |year=2010 |orig-year=1997 |title=Palestinian Identity: The Construction of Modern National Consciousness |place=نيو يارڪ |publisher=Columbia University Press |pages=24–26 |isbn=978-0-231-15075-0}}</ref><ref>{{cite book |editor-last1=Scham |editor-first1=Paul |editor-last2=Salem |editor-first2=Walid |editor-last3=Pogrund |editor-first3=Benjamin |year=2005 |title=Shared Histories: A Palestinian-Israeli Dialogue |publisher=Left Coast Press |pages=69–73 |isbn=978-1-59874-013-4}}</ref> فلسطيني قومي سڃاڻپ جي تاريخ ۽ ان جي جديد صورت اختيار ڪرڻ جي وقت بابت عالمن ۾ مختلف رايا آهن.<ref>{{cite book |last=Likhovski |first=Assaf |year=2006 |title=Law and Identity in Mandate Palestine |url=https://archive.org/details/lawidentityinman0000likh |publisher=The University of North Carolina Press |page=[https://archive.org/details/lawidentityinman0000likh/page/174 174] |isbn=978-0-8078-3017-8}}</ref><ref>{{cite book |last=Gelvin |first=James L. |year=2014 |title=The Israel-Palestine Conflict: One Hundred Years of War |url=https://archive.org/details/bwb_P8-ARB-343 |edition=3 |publisher=Cambridge University Press |page=[https://archive.org/details/bwb_P8-ARB-343/page/93 93] |isbn=978-1-107-47077-4}}</ref> ڪجهه محققن موجب فلسطيني عربن ۾ ''فلسطيني'' اصطلاح جو قومي مفهوم [[پهرين مهاڀاري جنگ]] کان اڳ واري دور ۽ اوڻيهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان وڌيڪ نمايان ٿيڻ لڳو؛ جڏهن تہ ٻيا محقق فلسطيني سڃاڻپ کي هن خطي جي قديم دور کان [[عثماني سلطنت|عثماني دور]] تائين تاريخي ۽ ثقافتي ورثي سان ڳنڍين ٿا.<ref>{{cite encyclopedia |title=Palestine and the Palestinians (1948–67) |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |access-date=21 سيپٽمبر 2024}}</ref><ref>{{cite book |last=Lewis |first=Bernard |year=1999 |title=Semites and Anti-Semites, An Inquiry into Conflict and Prejudice |url=https://archive.org/details/semitesantisemit0000lewi_n3m3 |publisher=W.W. Norton and Company |page=[https://archive.org/details/semitesantisemit0000lewi_n3m3/page/169 169] |isbn=978-0-393-31839-5}}</ref> 1948ع ۾ [[اسرائيل جي آزاديءَ جو اعلان]] ۽ [[1948ع جي فلسطيني لڏپلاڻ]] کان پوءِ، ۽ خاص طور 1967ع جي [[فلسطيني لڏپلاڻ (1967ع)|فلسطيني لڏپلاڻ]] کان پوءِ، ''فلسطيني'' سڃاڻپ اصل وطن سان گڏ هڪ گڏيل ماضي ۽ فلسطيني رياست قائم ڪرڻ واري گڏيل مستقبل جي خواهش سان وڌيڪ ڳنڍجي وئي.<ref>{{cite encyclopedia |title=Palestine and the Palestinians (1948–67) |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |access-date=21 سيپٽمبر 2024}}</ref> بين الاقوامي قانون جي حوالي سان فلسطيني شهريت جو تصور ٻيهر اهميت حاصل ڪري چڪو آهي، پر خوداراديت جي مڪمل عملي صورت ۽ بي رياستي هجڻ سان لاڳاپيل قانوني مسئلا ڪيترن فلسطينين جي پناهگيرن ۽ بي رياست ماڻهن طور بين الاقوامي تحفظ واري حيثيت تي اثرانداز ٿين ٿا.<ref>{{cite book |last1=Albanese |first1=Francesca |last2=Takkenberg |first2=Lex |year=2020 |title=Palestinian Refugees in International Law |publisher=Oxford University Press |page=163 |isbn=978-0-19-878404-3}}</ref> === ٻوليون === {{مک مضمون|فلسطين جون ٻوليون}} [[عربي ٻولي]] رياست فلسطين جي سرڪاري ٻولي آهي. مقامي آباديءَ ۾ خاص طور [[فلسطيني عربي]] عام ڳالهائي وڃي ٿي. [[عبراني ٻولي|عبراني]] ۽ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] پڻ وڏي پيماني تي سمجهيون ۽ ڳالهايون وڃن ٿيون. اسرائيلي آبادگارن جي بنيادي ٻولي عام طور عبراني آهي، جڏهن تہ ڪيترائي فلسطيني عبراني کي ٻي يا ٽين ٻولي طور پڻ استعمال ڪن ٿا.<ref>{{cite book |last=Barahona |first=Ana |year=2013 |title=Bearing Witness – Eight weeks in Palestine |place=لنڊن |publisher=Metete |page=80 |isbn=978-1-908099-02-0}}</ref> === مذهب === {{وڌيڪ|فلسطين ۾ اسلام|فلسطيني عيسائي|فلسطيني يهودي|فلسطيني بهائي|فلسطين ۾ مذهبي آزادي}} فلسطيني آباديءَ جي وڏي اڪثريت [[اسلام|مسلمان]] آهي. 2020ع جي هڪ اندازي موجب لڳ ڀڳ '''99 سيڪڙو''' فلسطيني مسلمان ۽ لڳ ڀڳ '''1 سيڪڙو''' عيسائي هئا.<ref name="PewReligion2025">{{cite web |title=Religious Composition by Country, 2010–2020 |publisher=Pew Research Center |date=9 جون 2025 |access-date=16 سيپٽمبر 2026}}</ref> مسلمانن جي وڏي اڪثريت [[سني اسلام|سني]] آهي، جڏهن تہ ننڍيون مذهبي برادريون پڻ موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Lybarger |first=Loren D. |year=2007 |title=Identity and Religion in Palestine: The Struggle Between Islamism and Secularism in the Occupied Territories |url=https://archive.org/details/identityreligion0000lyba |publisher=Princeton University Press |page=[https://archive.org/details/identityreligion0000lyba/page/114 114] |isbn=978-0-691-12729-3}}</ref> [[فلسطيني عيسائي]] ملڪ جي اهم تاريخي مذهبي برادرين مان آهن. ان کان سواءِ [[سامري ماڻهو|سامري]] ۽ [[بهائي مذهب|بهائي]] جهڙيون تمام ننڍيون مذهبي برادريون پڻ فلسطين ۾ موجود آهن.<ref>{{cite book |last=Salome |first=Louis J. |year=2010 |title=Violence, Veils and Bloodlines: Reporting from War Zones |url=https://archive.org/details/violenceveilsblo0000salo |publisher=McFarland |page=[https://archive.org/details/violenceveilsblo0000salo/page/77 77] |isbn=978-0-7864-5584-3}}</ref><ref>{{cite web |title=Palestine: Christians |website=Refworld |access-date=16 جولاءِ 2024}}</ref> === تعليم === {{مک مضمون|فلسطين ۾ تعليم}} 2014ع جي [[گڏيل قومن جي ترقياتي پروگرام]] جي رپورٽ موجب فلسطين ۾ خواندگيءَ جي شرح '''96.3 سيڪڙو''' هئي، جيڪا بين الاقوامي معيارن موجب بلند شرح آهي. 15 سالن کان مٿي عمر جي آباديءَ ۾ عورتن ۽ مردن وچ ۾ فرق موجود هو: عورتن مان 5.9 سيڪڙو ۽ مردن مان 1.6 سيڪڙو اڻ پڙهيل هئا. عورتن ۾ اڻ پڙهيل هجڻ جي شرح 1997ع جي 20.3 سيڪڙو مان گهٽجي 2014ع ۾ 6 سيڪڙو کان بہ گهٽ ٿي وئي هئي.<ref name="UNDPeducation2014">{{cite web |title=Education (2014) |publisher=گڏيل قومن جو ترقياتي پروگرام |year=2014 |access-date=30 جنوري 2017}}</ref> === صحت === {{مک مضمون|فلسطين ۾ صحت}} {{وڌيڪ|فلسطين ۾ صحت جي سار سنڀال}} [[فائل:Caritas Baby Hospital.jpg|thumb|[[بيت لحم]] ۾ ڪاريتاس بيبي اسپتال.]] [[فلسطيني صحت واري وزارت]] موجب 2017ع تائين فلسطين ۾ '''743 بنيادي صحت مرڪز''' هئا، جن مان 583 اولهه ڪناري ۽ 160 غزه پٽي ۾ هئا. ملڪ ۾ مجموعي طور '''81 اسپتالون''' هيون، جن مان 51 اولهه ڪناري، بشمول اوڀر القدس، ۽ 30 غزه پٽي ۾ واقع هيون.<ref>{{cite web |title=Overview of Public Health in Palestine |publisher=Palestinian National Institute of Public Health |year=2018 |access-date=24 نومبر 2019}}</ref> [[عالمي صحت تنظيم]] جي سرپرستيءَ هيٺ قبضي هيٺ فلسطيني علائقن لاءِ '''صحت ڪلسٽر''' 2009ع ۾ قائم ڪيو ويو. اهو 70 کان وڌيڪ مقامي ۽ بين الاقوامي غير سرڪاري تنظيمن ۽ گڏيل قومن جي ادارن تي مشتمل ڀائيواري آهي، جيڪا انساني هنگامي حالتن ۾ صحت سان لاڳاپيل ادارن جي ڪم لاءِ گڏيل ڍانچو مهيا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Health Cluster OPT |website=healthclusteropt.org |access-date=25 نومبر 2019}}</ref> فلسطيني صحت واري وزارت ان جي گڏيل سربراهي ڪري ٿي، جيئن انساني امداد سان لاڳاپيل صحت جون سرگرميون قومي پاليسين ۽ منصوبن سان هم آهنگ رهن.<ref>{{cite web |title=WHO – About Us |publisher=عالمي صحت تنظيم |access-date=25 نومبر 2019}}</ref> عالمي صحت تنظيم جي ڊائريڪٽر جنرل جي 1 مئي 2019ع واري رپورٽ قبضي هيٺ فلسطيني علائقن، بشمول اوڀر القدس، ۾ صحت جي شعبي جي حالتن، اهم ترجيحن ۽ انهن جي حاصلات ۾ موجود رڪاوٽن جو جائزو پيش ڪري ٿي.<ref>{{cite web |title=Health conditions in the occupied Palestinian territory, including east Jerusalem, and in the occupied Syrian Golan |publisher=عالمي صحت تنظيم |date=1 مئي 2019 |access-date=24 نومبر 2019}}</ref> اهي ترجيحون عالمي صحت تنظيم ۽ قبضي هيٺ فلسطيني علائقن لاءِ 2017ع کان 2020ع واري ملڪي سهڪاري حڪمت عمليءَ سان پڻ لاڳاپيل هيون.<ref>{{cite web |title=Country cooperation strategy for WHO and the Occupied Palestinian Territory 2017–2020 |publisher=عالمي صحت تنظيم |year=2017 |access-date=24 نومبر 2019}}</ref> == ثقافت == {{مک مضمون|فلسطين جي ثقافت}} فلسطين جي ثقافت تي تاريخي [[فلسطين (خطو)|فلسطين]] ۾ مختلف دورن دوران رهندڙ قومن، تهذيبن ۽ مذهبن جا گهرا اثر پيا آهن. فلسطيني عربن جو ثقافتي ۽ لساني ورثو [[لبناني ماڻهو|لبنانين]]، [[شامي ماڻهو|شامين]] ۽ [[اردني ماڻهو|اردنين]] سان گڏ وسيع [[شامي عرب ثقافت]] جو حصو آهي.<ref>{{cite book |last=Albala |first=Ken |date=25 مئي 2011 |title=Food Cultures of the World Encyclopedia |publisher=Bloomsbury Publishing USA |isbn=978-0-313-37627-6}}</ref> فلسطينين جي عربي ٻوليءَ جي پنهنجي مقامي شاخ، [[فلسطيني عربي]]، پڻ موجود آهي. فن، ادب، موسيقي، روايتي لباس ۽ کاڌن ۾ فلسطيني ثقافتي اظهار هڪ الڳ [[فلسطيني ماڻهو|فلسطيني]] سڃاڻپ جي عڪاسي ڪري ٿو، جيتوڻيڪ فلسطيني ماڻهو جاگرافيائي طور [[فلسطيني علائقا|فلسطيني علائقن]]، اسرائيل ۽ دنيا جي مختلف ملڪن ۾ پکڙيل آهن.<ref>{{cite web |last=Elmokadem |first=Ismail |date=10 ڊسمبر 2005 |title=Book records Palestinian art history |access-date=18 اپريل 2008}}</ref><ref>{{cite web |last=Moran |first=Danny |title=Manchester Festival of Palestinian Literature |website=Manchester Festival of Palestinian Literature |access-date=18 اپريل 2008}}</ref> === اڏاوتي فن === {{مک مضمون|فلسطين جو اڏاوتي فن}} [[فائل:Dome of the Rock1.jpg|thumb|[[القدس]] ۾ [[قبة الصخرة]].]] فلسطين جي [[اڏاوتي فن]] جي تاريخ هزارين سالن تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ مختلف دورن، مذهبن ۽ ثقافتن جا اڏاوتي نمونا شامل آهن. 1850ع کان اڳ فلسطين جي شهري اڏاوت نسبتاً ترقي يافته هئي. اها [[شام (خطو)|شام]] ۽ وسيع عرب دنيا جي جاگرافيائي ۽ ثقافتي ماحول جو حصو هجڻ باوجود پنهنجي الڳ مقامي روايت رکندڙ هئي، جيڪا شام، اردن، لبنان ۽ مصر جي اڏاوتي روايتن کان ڪيترن پهلوئن ۾ مختلف هئي.<ref name="Fuchs1998">{{cite book |last=Fuchs |first=Ron |chapter=Palestinian Traditional Architecture |editor-last=Necipoğlu |editor-first=Gülru |year=1998 |page=173}}</ref> ان جي باوجود فلسطيني شهري گهرن جي رهائشي جڳهه جي ترتيب ۽ گهرن جي بنيادي بناوت ۾ اوڀر [[رومي سمنڊ]] جي ٻين علائقن سان ڪيتريون هڪجهڙايون هيون. [[بلقان]] کان [[اتر آفريڪا]] تائين پکڙيل وسيع علائقي جي اڏاوتي ثقافت ۾ موجود گوناگونيت ۽ هڪجهڙائي واپاري قافلن جي رستن وسيلي ٿيندڙ ثقافتي ڏي وٺ ۽ سورهين صديءَ جي شروعات کان [[پهرين مهاڀاري جنگ]] جي پڄاڻيءَ تائين [[عثماني سلطنت]] جي ڊگهي حڪمرانيءَ سان پڻ لاڳاپيل هئي.<ref name="Fuchs1998"/> === فن، موسيقي ۽ لباس === {{مک مضمون|فلسطيني فن|فلسطين جي موسيقي|فلسطيني روايتي لباس}} [[فائل:Jérusalem - Dôme du Rocher - mosaïque intérieure.jpg|thumb|[[قبة الصخرة]] جي اندروني حصي ۾ موزائيڪ جو آرائشي فن.]] [[فلسطيني فن]] ۾ تاريخي فلسطين ۾ پيدا ٿيل فن سان گڏ جديد ۽ همعصر فلسطيني فنڪارن جون تصويرون، پوسٽر، تنصيبي فن، ڪپڙا ۽ هٿ جون هنرمنديون شامل آهن. فلسطيني سماج جي جاگرافيائي ورڇ وانگر فلسطيني فن جا اهم مرڪز پڻ ڪيترن علائقن ۾ پکڙيل آهن: اولهه ڪنارو ۽ غزه پٽي، اسرائيل، عرب دنيا ۾ فلسطيني جلاوطنيءَ جون برادريون، ۽ يورپ توڙي آمريڪا ۾ رهندڙ فلسطيني برادريون.<ref>{{cite web |last=Ben Zvi |first=Tal |year=2006 |title=Hagar: Contemporary Palestinian Art |publisher=Hagar Association}}</ref> همعصر فلسطيني فن جون پاڙون لوڪ فن ۽ فلسطين جي روايتي عيسائي ۽ اسلامي مصوريءَ ۾ ملن ٿيون. [[1948ع جي فلسطيني لڏپلاڻ|1948ع جي نڪبه]] کان پوءِ قومي سڃاڻپ، وطن، جلاوطني ۽ زمين سان تعلق فلسطيني فن جا نمايان موضوع بڻيا. جديد فلسطيني فنڪار مصوري، مجسمي سازي، فوٽوگرافي، تنصيبي فن ۽ ٻين ذريعن وسيلي انهن موضوعن کي پيش ڪندا رهيا آهن.<ref>{{cite book |last=Ankori |first=Gannit |year=1996 |title=Palestinian Art |publisher=Reaktion Books |isbn=1-86189-259-4}}</ref> فلسطين ۾ رڪارڊ ٿيل موسيقيءَ جي شروعاتي دور ۾ عرب ڪلاسيڪي موسيقي تمام گهڻي مقبول هئي، جنهن ۾ [[ام ڪلثوم]] ۽ [[سيد درويش]] جهڙا فنڪار خاص مقبوليت رکندا هئا. [[ناصرت]] ۽ [[حيفا]] فلسطيني موسيقيءَ جا اهم مرڪز هئا، جتي فنڪار [[قاهره]] ۽ [[دمشق]] جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ جي روايتن کان متاثر انداز ۾ موسيقي ترتيب ڏيندا هئا. فلسطيني قومي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ سان اهڙا فنڪار پڻ سامهون آيا، جن جي موسيقيءَ ۾ وطن، قومي سڃاڻپ ۽ فلسطيني رياست جون خواهشون نمايان هيون. 1970ع واري ڏهاڪي ۾ فلسطيني موسيقيءَ جي نئين لهر اڀري، جنهن ۾ '''صابرين'''، '''مصطفى الڪرد''' ۽ '''العاشقين''' جهڙا فنڪار ۽ گروهه شامل هئا. [[پهرين انتفاضا]] کان پوءِ '''الفنون'''، '''سهيل خوري'''، '''جميل السائح''' ۽ ٻين فنڪارن جي موسيقيءَ ۾ سياسي ۽ سماجي موضوع وڌيڪ نمايان ٿيا. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ [[فلسطيني قومي اختياري]] قائم ٿيڻ کان پوءِ فلسطيني ثقافتي ادارن ۽ موسيقيءَ جي سرگرمين کي وڌيڪ منظم ماحول مليو. هن دور ۽ ان کان پوءِ '''مُحسن صبحي'''، '''عادل سلامه'''، '''عيسى بولوس'''، '''وسام جبران'''، '''سمير جبران''' ۽ '''باسل زايد''' سميت ڪيترائي موسيقار سامهون آيا. جلاوطنيءَ ۾ رهندڙ فلسطيني ڳائڻي ۽ محقق '''ريم ڪيلاني''' فلسطيني موسيقيءَ ۽ موسيقي ورثي جي اهم جديد فنڪارن مان آهي.<ref>{{cite web |title=Reem Kelani |access-date=3 اپريل 2014}}</ref> سندس 2006ع جي پهرين اڪيلي البم ''Sprinting Gazelle – Palestinian Songs from the Motherland and the Diaspora'' ۾ پنج روايتي فلسطيني گيتن جون ترتيبون ۽ پنج اهڙا گيت شامل هئا، جيڪي [[محمود درويش]]، [[سلمى الخضراء الجيوسي]]، رشيد حسين ۽ محمود سليم الحوت جي شاعريءَ تي ٻڌل هئا.<ref>{{cite web |title=Middle East & North Africa Reem Kelani World Music at Global Rhythm |access-date=1 اپريل 2014}}</ref> فلسطيني ڪلاسيڪي موسيقي پڻ ترقي ڪندي رهي آهي. '''ايڊورڊ سعيد نيشنل ڪنزرويٽري آف ميوزڪ''' فلسطيني نوجوان موسيقارن ۽ '''فلسطيني نوجوان آرڪيسٽرا''' جي تربيت ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. [[ڊينيئل بارنبوئم]] ۽ [[ايڊورڊ سعيد]] طرفان قائم ڪيل '''اولهه-اوڀر ديوان آرڪيسٽرا''' پڻ عرب ۽ اسرائيلي موسيقارن کي گڏ آڻڻ واري اهم موسيقي منصوبي طور سڃاتي وڃي ٿي. فلسطيني سياسي ۽ جنگي گيتن ۾ قبضي، مزاحمت، وطن سان وابستگي ۽ فلسطيني تاريخ جي واقعن جا حوالا عام آهن.<ref>{{cite news |title=New Hamas music video threatens to rain down rockets on Israel |work=The Jerusalem Post |date=8 فيبروري 2017 |access-date=25 آڪٽوبر 2023}}</ref><ref>{{cite journal |last=Brehony |first=Louis |date=23 مارچ 2023 |title=Exile Songwriters of the Palestinian Revolution (and the Problem with Sugar Man) |journal=Arab Studies Quarterly |volume=45 |pages=34–60 |doi=10.13169/arabstudquar.45.1.0034 |issn=0271-3519}}</ref> [[فائل:Mohammed Assaf 2014.jpg|thumb|فلسطيني پاپ ڳائڻو [[محمد عساف]].]] فلسطيني پاپ موسيقيءَ جي جديد دور ۾ [[محمد عساف]] کي وڏي مقبوليت حاصل ٿي. هن 2013ع ۾ عرب دنيا جي ڳائڻ واري مقابلي '''عرب آئيڊل''' جو ٻيو سيزن کٽيو. سندس مشهور گيتن ۾ ''انا دمي فلسطيني'' شامل آهي، جيڪو فلسطيني قومي سڃاڻپ سان لاڳاپيل مشهور گيت بڻيو. [[فائل:Six cushions from Palestine.jpg|thumb|فلسطين جي مختلف علائقن، جن ۾ [[بيت جالا]] ۽ [[بيت لحم]] پڻ شامل آهن، جا روايتي ڀرت مان متاثر جديد نمونا.]] [[فلسطيني روايتي لباس]] خاص طور اوڻيهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ علائقائي گوناگونيت لاءِ مشهور هو. ڳوٺاڻين عورتن جي پوشاڪ ۾ هٿ جي ڀرت، رنگن ۽ نمونن جي وڏي ورڇ ملندي هئي، ۽ انهن ڪپڙن جي تياري ۽ سنڀال عورتن جي سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو اهم حصو هئي. 1940ع واري ڏهاڪي ۾ عورت جي روايتي لباس مان سندس معاشي ۽ ازدواجي حيثيت سان گڏ شهر يا علائقي جي سڃاڻپ پڻ ڪري سگهبي هئي. ڪپڙي، رنگ، ڪٽ ۽ [[فلسطيني ڀرت|ڀرت]] جا مخصوص نمونا مختلف علائقن سان لاڳاپيل هوندا هئا.<ref>{{cite journal |last=Grutz |first=Jane Waldron |date=جنوري–فيبروري 1991 |title=Woven Legacy, Woven Language |journal=Saudi Aramco World}}</ref> 2021ع ۾ '''فلسطين ۾ ڀرت جو فن، ان جون روايتون، مهارتون، ڄاڻ ۽ رسمون''' [[يونيسڪو]] جي [[انسانيت جو غير مادي ثقافتي ورثو|انسانيت جي غير مادي ثقافتي ورثي جي نمائنده فهرست]] ۾ شامل ڪيون ويون.<ref>{{cite web |title=The art of embroidery in Palestine, practices, skills, knowledge and rituals |publisher=يونيسڪو |access-date=15 ڊسمبر 2021}}</ref> === ميڊيا === {{وڌيڪ|فلسطين ۾ مواصلات|فلسطيني صحافت جي تاريخ}} فلسطين ۾ اخبارون، خبر ايجنسيون ۽ سيٽلائيٽ ٽيليويزن چينل ڪم ڪن ٿا. اهم خبر ايجنسين ۾ '''معان نيوز ايجنسي'''، '''وفا''' ۽ '''فلسطين نيوز نيٽورڪ''' شامل آهن، جڏهن تہ '''الاقصى ٽي وي'''، '''القدس ٽي وي''' ۽ '''سنابل ٽي وي''' سيٽلائيٽ نشريات سان لاڳاپيل ادارن ۾ شامل رهيا آهن. فلسطيني علائقن ۾ صحافت ۽ اظهار جي آزاديءَ بابت انساني حقن جي تنظيمن ۽ محققن خدشا ظاهر ڪيا آهن، جن ۾ صحافين ۽ حڪومتي پاليسين تي تنقيد ڪندڙن خلاف گرفتاري، دٻاءُ ۽ تشدد جا واقعا شامل آهن.<ref>{{cite web |title=West Bank: Freedom in the World 2022 Country Report |publisher=Freedom House |access-date=3 جولاءِ 2023}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Hamamra |first1=Bilal |last2=Gould |first2=Rebecca Ruth |year=2024 |title=Free speech and democracy in Palestinian universities: A call for parrhesiastic speech |journal=Educational Philosophy and Theory |volume=56 |issue=13 |pages=1317–1331 |doi=10.1080/00131857.2024.2391857 |issn=0013-1857 |access-date=5 آگسٽ 2026}}</ref> === سئنيما === {{مک مضمون|فلسطيني سئنيما}} فلسطيني سئنيما جي شروعات 1935ع سان ڳنڍي وڃي ٿي، جڏهن '''ابراهيم حسن سرحان''' سعودي شهزادي سعود جي القدس ۽ يافا جي دوري بابت لڳ ڀڳ ويهن منٽن جي فلم ٺاهي. فلسطيني فلم سازيءَ جي تاريخ کي محقق عام طور فلسطيني تاريخ جي اهم سياسي مرحلن سان لاڳاپيل چئن دورن ۾ ورهائين ٿا.<ref name="Gertz2008">{{cite book |last=Gertz |first=Nurith |date=15 جنوري 2008 |title=Palestinian Cinema: Landscape, Trauma and Memory |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0-7486-3409-5}}</ref> * '''پهريون دور (1935ع–1948ع):''' 1948ع جي جنگ ۽ [[نڪبه]] کان اڳ فلسطيني فلم سازيءَ جو شروعاتي دور.<ref name="Gertz2008"/> * '''ٻيو دور (1948ع–1967ع):''' هن دور کي ڪڏهن ڪڏهن '''خاموشيءَ جو دور''' چيو وڃي ٿو، ڇاڪاڻ تہ مقامي فلسطيني فلم سازي تقريباً بند ٿي وئي هئي.<ref name="Gertz2008"/> * '''ٽيون دور (1968ع–1982ع):''' '''فلسطيني انقلاب جي سئنيما''' يا '''فلسطيني تنظيمن جي سئنيما''' طور سڃاتو ويندڙ دور، جنهن ۾ 1967ع جي جنگ کان پوءِ گهڻيون فلمون جلاوطنيءَ ۾، خاص طور [[بيروت]] ۾، [[فلسطين آزادي تنظيم]] ۽ ٻين فلسطيني ادارن جي سهڪار سان تيار ٿيون.<ref name="Gertz2008"/> * '''چوٿون دور (1980ع کان هاڻوڪو دور):''' '''انفرادي''' يا '''آزاد سئنيما''' جو دور، جنهن ۾ وطن ۽ جلاوطنيءَ ۾ ڪم ڪندڙ فلسطيني فلم سازن جا آزاد منصوبا نمايان رهيا آهن.<ref name="Gertz2008"/> === رانديون === {{مک مضمون|فلسطين ۾ رانديون}} [[فٽبال]] فلسطين ۾ سڀ کان وڌيڪ مقبول راند آهي.<ref>{{cite web |title=Culture |publisher=State of Palestine – General Delegation of Palestine to Australia, New Zealand and the Pacific |access-date=13 اپريل 2024}}</ref> [[فلسطين قومي فٽبال ٽيم]] بين الاقوامي مقابلن ۾ فلسطين جي نمائندگي ڪري ٿي ۽ عالمي سطح تي [[فيفا]] جي انتظامي نظام هيٺ مقابلا ڪري ٿي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فلسطين جي رياست]] [[زمرو:فلسطين]] [[زمرو:جمهوريتون]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر جا ملڪ]] [[زمرو:اولھه ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:جزوي سڃاڻپ واري رياستون]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:عربي ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] aev2kdk78ru4zm2nwd0c3jpo4c5oarr 0 55816 424310 180880 2026-10-22T11:34:50Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[رضيا سلطانا]] to [[رضيه سلطان]] 424310 wikitext text/x-wiki #چوريو [[رضيه سلطان]] s70ihsxfqlvn9vjqhgjobk5uklpq22v 1 55817 424312 180882 2026-10-22T11:35:10Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[بحث:رضيا سلطانا]] to [[بحث:رضيه سلطان]] 424312 wikitext text/x-wiki #چوريو [[بحث:رضيه سلطان]] ojeqou0bvhn12wgsfbc0h75gu5rvd80 0 56559 424148 312991 2026-10-21T17:01:11Z Intisar Ali 8681 424148 wikitext text/x-wiki {{Short description|چوٿين کان ڇهين صدي عيسويءَ تائين يوريشيا ۾ رهندڙ تاريخي خانه بدوش قوم}} {{ٻيا نالا|انگريزي=Huns}} {{Infobox former country | conventional_long_name = هون | common_name = هون | era = [[قديم تاريخ]]، [[قومَن جي وڏي لڏپلاڻ وارو دور]] | government_type = [[قبيلو|قبيلائي اتحاد]] ۽ [[ڪنفيڊريشن]] | event_pre = [[ڪئسپين سمنڊ]] جي اتر اولهه ۾ هونن جو ظهور | date_pre = 370ع کان اڳ | event_start = [[الان قوم|الانن]] ۽ [[گوٿ قوم|گوٿن]] جي علائقن تي قبضي جي شروعات | year_start = 370ع وارو ڏهاڪو | event_end = [[ڊينگيزخ]] جي وفات | year_end = 469 | image_map = Huns450.png | image_map_caption = لڳ ڀڳ 450ع ۾ [[اٽيلا]] جي دور ۾ هونن جي سياسي اثر هيٺ علائقن جو اندازي موجب نقشو | capital = اٽيلا جو شاهي درٻار (434ع–453ع) | common_languages = [[هوني ٻولي]]، [[گوٿڪ ٻولي]] ۽ مختلف قبيلائي ٻوليون | title_leader = بادشاهه يا سردار | leader1 = [[بالامبر]] (وجود غير يقيني) | year_leader1 = 370ع وارو ڏهاڪو؟ | leader2 = ڪورسخ ۽ باسخ | year_leader2 = لڳ ڀڳ 395ع | leader3 = [[اولڊين]] | year_leader3 = لڳ ڀڳ 400ع–409ع | leader4 = [[چاراٽون]] | year_leader4 = لڳ ڀڳ 412ع | leader5 = [[آڪٽار]] ۽ [[روگلا]] | year_leader5 = 420ع وارو ڏهاڪو–430ع | leader6 = [[روگلا]] | year_leader6 = 430ع–435ع | leader7 = [[اٽيلا]] ۽ [[بليڊا]] | year_leader7 = 435ع–445ع | leader8 = [[اٽيلا]] | year_leader8 = 445ع–453ع | leader9 = [[ڊينگيزخ]] ۽ [[ارناڪ]] | year_leader9 = 453ع–469ع | leader10 = [[ارناڪ]] | year_leader10 = 469ع کان پوءِ | event1 = اٽيلا ۽ بليڊا جي گڏيل حڪمراني | date_event1 = 434ع–435ع | event2 = بليڊا جي وفات ۽ اٽيلا جي اڪيلي حڪومت | date_event2 = 445ع | event3 = [[ڪاٽالؤن جي ميدانن جي جنگ]] | date_event3 = 451ع | event4 = اتر اٽليءَ تي حملو | date_event4 = 452ع | event5 = [[نيڊائو جي جنگ]] | date_event5 = لڳ ڀڳ 454ع | stat_year1 = 441ع | stat_area1 = 4000000 | p1 = الان قوم | p2 = گريوٿنگي | p3 = ٿروينگي | p4 = پينونيا | s1 = گيپڊ | s2 = روگيلينڊ | s3 = اوسٽروگوٿ بادشاهت | s4 = سوئيبي بادشاهت }} '''هون''' ({{lang-en|Huns}}) يوريشيا جي هڪ تاريخي [[خانه بدوش]] قوم ۽ قبيلائي اتحاد هو، جنهن جا ماڻهو چوٿين کان ڇهين صدي عيسويءَ دوران [[وچ ايشيا]]، [[قفقاز|ڪوهه قاف]] ۽ [[اوڀر يورپ]] ۾ سرگرم رهيا. يورپي تاريخي روايتن موجب هون پهريائين [[وولگا ندي]] جي اوڀر طرف، قديم [[سيٿيا]] جي علائقن ۾ رهندا هئا. لڳ ڀڳ 370ع ۾ انهن جي اولهه طرف پيشقدميءَ [[گوٿ قوم|گوٿن]] ۽ [[الان قوم|الانن]] جي لڏپلاڻ تي گهرو اثر وڌو.{{sfn|de la Vaissière|2015|p=177}}{{sfn|Sinor|1990|p=180}} پنجين صديءَ جي شروعات تائين هونن [[رومي سلطنت]] جي ڊينيوب سرحد ڀرسان هڪ وسيع، پر ٿوري عرصي تائين قائم رهندڙ سياسي اتحاد قائم ڪيو. هونن جي اقتدار هيٺ يا انهن جي دٻاءَ سبب گوٿن، الانن، [[وينڊل قوم|وينڊلن]]، [[گيپڊ قوم|گيپڊن]]، هيرولن، سوئيبين، اسڪيرين ۽ روگين سميت ڪيترين قومن يورپ جي مختلف حصن ۾ نيون بادشاهتون قائم ڪيون. هونن جو سڀ کان مشهور حڪمران '''[[اٽيلا]]''' هو، جنهن جي دور ۾ هونن جي فوج [[اوڀر رومي سلطنت]] تي ڪيترائي حملا ڪيا. 451ع ۾ اٽيلا [[گال]] تي حملو ڪيو، جتي رومي ۽ [[وزيگوٿ]] فوجن سان سندس مقابلو [[ڪاٽالؤن جي ميدانن جي جنگ]] ۾ ٿيو. 452ع ۾ هونن اتر [[اٽلي]] تي حملو ڪيو. 453ع ۾ اٽيلا جي وفات کان پوءِ هونن جو سياسي اتحاد ڪمزور ٿيڻ لڳو، ۽ لڳ ڀڳ 454ع جي [[نيڊائو جي جنگ]] کان پوءِ سندن ڪيترائي تابع قبيلا آزاد ٿي ويا.{{sfn|Sinor|1990|p=178}} هونن جي اصليت، ٻولي ۽ نسلي لاڳاپن بابت اڃا تائين مڪمل علمي اتفاق موجود ناهي. انهن کي قديم [[شيونگنو]] سان ڳنڍڻ جو نظريو مشهور آهي، پر اهو بحث هيٺ آهي. هونن جي مادي ثقافت بابت ڄاڻ پڻ محدود آهي؛ البت گهوڙي سواري، تيراندازي، چوپائي مال جي پالنا، ڌاتن جي ديڳن ۽ ڪن هنڌن تي کوپڙيءَ جي مصنوعي شڪل بدلائڻ جا آثار سندن دور سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.{{sfn|de la Vaissière|2015|pp=175–180}}{{sfn|Kim|2015|pp=164–170}} == نالو ۽ لفظي بڻ == هون قوم جو نالو قديم يوناني لکتن ۾ ''Οὖννοι'' (Ounnoi) ۽ لاطيني ذريعن ۾ ''Hunni'' يا ''Chuni'' جي صورت ۾ ملي ٿو. جان ملالاس وٽ ''Οὖννα'' (Ounna) صورت پڻ ڄاڻايل آهي.{{sfnm|1a1=Doerfer|1y=1973|1p=8|2a1=Werner|2y=1967|2p=528}}{{sfn|Atwood|2012|p=31}} قديم ليکڪن هونن لاءِ ڪڏهن [[مساجيٽائي]]، [[سيٿيا|سيٿي]] ۽ [[ڪيميري]] جهڙن پراڻن خانه بدوش قومن جا نالا پڻ استعمال ڪيا. ان ڪري تاريخي ذريعن ۾ هر اهڙو نالو لازمي طور هون قوم جي سڌي سڃاڻپ نٿو ڏئي.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=4–9}} لفظ ''هون'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. ڪن محققن ان کي ترڪي ٻولين جي لفظن ''ön''، ''qun''، ''kün'' ۽ ''hün'' سان ڳنڍيو آهي، جڏهن ته اوٽو مينچن-هيلفن انهن تشريحن کي غير يقيني قرار ڏئي ايراني ٻولين جي لفظن سان لاڳاپي جو امڪان ظاهر ڪيو. ٻين عالمن توخاري ٻولين ۽ قديم ايراني اصطلاحن مان پڻ ان جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Maenchen-Helfen|1959|pp=236–238}}{{sfn|Werner|1967|p=555}} ڪرسٽوفر ايٽوڊ موجب اهو نالو شايد [[منگوليا]] جي [[اونگي ندي]] جي نالي سان لاڳاپيل هجي ۽ شروعات ۾ نسلي نالي بدران ڪنهن حڪمران گهراڻي جي سڃاڻپ هجي. هيءَ به هڪ تحقيقي تجويز آهي، قطعي نتيجو نه آهي.{{sfn|Atwood|2015|pp=45–47}} == اصليت == {{Main|هونن جي اصليت}} [[File:Eurasian steppe belt.jpg|thumb|[[يوريشيائي چراگاهي پٽو]]، جنهن جي مختلف علائقن سان هونن جي تاريخي لڏپلاڻ کي ڳنڍيو وڃي ٿو.]] هونن جي اصليت بابت تاريخدانن جو عام خيال آهي ته انهن جون پاڙون وچ ايشيا جي چراگاهي سماجن ۾ هيون، پر سندن مخصوص اصل وطن ۽ مختلف قبيلن جي باهمي لاڳاپن بابت اختلاف موجود آهن.{{sfnm|1a1=Heather|1y=2010|1p=502|2a1=de la Vaissière|2y=2015|2p=176}} === رومي ۽ گوٿي روايتون === رومي ليکڪن هونن جي اچڻ بابت مختلف روايتون بيان ڪيون. هڪ مشهور قصي موجب هون هڪ جهنگلي هرڻ يا پنهنجي ڀٽڪيل ڍور جي پٺيان هلندي [[ڪرچ آبنائي]] پار ڪري [[ڪريميا]] ۾ پهتا. اتي زرخيز زمين ڏسي هنن گوٿن تي حملو ڪيو.{{sfn|Thompson|1996|p=20}} [[جورڊينس]] پنهنجي ڪتاب ''[[گيٽيڪا]]'' ۾ گوٿن سان منسوب اها روايت پڻ بيان ڪئي آهي ته هون بدروحن ۽ جادوگر عورتن جي اولاد هئا. اها هڪ افسانوي ۽ مخالفانه روايت آهي، تاريخي يا سائنسي وضاحت نه آهي.{{sfnm|1a1=Maenchen-Helfen|1y=1973|1p=5|2a1=Heather|2y=2010|2p=209}} === شيونگنو سان لاڳاپو === [[File:Hsiung-nu-Empire.png|thumb|left|لڳ ڀڳ 205 ق.م. ۾ [[مودو شانيو]] جي دور ۾ [[شيونگنو]] جي سياسي اثر جو نقشو.]] ارڙهين صديءَ ۾ فرانسيسي محقق [[جوزف ڊي گين]] پهريون ڀيرو يورپي هونن ۽ قديم [[شيونگنو]] قوم جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپي جو نظريو پيش ڪيو. شيونگنو ٽين صدي قبل مسيح کان وٺي پهرين صدي عيسويءَ تائين [[منگوليا]] ۽ اتر [[چين]] جي علائقن ۾ طاقتور رهيا.{{sfn|de la Vaissière|2015|pp=175–180}} [[هان گهراڻو|هان سلطنت]] سان جنگين کان پوءِ شيونگنو جي ڪجهه گروهن جي اولهه طرف لڏپلاڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. ان بنياد تي ڪجهه محقق هونن ۽ شيونگنو ۾ ثقافتي يا نسلي تسلسل جو نظريو پيش ڪن ٿا.{{sfn|Wright|2011|p=60}} اوٽو مينچن-هيلفن قديم لکتن سان گڏ آثارِ قديمه جي ثبوتن کي اهميت ڏني ۽ ٻنهي قومن جي سڌي سڃاڻپ بابت احتياط ڪرڻ تي زور ڏنو.{{sfn|de la Vaissière|2015|p=175}} والٽر پول موجب يوريشيا جي وڏن خانه بدوش اتحادَن کي هڪجهڙي نسل جا ماڻهو سمجهڻ درست ناهي؛ مختلف گروهه سياسي وقار، زندگيءَ جي طرز يا ٻاهرين ماڻهن جي ڏنل نالن سبب ساڳي سڃاڻپ اختيار ڪري سگهندا هئا. تنهنڪري شيونگنو، هفتالين ۽ اٽيلا جي هونن کي لازمي طور هڪ ئي قوم قرار ڏيڻ مناسب ناهي.{{sfn|Pohl|1999|pp=501–502}} جديد تحقيق ۾ هن مسئلي تي اتفاق ناهي. [[ايتيئن ڊي لا ويسييئر]] قديم چيني ۽ هندستاني ذريعن ۾ شيونگنو ۽ هون جي نالن جي باهمي استعمال کي اهم سمجهي ٿو، جڏهن ته [[هيون جن ڪِم]] هون کي رڳو نسلي نالي بدران سياسي سڃاڻپ پڻ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Ball|2021|p=174}}{{sfn|de la Vaissière|2015|pp=178–183}}{{sfn|Kim|2015|pp=39–53}} === ايراني هون ۽ هندستان جا هونا === {{Main|ايراني هون|هفتالي|هونا قوم}} وچ ايشيا ۽ هندستان جي تاريخي ذريعن ۾ [[خيوني]]، [[ڪيداري]]، [[هفتالي]] ۽ [[هونا قوم|هونا]] جهڙن گروهن لاءِ پڻ هون سان ملندڙ نالا استعمال ٿيا آهن. انهن سڀني گروهن کي اٽيلا جي يورپي هونن جو سڌو نسل قرار ڏيڻ بابت علمي اتفاق موجود ناهي.{{sfn|Pohl|1999|p=501}}{{sfn|Sinor|1990|p=200}} == جسماني صورت ۽ جينياتي تحقيق == === قديم بيان === رومي ۽ گوٿي ليکڪن هونن جي جسماني صورت بابت ڪيتريون وضاحتون ڏنيون، جن مان ڪجهه ۾ مخالفانه مبالغو موجود آهي. جورڊينس کين ننڍي قد، سانوري رنگ ۽ گول مٿن وارا ماڻهو ڄاڻايو، جڏهن ته ٻين ليکڪن ننڍين اکين ۽ چپٽين نڪن جو ذڪر ڪيو.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=362–363}} رومي سفير [[پريسڪس]] اٽيلا کي ننڍي قد، ويڪري ڇاتي، وڏي مٿي، ننڍين اکين، هلڪي ڏاڙهي ۽ سانوري رنگ وارو شخص بيان ڪيو.{{sfn|Sinor|1997|p=336}} جديد محققن جي راءِ آهي ته هونن جي آبادي نسلي ۽ جسماني لحاظ کان متنوع هئي. مختلف قبيلن جي شموليت سبب سندن سمورن ماڻهن کي هڪ ئي جسماني صورت سان سڃاڻڻ درست ناهي.{{sfn|Kim|2015|p=7}}{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=364–367}} === جينياتي تحقيق === خانه بدوش سماجن جي جينياتي تاريخ سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ لڏپلاڻ ۽ مختلف آبادين سان شادين جو سلسلو جاري رهندو هو.{{sfn|Kradin|2018}} 2018ع جي هڪ تحقيق ۾ [[تيان شان]] جبلن جي علائقي مان ملندڙ قديم ماڻهن جي جينياتي مواد ۾ اوڀر ايشيائي ۽ اولهه يوريشيائي آباديءَ جي گڏيل نشانين جي نشاندهي ڪئي وئي. محققن ان کي شيونگنو ۽ [[ساڪا]] آبادين جي تاريخي رابطن سان ڳنڍيو.{{sfn|Damgaard et al.|2018|pp=369–371}} 2022ع ۾ شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[ڪارپيٿين حوض]] جي هون دور جي ڪجهه ماڻهن جي جينياتي بناوت ۾ قديم اتر اوڀر ايشيائي، منگوليائي ۽ يورپي لاڳاپا مليا. اهي نتيجا هون دور جي آباديءَ ۾ تنوع ڏيکارين ٿا، پر سڀني هونن جي هڪڙي اصل نسل بابت قطعي ثبوت نٿا ڏين.{{sfn|Maróti et al.|2022}}{{sfn|Gnecchi-Ruscone et al.|2022}}{{sfn|Saag|Staniuk|2022}} == تاريخ == {{Main|هونن جي تاريخ}} === يورپ ۾ آمد ۽ شروعاتي فتحون === [[File:Hunnenwanderung.png|thumb|هونن جي اولهه طرف لڏپلاڻ جو هڪ تجويز ڪيل رستو.]] چوٿين صديءَ ۾ هونن جي تاريخ مڪمل طور واضح ناهي، ڇاڪاڻ ته انهن پنهنجي ٻوليءَ ۾ لکيل تاريخي رڪارڊ تمام گهٽ ڇڏيو. رومي ذريعن ۾ سندن ذڪر خاص طور 376ع ۾ ان وقت نمايان ٿيو، جڏهن هونن جي دٻاءَ سبب ڪيترائي گوٿ [[ڊينيوب ندي]] پار ڪري رومي سلطنت ۾ پناهه وٺڻ لڳا.{{sfn|Kulikowski|2019|p=77}}{{sfn|Heather|2005|pp=153–154}} هونن پهريائين الانن، پوءِ اوڀر گوٿن يعني گريوٿنگي ۽ اولهه گوٿن يعني ٿروينگي جي ڪيترن گروهن کي شڪست ڏني.{{sfn|Heather|2005|pp=151–152}} 395ع ۾ هونن اوڀر رومي سلطنت خلاف وڏو حملو ڪيو. هنن [[ٿريس]]، [[آرمينيا]]، [[ڪپاڊوشيا]] ۽ [[شام]] جي ڪجهه علائقن ۾ فوجي ڪارروايون ڪيون ۽ [[انطاڪيه]] کي خطري ۾ وڌو. ساڳئي زماني ۾ هونن [[ساساني سلطنت]] تي پڻ حملو ڪيو، پر شروعاتي ڪاميابين کان پوءِ ساساني جوابي حملي ۾ شڪست کاڌائون.{{sfn|Sinor|1990|p=184}} === اولڊين جو دور === [[اولڊين]] قديم ذريعن ۾ نالي سان سڃاتو ويندڙ شروعاتي هون حڪمرانن مان هڪ هو. هن گوٿ باغي [[گائيناس]] کي شڪست ڏني ۽ رومي سياست ۾ فوجي ڪردار ادا ڪيو. لڳ ڀڳ 408ع ۾ اولڊين ڊينيوب پار ڪري ٿريس تي حملو ڪيو، پر رومي سفارتڪاريءَ سندس ڪجهه سردارن کي پنهنجي پاسي ڪري ڇڏيو. نتيجي ۾ اولڊين واپس هليو ويو ۽ پوءِ تاريخي ذريعن مان غائب ٿي ويو.{{sfn|Thompson|1996|p=33}}{{sfn|Sinor|1990|p=185}} چوٿين ۽ پنجين صديءَ دوران هون جنگجو ڪڏهن اوڀر رومي، ڪڏهن اولهه رومي ۽ ڪڏهن گوٿ حڪمرانن جي فوجن ۾ ڀاڙي جي سپاهين طور پڻ ڪم ڪندا هئا. 433ع ۾ اولهه رومي سپهه سالار [[فلاويوس ايشيس]] [[پينونيا]] جا ڪجهه علائقا هونن حوالي ڪيا.{{sfn|Sinor|1990|pp=178–181}} === اٽيلا ۽ بليڊا جي گڏيل حڪمراني === 434ع کان [[اٽيلا]] ۽ سندس ڀاءُ [[بليڊا]] گڏجي هونن جي حڪمراني ڪرڻ لڳا. 435ع ۾ هنن اوڀر رومي سلطنت کي [[مارگس جو معاهدو]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت هونن کي واپاري سهولتون ۽ ساليانو خراج ملڻو هو.{{sfn|Thompson|1996|p=136}} 440ع ۾ معاهدي بابت تڪرار کان پوءِ هونن رومي قلعن ۽ شهرن تي حملا ڪيا. [[مارگس]]، [[سنگيڊونم]] ۽ [[ويميناڪيم]] کي سخت نقصان پهتو. 441ع ۾ عارضي صلح کان پوءِ جنگ ٻيهر شروع ٿي ۽ 443ع ۾ اوڀر رومي شهنشاهه [[ٿيوڊوسيوس ٻيون]] هونن سان نئون امن معاهدو ڪيو. 445ع ۾ بليڊا جي وفات کان پوءِ اٽيلا هونن جو اڪيلو حڪمران بڻجي ويو. === اٽيلا جي اڪيلي حڪمراني === 447ع ۾ اٽيلا [[بلقان]] ۽ ٿريس تي حملو ڪيو. 449ع جي ٺاهه تحت اوڀر رومين کي ساليانو 2,100 پائونڊ سون ڏيڻ تي راضي ٿيڻو پيو. اولهه رومي شهنشاهه [[ويلنٽينيان ٽيون]] جي ڀيڻ [[هونوريا]] اٽيلا کان مدد گهري، جنهن کان پوءِ اٽيلا هن سان شاديءَ ۽ اولهه رومي سلطنت جي اڌ حصي کي ڏاج طور حاصل ڪرڻ جي دعويٰ ڪئي.{{sfn|Halsall|2007|pp=251–252}} 451ع ۾ اٽيلا جي فوج [[گال]] ۾ داخل ٿي. هن [[ميٽز]] تي حملو ڪيو ۽ [[اورليان]] جو گهيرو ڪيو. رومي سپهه سالار [[فلاويوس ايشيس]] ۽ وزيگوٿن جي گڏيل فوج هونن سان [[ڪاٽالؤن جي ميدانن جي جنگ]] وڙهي. هن جنگ جو نتيجو تاريخدانن جي تشريح ۾ مختلف آهي، پر اٽيلا گال مان واپس موٽي ويو. 452ع ۾ اٽيلا اتر اٽليءَ تي حملو ڪيو ۽ ڪيترن شهرن کي تباهه ڪيو. [[پوپ ليو پهريون]] سميت رومي نمائندن سان ملاقات کان پوءِ اٽيلا اٽليءَ مان واپس هليو ويو. 453ع ۾ اٽيلا پنهنجي شاديءَ واري رات رت وهڻ سبب وفات ڪئي.{{sfn|Schütte|1921|pp=296, 306}} [[File:Leoattila-Raphael.jpg|thumb|[[رافائيل]] جي تصوير ''پوپ ليو اعظم ۽ اٽيلا جي ملاقات''، جنهن ۾ اٽيلا ۽ پوپ ليو پهريون ڏيکاريل آهن.]] === اٽيلا کان پوءِ هونن جو زوال === اٽيلا جي وفات کان پوءِ سندس پٽن ۽ تابع قبيلن ۾ اقتدار لاءِ ڇڪتاڻ شروع ٿي. [[گيپڊ]] بادشاهه [[اردارڪ]] جي اڳواڻيءَ ۾ جرمن قبيلن هونن جي اقتدار خلاف بغاوت ڪئي. لڳ ڀڳ 454ع ۾ [[نيڊائو جي جنگ]] ۾ هونن کي شڪست ملي ۽ اٽيلا جو پٽ [[ايلاڪ]] مارجي ويو. ان سان هونن جي يورپي سياسي بالادستيءَ کي وڏو ڌڪ لڳو.{{sfn|Heather|1996|p=124}} ان کان پوءِ [[اوغور]]، [[ساراغور]]، [[اونوغور]] ۽ [[سابير]] جهڙا نوان گروهه اوڀر يورپ ۾ وڌيڪ نمايان ٿيا. 463ع ۾ ساراغورن اڪاتزيري هونن کي شڪست ڏني.{{sfn|Kim|2013|p=123}} اٽيلا جو پٽ [[ڊينگيزخ]] 467ع ۾ رومي سلطنت تي حملو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس ڪاميابي نه ملي. 469ع ۾ هو ٿريس ۾ مارجي ويو.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=165–168}} ڊينگيزخ جي وفات کان پوءِ هونن جا ڪيترائي گروهه ٻين قومن، خاص طور [[بلغار]] قبيلن، ۾ ضم ٿي ويا. ڪجهه محققن موجب هونن جو سياسي ۽ ثقافتي تسلسل [[ڪوتريگور]] ۽ [[اوتيگور]] جهڙن گروهن ۾ جاري رهيو، پر اها راءِ پڻ بحث هيٺ آهي.{{sfn|Kim|2013|p=123}}{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|p=168}} == هون حڪمرانن جي فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;border:1px solid #b4c9d8;" |+ style="background:#245779;color:white;padding:10px;" | هونن جا اهم حڪمران ۽ سردار ! style="background:#dcebf5;" | حڪمران ! style="background:#dcebf5;" | اندازي موجب دور ! style="background:#dcebf5;" | تاريخي حيثيت |- | [[بالامبر]] | 370ع وارو ڏهاڪو | وجود ۽ حڪمرانيءَ بابت غير يقيني روايتون |- | ڪورسخ ۽ باسخ | لڳ ڀڳ 395ع | شروعاتي سردار |- | [[اولڊين]] | 400ع–409ع | رومي ذريعن ۾ ذڪر ٿيل حڪمران |- | [[چاراٽون]] | لڳ ڀڳ 412ع | هون سردار |- | [[آڪٽار]] ۽ [[روگلا]] | 420ع وارو ڏهاڪو | گڏيل يا لاڳاپيل حڪمراني |- | [[روگلا]] | 430ع–435ع | اٽيلا جو چاچو |- | [[اٽيلا]] ۽ [[بليڊا]] | 434ع–445ع | گڏيل حڪمران |- | [[اٽيلا]] | 445ع–453ع | هونن جو مشهور ترين بادشاهه |- | [[ڊينگيزخ]] ۽ [[ارناڪ]] | 453ع–469ع | اٽيلا جا پٽ |- | [[ارناڪ]] | 469ع کان پوءِ | هونن جي ڪجهه باقي گروهن سان منسوب |} == هونن جي سلطنت ۽ سياسي انتظام == === حڪومتي ڍانچو === هونن جي حڪومتي تنظيم بابت محققن ۾ اختلاف آهن. [[پيٽر هيٿر]] موجب شروعات ۾ هون هڪ غير مرڪزي قبيلائي اتحاد هئا، جنهن ۾ مختلف سردار آزاد حيثيت رکندا هئا. بعد ۾ رومي سلطنت سان مسلسل جنگين سندن اقتدار کي وڌيڪ منظم بڻايو.{{sfn|Heather|1995|p=11}}{{sfn|Heather|2005|p=325}} [[ڊينس سينور]] ۽ [[اي. اي. ٿامپسن]] موجب هونن ۾ مستقل بادشاهت جو تصور يورپ ۾ اچڻ کان پوءِ وڌيڪ نمايان ٿيو.{{sfn|Sinor|1990|p=181}}{{sfn|Thompson|1996|pp=67–68}} [[پيٽر گولڊن]] هونن جي سياسي نظام کي مڪمل رياستي سلطنت بدران هڪ قبيلائي ڪنفيڊريشن قرار ڏنو، جڏهن ته هيون جن ڪِم ان کي نسبتاً وڌيڪ منظم ۽ مرڪزي نظام سمجهي ٿو.{{sfn|Golden|1992|pp=90–92}}{{sfn|Kim|2015|pp=81–89}} [[اميانس مارسلينس]] موجب هونن جا فيصلا ڪڏهن گهوڙن تي ويٺل سردارن جي گڏجاڻين ۾ ٿيندا هئا. پريسڪس اٽيلا جي انتظام ۾ ''لوگاڊيس'' (''logades'') نالي بااثر ماڻهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن جي ذميوارين ۽ درجن بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهن.{{sfn|Golden|1992|p=88}}{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=192–195}} === سلطنت جون سرحدون === [[File:Huns450.png|thumb|لڳ ڀڳ 450ع ۾ هونن جي سياسي اثر هيٺ علائقن جو اندازي موجب نقشو.]] هونن جي سياسي اقتدار جي حقيقي حدن بابت پڪ سان چوڻ ڏکيو آهي. عام طور سندن اثر کي [[رائن ندي]] تائين ۽ ممڪن طور اتر ۾ [[بالٽڪ سمنڊ]] جي ويجهو علائقن تائين تصور ڪيو ويو آهي، پر انهن سڀني علائقن تي سڌي انتظامي حڪمراني ثابت ناهي.{{sfn|Kelly|2015|pp=196–197}} 390ع واري ڏهاڪي ۾ هونن جو وڏو حصو [[وولگا ندي|وولگا]] ۽ [[ڊان ندي|ڊان]] جي علائقن ۾ رهيو هوندو. 420ع واري ڏهاڪي تائين سندن سياسي مرڪز [[هنگريءَ جو وڏو ميدان]] بڻجي ويو.{{sfn|Kelly|2015|pp=195–203}} اوٽو مينچن-هيلفن ۽ پيٽر گولڊن جهڙن محققن هونن جي سلطنت جي وسيع حدن بابت روايتي بيانن ۾ مبالغي جو امڪان ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Golden|1992|p=91}} === تابع قومون === هونن جي سياسي اتحاد ۾ گوٿ، گيپڊ، الان، سارماتي، هيرول، روگي، سوئيبي ۽ اسڪيري سميت ڪيترائي گروهه شامل هئا. انهن مان ڪيترن وٽ پنهنجا سردار يا بادشاهه موجود رهيا، جيڪي هون حڪمرانن جي بالادستي قبول ڪندا هئا.{{sfn|Heather|2015|pp=221–225}}{{sfn|Pohl|1999|p=502}} == فوج ۽ جنگي حڪمت عمليون == هونن جي جنگي طاقت جو بنيادي عنصر تيز رفتار [[گهوڙي سواري]] ۽ گهوڙي تان [[تيراندازي]] هو. اميانس مارسلينس موجب هون جنگجو اوچتو ننڍن دستن ۾ ورهائجي حملو ڪندا، تير وسائيندا ۽ پوءِ دشمن کي بي ترتيب ڪري ٻيهر حملو ڪندا هئا.{{sfn|Ammianus|1939|p=385}} هونن جي جنگي حڪمت عمليءَ ۾ ڪوڙي پسپائي، اوچتا حملا، دشمن جي رسد کي نقصان پهچائڻ ۽ موقعي مطابق جنگ کان پاسو ڪرڻ شامل هئا.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|p=203}}{{sfn|Kelly|2015|p=204}} هونن هر جنگ ۾ ڪاميابي حاصل نه ڪئي. 439ع ۾ [[تولوز جي جنگ]] ۾ کين شڪست ملي، 447ع ۾ [[اوتوس جي جنگ]] ۾ سخت مقابلو ٿيو ۽ 454ع جي نيڊائو واري جنگ سندن سياسي اقتدار لاءِ فيصلائتي ثابت ٿي.{{sfn|Kelly|2015|p=205}} هونن جي فوج ۾ تابع جرمن ۽ ايراني قبيلن جا جنگجو پڻ وڏي تعداد ۾ شامل هئا. اٽيلا جي دور ۾ هونن گهيرو ڪندڙ جنگي اوزار استعمال ڪرڻ پڻ سکيا، جنهن سان هو رومي قلعن ۽ شهرن تي حملا ڪري سگهيا.{{sfn|Heather|2005|pp=301–303}} == زندگي ۽ معيشت == === خانه بدوش مالداري === هونن جي معيشت جو بنياد چوپائي مال جي پالنا هو. اهي موسمي چراگاهن جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪندا هئا. سندن جانورن ۾ گهوڙا، ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون شامل هيون. ڪجهه علائقن ۾ ٻن ڪُٻن وارا اُٺ پالڻ جو امڪان پڻ ظاهر ڪيو ويو آهي.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=169–179}}{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=172–174}} قديم ذريعن موجب هون گوشت، کير ۽ کير مان ٺهيل خوراڪ استعمال ڪندا هئا. محققن موجب رڍن جو گوشت، گهوڙي جو گوشت، پنير ۽ [[قمز]] سندن خوراڪ جو حصو ٿي سگهندا هئا.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=171–220}} قديم رومي ليکڪن هونن کي زراعت کان پري قوم طور بيان ڪيو، پر جديد تحقيق موجب هونن جي سياسي اتحاد ۾ آباد زرعي آباديون پڻ شامل هيون. هيون جن ڪِم سندن معيشت کي زرعي ۽ مالداريءَ تي ٻڌل گڏيل نظام قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thompson|1996|pp=47–48}}{{sfn|Kim|2015|p=4}} === گهوڙا ۽ آمدرفت === گهوڙو هونن جي فوجي، سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ مرڪزي اهميت رکندو هو. اميانس موجب هون گهڻو وقت گهوڙن تي گذاريندا هئا.{{sfn|Ammianus|1939|pp=384–385}} گهوڙن کان سواءِ هو گاڏيون پڻ استعمال ڪندا هئا، جن ۾ خيما، مال، عورتون، ٻار ۽ بزرگ سفر ڪندا هئا.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=214–220}} === رومين سان واپار ۽ خراج === هونن کي رومي سلطنت مان سون، مال ۽ ٻيون قيمتي شيون خراج، فوجي خدمت، واپار ۽ حملن ذريعي ملنديون هيون.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=182–185}} ڊينس سينور موجب اٽيلا جي دور ۾ هونن جي معيشت رومي خراج ۽ لٽ مار تي گهڻي حد تائين ڀاڙڻ لڳي.{{sfn|Sinor|1990|p=205}} هونن جنگي قيدين کي تاوان عيوض آزاد ڪرڻ يا غلامن طور وڪڻڻ جو عمل پڻ اختيار ڪيو. ڪجهه غلام گهريلو خدمت، مالداري، انتظامي ڪم ۽ جنگي خدمتن ۾ استعمال ٿيندا هئا.{{sfn|Lenski|2015|pp=239–240}} رومين سان واپار ۾ گهوڙا، کلون، گوشت ۽ غلامن جي بدلي اناج، ڪپڙو، هٿيار ۽ آسائش جون شيون حاصل ٿينديون هيون. واپار جي حقيقي پيماني بابت ٿامپسن ۽ مينچن-هيلفن جي راءِ مختلف هئي.{{sfn|Thompson|1996|pp=189–194}}{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=185–189}} === ريشم جي رستي سان لاڳاپا === ڪرسٽوفر ايٽوڊ اهو نظريو پيش ڪيو ته هونن جي اولهه طرف وڌڻ جو هڪ مقصد [[سوغدي]] واپارين لاءِ [[ڪارو سمنڊ]] تائين واپاري رستو حاصل ڪرڻ پڻ ٿي سگهي ٿو. هيءَ هڪ تحقيقي تشريح آهي، ثابت ٿيل بنيادي سبب نه آهي.{{sfn|Atwood|2012|p=48}} == سماج ۽ ثقافت == === کوپڙيءَ جي مصنوعي شڪل بدلائڻ === [[File:Hun period hungary 5th cAD distorted skull IMG 1163.JPG|thumb|هنگريءَ مان مليل هون دور جي هڪ شخص جي مصنوعي طور ڊگهي ڪيل کوپڙي.]] هون دور جي ڪجهه قبرن مان اهڙيون کوپڙيون مليون آهن، جن کي ننڍپڻ ۾ ٻڌي مصنوعي طور ڊگهو ڪيو ويو هو. هيءَ رسم هونن جي اچڻ کان اڳ به يوريشيا جي ڪجهه علائقن ۾ موجود هئي، پر پنجين صديءَ ۾ [[ڪارپيٿين حوض]] ۾ وڌيڪ عام ٿي.{{sfn|Hakenbeck|2018}}{{sfn|Mayall|Pilbrow|Bitadze|2017|p=3}} ڪجهه محقق ان کي سماجي مرتبي ۽ اشرافيه جي سڃاڻپ سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته ٻيا ان کي خانداني يا گروهي سڃاڻپ جي علامت سمجهن ٿا.{{sfn|Kim|2015|p=164}}{{sfn|Hakenbeck|2018}} === ٻوليون === {{Main|هوني ٻولي}} هونن جي سياسي اتحاد ۾ مختلف ٻوليون ڳالهايون وينديون هيون. پريسڪس موجب اٽيلا جي درٻار ۾ هوني، گوٿڪ ۽ لاطيني ٻولين جو استعمال ٿيندو هو. ڪجهه تابع ماڻهن يوناني پڻ ڳالهائي سگهندا هئا.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=377–382}} هوني ٻوليءَ جا تمام ٿورا لفظ محفوظ رهيا آهن، تنهنڪري ان جي لساني خاندان بابت اتفاق موجود ناهي. محققن ان کي ترڪي، منگوليائي، اوڀر ايراني ۽ ينيسيائي ٻولين سان ڳنڍڻ جون تجويزون ڏنيون آهن، پر موجود ثبوت ڪنهن هڪ راءِ کي قطعي ثابت نٿا ڪن.{{sfn|Ball|2021|p=170}}{{sfn|Golden|1992|pp=88–89}}{{sfn|Vajda|2013|pp=4, 14, 48}} === شاديون ۽ عورتن جو ڪردار === هونن جي اشرافيه ۾ هڪ کان وڌيڪ شاديون ڪرڻ جو رواج موجود هو، جڏهن ته عام ماڻهن ۾ هڪ زال وارو خاندان وڌيڪ عام ٿي سگهيو ٿي.{{sfn|Thompson|1996|p=187}}{{sfn|Maenchen-Helfen|1959|pp=233–234}} پريسڪس جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هون عورتون سماجي زندگيءَ ۾ حصو وٺنديون هيون. هن اٽيلا جي وزير [[اونيگيسيوس]] جي زال ۽ اٽيلا جي زال [[ڪريڪا]] جي درٻاري زندگيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. بليڊا جي بيوهه پڻ هڪ ڳوٺ جي انتظام سان لاڳاپيل هئي.{{sfn|Thompson|1996|pp=185–187}} === مذهب === هونن جي قديم مذهب بابت ڄاڻ محدود آهي. رومي ليکڪ اميانس انهن کي مذهب کان خالي قوم طور بيان ڪيو، جڏهن ته مسيحي ليکڪن کين غير مسيحي مذهبي روايتن جا پيروڪار قرار ڏنو.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=259–262}} جورڊينس موجب اٽيلا هڪ قديم تلوار کي جنگ جي ديوتا جي علامت سمجهندو هو. ڪجهه محققن هن روايت کي چراگاهي قومن ۾ جنگي علامتن جي پوڄا سان ڳنڍيو، پر ان جي تاريخي حيثيت بابت اختلاف آهن.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=278–280}}{{sfn|Sinor|2005|p=4229}} هونن ۾ قسمت ٻڌائڻ ۽ اڳڪٿي ڪرڻ جا ڪجهه عمل بيان ڪيا ويا آهن. ممڪن آهي ته انهن وٽ [[شامانيت|شامان]] جهڙا مذهبي ماڻهو پڻ موجود هجن، پر سندن تنظيم بابت سڌا ثبوت محدود آهن.{{sfn|Sinor|2005|p=4228}} ڪجهه محققن هونن کي آسماني ديوتا [[تينگري]] جي پوڄا سان ڳنڍيو آهي. قفقاز جي هونن بابت ستين صديءَ جي روايتن ۾ تينگري، وڻن، باهه، پاڻي ۽ ٻين قدرتي شين سان لاڳاپيل مذهبي رسمن جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Man|2005|pp=61–62}}{{sfn|Sinor|2005|p=4228}} هونن جي ڪجهه گروهن [[عيسائيت]] پڻ قبول ڪئي. قفقاز ۾ مذهبي تبليغ ۽ هون سردار [[الپ ايلتيبر]] جي عيسائيت قبول ڪرڻ جو ذڪر تاريخي ذريعن ۾ موجود آهي.{{sfn|Sinor|2005|p=4229}} === تدفين جون رسمون === جورڊينس موجب اٽيلا جي وفات کان پوءِ هونن وار ڪٽيا، منهن تي زخم ڪيا ۽ سندس ياد ۾ سوڳ جا گيت ڳايا. سندس تابوت قيمتي ڌاتن سان سينگاريو ويو ۽ ڳجهي هنڌ دفن ڪيو ويو. قبر کوٽيندڙ غلامن کي مارڻ واري روايت پڻ بيان ڪئي وئي آهي، پر ان جي آزاد تصديق محدود آهي.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=274–278}} هون دور جي قبرن مان هٿيار، زيور، جانورن جا هڏا ۽ ساڙيل شين جا آثار مليا آهن. تنهن هوندي به هونن جي قبرن کي ٻين ساڳئي دور جي قومن جي قبرن کان يقيني طور ڌار ڪرڻ ڏکيو آهي.{{sfn|Heather|2005|pp=330–332}}{{sfn|Anke|2010|pp=519–521}} == مادي ثقافت ۽ آثارِ قديمه == === ڌاتوءَ جون ديڳون === [[File:Klosz Gyorgy hun.jpg|thumb|هون دور سان منسوب ڌاتوءَ جي هڪ ديڳ.]] هونن سان منسوب آثارن ۾ وڏيون ڌاتوءَ جون ديڳون اهم آهن. انهن مان ڪجهه ٽامي ۽ ڪجهه ڪانسي مان ٺهيل آهن. اهڙيون ديڳون وچ ۽ اوڀر يورپ کان اولهه سائبيريا تائين مليون آهن.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=306–323}} محققن موجب اهي گوشت رڌڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون، پر پاڻيءَ جي ويجهو سندن ملڻ مان مذهبي رسمن ۾ استعمال جو امڪان پڻ ظاهر ڪيو ويو آهي.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=326–330}} === لباس === هونن جي لباس بابت رومي ذريعن ۾ مختصر ۽ ڪڏهن تعصب تي ٻڌل بيان ملن ٿا. ممڪن آهي ته هو ڊگها ڪرتا، پاجاما، چمڙي جا بوٽ ۽ اون يا کلن جا ڪپڙا پائيندا هئا. ڪجهه اعليٰ طبقي جا ماڻهو ريشمي لباس پڻ استعمال ڪندا هئا.{{sfn|von Rummel|2007|pp=115–119}} === زيور ۽ فن === [[File:Hunnish - Fibula - Walters 57558.jpg|thumb|هون دور سان منسوب سينگاريل فبولا، [[والٽرز آرٽ ميوزيم]].]] هون دور سان منسوب زيورن ۽ هٿيارن تي رنگين پٿرن، سون ۽ ''ڪلوازوني'' (cloisonné) طرز جي سينگار جا مثال ملن ٿا. ڪجهه محققن موجب هن فن ۾ مقامي يورپي ڪاريگرن جو پڻ اهم ڪردار هو.{{sfn|Kim|2015|p=170}}{{sfn|Ball|2021|p=196}} هون عورتن جي قبرن مان سون جا مٿي جا زيور، هار، ڪنگڻ ۽ ننڍا آئينه مليا آهن. مردن جي قبرن مان ڪنن جا زيور ۽ ڳچيءَ جا ڌاتي حلقا پڻ مليا آهن.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=297–357}}{{sfn|Anke|2010|p=516}} === خيما ۽ رهائش === هونن جي شروعاتي زندگيءَ ۾ خيمن ۽ گاڏين کي وڏي اهميت حاصل هئي. اميانس سندن مستقل عمارتن جي گهٽتائيءَ جو ذڪر ڪيو، جڏهن ته پريسڪس پنجين صديءَ ۾ هونن جي ڪاٺ جي گهرن بابت پڻ لکيو.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=178–180}} == هٿيار ۽ جنگي سامان == === ڪمان ۽ تير === هونن جو اهم هٿيار مضبوط مرڪب يا موٽيل ڪمان (''composite reflex bow'') هو. اهڙي ڪمان ڪاٺ، جانورن جي سڱن يا هڏن ۽ نسُن مان ٺاهي ويندي هئي. ان جي ڊيگهه عام طور لڳ ڀڳ 120 کان 150 سينٽي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.{{sfn|Kazanski|2018|p=408}}{{sfn|Rodzińska-Nowak|2020|pp=383–384}} هون دور جي ڪجهه قبرن مان سون سان سينگاريل رسمي ڪمانن جا آثار پڻ مليا آهن.{{sfn|Kim|2013|p=203}} === گهوڙي سواريءَ جو سامان === هونن سان منسوب قبرن مان زين، لگام ۽ چهبڪن جا حصا مليا آهن. ماضيءَ ۾ هونن کي يورپ ۾ ڪاٺ جي زين ۽ رڪاب متعارف ڪرائڻ جو ذميوار سمجهيو ويندو هو، پر هون دور جي قبرن مان رڪابن جا پڪا ثبوت نه ملڻ سبب اها دعويٰ غير يقيني آهي.{{sfn|Symonenko|2017}}{{sfn|Kazanski|2013|pp=513–514}} === زرھ ۽ ٻيا هٿيار === هون جنگجو تلوارون، خنجر، ڊگها ڀالا ۽ ڪجهه حالتن ۾ زرھ استعمال ڪندا هئا. سندن دور سان منسوب هٿيارن ۾ ڊگهي ''اسپاٿا'' تلوار، ''سيڪس'' ۽ سينگاريل ميان شامل آهن.{{sfn|Rodzińska-Nowak|2020|pp=379–396}} رومي ذريعن ۾ هونن طرفان دشمن کي پڪڙڻ لاءِ ڦنديدار رسن جي استعمال جو ذڪر پڻ ملي ٿو.{{sfn|Heather|2005|p=157}} == هندستان ۾ سفيد هون == {{Main|هفتالي|هونا قوم|تورمان|مهرڪول}} يورپي هونن کان علاوه وچ ايشيا ۽ هندستان جي تاريخ ۾ '''سفيد هون''' (White Huns) يا [[هونا قوم|هونا]] جي نالي سان سڃاتل گروهن جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انهن جو اٽيلا جي يورپي هونن سان سڌو نسلي يا سياسي لاڳاپو قطعي طور ثابت ٿيل ناهي.{{sfn|Pohl|1999|pp=501–502}} روميش چندر دت پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' (1908ع) ۾ سفيد هونن کي انهيءَ قوم سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي، جنهن اٽيلا جي اڳواڻيءَ ۾ ايشيا ۽ يورپ ۾ وڏي اٿل پٿل پيدا ڪئي هئي. هيءَ ويهين صديءَ جي شروعات واري تاريخي تشريح آهي، نه ته جديد تحقيق جو متفقه نتيجو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=28 |language=en }}</ref> دت موجب هندستان ۾ سفيد هونن [[تورمان]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 466ع ۾ [[گپتا سلطنت]] جي حڪمران کان [[مالوا]] جو علائقو فتح ڪيو. سندس بيان موجب تورمان جي پٽ [[مهرڪول]] ڇهين صدي عيسويءَ ۾ گپتا سلطنت جي تباهيءَ کي مڪمل ڪيو. دت وڌيڪ لکي ٿو ته پرڏيهي حملن جو سلسلو آخرڪار عظيم [[وڪرمادتيه]] روڪيو.<ref name="Dutt1908"/> انهن بيانن ۾ ڄاڻايل تاريخن ۽ واقعن جي ترتيب کي دت جي اصل متن سان منسوب سمجهڻ گهرجي. خاص طور 466ع ۾ تورمان جي مالوا فتح ڪرڻ ۽ گپتا سلطنت جي زوال کي هڪ شخص سان منسوب ڪرڻ جديد تاريخ نگاريءَ ۾ متفقه وضاحتون ناهن. === اشوڪ اعظم کان وڪرمادتيه تائين هندستان جا پنج حڪمران گهراڻا === روميش چندر دت هندستان جي تاريخ سمجهڻ لاءِ [[اشوڪ اعظم]] کان [[وڪرمادتيه]] تائين پنجن اهم حڪمران گهراڻن کي ياد رکڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Dutt1908"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b4c9d8;" |+ style="background:#315f80;color:white;padding:9px;" | دت موجب هندستان جا پنج اهم حڪمران گهراڻا ! style="background:#dcebf5;" | نمبر ! style="background:#dcebf5;" | گهراڻو ! style="background:#dcebf5;" | انگريزي نالو |- | 1 | [[موريا گهراڻو]] | Mauryas |- | 2 | [[شونگا گهراڻو]] | Sungas |- | 3 | [[ڪنوا گهراڻو]] | Kanvas |- | 4 | [[آنڌرا گهراڻو]] | Andhras |- | 5 | [[گپتا گهراڻو]] | Guptas |} === اولهه هندستان تي حملو ڪندڙ پنج اهم قومون === دت پنهنجي تاريخي درجابنديءَ ۾ اولهه هندستان تي حملو ڪندڙ ۽ اتي حڪومت ڪندڙ پنجن اهم گروهن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Dutt1908"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b4c9d8;" |+ style="background:#6b4f82;color:white;padding:9px;" | دت موجب اولهه هندستان جون پنج اهم پرڏيهي حڪمران قومون ! style="background:#eee3f5;" | نمبر ! style="background:#eee3f5;" | قوم ! style="background:#eee3f5;" | انگريزي نالو |- | 1 | [[هند-يوناني]] | Indo-Greeks |- | 2 | [[هند-پارٿي]] | Indo-Parthians |- | 3 | [[ڪشان سلطنت|ڪشان]] | Kushans |- | 4 | [[شاهه بادشاهه]] | Shah Kings |- | 5 | [[هون قوم|هون]] | Huns |} == هونن جو تاريخي ورثو == === يورپ جي وڏي لڏپلاڻ === هونن جي اولهه طرف وڌڻ سان گوٿن ۽ ٻين قبيلن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ تيز ٿي. انهيءَ عمل [[قومَن جي وڏي لڏپلاڻ وارو دور|يورپ جي وڏي لڏپلاڻ واري دور]] ۽ [[اولهه رومي سلطنت]] جي ڪمزوريءَ ۾ حصو وڌو. بهرحال رومي سلطنت جي زوال جا سياسي، معاشي ۽ فوجي سبب پڻ هئا.{{sfnm|1a1=Sinor|1y=1990|1p=177|2a1=Heather|2y=1995|2p=16}} === عيسائي روايتن ۾ هون === [[File:Martyrdom of Saint Ursula, by Hans Memling.jpg|thumb|[[هانس ميملنگ]] جي تصوير ۾ سينٽ ارسولا جي شهادت؛ روايت موجب حملي آور هون هئا.]] وچئين دور جي عيسائي مذهبي روايتن ۾ هون ڪيترن بزرگن جي ڪهاڻين ۾ مخالف قوت طور ظاهر ٿين ٿا. [[پوپ ليو پهريون]] ۽ اٽيلا جي ملاقات بابت هڪ روايت ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته [[سينٽ پيٽر]] ۽ [[سينٽ پال]] جي روحاني مداخلت سبب اٽيلا روم تي حملو نه ڪيو.{{sfn|Eastman|2011|p=88}} [[سينٽ ارسولا]] جي روايت ۾ هونن کي ارسولا ۽ سندس ساٿين جي شهادت سان ڳنڍيو ويو آهي. اهي مذهبي روايتون تاريخي واقعن جي سڌي تصديق بدران وچئين دور جي عقيدن ۽ يادگيرين جو حصو آهن.{{sfn|Montgomery|2010|pp=16–17}} === جرمن رزميه ادب ۾ هون === [[File:Der Saalbrand Hundeshagenscher Kodex.jpeg|thumb|''نيبلونگن ليد'' جي هڪ قديم نسخي ۾ هونن سان لاڳاپيل رزميه منظر.]] هون ۽ اٽيلا [[جرمن رزميه ادب]] ۾ اهم ڪردار رکن ٿا. ''[[نيبلونگن ليد]]''، ''[[وولسنگا ساگا]]'' ۽ ''[[پوئٽڪ ايڊا]]'' جهڙن ادبي متنن ۾ هونن کي ڪڏهن دشمن ۽ ڪڏهن مددگار طور پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Haymes|Samples|1996|pp=8–14}} ''نيبلونگن'' جي روايتن ۾ هونن ۽ اٽيلا جو تعلق 437ع ۾ [[برگنڊي]] جي بادشاهت جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.{{sfn|Lienert|2015|pp=35–36}} === هنگرين سان منسوب نسلي لاڳاپو === {{Main|هنگري قوم جي ابتدائي تاريخ|سيڪيلي قوم جي اصليت}} [[File:MorThanFeastofAttila.jpg|thumb|هنگري مصور [[مور ٿان]] جي 1870ع واري تصوير ''اٽيلا جي دعوت''.]] وچئين دور جي هنگري روايتن ۾ [[هنگري قوم]] يا [[مجاري]] ماڻهن کي هونن جو اولاد قرار ڏنو ويو. [[سائمن آف ڪيزا]] پنهنجي ڪتاب ''Gesta Hunnorum et Hungarorum'' ۾ هونن ۽ هنگرين کي [[هونور ۽ ماگور]] نالي ٻن ڀائرن جو اولاد ڄاڻايو.{{sfn|Engel|2001|p=121}} جديد تاريخي ۽ لساني تحقيق ۾ هنگرين کي سڌي طرح اٽيلا جي هونن جو نسل قرار ڏيڻ عام طور قبول نٿو ڪيو وڃي. [[هنگري ٻولي]] جي تعلق کي [[يورالي ٻوليون|يورالي]] ٻولين جي خاندان سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جڏهن ته هنگرين جي تاريخي تشڪيل ۾ مختلف ترڪي ۽ ايراني گروهن جا اثر پڻ رهيا آهن.{{sfn|Szűcs|1999|p=xliv}}{{sfn|Lendvai|2003|pp=14–15}} [[سيڪيلي]] ماڻهن بابت پڻ هون نسل مان هجڻ جون روايتون موجود آهن، پر انهن جي تصديق لاءِ ڪافي تاريخي يا آثارِ قديمه جا ثبوت موجود ناهن.{{sfn|Borbély et al.|2023|p=2}} ان هوندي به هونن سان نسبت هنگريءَ جي قومي سڃاڻپ، لوڪ ادب ۽ ڪجهه سياسي تحريڪن ۾ اهم علامتي ڪردار ادا ڪندي رهي آهي.{{sfn|Akçalı|Korkut|2012|pp=601–602}} === جديد دور ۾ هونن جي تصوير === جديد يورپي ثقافت ۾ هونن کي ڪڏهن سخت جنگجو ۽ تباهي آڻيندڙ قوم طور پيش ڪيو ويو آهي. [[پهرين عالمي جنگ]] دوران اتحادي ملڪن جي پروپيگنڊا ۾ جرمن فوجين لاءِ ''هون'' جو لفظ توهين آميز معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Man|2005|pp=303–307}} [[نازي جرمني]] جي پروپيگنڊا ۾ پڻ هونن ۽ ٻين ايشيائي خانه بدوش قومن جا تاريخي استعارا استعمال ڪيا ويا، خاص طور اوڀر يورپ ۽ سوويت يونين جي ماڻهن کي نسلي طور گهٽ ڏيکارڻ لاءِ. اهڙن بيانن کي تاريخي حقيقت بدران نسلي تعصب ۽ جنگي پروپيگنڊا جي پس منظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref name="DerUntermensch">{{cite book |author=SS-Hauptamt |title=Der Untermensch |publisher=Nordland Verlag |location=Berlin |year=1942 |language=de }}</ref><ref name="Fritz2011">{{cite book |last=Fritz |first=Stephen G. |title=Ostkrieg: Hitler's War of Extermination in the East |publisher=University Press of Kentucky |year=2011 |pages=70–75 |isbn=9780813134161 }}</ref><ref name="Kallis2005">{{cite book |last=Kallis |first=Aristotle |title=Nazi Propaganda and the Second World War |publisher=Palgrave Macmillan |year=2005 |isbn=9781403992512 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[هونن جي اصليت]] * [[هونن جي تاريخ]] * [[هوني ٻولي]] * [[اٽيلا]] * [[شيونگنو]] * [[ايراني هون]] * [[هفتالي]] * [[هونا قوم]] * [[ڪشان سلطنت]] * [[قومَن جي وڏي لڏپلاڻ وارو دور]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Huns وڪيميڊيا ڪامنز تي هونن بابت تصويرون ۽ تاريخي آثار] [[زمرو:هون]] [[زمرو:هونن جي سلطنت]] [[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون قومون]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:خانه بدوش قومون]] [[زمرو:قديم تاريخ]] [[زمرو:قومَن جي وڏي لڏپلاڻ وارو دور]] 4lqhsvmgp3voec2krva1yy4anf85kgo 424149 424148 2026-10-21T17:01:33Z Intisar Ali 8681 /* */ 424149 wikitext text/x-wiki {{Short description|چوٿين کان ڇهين صدي عيسويءَ تائين يوريشيا ۾ رهندڙ تاريخي خانه بدوش قوم}} {{Infobox former country | conventional_long_name = هون | common_name = هون | era = [[قديم تاريخ]]، [[قومَن جي وڏي لڏپلاڻ وارو دور]] | government_type = [[قبيلو|قبيلائي اتحاد]] ۽ [[ڪنفيڊريشن]] | event_pre = [[ڪئسپين سمنڊ]] جي اتر اولهه ۾ هونن جو ظهور | date_pre = 370ع کان اڳ | event_start = [[الان قوم|الانن]] ۽ [[گوٿ قوم|گوٿن]] جي علائقن تي قبضي جي شروعات | year_start = 370ع وارو ڏهاڪو | event_end = [[ڊينگيزخ]] جي وفات | year_end = 469 | image_map = Huns450.png | image_map_caption = لڳ ڀڳ 450ع ۾ [[اٽيلا]] جي دور ۾ هونن جي سياسي اثر هيٺ علائقن جو اندازي موجب نقشو | capital = اٽيلا جو شاهي درٻار (434ع–453ع) | common_languages = [[هوني ٻولي]]، [[گوٿڪ ٻولي]] ۽ مختلف قبيلائي ٻوليون | title_leader = بادشاهه يا سردار | leader1 = [[بالامبر]] (وجود غير يقيني) | year_leader1 = 370ع وارو ڏهاڪو؟ | leader2 = ڪورسخ ۽ باسخ | year_leader2 = لڳ ڀڳ 395ع | leader3 = [[اولڊين]] | year_leader3 = لڳ ڀڳ 400ع–409ع | leader4 = [[چاراٽون]] | year_leader4 = لڳ ڀڳ 412ع | leader5 = [[آڪٽار]] ۽ [[روگلا]] | year_leader5 = 420ع وارو ڏهاڪو–430ع | leader6 = [[روگلا]] | year_leader6 = 430ع–435ع | leader7 = [[اٽيلا]] ۽ [[بليڊا]] | year_leader7 = 435ع–445ع | leader8 = [[اٽيلا]] | year_leader8 = 445ع–453ع | leader9 = [[ڊينگيزخ]] ۽ [[ارناڪ]] | year_leader9 = 453ع–469ع | leader10 = [[ارناڪ]] | year_leader10 = 469ع کان پوءِ | event1 = اٽيلا ۽ بليڊا جي گڏيل حڪمراني | date_event1 = 434ع–435ع | event2 = بليڊا جي وفات ۽ اٽيلا جي اڪيلي حڪومت | date_event2 = 445ع | event3 = [[ڪاٽالؤن جي ميدانن جي جنگ]] | date_event3 = 451ع | event4 = اتر اٽليءَ تي حملو | date_event4 = 452ع | event5 = [[نيڊائو جي جنگ]] | date_event5 = لڳ ڀڳ 454ع | stat_year1 = 441ع | stat_area1 = 4000000 | p1 = الان قوم | p2 = گريوٿنگي | p3 = ٿروينگي | p4 = پينونيا | s1 = گيپڊ | s2 = روگيلينڊ | s3 = اوسٽروگوٿ بادشاهت | s4 = سوئيبي بادشاهت }} '''هون''' ({{lang-en|Huns}}) يوريشيا جي هڪ تاريخي [[خانه بدوش]] قوم ۽ قبيلائي اتحاد هو، جنهن جا ماڻهو چوٿين کان ڇهين صدي عيسويءَ دوران [[وچ ايشيا]]، [[قفقاز|ڪوهه قاف]] ۽ [[اوڀر يورپ]] ۾ سرگرم رهيا. يورپي تاريخي روايتن موجب هون پهريائين [[وولگا ندي]] جي اوڀر طرف، قديم [[سيٿيا]] جي علائقن ۾ رهندا هئا. لڳ ڀڳ 370ع ۾ انهن جي اولهه طرف پيشقدميءَ [[گوٿ قوم|گوٿن]] ۽ [[الان قوم|الانن]] جي لڏپلاڻ تي گهرو اثر وڌو.{{sfn|de la Vaissière|2015|p=177}}{{sfn|Sinor|1990|p=180}} پنجين صديءَ جي شروعات تائين هونن [[رومي سلطنت]] جي ڊينيوب سرحد ڀرسان هڪ وسيع، پر ٿوري عرصي تائين قائم رهندڙ سياسي اتحاد قائم ڪيو. هونن جي اقتدار هيٺ يا انهن جي دٻاءَ سبب گوٿن، الانن، [[وينڊل قوم|وينڊلن]]، [[گيپڊ قوم|گيپڊن]]، هيرولن، سوئيبين، اسڪيرين ۽ روگين سميت ڪيترين قومن يورپ جي مختلف حصن ۾ نيون بادشاهتون قائم ڪيون. هونن جو سڀ کان مشهور حڪمران '''[[اٽيلا]]''' هو، جنهن جي دور ۾ هونن جي فوج [[اوڀر رومي سلطنت]] تي ڪيترائي حملا ڪيا. 451ع ۾ اٽيلا [[گال]] تي حملو ڪيو، جتي رومي ۽ [[وزيگوٿ]] فوجن سان سندس مقابلو [[ڪاٽالؤن جي ميدانن جي جنگ]] ۾ ٿيو. 452ع ۾ هونن اتر [[اٽلي]] تي حملو ڪيو. 453ع ۾ اٽيلا جي وفات کان پوءِ هونن جو سياسي اتحاد ڪمزور ٿيڻ لڳو، ۽ لڳ ڀڳ 454ع جي [[نيڊائو جي جنگ]] کان پوءِ سندن ڪيترائي تابع قبيلا آزاد ٿي ويا.{{sfn|Sinor|1990|p=178}} هونن جي اصليت، ٻولي ۽ نسلي لاڳاپن بابت اڃا تائين مڪمل علمي اتفاق موجود ناهي. انهن کي قديم [[شيونگنو]] سان ڳنڍڻ جو نظريو مشهور آهي، پر اهو بحث هيٺ آهي. هونن جي مادي ثقافت بابت ڄاڻ پڻ محدود آهي؛ البت گهوڙي سواري، تيراندازي، چوپائي مال جي پالنا، ڌاتن جي ديڳن ۽ ڪن هنڌن تي کوپڙيءَ جي مصنوعي شڪل بدلائڻ جا آثار سندن دور سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.{{sfn|de la Vaissière|2015|pp=175–180}}{{sfn|Kim|2015|pp=164–170}} == نالو ۽ لفظي بڻ == هون قوم جو نالو قديم يوناني لکتن ۾ ''Οὖννοι'' (Ounnoi) ۽ لاطيني ذريعن ۾ ''Hunni'' يا ''Chuni'' جي صورت ۾ ملي ٿو. جان ملالاس وٽ ''Οὖννα'' (Ounna) صورت پڻ ڄاڻايل آهي.{{sfnm|1a1=Doerfer|1y=1973|1p=8|2a1=Werner|2y=1967|2p=528}}{{sfn|Atwood|2012|p=31}} قديم ليکڪن هونن لاءِ ڪڏهن [[مساجيٽائي]]، [[سيٿيا|سيٿي]] ۽ [[ڪيميري]] جهڙن پراڻن خانه بدوش قومن جا نالا پڻ استعمال ڪيا. ان ڪري تاريخي ذريعن ۾ هر اهڙو نالو لازمي طور هون قوم جي سڌي سڃاڻپ نٿو ڏئي.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=4–9}} لفظ ''هون'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. ڪن محققن ان کي ترڪي ٻولين جي لفظن ''ön''، ''qun''، ''kün'' ۽ ''hün'' سان ڳنڍيو آهي، جڏهن ته اوٽو مينچن-هيلفن انهن تشريحن کي غير يقيني قرار ڏئي ايراني ٻولين جي لفظن سان لاڳاپي جو امڪان ظاهر ڪيو. ٻين عالمن توخاري ٻولين ۽ قديم ايراني اصطلاحن مان پڻ ان جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Maenchen-Helfen|1959|pp=236–238}}{{sfn|Werner|1967|p=555}} ڪرسٽوفر ايٽوڊ موجب اهو نالو شايد [[منگوليا]] جي [[اونگي ندي]] جي نالي سان لاڳاپيل هجي ۽ شروعات ۾ نسلي نالي بدران ڪنهن حڪمران گهراڻي جي سڃاڻپ هجي. هيءَ به هڪ تحقيقي تجويز آهي، قطعي نتيجو نه آهي.{{sfn|Atwood|2015|pp=45–47}} == اصليت == {{Main|هونن جي اصليت}} [[File:Eurasian steppe belt.jpg|thumb|[[يوريشيائي چراگاهي پٽو]]، جنهن جي مختلف علائقن سان هونن جي تاريخي لڏپلاڻ کي ڳنڍيو وڃي ٿو.]] هونن جي اصليت بابت تاريخدانن جو عام خيال آهي ته انهن جون پاڙون وچ ايشيا جي چراگاهي سماجن ۾ هيون، پر سندن مخصوص اصل وطن ۽ مختلف قبيلن جي باهمي لاڳاپن بابت اختلاف موجود آهن.{{sfnm|1a1=Heather|1y=2010|1p=502|2a1=de la Vaissière|2y=2015|2p=176}} === رومي ۽ گوٿي روايتون === رومي ليکڪن هونن جي اچڻ بابت مختلف روايتون بيان ڪيون. هڪ مشهور قصي موجب هون هڪ جهنگلي هرڻ يا پنهنجي ڀٽڪيل ڍور جي پٺيان هلندي [[ڪرچ آبنائي]] پار ڪري [[ڪريميا]] ۾ پهتا. اتي زرخيز زمين ڏسي هنن گوٿن تي حملو ڪيو.{{sfn|Thompson|1996|p=20}} [[جورڊينس]] پنهنجي ڪتاب ''[[گيٽيڪا]]'' ۾ گوٿن سان منسوب اها روايت پڻ بيان ڪئي آهي ته هون بدروحن ۽ جادوگر عورتن جي اولاد هئا. اها هڪ افسانوي ۽ مخالفانه روايت آهي، تاريخي يا سائنسي وضاحت نه آهي.{{sfnm|1a1=Maenchen-Helfen|1y=1973|1p=5|2a1=Heather|2y=2010|2p=209}} === شيونگنو سان لاڳاپو === [[File:Hsiung-nu-Empire.png|thumb|left|لڳ ڀڳ 205 ق.م. ۾ [[مودو شانيو]] جي دور ۾ [[شيونگنو]] جي سياسي اثر جو نقشو.]] ارڙهين صديءَ ۾ فرانسيسي محقق [[جوزف ڊي گين]] پهريون ڀيرو يورپي هونن ۽ قديم [[شيونگنو]] قوم جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپي جو نظريو پيش ڪيو. شيونگنو ٽين صدي قبل مسيح کان وٺي پهرين صدي عيسويءَ تائين [[منگوليا]] ۽ اتر [[چين]] جي علائقن ۾ طاقتور رهيا.{{sfn|de la Vaissière|2015|pp=175–180}} [[هان گهراڻو|هان سلطنت]] سان جنگين کان پوءِ شيونگنو جي ڪجهه گروهن جي اولهه طرف لڏپلاڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. ان بنياد تي ڪجهه محقق هونن ۽ شيونگنو ۾ ثقافتي يا نسلي تسلسل جو نظريو پيش ڪن ٿا.{{sfn|Wright|2011|p=60}} اوٽو مينچن-هيلفن قديم لکتن سان گڏ آثارِ قديمه جي ثبوتن کي اهميت ڏني ۽ ٻنهي قومن جي سڌي سڃاڻپ بابت احتياط ڪرڻ تي زور ڏنو.{{sfn|de la Vaissière|2015|p=175}} والٽر پول موجب يوريشيا جي وڏن خانه بدوش اتحادَن کي هڪجهڙي نسل جا ماڻهو سمجهڻ درست ناهي؛ مختلف گروهه سياسي وقار، زندگيءَ جي طرز يا ٻاهرين ماڻهن جي ڏنل نالن سبب ساڳي سڃاڻپ اختيار ڪري سگهندا هئا. تنهنڪري شيونگنو، هفتالين ۽ اٽيلا جي هونن کي لازمي طور هڪ ئي قوم قرار ڏيڻ مناسب ناهي.{{sfn|Pohl|1999|pp=501–502}} جديد تحقيق ۾ هن مسئلي تي اتفاق ناهي. [[ايتيئن ڊي لا ويسييئر]] قديم چيني ۽ هندستاني ذريعن ۾ شيونگنو ۽ هون جي نالن جي باهمي استعمال کي اهم سمجهي ٿو، جڏهن ته [[هيون جن ڪِم]] هون کي رڳو نسلي نالي بدران سياسي سڃاڻپ پڻ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Ball|2021|p=174}}{{sfn|de la Vaissière|2015|pp=178–183}}{{sfn|Kim|2015|pp=39–53}} === ايراني هون ۽ هندستان جا هونا === {{Main|ايراني هون|هفتالي|هونا قوم}} وچ ايشيا ۽ هندستان جي تاريخي ذريعن ۾ [[خيوني]]، [[ڪيداري]]، [[هفتالي]] ۽ [[هونا قوم|هونا]] جهڙن گروهن لاءِ پڻ هون سان ملندڙ نالا استعمال ٿيا آهن. انهن سڀني گروهن کي اٽيلا جي يورپي هونن جو سڌو نسل قرار ڏيڻ بابت علمي اتفاق موجود ناهي.{{sfn|Pohl|1999|p=501}}{{sfn|Sinor|1990|p=200}} == جسماني صورت ۽ جينياتي تحقيق == === قديم بيان === رومي ۽ گوٿي ليکڪن هونن جي جسماني صورت بابت ڪيتريون وضاحتون ڏنيون، جن مان ڪجهه ۾ مخالفانه مبالغو موجود آهي. جورڊينس کين ننڍي قد، سانوري رنگ ۽ گول مٿن وارا ماڻهو ڄاڻايو، جڏهن ته ٻين ليکڪن ننڍين اکين ۽ چپٽين نڪن جو ذڪر ڪيو.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=362–363}} رومي سفير [[پريسڪس]] اٽيلا کي ننڍي قد، ويڪري ڇاتي، وڏي مٿي، ننڍين اکين، هلڪي ڏاڙهي ۽ سانوري رنگ وارو شخص بيان ڪيو.{{sfn|Sinor|1997|p=336}} جديد محققن جي راءِ آهي ته هونن جي آبادي نسلي ۽ جسماني لحاظ کان متنوع هئي. مختلف قبيلن جي شموليت سبب سندن سمورن ماڻهن کي هڪ ئي جسماني صورت سان سڃاڻڻ درست ناهي.{{sfn|Kim|2015|p=7}}{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=364–367}} === جينياتي تحقيق === خانه بدوش سماجن جي جينياتي تاريخ سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ لڏپلاڻ ۽ مختلف آبادين سان شادين جو سلسلو جاري رهندو هو.{{sfn|Kradin|2018}} 2018ع جي هڪ تحقيق ۾ [[تيان شان]] جبلن جي علائقي مان ملندڙ قديم ماڻهن جي جينياتي مواد ۾ اوڀر ايشيائي ۽ اولهه يوريشيائي آباديءَ جي گڏيل نشانين جي نشاندهي ڪئي وئي. محققن ان کي شيونگنو ۽ [[ساڪا]] آبادين جي تاريخي رابطن سان ڳنڍيو.{{sfn|Damgaard et al.|2018|pp=369–371}} 2022ع ۾ شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[ڪارپيٿين حوض]] جي هون دور جي ڪجهه ماڻهن جي جينياتي بناوت ۾ قديم اتر اوڀر ايشيائي، منگوليائي ۽ يورپي لاڳاپا مليا. اهي نتيجا هون دور جي آباديءَ ۾ تنوع ڏيکارين ٿا، پر سڀني هونن جي هڪڙي اصل نسل بابت قطعي ثبوت نٿا ڏين.{{sfn|Maróti et al.|2022}}{{sfn|Gnecchi-Ruscone et al.|2022}}{{sfn|Saag|Staniuk|2022}} == تاريخ == {{Main|هونن جي تاريخ}} === يورپ ۾ آمد ۽ شروعاتي فتحون === [[File:Hunnenwanderung.png|thumb|هونن جي اولهه طرف لڏپلاڻ جو هڪ تجويز ڪيل رستو.]] چوٿين صديءَ ۾ هونن جي تاريخ مڪمل طور واضح ناهي، ڇاڪاڻ ته انهن پنهنجي ٻوليءَ ۾ لکيل تاريخي رڪارڊ تمام گهٽ ڇڏيو. رومي ذريعن ۾ سندن ذڪر خاص طور 376ع ۾ ان وقت نمايان ٿيو، جڏهن هونن جي دٻاءَ سبب ڪيترائي گوٿ [[ڊينيوب ندي]] پار ڪري رومي سلطنت ۾ پناهه وٺڻ لڳا.{{sfn|Kulikowski|2019|p=77}}{{sfn|Heather|2005|pp=153–154}} هونن پهريائين الانن، پوءِ اوڀر گوٿن يعني گريوٿنگي ۽ اولهه گوٿن يعني ٿروينگي جي ڪيترن گروهن کي شڪست ڏني.{{sfn|Heather|2005|pp=151–152}} 395ع ۾ هونن اوڀر رومي سلطنت خلاف وڏو حملو ڪيو. هنن [[ٿريس]]، [[آرمينيا]]، [[ڪپاڊوشيا]] ۽ [[شام]] جي ڪجهه علائقن ۾ فوجي ڪارروايون ڪيون ۽ [[انطاڪيه]] کي خطري ۾ وڌو. ساڳئي زماني ۾ هونن [[ساساني سلطنت]] تي پڻ حملو ڪيو، پر شروعاتي ڪاميابين کان پوءِ ساساني جوابي حملي ۾ شڪست کاڌائون.{{sfn|Sinor|1990|p=184}} === اولڊين جو دور === [[اولڊين]] قديم ذريعن ۾ نالي سان سڃاتو ويندڙ شروعاتي هون حڪمرانن مان هڪ هو. هن گوٿ باغي [[گائيناس]] کي شڪست ڏني ۽ رومي سياست ۾ فوجي ڪردار ادا ڪيو. لڳ ڀڳ 408ع ۾ اولڊين ڊينيوب پار ڪري ٿريس تي حملو ڪيو، پر رومي سفارتڪاريءَ سندس ڪجهه سردارن کي پنهنجي پاسي ڪري ڇڏيو. نتيجي ۾ اولڊين واپس هليو ويو ۽ پوءِ تاريخي ذريعن مان غائب ٿي ويو.{{sfn|Thompson|1996|p=33}}{{sfn|Sinor|1990|p=185}} چوٿين ۽ پنجين صديءَ دوران هون جنگجو ڪڏهن اوڀر رومي، ڪڏهن اولهه رومي ۽ ڪڏهن گوٿ حڪمرانن جي فوجن ۾ ڀاڙي جي سپاهين طور پڻ ڪم ڪندا هئا. 433ع ۾ اولهه رومي سپهه سالار [[فلاويوس ايشيس]] [[پينونيا]] جا ڪجهه علائقا هونن حوالي ڪيا.{{sfn|Sinor|1990|pp=178–181}} === اٽيلا ۽ بليڊا جي گڏيل حڪمراني === 434ع کان [[اٽيلا]] ۽ سندس ڀاءُ [[بليڊا]] گڏجي هونن جي حڪمراني ڪرڻ لڳا. 435ع ۾ هنن اوڀر رومي سلطنت کي [[مارگس جو معاهدو]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت هونن کي واپاري سهولتون ۽ ساليانو خراج ملڻو هو.{{sfn|Thompson|1996|p=136}} 440ع ۾ معاهدي بابت تڪرار کان پوءِ هونن رومي قلعن ۽ شهرن تي حملا ڪيا. [[مارگس]]، [[سنگيڊونم]] ۽ [[ويميناڪيم]] کي سخت نقصان پهتو. 441ع ۾ عارضي صلح کان پوءِ جنگ ٻيهر شروع ٿي ۽ 443ع ۾ اوڀر رومي شهنشاهه [[ٿيوڊوسيوس ٻيون]] هونن سان نئون امن معاهدو ڪيو. 445ع ۾ بليڊا جي وفات کان پوءِ اٽيلا هونن جو اڪيلو حڪمران بڻجي ويو. === اٽيلا جي اڪيلي حڪمراني === 447ع ۾ اٽيلا [[بلقان]] ۽ ٿريس تي حملو ڪيو. 449ع جي ٺاهه تحت اوڀر رومين کي ساليانو 2,100 پائونڊ سون ڏيڻ تي راضي ٿيڻو پيو. اولهه رومي شهنشاهه [[ويلنٽينيان ٽيون]] جي ڀيڻ [[هونوريا]] اٽيلا کان مدد گهري، جنهن کان پوءِ اٽيلا هن سان شاديءَ ۽ اولهه رومي سلطنت جي اڌ حصي کي ڏاج طور حاصل ڪرڻ جي دعويٰ ڪئي.{{sfn|Halsall|2007|pp=251–252}} 451ع ۾ اٽيلا جي فوج [[گال]] ۾ داخل ٿي. هن [[ميٽز]] تي حملو ڪيو ۽ [[اورليان]] جو گهيرو ڪيو. رومي سپهه سالار [[فلاويوس ايشيس]] ۽ وزيگوٿن جي گڏيل فوج هونن سان [[ڪاٽالؤن جي ميدانن جي جنگ]] وڙهي. هن جنگ جو نتيجو تاريخدانن جي تشريح ۾ مختلف آهي، پر اٽيلا گال مان واپس موٽي ويو. 452ع ۾ اٽيلا اتر اٽليءَ تي حملو ڪيو ۽ ڪيترن شهرن کي تباهه ڪيو. [[پوپ ليو پهريون]] سميت رومي نمائندن سان ملاقات کان پوءِ اٽيلا اٽليءَ مان واپس هليو ويو. 453ع ۾ اٽيلا پنهنجي شاديءَ واري رات رت وهڻ سبب وفات ڪئي.{{sfn|Schütte|1921|pp=296, 306}} [[File:Leoattila-Raphael.jpg|thumb|[[رافائيل]] جي تصوير ''پوپ ليو اعظم ۽ اٽيلا جي ملاقات''، جنهن ۾ اٽيلا ۽ پوپ ليو پهريون ڏيکاريل آهن.]] === اٽيلا کان پوءِ هونن جو زوال === اٽيلا جي وفات کان پوءِ سندس پٽن ۽ تابع قبيلن ۾ اقتدار لاءِ ڇڪتاڻ شروع ٿي. [[گيپڊ]] بادشاهه [[اردارڪ]] جي اڳواڻيءَ ۾ جرمن قبيلن هونن جي اقتدار خلاف بغاوت ڪئي. لڳ ڀڳ 454ع ۾ [[نيڊائو جي جنگ]] ۾ هونن کي شڪست ملي ۽ اٽيلا جو پٽ [[ايلاڪ]] مارجي ويو. ان سان هونن جي يورپي سياسي بالادستيءَ کي وڏو ڌڪ لڳو.{{sfn|Heather|1996|p=124}} ان کان پوءِ [[اوغور]]، [[ساراغور]]، [[اونوغور]] ۽ [[سابير]] جهڙا نوان گروهه اوڀر يورپ ۾ وڌيڪ نمايان ٿيا. 463ع ۾ ساراغورن اڪاتزيري هونن کي شڪست ڏني.{{sfn|Kim|2013|p=123}} اٽيلا جو پٽ [[ڊينگيزخ]] 467ع ۾ رومي سلطنت تي حملو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس ڪاميابي نه ملي. 469ع ۾ هو ٿريس ۾ مارجي ويو.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=165–168}} ڊينگيزخ جي وفات کان پوءِ هونن جا ڪيترائي گروهه ٻين قومن، خاص طور [[بلغار]] قبيلن، ۾ ضم ٿي ويا. ڪجهه محققن موجب هونن جو سياسي ۽ ثقافتي تسلسل [[ڪوتريگور]] ۽ [[اوتيگور]] جهڙن گروهن ۾ جاري رهيو، پر اها راءِ پڻ بحث هيٺ آهي.{{sfn|Kim|2013|p=123}}{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|p=168}} == هون حڪمرانن جي فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;border:1px solid #b4c9d8;" |+ style="background:#245779;color:white;padding:10px;" | هونن جا اهم حڪمران ۽ سردار ! style="background:#dcebf5;" | حڪمران ! style="background:#dcebf5;" | اندازي موجب دور ! style="background:#dcebf5;" | تاريخي حيثيت |- | [[بالامبر]] | 370ع وارو ڏهاڪو | وجود ۽ حڪمرانيءَ بابت غير يقيني روايتون |- | ڪورسخ ۽ باسخ | لڳ ڀڳ 395ع | شروعاتي سردار |- | [[اولڊين]] | 400ع–409ع | رومي ذريعن ۾ ذڪر ٿيل حڪمران |- | [[چاراٽون]] | لڳ ڀڳ 412ع | هون سردار |- | [[آڪٽار]] ۽ [[روگلا]] | 420ع وارو ڏهاڪو | گڏيل يا لاڳاپيل حڪمراني |- | [[روگلا]] | 430ع–435ع | اٽيلا جو چاچو |- | [[اٽيلا]] ۽ [[بليڊا]] | 434ع–445ع | گڏيل حڪمران |- | [[اٽيلا]] | 445ع–453ع | هونن جو مشهور ترين بادشاهه |- | [[ڊينگيزخ]] ۽ [[ارناڪ]] | 453ع–469ع | اٽيلا جا پٽ |- | [[ارناڪ]] | 469ع کان پوءِ | هونن جي ڪجهه باقي گروهن سان منسوب |} == هونن جي سلطنت ۽ سياسي انتظام == === حڪومتي ڍانچو === هونن جي حڪومتي تنظيم بابت محققن ۾ اختلاف آهن. [[پيٽر هيٿر]] موجب شروعات ۾ هون هڪ غير مرڪزي قبيلائي اتحاد هئا، جنهن ۾ مختلف سردار آزاد حيثيت رکندا هئا. بعد ۾ رومي سلطنت سان مسلسل جنگين سندن اقتدار کي وڌيڪ منظم بڻايو.{{sfn|Heather|1995|p=11}}{{sfn|Heather|2005|p=325}} [[ڊينس سينور]] ۽ [[اي. اي. ٿامپسن]] موجب هونن ۾ مستقل بادشاهت جو تصور يورپ ۾ اچڻ کان پوءِ وڌيڪ نمايان ٿيو.{{sfn|Sinor|1990|p=181}}{{sfn|Thompson|1996|pp=67–68}} [[پيٽر گولڊن]] هونن جي سياسي نظام کي مڪمل رياستي سلطنت بدران هڪ قبيلائي ڪنفيڊريشن قرار ڏنو، جڏهن ته هيون جن ڪِم ان کي نسبتاً وڌيڪ منظم ۽ مرڪزي نظام سمجهي ٿو.{{sfn|Golden|1992|pp=90–92}}{{sfn|Kim|2015|pp=81–89}} [[اميانس مارسلينس]] موجب هونن جا فيصلا ڪڏهن گهوڙن تي ويٺل سردارن جي گڏجاڻين ۾ ٿيندا هئا. پريسڪس اٽيلا جي انتظام ۾ ''لوگاڊيس'' (''logades'') نالي بااثر ماڻهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن جي ذميوارين ۽ درجن بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهن.{{sfn|Golden|1992|p=88}}{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=192–195}} === سلطنت جون سرحدون === [[File:Huns450.png|thumb|لڳ ڀڳ 450ع ۾ هونن جي سياسي اثر هيٺ علائقن جو اندازي موجب نقشو.]] هونن جي سياسي اقتدار جي حقيقي حدن بابت پڪ سان چوڻ ڏکيو آهي. عام طور سندن اثر کي [[رائن ندي]] تائين ۽ ممڪن طور اتر ۾ [[بالٽڪ سمنڊ]] جي ويجهو علائقن تائين تصور ڪيو ويو آهي، پر انهن سڀني علائقن تي سڌي انتظامي حڪمراني ثابت ناهي.{{sfn|Kelly|2015|pp=196–197}} 390ع واري ڏهاڪي ۾ هونن جو وڏو حصو [[وولگا ندي|وولگا]] ۽ [[ڊان ندي|ڊان]] جي علائقن ۾ رهيو هوندو. 420ع واري ڏهاڪي تائين سندن سياسي مرڪز [[هنگريءَ جو وڏو ميدان]] بڻجي ويو.{{sfn|Kelly|2015|pp=195–203}} اوٽو مينچن-هيلفن ۽ پيٽر گولڊن جهڙن محققن هونن جي سلطنت جي وسيع حدن بابت روايتي بيانن ۾ مبالغي جو امڪان ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Golden|1992|p=91}} === تابع قومون === هونن جي سياسي اتحاد ۾ گوٿ، گيپڊ، الان، سارماتي، هيرول، روگي، سوئيبي ۽ اسڪيري سميت ڪيترائي گروهه شامل هئا. انهن مان ڪيترن وٽ پنهنجا سردار يا بادشاهه موجود رهيا، جيڪي هون حڪمرانن جي بالادستي قبول ڪندا هئا.{{sfn|Heather|2015|pp=221–225}}{{sfn|Pohl|1999|p=502}} == فوج ۽ جنگي حڪمت عمليون == هونن جي جنگي طاقت جو بنيادي عنصر تيز رفتار [[گهوڙي سواري]] ۽ گهوڙي تان [[تيراندازي]] هو. اميانس مارسلينس موجب هون جنگجو اوچتو ننڍن دستن ۾ ورهائجي حملو ڪندا، تير وسائيندا ۽ پوءِ دشمن کي بي ترتيب ڪري ٻيهر حملو ڪندا هئا.{{sfn|Ammianus|1939|p=385}} هونن جي جنگي حڪمت عمليءَ ۾ ڪوڙي پسپائي، اوچتا حملا، دشمن جي رسد کي نقصان پهچائڻ ۽ موقعي مطابق جنگ کان پاسو ڪرڻ شامل هئا.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|p=203}}{{sfn|Kelly|2015|p=204}} هونن هر جنگ ۾ ڪاميابي حاصل نه ڪئي. 439ع ۾ [[تولوز جي جنگ]] ۾ کين شڪست ملي، 447ع ۾ [[اوتوس جي جنگ]] ۾ سخت مقابلو ٿيو ۽ 454ع جي نيڊائو واري جنگ سندن سياسي اقتدار لاءِ فيصلائتي ثابت ٿي.{{sfn|Kelly|2015|p=205}} هونن جي فوج ۾ تابع جرمن ۽ ايراني قبيلن جا جنگجو پڻ وڏي تعداد ۾ شامل هئا. اٽيلا جي دور ۾ هونن گهيرو ڪندڙ جنگي اوزار استعمال ڪرڻ پڻ سکيا، جنهن سان هو رومي قلعن ۽ شهرن تي حملا ڪري سگهيا.{{sfn|Heather|2005|pp=301–303}} == زندگي ۽ معيشت == === خانه بدوش مالداري === هونن جي معيشت جو بنياد چوپائي مال جي پالنا هو. اهي موسمي چراگاهن جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪندا هئا. سندن جانورن ۾ گهوڙا، ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون شامل هيون. ڪجهه علائقن ۾ ٻن ڪُٻن وارا اُٺ پالڻ جو امڪان پڻ ظاهر ڪيو ويو آهي.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=169–179}}{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=172–174}} قديم ذريعن موجب هون گوشت، کير ۽ کير مان ٺهيل خوراڪ استعمال ڪندا هئا. محققن موجب رڍن جو گوشت، گهوڙي جو گوشت، پنير ۽ [[قمز]] سندن خوراڪ جو حصو ٿي سگهندا هئا.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=171–220}} قديم رومي ليکڪن هونن کي زراعت کان پري قوم طور بيان ڪيو، پر جديد تحقيق موجب هونن جي سياسي اتحاد ۾ آباد زرعي آباديون پڻ شامل هيون. هيون جن ڪِم سندن معيشت کي زرعي ۽ مالداريءَ تي ٻڌل گڏيل نظام قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thompson|1996|pp=47–48}}{{sfn|Kim|2015|p=4}} === گهوڙا ۽ آمدرفت === گهوڙو هونن جي فوجي، سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ مرڪزي اهميت رکندو هو. اميانس موجب هون گهڻو وقت گهوڙن تي گذاريندا هئا.{{sfn|Ammianus|1939|pp=384–385}} گهوڙن کان سواءِ هو گاڏيون پڻ استعمال ڪندا هئا، جن ۾ خيما، مال، عورتون، ٻار ۽ بزرگ سفر ڪندا هئا.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=214–220}} === رومين سان واپار ۽ خراج === هونن کي رومي سلطنت مان سون، مال ۽ ٻيون قيمتي شيون خراج، فوجي خدمت، واپار ۽ حملن ذريعي ملنديون هيون.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=182–185}} ڊينس سينور موجب اٽيلا جي دور ۾ هونن جي معيشت رومي خراج ۽ لٽ مار تي گهڻي حد تائين ڀاڙڻ لڳي.{{sfn|Sinor|1990|p=205}} هونن جنگي قيدين کي تاوان عيوض آزاد ڪرڻ يا غلامن طور وڪڻڻ جو عمل پڻ اختيار ڪيو. ڪجهه غلام گهريلو خدمت، مالداري، انتظامي ڪم ۽ جنگي خدمتن ۾ استعمال ٿيندا هئا.{{sfn|Lenski|2015|pp=239–240}} رومين سان واپار ۾ گهوڙا، کلون، گوشت ۽ غلامن جي بدلي اناج، ڪپڙو، هٿيار ۽ آسائش جون شيون حاصل ٿينديون هيون. واپار جي حقيقي پيماني بابت ٿامپسن ۽ مينچن-هيلفن جي راءِ مختلف هئي.{{sfn|Thompson|1996|pp=189–194}}{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=185–189}} === ريشم جي رستي سان لاڳاپا === ڪرسٽوفر ايٽوڊ اهو نظريو پيش ڪيو ته هونن جي اولهه طرف وڌڻ جو هڪ مقصد [[سوغدي]] واپارين لاءِ [[ڪارو سمنڊ]] تائين واپاري رستو حاصل ڪرڻ پڻ ٿي سگهي ٿو. هيءَ هڪ تحقيقي تشريح آهي، ثابت ٿيل بنيادي سبب نه آهي.{{sfn|Atwood|2012|p=48}} == سماج ۽ ثقافت == === کوپڙيءَ جي مصنوعي شڪل بدلائڻ === [[File:Hun period hungary 5th cAD distorted skull IMG 1163.JPG|thumb|هنگريءَ مان مليل هون دور جي هڪ شخص جي مصنوعي طور ڊگهي ڪيل کوپڙي.]] هون دور جي ڪجهه قبرن مان اهڙيون کوپڙيون مليون آهن، جن کي ننڍپڻ ۾ ٻڌي مصنوعي طور ڊگهو ڪيو ويو هو. هيءَ رسم هونن جي اچڻ کان اڳ به يوريشيا جي ڪجهه علائقن ۾ موجود هئي، پر پنجين صديءَ ۾ [[ڪارپيٿين حوض]] ۾ وڌيڪ عام ٿي.{{sfn|Hakenbeck|2018}}{{sfn|Mayall|Pilbrow|Bitadze|2017|p=3}} ڪجهه محقق ان کي سماجي مرتبي ۽ اشرافيه جي سڃاڻپ سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته ٻيا ان کي خانداني يا گروهي سڃاڻپ جي علامت سمجهن ٿا.{{sfn|Kim|2015|p=164}}{{sfn|Hakenbeck|2018}} === ٻوليون === {{Main|هوني ٻولي}} هونن جي سياسي اتحاد ۾ مختلف ٻوليون ڳالهايون وينديون هيون. پريسڪس موجب اٽيلا جي درٻار ۾ هوني، گوٿڪ ۽ لاطيني ٻولين جو استعمال ٿيندو هو. ڪجهه تابع ماڻهن يوناني پڻ ڳالهائي سگهندا هئا.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=377–382}} هوني ٻوليءَ جا تمام ٿورا لفظ محفوظ رهيا آهن، تنهنڪري ان جي لساني خاندان بابت اتفاق موجود ناهي. محققن ان کي ترڪي، منگوليائي، اوڀر ايراني ۽ ينيسيائي ٻولين سان ڳنڍڻ جون تجويزون ڏنيون آهن، پر موجود ثبوت ڪنهن هڪ راءِ کي قطعي ثابت نٿا ڪن.{{sfn|Ball|2021|p=170}}{{sfn|Golden|1992|pp=88–89}}{{sfn|Vajda|2013|pp=4, 14, 48}} === شاديون ۽ عورتن جو ڪردار === هونن جي اشرافيه ۾ هڪ کان وڌيڪ شاديون ڪرڻ جو رواج موجود هو، جڏهن ته عام ماڻهن ۾ هڪ زال وارو خاندان وڌيڪ عام ٿي سگهيو ٿي.{{sfn|Thompson|1996|p=187}}{{sfn|Maenchen-Helfen|1959|pp=233–234}} پريسڪس جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هون عورتون سماجي زندگيءَ ۾ حصو وٺنديون هيون. هن اٽيلا جي وزير [[اونيگيسيوس]] جي زال ۽ اٽيلا جي زال [[ڪريڪا]] جي درٻاري زندگيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. بليڊا جي بيوهه پڻ هڪ ڳوٺ جي انتظام سان لاڳاپيل هئي.{{sfn|Thompson|1996|pp=185–187}} === مذهب === هونن جي قديم مذهب بابت ڄاڻ محدود آهي. رومي ليکڪ اميانس انهن کي مذهب کان خالي قوم طور بيان ڪيو، جڏهن ته مسيحي ليکڪن کين غير مسيحي مذهبي روايتن جا پيروڪار قرار ڏنو.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=259–262}} جورڊينس موجب اٽيلا هڪ قديم تلوار کي جنگ جي ديوتا جي علامت سمجهندو هو. ڪجهه محققن هن روايت کي چراگاهي قومن ۾ جنگي علامتن جي پوڄا سان ڳنڍيو، پر ان جي تاريخي حيثيت بابت اختلاف آهن.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=278–280}}{{sfn|Sinor|2005|p=4229}} هونن ۾ قسمت ٻڌائڻ ۽ اڳڪٿي ڪرڻ جا ڪجهه عمل بيان ڪيا ويا آهن. ممڪن آهي ته انهن وٽ [[شامانيت|شامان]] جهڙا مذهبي ماڻهو پڻ موجود هجن، پر سندن تنظيم بابت سڌا ثبوت محدود آهن.{{sfn|Sinor|2005|p=4228}} ڪجهه محققن هونن کي آسماني ديوتا [[تينگري]] جي پوڄا سان ڳنڍيو آهي. قفقاز جي هونن بابت ستين صديءَ جي روايتن ۾ تينگري، وڻن، باهه، پاڻي ۽ ٻين قدرتي شين سان لاڳاپيل مذهبي رسمن جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Man|2005|pp=61–62}}{{sfn|Sinor|2005|p=4228}} هونن جي ڪجهه گروهن [[عيسائيت]] پڻ قبول ڪئي. قفقاز ۾ مذهبي تبليغ ۽ هون سردار [[الپ ايلتيبر]] جي عيسائيت قبول ڪرڻ جو ذڪر تاريخي ذريعن ۾ موجود آهي.{{sfn|Sinor|2005|p=4229}} === تدفين جون رسمون === جورڊينس موجب اٽيلا جي وفات کان پوءِ هونن وار ڪٽيا، منهن تي زخم ڪيا ۽ سندس ياد ۾ سوڳ جا گيت ڳايا. سندس تابوت قيمتي ڌاتن سان سينگاريو ويو ۽ ڳجهي هنڌ دفن ڪيو ويو. قبر کوٽيندڙ غلامن کي مارڻ واري روايت پڻ بيان ڪئي وئي آهي، پر ان جي آزاد تصديق محدود آهي.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=274–278}} هون دور جي قبرن مان هٿيار، زيور، جانورن جا هڏا ۽ ساڙيل شين جا آثار مليا آهن. تنهن هوندي به هونن جي قبرن کي ٻين ساڳئي دور جي قومن جي قبرن کان يقيني طور ڌار ڪرڻ ڏکيو آهي.{{sfn|Heather|2005|pp=330–332}}{{sfn|Anke|2010|pp=519–521}} == مادي ثقافت ۽ آثارِ قديمه == === ڌاتوءَ جون ديڳون === [[File:Klosz Gyorgy hun.jpg|thumb|هون دور سان منسوب ڌاتوءَ جي هڪ ديڳ.]] هونن سان منسوب آثارن ۾ وڏيون ڌاتوءَ جون ديڳون اهم آهن. انهن مان ڪجهه ٽامي ۽ ڪجهه ڪانسي مان ٺهيل آهن. اهڙيون ديڳون وچ ۽ اوڀر يورپ کان اولهه سائبيريا تائين مليون آهن.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=306–323}} محققن موجب اهي گوشت رڌڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون، پر پاڻيءَ جي ويجهو سندن ملڻ مان مذهبي رسمن ۾ استعمال جو امڪان پڻ ظاهر ڪيو ويو آهي.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=326–330}} === لباس === هونن جي لباس بابت رومي ذريعن ۾ مختصر ۽ ڪڏهن تعصب تي ٻڌل بيان ملن ٿا. ممڪن آهي ته هو ڊگها ڪرتا، پاجاما، چمڙي جا بوٽ ۽ اون يا کلن جا ڪپڙا پائيندا هئا. ڪجهه اعليٰ طبقي جا ماڻهو ريشمي لباس پڻ استعمال ڪندا هئا.{{sfn|von Rummel|2007|pp=115–119}} === زيور ۽ فن === [[File:Hunnish - Fibula - Walters 57558.jpg|thumb|هون دور سان منسوب سينگاريل فبولا، [[والٽرز آرٽ ميوزيم]].]] هون دور سان منسوب زيورن ۽ هٿيارن تي رنگين پٿرن، سون ۽ ''ڪلوازوني'' (cloisonné) طرز جي سينگار جا مثال ملن ٿا. ڪجهه محققن موجب هن فن ۾ مقامي يورپي ڪاريگرن جو پڻ اهم ڪردار هو.{{sfn|Kim|2015|p=170}}{{sfn|Ball|2021|p=196}} هون عورتن جي قبرن مان سون جا مٿي جا زيور، هار، ڪنگڻ ۽ ننڍا آئينه مليا آهن. مردن جي قبرن مان ڪنن جا زيور ۽ ڳچيءَ جا ڌاتي حلقا پڻ مليا آهن.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=297–357}}{{sfn|Anke|2010|p=516}} === خيما ۽ رهائش === هونن جي شروعاتي زندگيءَ ۾ خيمن ۽ گاڏين کي وڏي اهميت حاصل هئي. اميانس سندن مستقل عمارتن جي گهٽتائيءَ جو ذڪر ڪيو، جڏهن ته پريسڪس پنجين صديءَ ۾ هونن جي ڪاٺ جي گهرن بابت پڻ لکيو.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=178–180}} == هٿيار ۽ جنگي سامان == === ڪمان ۽ تير === هونن جو اهم هٿيار مضبوط مرڪب يا موٽيل ڪمان (''composite reflex bow'') هو. اهڙي ڪمان ڪاٺ، جانورن جي سڱن يا هڏن ۽ نسُن مان ٺاهي ويندي هئي. ان جي ڊيگهه عام طور لڳ ڀڳ 120 کان 150 سينٽي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.{{sfn|Kazanski|2018|p=408}}{{sfn|Rodzińska-Nowak|2020|pp=383–384}} هون دور جي ڪجهه قبرن مان سون سان سينگاريل رسمي ڪمانن جا آثار پڻ مليا آهن.{{sfn|Kim|2013|p=203}} === گهوڙي سواريءَ جو سامان === هونن سان منسوب قبرن مان زين، لگام ۽ چهبڪن جا حصا مليا آهن. ماضيءَ ۾ هونن کي يورپ ۾ ڪاٺ جي زين ۽ رڪاب متعارف ڪرائڻ جو ذميوار سمجهيو ويندو هو، پر هون دور جي قبرن مان رڪابن جا پڪا ثبوت نه ملڻ سبب اها دعويٰ غير يقيني آهي.{{sfn|Symonenko|2017}}{{sfn|Kazanski|2013|pp=513–514}} === زرھ ۽ ٻيا هٿيار === هون جنگجو تلوارون، خنجر، ڊگها ڀالا ۽ ڪجهه حالتن ۾ زرھ استعمال ڪندا هئا. سندن دور سان منسوب هٿيارن ۾ ڊگهي ''اسپاٿا'' تلوار، ''سيڪس'' ۽ سينگاريل ميان شامل آهن.{{sfn|Rodzińska-Nowak|2020|pp=379–396}} رومي ذريعن ۾ هونن طرفان دشمن کي پڪڙڻ لاءِ ڦنديدار رسن جي استعمال جو ذڪر پڻ ملي ٿو.{{sfn|Heather|2005|p=157}} == هندستان ۾ سفيد هون == {{Main|هفتالي|هونا قوم|تورمان|مهرڪول}} يورپي هونن کان علاوه وچ ايشيا ۽ هندستان جي تاريخ ۾ '''سفيد هون''' (White Huns) يا [[هونا قوم|هونا]] جي نالي سان سڃاتل گروهن جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انهن جو اٽيلا جي يورپي هونن سان سڌو نسلي يا سياسي لاڳاپو قطعي طور ثابت ٿيل ناهي.{{sfn|Pohl|1999|pp=501–502}} روميش چندر دت پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' (1908ع) ۾ سفيد هونن کي انهيءَ قوم سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي، جنهن اٽيلا جي اڳواڻيءَ ۾ ايشيا ۽ يورپ ۾ وڏي اٿل پٿل پيدا ڪئي هئي. هيءَ ويهين صديءَ جي شروعات واري تاريخي تشريح آهي، نه ته جديد تحقيق جو متفقه نتيجو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=28 |language=en }}</ref> دت موجب هندستان ۾ سفيد هونن [[تورمان]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 466ع ۾ [[گپتا سلطنت]] جي حڪمران کان [[مالوا]] جو علائقو فتح ڪيو. سندس بيان موجب تورمان جي پٽ [[مهرڪول]] ڇهين صدي عيسويءَ ۾ گپتا سلطنت جي تباهيءَ کي مڪمل ڪيو. دت وڌيڪ لکي ٿو ته پرڏيهي حملن جو سلسلو آخرڪار عظيم [[وڪرمادتيه]] روڪيو.<ref name="Dutt1908"/> انهن بيانن ۾ ڄاڻايل تاريخن ۽ واقعن جي ترتيب کي دت جي اصل متن سان منسوب سمجهڻ گهرجي. خاص طور 466ع ۾ تورمان جي مالوا فتح ڪرڻ ۽ گپتا سلطنت جي زوال کي هڪ شخص سان منسوب ڪرڻ جديد تاريخ نگاريءَ ۾ متفقه وضاحتون ناهن. === اشوڪ اعظم کان وڪرمادتيه تائين هندستان جا پنج حڪمران گهراڻا === روميش چندر دت هندستان جي تاريخ سمجهڻ لاءِ [[اشوڪ اعظم]] کان [[وڪرمادتيه]] تائين پنجن اهم حڪمران گهراڻن کي ياد رکڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Dutt1908"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b4c9d8;" |+ style="background:#315f80;color:white;padding:9px;" | دت موجب هندستان جا پنج اهم حڪمران گهراڻا ! style="background:#dcebf5;" | نمبر ! style="background:#dcebf5;" | گهراڻو ! style="background:#dcebf5;" | انگريزي نالو |- | 1 | [[موريا گهراڻو]] | Mauryas |- | 2 | [[شونگا گهراڻو]] | Sungas |- | 3 | [[ڪنوا گهراڻو]] | Kanvas |- | 4 | [[آنڌرا گهراڻو]] | Andhras |- | 5 | [[گپتا گهراڻو]] | Guptas |} === اولهه هندستان تي حملو ڪندڙ پنج اهم قومون === دت پنهنجي تاريخي درجابنديءَ ۾ اولهه هندستان تي حملو ڪندڙ ۽ اتي حڪومت ڪندڙ پنجن اهم گروهن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Dutt1908"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b4c9d8;" |+ style="background:#6b4f82;color:white;padding:9px;" | دت موجب اولهه هندستان جون پنج اهم پرڏيهي حڪمران قومون ! style="background:#eee3f5;" | نمبر ! style="background:#eee3f5;" | قوم ! style="background:#eee3f5;" | انگريزي نالو |- | 1 | [[هند-يوناني]] | Indo-Greeks |- | 2 | [[هند-پارٿي]] | Indo-Parthians |- | 3 | [[ڪشان سلطنت|ڪشان]] | Kushans |- | 4 | [[شاهه بادشاهه]] | Shah Kings |- | 5 | [[هون قوم|هون]] | Huns |} == هونن جو تاريخي ورثو == === يورپ جي وڏي لڏپلاڻ === هونن جي اولهه طرف وڌڻ سان گوٿن ۽ ٻين قبيلن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ تيز ٿي. انهيءَ عمل [[قومَن جي وڏي لڏپلاڻ وارو دور|يورپ جي وڏي لڏپلاڻ واري دور]] ۽ [[اولهه رومي سلطنت]] جي ڪمزوريءَ ۾ حصو وڌو. بهرحال رومي سلطنت جي زوال جا سياسي، معاشي ۽ فوجي سبب پڻ هئا.{{sfnm|1a1=Sinor|1y=1990|1p=177|2a1=Heather|2y=1995|2p=16}} === عيسائي روايتن ۾ هون === [[File:Martyrdom of Saint Ursula, by Hans Memling.jpg|thumb|[[هانس ميملنگ]] جي تصوير ۾ سينٽ ارسولا جي شهادت؛ روايت موجب حملي آور هون هئا.]] وچئين دور جي عيسائي مذهبي روايتن ۾ هون ڪيترن بزرگن جي ڪهاڻين ۾ مخالف قوت طور ظاهر ٿين ٿا. [[پوپ ليو پهريون]] ۽ اٽيلا جي ملاقات بابت هڪ روايت ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته [[سينٽ پيٽر]] ۽ [[سينٽ پال]] جي روحاني مداخلت سبب اٽيلا روم تي حملو نه ڪيو.{{sfn|Eastman|2011|p=88}} [[سينٽ ارسولا]] جي روايت ۾ هونن کي ارسولا ۽ سندس ساٿين جي شهادت سان ڳنڍيو ويو آهي. اهي مذهبي روايتون تاريخي واقعن جي سڌي تصديق بدران وچئين دور جي عقيدن ۽ يادگيرين جو حصو آهن.{{sfn|Montgomery|2010|pp=16–17}} === جرمن رزميه ادب ۾ هون === [[File:Der Saalbrand Hundeshagenscher Kodex.jpeg|thumb|''نيبلونگن ليد'' جي هڪ قديم نسخي ۾ هونن سان لاڳاپيل رزميه منظر.]] هون ۽ اٽيلا [[جرمن رزميه ادب]] ۾ اهم ڪردار رکن ٿا. ''[[نيبلونگن ليد]]''، ''[[وولسنگا ساگا]]'' ۽ ''[[پوئٽڪ ايڊا]]'' جهڙن ادبي متنن ۾ هونن کي ڪڏهن دشمن ۽ ڪڏهن مددگار طور پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Haymes|Samples|1996|pp=8–14}} ''نيبلونگن'' جي روايتن ۾ هونن ۽ اٽيلا جو تعلق 437ع ۾ [[برگنڊي]] جي بادشاهت جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.{{sfn|Lienert|2015|pp=35–36}} === هنگرين سان منسوب نسلي لاڳاپو === {{Main|هنگري قوم جي ابتدائي تاريخ|سيڪيلي قوم جي اصليت}} [[File:MorThanFeastofAttila.jpg|thumb|هنگري مصور [[مور ٿان]] جي 1870ع واري تصوير ''اٽيلا جي دعوت''.]] وچئين دور جي هنگري روايتن ۾ [[هنگري قوم]] يا [[مجاري]] ماڻهن کي هونن جو اولاد قرار ڏنو ويو. [[سائمن آف ڪيزا]] پنهنجي ڪتاب ''Gesta Hunnorum et Hungarorum'' ۾ هونن ۽ هنگرين کي [[هونور ۽ ماگور]] نالي ٻن ڀائرن جو اولاد ڄاڻايو.{{sfn|Engel|2001|p=121}} جديد تاريخي ۽ لساني تحقيق ۾ هنگرين کي سڌي طرح اٽيلا جي هونن جو نسل قرار ڏيڻ عام طور قبول نٿو ڪيو وڃي. [[هنگري ٻولي]] جي تعلق کي [[يورالي ٻوليون|يورالي]] ٻولين جي خاندان سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جڏهن ته هنگرين جي تاريخي تشڪيل ۾ مختلف ترڪي ۽ ايراني گروهن جا اثر پڻ رهيا آهن.{{sfn|Szűcs|1999|p=xliv}}{{sfn|Lendvai|2003|pp=14–15}} [[سيڪيلي]] ماڻهن بابت پڻ هون نسل مان هجڻ جون روايتون موجود آهن، پر انهن جي تصديق لاءِ ڪافي تاريخي يا آثارِ قديمه جا ثبوت موجود ناهن.{{sfn|Borbély et al.|2023|p=2}} ان هوندي به هونن سان نسبت هنگريءَ جي قومي سڃاڻپ، لوڪ ادب ۽ ڪجهه سياسي تحريڪن ۾ اهم علامتي ڪردار ادا ڪندي رهي آهي.{{sfn|Akçalı|Korkut|2012|pp=601–602}} === جديد دور ۾ هونن جي تصوير === جديد يورپي ثقافت ۾ هونن کي ڪڏهن سخت جنگجو ۽ تباهي آڻيندڙ قوم طور پيش ڪيو ويو آهي. [[پهرين عالمي جنگ]] دوران اتحادي ملڪن جي پروپيگنڊا ۾ جرمن فوجين لاءِ ''هون'' جو لفظ توهين آميز معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Man|2005|pp=303–307}} [[نازي جرمني]] جي پروپيگنڊا ۾ پڻ هونن ۽ ٻين ايشيائي خانه بدوش قومن جا تاريخي استعارا استعمال ڪيا ويا، خاص طور اوڀر يورپ ۽ سوويت يونين جي ماڻهن کي نسلي طور گهٽ ڏيکارڻ لاءِ. اهڙن بيانن کي تاريخي حقيقت بدران نسلي تعصب ۽ جنگي پروپيگنڊا جي پس منظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref name="DerUntermensch">{{cite book |author=SS-Hauptamt |title=Der Untermensch |publisher=Nordland Verlag |location=Berlin |year=1942 |language=de }}</ref><ref name="Fritz2011">{{cite book |last=Fritz |first=Stephen G. |title=Ostkrieg: Hitler's War of Extermination in the East |publisher=University Press of Kentucky |year=2011 |pages=70–75 |isbn=9780813134161 }}</ref><ref name="Kallis2005">{{cite book |last=Kallis |first=Aristotle |title=Nazi Propaganda and the Second World War |publisher=Palgrave Macmillan |year=2005 |isbn=9781403992512 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[هونن جي اصليت]] * [[هونن جي تاريخ]] * [[هوني ٻولي]] * [[اٽيلا]] * [[شيونگنو]] * [[ايراني هون]] * [[هفتالي]] * [[هونا قوم]] * [[ڪشان سلطنت]] * [[قومَن جي وڏي لڏپلاڻ وارو دور]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Huns وڪيميڊيا ڪامنز تي هونن بابت تصويرون ۽ تاريخي آثار] [[زمرو:هون]] [[زمرو:هونن جي سلطنت]] [[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون قومون]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:خانه بدوش قومون]] [[زمرو:قديم تاريخ]] [[زمرو:قومَن جي وڏي لڏپلاڻ وارو دور]] df5nm8hk3ea6r86nv104jveq637bklw 424150 424149 2026-10-21T17:03:31Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[ھن]] کي [[ھون]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 424149 wikitext text/x-wiki {{Short description|چوٿين کان ڇهين صدي عيسويءَ تائين يوريشيا ۾ رهندڙ تاريخي خانه بدوش قوم}} {{Infobox former country | conventional_long_name = هون | common_name = هون | era = [[قديم تاريخ]]، [[قومَن جي وڏي لڏپلاڻ وارو دور]] | government_type = [[قبيلو|قبيلائي اتحاد]] ۽ [[ڪنفيڊريشن]] | event_pre = [[ڪئسپين سمنڊ]] جي اتر اولهه ۾ هونن جو ظهور | date_pre = 370ع کان اڳ | event_start = [[الان قوم|الانن]] ۽ [[گوٿ قوم|گوٿن]] جي علائقن تي قبضي جي شروعات | year_start = 370ع وارو ڏهاڪو | event_end = [[ڊينگيزخ]] جي وفات | year_end = 469 | image_map = Huns450.png | image_map_caption = لڳ ڀڳ 450ع ۾ [[اٽيلا]] جي دور ۾ هونن جي سياسي اثر هيٺ علائقن جو اندازي موجب نقشو | capital = اٽيلا جو شاهي درٻار (434ع–453ع) | common_languages = [[هوني ٻولي]]، [[گوٿڪ ٻولي]] ۽ مختلف قبيلائي ٻوليون | title_leader = بادشاهه يا سردار | leader1 = [[بالامبر]] (وجود غير يقيني) | year_leader1 = 370ع وارو ڏهاڪو؟ | leader2 = ڪورسخ ۽ باسخ | year_leader2 = لڳ ڀڳ 395ع | leader3 = [[اولڊين]] | year_leader3 = لڳ ڀڳ 400ع–409ع | leader4 = [[چاراٽون]] | year_leader4 = لڳ ڀڳ 412ع | leader5 = [[آڪٽار]] ۽ [[روگلا]] | year_leader5 = 420ع وارو ڏهاڪو–430ع | leader6 = [[روگلا]] | year_leader6 = 430ع–435ع | leader7 = [[اٽيلا]] ۽ [[بليڊا]] | year_leader7 = 435ع–445ع | leader8 = [[اٽيلا]] | year_leader8 = 445ع–453ع | leader9 = [[ڊينگيزخ]] ۽ [[ارناڪ]] | year_leader9 = 453ع–469ع | leader10 = [[ارناڪ]] | year_leader10 = 469ع کان پوءِ | event1 = اٽيلا ۽ بليڊا جي گڏيل حڪمراني | date_event1 = 434ع–435ع | event2 = بليڊا جي وفات ۽ اٽيلا جي اڪيلي حڪومت | date_event2 = 445ع | event3 = [[ڪاٽالؤن جي ميدانن جي جنگ]] | date_event3 = 451ع | event4 = اتر اٽليءَ تي حملو | date_event4 = 452ع | event5 = [[نيڊائو جي جنگ]] | date_event5 = لڳ ڀڳ 454ع | stat_year1 = 441ع | stat_area1 = 4000000 | p1 = الان قوم | p2 = گريوٿنگي | p3 = ٿروينگي | p4 = پينونيا | s1 = گيپڊ | s2 = روگيلينڊ | s3 = اوسٽروگوٿ بادشاهت | s4 = سوئيبي بادشاهت }} '''هون''' ({{lang-en|Huns}}) يوريشيا جي هڪ تاريخي [[خانه بدوش]] قوم ۽ قبيلائي اتحاد هو، جنهن جا ماڻهو چوٿين کان ڇهين صدي عيسويءَ دوران [[وچ ايشيا]]، [[قفقاز|ڪوهه قاف]] ۽ [[اوڀر يورپ]] ۾ سرگرم رهيا. يورپي تاريخي روايتن موجب هون پهريائين [[وولگا ندي]] جي اوڀر طرف، قديم [[سيٿيا]] جي علائقن ۾ رهندا هئا. لڳ ڀڳ 370ع ۾ انهن جي اولهه طرف پيشقدميءَ [[گوٿ قوم|گوٿن]] ۽ [[الان قوم|الانن]] جي لڏپلاڻ تي گهرو اثر وڌو.{{sfn|de la Vaissière|2015|p=177}}{{sfn|Sinor|1990|p=180}} پنجين صديءَ جي شروعات تائين هونن [[رومي سلطنت]] جي ڊينيوب سرحد ڀرسان هڪ وسيع، پر ٿوري عرصي تائين قائم رهندڙ سياسي اتحاد قائم ڪيو. هونن جي اقتدار هيٺ يا انهن جي دٻاءَ سبب گوٿن، الانن، [[وينڊل قوم|وينڊلن]]، [[گيپڊ قوم|گيپڊن]]، هيرولن، سوئيبين، اسڪيرين ۽ روگين سميت ڪيترين قومن يورپ جي مختلف حصن ۾ نيون بادشاهتون قائم ڪيون. هونن جو سڀ کان مشهور حڪمران '''[[اٽيلا]]''' هو، جنهن جي دور ۾ هونن جي فوج [[اوڀر رومي سلطنت]] تي ڪيترائي حملا ڪيا. 451ع ۾ اٽيلا [[گال]] تي حملو ڪيو، جتي رومي ۽ [[وزيگوٿ]] فوجن سان سندس مقابلو [[ڪاٽالؤن جي ميدانن جي جنگ]] ۾ ٿيو. 452ع ۾ هونن اتر [[اٽلي]] تي حملو ڪيو. 453ع ۾ اٽيلا جي وفات کان پوءِ هونن جو سياسي اتحاد ڪمزور ٿيڻ لڳو، ۽ لڳ ڀڳ 454ع جي [[نيڊائو جي جنگ]] کان پوءِ سندن ڪيترائي تابع قبيلا آزاد ٿي ويا.{{sfn|Sinor|1990|p=178}} هونن جي اصليت، ٻولي ۽ نسلي لاڳاپن بابت اڃا تائين مڪمل علمي اتفاق موجود ناهي. انهن کي قديم [[شيونگنو]] سان ڳنڍڻ جو نظريو مشهور آهي، پر اهو بحث هيٺ آهي. هونن جي مادي ثقافت بابت ڄاڻ پڻ محدود آهي؛ البت گهوڙي سواري، تيراندازي، چوپائي مال جي پالنا، ڌاتن جي ديڳن ۽ ڪن هنڌن تي کوپڙيءَ جي مصنوعي شڪل بدلائڻ جا آثار سندن دور سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا.{{sfn|de la Vaissière|2015|pp=175–180}}{{sfn|Kim|2015|pp=164–170}} == نالو ۽ لفظي بڻ == هون قوم جو نالو قديم يوناني لکتن ۾ ''Οὖννοι'' (Ounnoi) ۽ لاطيني ذريعن ۾ ''Hunni'' يا ''Chuni'' جي صورت ۾ ملي ٿو. جان ملالاس وٽ ''Οὖννα'' (Ounna) صورت پڻ ڄاڻايل آهي.{{sfnm|1a1=Doerfer|1y=1973|1p=8|2a1=Werner|2y=1967|2p=528}}{{sfn|Atwood|2012|p=31}} قديم ليکڪن هونن لاءِ ڪڏهن [[مساجيٽائي]]، [[سيٿيا|سيٿي]] ۽ [[ڪيميري]] جهڙن پراڻن خانه بدوش قومن جا نالا پڻ استعمال ڪيا. ان ڪري تاريخي ذريعن ۾ هر اهڙو نالو لازمي طور هون قوم جي سڌي سڃاڻپ نٿو ڏئي.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=4–9}} لفظ ''هون'' جي اشتقاق بابت مختلف نظريا پيش ڪيا ويا آهن. ڪن محققن ان کي ترڪي ٻولين جي لفظن ''ön''، ''qun''، ''kün'' ۽ ''hün'' سان ڳنڍيو آهي، جڏهن ته اوٽو مينچن-هيلفن انهن تشريحن کي غير يقيني قرار ڏئي ايراني ٻولين جي لفظن سان لاڳاپي جو امڪان ظاهر ڪيو. ٻين عالمن توخاري ٻولين ۽ قديم ايراني اصطلاحن مان پڻ ان جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي.{{sfn|Maenchen-Helfen|1959|pp=236–238}}{{sfn|Werner|1967|p=555}} ڪرسٽوفر ايٽوڊ موجب اهو نالو شايد [[منگوليا]] جي [[اونگي ندي]] جي نالي سان لاڳاپيل هجي ۽ شروعات ۾ نسلي نالي بدران ڪنهن حڪمران گهراڻي جي سڃاڻپ هجي. هيءَ به هڪ تحقيقي تجويز آهي، قطعي نتيجو نه آهي.{{sfn|Atwood|2015|pp=45–47}} == اصليت == {{Main|هونن جي اصليت}} [[File:Eurasian steppe belt.jpg|thumb|[[يوريشيائي چراگاهي پٽو]]، جنهن جي مختلف علائقن سان هونن جي تاريخي لڏپلاڻ کي ڳنڍيو وڃي ٿو.]] هونن جي اصليت بابت تاريخدانن جو عام خيال آهي ته انهن جون پاڙون وچ ايشيا جي چراگاهي سماجن ۾ هيون، پر سندن مخصوص اصل وطن ۽ مختلف قبيلن جي باهمي لاڳاپن بابت اختلاف موجود آهن.{{sfnm|1a1=Heather|1y=2010|1p=502|2a1=de la Vaissière|2y=2015|2p=176}} === رومي ۽ گوٿي روايتون === رومي ليکڪن هونن جي اچڻ بابت مختلف روايتون بيان ڪيون. هڪ مشهور قصي موجب هون هڪ جهنگلي هرڻ يا پنهنجي ڀٽڪيل ڍور جي پٺيان هلندي [[ڪرچ آبنائي]] پار ڪري [[ڪريميا]] ۾ پهتا. اتي زرخيز زمين ڏسي هنن گوٿن تي حملو ڪيو.{{sfn|Thompson|1996|p=20}} [[جورڊينس]] پنهنجي ڪتاب ''[[گيٽيڪا]]'' ۾ گوٿن سان منسوب اها روايت پڻ بيان ڪئي آهي ته هون بدروحن ۽ جادوگر عورتن جي اولاد هئا. اها هڪ افسانوي ۽ مخالفانه روايت آهي، تاريخي يا سائنسي وضاحت نه آهي.{{sfnm|1a1=Maenchen-Helfen|1y=1973|1p=5|2a1=Heather|2y=2010|2p=209}} === شيونگنو سان لاڳاپو === [[File:Hsiung-nu-Empire.png|thumb|left|لڳ ڀڳ 205 ق.م. ۾ [[مودو شانيو]] جي دور ۾ [[شيونگنو]] جي سياسي اثر جو نقشو.]] ارڙهين صديءَ ۾ فرانسيسي محقق [[جوزف ڊي گين]] پهريون ڀيرو يورپي هونن ۽ قديم [[شيونگنو]] قوم جي وچ ۾ تاريخي لاڳاپي جو نظريو پيش ڪيو. شيونگنو ٽين صدي قبل مسيح کان وٺي پهرين صدي عيسويءَ تائين [[منگوليا]] ۽ اتر [[چين]] جي علائقن ۾ طاقتور رهيا.{{sfn|de la Vaissière|2015|pp=175–180}} [[هان گهراڻو|هان سلطنت]] سان جنگين کان پوءِ شيونگنو جي ڪجهه گروهن جي اولهه طرف لڏپلاڻ جو امڪان ظاهر ڪيو ويو آهي. ان بنياد تي ڪجهه محقق هونن ۽ شيونگنو ۾ ثقافتي يا نسلي تسلسل جو نظريو پيش ڪن ٿا.{{sfn|Wright|2011|p=60}} اوٽو مينچن-هيلفن قديم لکتن سان گڏ آثارِ قديمه جي ثبوتن کي اهميت ڏني ۽ ٻنهي قومن جي سڌي سڃاڻپ بابت احتياط ڪرڻ تي زور ڏنو.{{sfn|de la Vaissière|2015|p=175}} والٽر پول موجب يوريشيا جي وڏن خانه بدوش اتحادَن کي هڪجهڙي نسل جا ماڻهو سمجهڻ درست ناهي؛ مختلف گروهه سياسي وقار، زندگيءَ جي طرز يا ٻاهرين ماڻهن جي ڏنل نالن سبب ساڳي سڃاڻپ اختيار ڪري سگهندا هئا. تنهنڪري شيونگنو، هفتالين ۽ اٽيلا جي هونن کي لازمي طور هڪ ئي قوم قرار ڏيڻ مناسب ناهي.{{sfn|Pohl|1999|pp=501–502}} جديد تحقيق ۾ هن مسئلي تي اتفاق ناهي. [[ايتيئن ڊي لا ويسييئر]] قديم چيني ۽ هندستاني ذريعن ۾ شيونگنو ۽ هون جي نالن جي باهمي استعمال کي اهم سمجهي ٿو، جڏهن ته [[هيون جن ڪِم]] هون کي رڳو نسلي نالي بدران سياسي سڃاڻپ پڻ قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Ball|2021|p=174}}{{sfn|de la Vaissière|2015|pp=178–183}}{{sfn|Kim|2015|pp=39–53}} === ايراني هون ۽ هندستان جا هونا === {{Main|ايراني هون|هفتالي|هونا قوم}} وچ ايشيا ۽ هندستان جي تاريخي ذريعن ۾ [[خيوني]]، [[ڪيداري]]، [[هفتالي]] ۽ [[هونا قوم|هونا]] جهڙن گروهن لاءِ پڻ هون سان ملندڙ نالا استعمال ٿيا آهن. انهن سڀني گروهن کي اٽيلا جي يورپي هونن جو سڌو نسل قرار ڏيڻ بابت علمي اتفاق موجود ناهي.{{sfn|Pohl|1999|p=501}}{{sfn|Sinor|1990|p=200}} == جسماني صورت ۽ جينياتي تحقيق == === قديم بيان === رومي ۽ گوٿي ليکڪن هونن جي جسماني صورت بابت ڪيتريون وضاحتون ڏنيون، جن مان ڪجهه ۾ مخالفانه مبالغو موجود آهي. جورڊينس کين ننڍي قد، سانوري رنگ ۽ گول مٿن وارا ماڻهو ڄاڻايو، جڏهن ته ٻين ليکڪن ننڍين اکين ۽ چپٽين نڪن جو ذڪر ڪيو.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=362–363}} رومي سفير [[پريسڪس]] اٽيلا کي ننڍي قد، ويڪري ڇاتي، وڏي مٿي، ننڍين اکين، هلڪي ڏاڙهي ۽ سانوري رنگ وارو شخص بيان ڪيو.{{sfn|Sinor|1997|p=336}} جديد محققن جي راءِ آهي ته هونن جي آبادي نسلي ۽ جسماني لحاظ کان متنوع هئي. مختلف قبيلن جي شموليت سبب سندن سمورن ماڻهن کي هڪ ئي جسماني صورت سان سڃاڻڻ درست ناهي.{{sfn|Kim|2015|p=7}}{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=364–367}} === جينياتي تحقيق === خانه بدوش سماجن جي جينياتي تاريخ سمجهڻ ڏکيو ڪم آهي، ڇاڪاڻ ته انهن ۾ لڏپلاڻ ۽ مختلف آبادين سان شادين جو سلسلو جاري رهندو هو.{{sfn|Kradin|2018}} 2018ع جي هڪ تحقيق ۾ [[تيان شان]] جبلن جي علائقي مان ملندڙ قديم ماڻهن جي جينياتي مواد ۾ اوڀر ايشيائي ۽ اولهه يوريشيائي آباديءَ جي گڏيل نشانين جي نشاندهي ڪئي وئي. محققن ان کي شيونگنو ۽ [[ساڪا]] آبادين جي تاريخي رابطن سان ڳنڍيو.{{sfn|Damgaard et al.|2018|pp=369–371}} 2022ع ۾ شايع ٿيل تحقيقن ۾ [[ڪارپيٿين حوض]] جي هون دور جي ڪجهه ماڻهن جي جينياتي بناوت ۾ قديم اتر اوڀر ايشيائي، منگوليائي ۽ يورپي لاڳاپا مليا. اهي نتيجا هون دور جي آباديءَ ۾ تنوع ڏيکارين ٿا، پر سڀني هونن جي هڪڙي اصل نسل بابت قطعي ثبوت نٿا ڏين.{{sfn|Maróti et al.|2022}}{{sfn|Gnecchi-Ruscone et al.|2022}}{{sfn|Saag|Staniuk|2022}} == تاريخ == {{Main|هونن جي تاريخ}} === يورپ ۾ آمد ۽ شروعاتي فتحون === [[File:Hunnenwanderung.png|thumb|هونن جي اولهه طرف لڏپلاڻ جو هڪ تجويز ڪيل رستو.]] چوٿين صديءَ ۾ هونن جي تاريخ مڪمل طور واضح ناهي، ڇاڪاڻ ته انهن پنهنجي ٻوليءَ ۾ لکيل تاريخي رڪارڊ تمام گهٽ ڇڏيو. رومي ذريعن ۾ سندن ذڪر خاص طور 376ع ۾ ان وقت نمايان ٿيو، جڏهن هونن جي دٻاءَ سبب ڪيترائي گوٿ [[ڊينيوب ندي]] پار ڪري رومي سلطنت ۾ پناهه وٺڻ لڳا.{{sfn|Kulikowski|2019|p=77}}{{sfn|Heather|2005|pp=153–154}} هونن پهريائين الانن، پوءِ اوڀر گوٿن يعني گريوٿنگي ۽ اولهه گوٿن يعني ٿروينگي جي ڪيترن گروهن کي شڪست ڏني.{{sfn|Heather|2005|pp=151–152}} 395ع ۾ هونن اوڀر رومي سلطنت خلاف وڏو حملو ڪيو. هنن [[ٿريس]]، [[آرمينيا]]، [[ڪپاڊوشيا]] ۽ [[شام]] جي ڪجهه علائقن ۾ فوجي ڪارروايون ڪيون ۽ [[انطاڪيه]] کي خطري ۾ وڌو. ساڳئي زماني ۾ هونن [[ساساني سلطنت]] تي پڻ حملو ڪيو، پر شروعاتي ڪاميابين کان پوءِ ساساني جوابي حملي ۾ شڪست کاڌائون.{{sfn|Sinor|1990|p=184}} === اولڊين جو دور === [[اولڊين]] قديم ذريعن ۾ نالي سان سڃاتو ويندڙ شروعاتي هون حڪمرانن مان هڪ هو. هن گوٿ باغي [[گائيناس]] کي شڪست ڏني ۽ رومي سياست ۾ فوجي ڪردار ادا ڪيو. لڳ ڀڳ 408ع ۾ اولڊين ڊينيوب پار ڪري ٿريس تي حملو ڪيو، پر رومي سفارتڪاريءَ سندس ڪجهه سردارن کي پنهنجي پاسي ڪري ڇڏيو. نتيجي ۾ اولڊين واپس هليو ويو ۽ پوءِ تاريخي ذريعن مان غائب ٿي ويو.{{sfn|Thompson|1996|p=33}}{{sfn|Sinor|1990|p=185}} چوٿين ۽ پنجين صديءَ دوران هون جنگجو ڪڏهن اوڀر رومي، ڪڏهن اولهه رومي ۽ ڪڏهن گوٿ حڪمرانن جي فوجن ۾ ڀاڙي جي سپاهين طور پڻ ڪم ڪندا هئا. 433ع ۾ اولهه رومي سپهه سالار [[فلاويوس ايشيس]] [[پينونيا]] جا ڪجهه علائقا هونن حوالي ڪيا.{{sfn|Sinor|1990|pp=178–181}} === اٽيلا ۽ بليڊا جي گڏيل حڪمراني === 434ع کان [[اٽيلا]] ۽ سندس ڀاءُ [[بليڊا]] گڏجي هونن جي حڪمراني ڪرڻ لڳا. 435ع ۾ هنن اوڀر رومي سلطنت کي [[مارگس جو معاهدو]] ڪرڻ تي مجبور ڪيو، جنهن تحت هونن کي واپاري سهولتون ۽ ساليانو خراج ملڻو هو.{{sfn|Thompson|1996|p=136}} 440ع ۾ معاهدي بابت تڪرار کان پوءِ هونن رومي قلعن ۽ شهرن تي حملا ڪيا. [[مارگس]]، [[سنگيڊونم]] ۽ [[ويميناڪيم]] کي سخت نقصان پهتو. 441ع ۾ عارضي صلح کان پوءِ جنگ ٻيهر شروع ٿي ۽ 443ع ۾ اوڀر رومي شهنشاهه [[ٿيوڊوسيوس ٻيون]] هونن سان نئون امن معاهدو ڪيو. 445ع ۾ بليڊا جي وفات کان پوءِ اٽيلا هونن جو اڪيلو حڪمران بڻجي ويو. === اٽيلا جي اڪيلي حڪمراني === 447ع ۾ اٽيلا [[بلقان]] ۽ ٿريس تي حملو ڪيو. 449ع جي ٺاهه تحت اوڀر رومين کي ساليانو 2,100 پائونڊ سون ڏيڻ تي راضي ٿيڻو پيو. اولهه رومي شهنشاهه [[ويلنٽينيان ٽيون]] جي ڀيڻ [[هونوريا]] اٽيلا کان مدد گهري، جنهن کان پوءِ اٽيلا هن سان شاديءَ ۽ اولهه رومي سلطنت جي اڌ حصي کي ڏاج طور حاصل ڪرڻ جي دعويٰ ڪئي.{{sfn|Halsall|2007|pp=251–252}} 451ع ۾ اٽيلا جي فوج [[گال]] ۾ داخل ٿي. هن [[ميٽز]] تي حملو ڪيو ۽ [[اورليان]] جو گهيرو ڪيو. رومي سپهه سالار [[فلاويوس ايشيس]] ۽ وزيگوٿن جي گڏيل فوج هونن سان [[ڪاٽالؤن جي ميدانن جي جنگ]] وڙهي. هن جنگ جو نتيجو تاريخدانن جي تشريح ۾ مختلف آهي، پر اٽيلا گال مان واپس موٽي ويو. 452ع ۾ اٽيلا اتر اٽليءَ تي حملو ڪيو ۽ ڪيترن شهرن کي تباهه ڪيو. [[پوپ ليو پهريون]] سميت رومي نمائندن سان ملاقات کان پوءِ اٽيلا اٽليءَ مان واپس هليو ويو. 453ع ۾ اٽيلا پنهنجي شاديءَ واري رات رت وهڻ سبب وفات ڪئي.{{sfn|Schütte|1921|pp=296, 306}} [[File:Leoattila-Raphael.jpg|thumb|[[رافائيل]] جي تصوير ''پوپ ليو اعظم ۽ اٽيلا جي ملاقات''، جنهن ۾ اٽيلا ۽ پوپ ليو پهريون ڏيکاريل آهن.]] === اٽيلا کان پوءِ هونن جو زوال === اٽيلا جي وفات کان پوءِ سندس پٽن ۽ تابع قبيلن ۾ اقتدار لاءِ ڇڪتاڻ شروع ٿي. [[گيپڊ]] بادشاهه [[اردارڪ]] جي اڳواڻيءَ ۾ جرمن قبيلن هونن جي اقتدار خلاف بغاوت ڪئي. لڳ ڀڳ 454ع ۾ [[نيڊائو جي جنگ]] ۾ هونن کي شڪست ملي ۽ اٽيلا جو پٽ [[ايلاڪ]] مارجي ويو. ان سان هونن جي يورپي سياسي بالادستيءَ کي وڏو ڌڪ لڳو.{{sfn|Heather|1996|p=124}} ان کان پوءِ [[اوغور]]، [[ساراغور]]، [[اونوغور]] ۽ [[سابير]] جهڙا نوان گروهه اوڀر يورپ ۾ وڌيڪ نمايان ٿيا. 463ع ۾ ساراغورن اڪاتزيري هونن کي شڪست ڏني.{{sfn|Kim|2013|p=123}} اٽيلا جو پٽ [[ڊينگيزخ]] 467ع ۾ رومي سلطنت تي حملو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر کيس ڪاميابي نه ملي. 469ع ۾ هو ٿريس ۾ مارجي ويو.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=165–168}} ڊينگيزخ جي وفات کان پوءِ هونن جا ڪيترائي گروهه ٻين قومن، خاص طور [[بلغار]] قبيلن، ۾ ضم ٿي ويا. ڪجهه محققن موجب هونن جو سياسي ۽ ثقافتي تسلسل [[ڪوتريگور]] ۽ [[اوتيگور]] جهڙن گروهن ۾ جاري رهيو، پر اها راءِ پڻ بحث هيٺ آهي.{{sfn|Kim|2013|p=123}}{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|p=168}} == هون حڪمرانن جي فهرست == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;text-align:center;border:1px solid #b4c9d8;" |+ style="background:#245779;color:white;padding:10px;" | هونن جا اهم حڪمران ۽ سردار ! style="background:#dcebf5;" | حڪمران ! style="background:#dcebf5;" | اندازي موجب دور ! style="background:#dcebf5;" | تاريخي حيثيت |- | [[بالامبر]] | 370ع وارو ڏهاڪو | وجود ۽ حڪمرانيءَ بابت غير يقيني روايتون |- | ڪورسخ ۽ باسخ | لڳ ڀڳ 395ع | شروعاتي سردار |- | [[اولڊين]] | 400ع–409ع | رومي ذريعن ۾ ذڪر ٿيل حڪمران |- | [[چاراٽون]] | لڳ ڀڳ 412ع | هون سردار |- | [[آڪٽار]] ۽ [[روگلا]] | 420ع وارو ڏهاڪو | گڏيل يا لاڳاپيل حڪمراني |- | [[روگلا]] | 430ع–435ع | اٽيلا جو چاچو |- | [[اٽيلا]] ۽ [[بليڊا]] | 434ع–445ع | گڏيل حڪمران |- | [[اٽيلا]] | 445ع–453ع | هونن جو مشهور ترين بادشاهه |- | [[ڊينگيزخ]] ۽ [[ارناڪ]] | 453ع–469ع | اٽيلا جا پٽ |- | [[ارناڪ]] | 469ع کان پوءِ | هونن جي ڪجهه باقي گروهن سان منسوب |} == هونن جي سلطنت ۽ سياسي انتظام == === حڪومتي ڍانچو === هونن جي حڪومتي تنظيم بابت محققن ۾ اختلاف آهن. [[پيٽر هيٿر]] موجب شروعات ۾ هون هڪ غير مرڪزي قبيلائي اتحاد هئا، جنهن ۾ مختلف سردار آزاد حيثيت رکندا هئا. بعد ۾ رومي سلطنت سان مسلسل جنگين سندن اقتدار کي وڌيڪ منظم بڻايو.{{sfn|Heather|1995|p=11}}{{sfn|Heather|2005|p=325}} [[ڊينس سينور]] ۽ [[اي. اي. ٿامپسن]] موجب هونن ۾ مستقل بادشاهت جو تصور يورپ ۾ اچڻ کان پوءِ وڌيڪ نمايان ٿيو.{{sfn|Sinor|1990|p=181}}{{sfn|Thompson|1996|pp=67–68}} [[پيٽر گولڊن]] هونن جي سياسي نظام کي مڪمل رياستي سلطنت بدران هڪ قبيلائي ڪنفيڊريشن قرار ڏنو، جڏهن ته هيون جن ڪِم ان کي نسبتاً وڌيڪ منظم ۽ مرڪزي نظام سمجهي ٿو.{{sfn|Golden|1992|pp=90–92}}{{sfn|Kim|2015|pp=81–89}} [[اميانس مارسلينس]] موجب هونن جا فيصلا ڪڏهن گهوڙن تي ويٺل سردارن جي گڏجاڻين ۾ ٿيندا هئا. پريسڪس اٽيلا جي انتظام ۾ ''لوگاڊيس'' (''logades'') نالي بااثر ماڻهن جو ذڪر ڪيو آهي، جن جي ذميوارين ۽ درجن بابت محققن ۾ اختلاف موجود آهن.{{sfn|Golden|1992|p=88}}{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=192–195}} === سلطنت جون سرحدون === [[File:Huns450.png|thumb|لڳ ڀڳ 450ع ۾ هونن جي سياسي اثر هيٺ علائقن جو اندازي موجب نقشو.]] هونن جي سياسي اقتدار جي حقيقي حدن بابت پڪ سان چوڻ ڏکيو آهي. عام طور سندن اثر کي [[رائن ندي]] تائين ۽ ممڪن طور اتر ۾ [[بالٽڪ سمنڊ]] جي ويجهو علائقن تائين تصور ڪيو ويو آهي، پر انهن سڀني علائقن تي سڌي انتظامي حڪمراني ثابت ناهي.{{sfn|Kelly|2015|pp=196–197}} 390ع واري ڏهاڪي ۾ هونن جو وڏو حصو [[وولگا ندي|وولگا]] ۽ [[ڊان ندي|ڊان]] جي علائقن ۾ رهيو هوندو. 420ع واري ڏهاڪي تائين سندن سياسي مرڪز [[هنگريءَ جو وڏو ميدان]] بڻجي ويو.{{sfn|Kelly|2015|pp=195–203}} اوٽو مينچن-هيلفن ۽ پيٽر گولڊن جهڙن محققن هونن جي سلطنت جي وسيع حدن بابت روايتي بيانن ۾ مبالغي جو امڪان ظاهر ڪيو آهي.{{sfn|Golden|1992|p=91}} === تابع قومون === هونن جي سياسي اتحاد ۾ گوٿ، گيپڊ، الان، سارماتي، هيرول، روگي، سوئيبي ۽ اسڪيري سميت ڪيترائي گروهه شامل هئا. انهن مان ڪيترن وٽ پنهنجا سردار يا بادشاهه موجود رهيا، جيڪي هون حڪمرانن جي بالادستي قبول ڪندا هئا.{{sfn|Heather|2015|pp=221–225}}{{sfn|Pohl|1999|p=502}} == فوج ۽ جنگي حڪمت عمليون == هونن جي جنگي طاقت جو بنيادي عنصر تيز رفتار [[گهوڙي سواري]] ۽ گهوڙي تان [[تيراندازي]] هو. اميانس مارسلينس موجب هون جنگجو اوچتو ننڍن دستن ۾ ورهائجي حملو ڪندا، تير وسائيندا ۽ پوءِ دشمن کي بي ترتيب ڪري ٻيهر حملو ڪندا هئا.{{sfn|Ammianus|1939|p=385}} هونن جي جنگي حڪمت عمليءَ ۾ ڪوڙي پسپائي، اوچتا حملا، دشمن جي رسد کي نقصان پهچائڻ ۽ موقعي مطابق جنگ کان پاسو ڪرڻ شامل هئا.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|p=203}}{{sfn|Kelly|2015|p=204}} هونن هر جنگ ۾ ڪاميابي حاصل نه ڪئي. 439ع ۾ [[تولوز جي جنگ]] ۾ کين شڪست ملي، 447ع ۾ [[اوتوس جي جنگ]] ۾ سخت مقابلو ٿيو ۽ 454ع جي نيڊائو واري جنگ سندن سياسي اقتدار لاءِ فيصلائتي ثابت ٿي.{{sfn|Kelly|2015|p=205}} هونن جي فوج ۾ تابع جرمن ۽ ايراني قبيلن جا جنگجو پڻ وڏي تعداد ۾ شامل هئا. اٽيلا جي دور ۾ هونن گهيرو ڪندڙ جنگي اوزار استعمال ڪرڻ پڻ سکيا، جنهن سان هو رومي قلعن ۽ شهرن تي حملا ڪري سگهيا.{{sfn|Heather|2005|pp=301–303}} == زندگي ۽ معيشت == === خانه بدوش مالداري === هونن جي معيشت جو بنياد چوپائي مال جي پالنا هو. اهي موسمي چراگاهن جي وچ ۾ لڏپلاڻ ڪندا هئا. سندن جانورن ۾ گهوڙا، ڍڳا، ٻڪريون ۽ رڍون شامل هيون. ڪجهه علائقن ۾ ٻن ڪُٻن وارا اُٺ پالڻ جو امڪان پڻ ظاهر ڪيو ويو آهي.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=169–179}}{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=172–174}} قديم ذريعن موجب هون گوشت، کير ۽ کير مان ٺهيل خوراڪ استعمال ڪندا هئا. محققن موجب رڍن جو گوشت، گهوڙي جو گوشت، پنير ۽ [[قمز]] سندن خوراڪ جو حصو ٿي سگهندا هئا.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=171–220}} قديم رومي ليکڪن هونن کي زراعت کان پري قوم طور بيان ڪيو، پر جديد تحقيق موجب هونن جي سياسي اتحاد ۾ آباد زرعي آباديون پڻ شامل هيون. هيون جن ڪِم سندن معيشت کي زرعي ۽ مالداريءَ تي ٻڌل گڏيل نظام قرار ڏئي ٿو.{{sfn|Thompson|1996|pp=47–48}}{{sfn|Kim|2015|p=4}} === گهوڙا ۽ آمدرفت === گهوڙو هونن جي فوجي، سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ مرڪزي اهميت رکندو هو. اميانس موجب هون گهڻو وقت گهوڙن تي گذاريندا هئا.{{sfn|Ammianus|1939|pp=384–385}} گهوڙن کان سواءِ هو گاڏيون پڻ استعمال ڪندا هئا، جن ۾ خيما، مال، عورتون، ٻار ۽ بزرگ سفر ڪندا هئا.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=214–220}} === رومين سان واپار ۽ خراج === هونن کي رومي سلطنت مان سون، مال ۽ ٻيون قيمتي شيون خراج، فوجي خدمت، واپار ۽ حملن ذريعي ملنديون هيون.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=182–185}} ڊينس سينور موجب اٽيلا جي دور ۾ هونن جي معيشت رومي خراج ۽ لٽ مار تي گهڻي حد تائين ڀاڙڻ لڳي.{{sfn|Sinor|1990|p=205}} هونن جنگي قيدين کي تاوان عيوض آزاد ڪرڻ يا غلامن طور وڪڻڻ جو عمل پڻ اختيار ڪيو. ڪجهه غلام گهريلو خدمت، مالداري، انتظامي ڪم ۽ جنگي خدمتن ۾ استعمال ٿيندا هئا.{{sfn|Lenski|2015|pp=239–240}} رومين سان واپار ۾ گهوڙا، کلون، گوشت ۽ غلامن جي بدلي اناج، ڪپڙو، هٿيار ۽ آسائش جون شيون حاصل ٿينديون هيون. واپار جي حقيقي پيماني بابت ٿامپسن ۽ مينچن-هيلفن جي راءِ مختلف هئي.{{sfn|Thompson|1996|pp=189–194}}{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=185–189}} === ريشم جي رستي سان لاڳاپا === ڪرسٽوفر ايٽوڊ اهو نظريو پيش ڪيو ته هونن جي اولهه طرف وڌڻ جو هڪ مقصد [[سوغدي]] واپارين لاءِ [[ڪارو سمنڊ]] تائين واپاري رستو حاصل ڪرڻ پڻ ٿي سگهي ٿو. هيءَ هڪ تحقيقي تشريح آهي، ثابت ٿيل بنيادي سبب نه آهي.{{sfn|Atwood|2012|p=48}} == سماج ۽ ثقافت == === کوپڙيءَ جي مصنوعي شڪل بدلائڻ === [[File:Hun period hungary 5th cAD distorted skull IMG 1163.JPG|thumb|هنگريءَ مان مليل هون دور جي هڪ شخص جي مصنوعي طور ڊگهي ڪيل کوپڙي.]] هون دور جي ڪجهه قبرن مان اهڙيون کوپڙيون مليون آهن، جن کي ننڍپڻ ۾ ٻڌي مصنوعي طور ڊگهو ڪيو ويو هو. هيءَ رسم هونن جي اچڻ کان اڳ به يوريشيا جي ڪجهه علائقن ۾ موجود هئي، پر پنجين صديءَ ۾ [[ڪارپيٿين حوض]] ۾ وڌيڪ عام ٿي.{{sfn|Hakenbeck|2018}}{{sfn|Mayall|Pilbrow|Bitadze|2017|p=3}} ڪجهه محقق ان کي سماجي مرتبي ۽ اشرافيه جي سڃاڻپ سان ڳنڍين ٿا، جڏهن ته ٻيا ان کي خانداني يا گروهي سڃاڻپ جي علامت سمجهن ٿا.{{sfn|Kim|2015|p=164}}{{sfn|Hakenbeck|2018}} === ٻوليون === {{Main|هوني ٻولي}} هونن جي سياسي اتحاد ۾ مختلف ٻوليون ڳالهايون وينديون هيون. پريسڪس موجب اٽيلا جي درٻار ۾ هوني، گوٿڪ ۽ لاطيني ٻولين جو استعمال ٿيندو هو. ڪجهه تابع ماڻهن يوناني پڻ ڳالهائي سگهندا هئا.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=377–382}} هوني ٻوليءَ جا تمام ٿورا لفظ محفوظ رهيا آهن، تنهنڪري ان جي لساني خاندان بابت اتفاق موجود ناهي. محققن ان کي ترڪي، منگوليائي، اوڀر ايراني ۽ ينيسيائي ٻولين سان ڳنڍڻ جون تجويزون ڏنيون آهن، پر موجود ثبوت ڪنهن هڪ راءِ کي قطعي ثابت نٿا ڪن.{{sfn|Ball|2021|p=170}}{{sfn|Golden|1992|pp=88–89}}{{sfn|Vajda|2013|pp=4, 14, 48}} === شاديون ۽ عورتن جو ڪردار === هونن جي اشرافيه ۾ هڪ کان وڌيڪ شاديون ڪرڻ جو رواج موجود هو، جڏهن ته عام ماڻهن ۾ هڪ زال وارو خاندان وڌيڪ عام ٿي سگهيو ٿي.{{sfn|Thompson|1996|p=187}}{{sfn|Maenchen-Helfen|1959|pp=233–234}} پريسڪس جي بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته هون عورتون سماجي زندگيءَ ۾ حصو وٺنديون هيون. هن اٽيلا جي وزير [[اونيگيسيوس]] جي زال ۽ اٽيلا جي زال [[ڪريڪا]] جي درٻاري زندگيءَ جو ذڪر ڪيو آهي. بليڊا جي بيوهه پڻ هڪ ڳوٺ جي انتظام سان لاڳاپيل هئي.{{sfn|Thompson|1996|pp=185–187}} === مذهب === هونن جي قديم مذهب بابت ڄاڻ محدود آهي. رومي ليکڪ اميانس انهن کي مذهب کان خالي قوم طور بيان ڪيو، جڏهن ته مسيحي ليکڪن کين غير مسيحي مذهبي روايتن جا پيروڪار قرار ڏنو.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=259–262}} جورڊينس موجب اٽيلا هڪ قديم تلوار کي جنگ جي ديوتا جي علامت سمجهندو هو. ڪجهه محققن هن روايت کي چراگاهي قومن ۾ جنگي علامتن جي پوڄا سان ڳنڍيو، پر ان جي تاريخي حيثيت بابت اختلاف آهن.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=278–280}}{{sfn|Sinor|2005|p=4229}} هونن ۾ قسمت ٻڌائڻ ۽ اڳڪٿي ڪرڻ جا ڪجهه عمل بيان ڪيا ويا آهن. ممڪن آهي ته انهن وٽ [[شامانيت|شامان]] جهڙا مذهبي ماڻهو پڻ موجود هجن، پر سندن تنظيم بابت سڌا ثبوت محدود آهن.{{sfn|Sinor|2005|p=4228}} ڪجهه محققن هونن کي آسماني ديوتا [[تينگري]] جي پوڄا سان ڳنڍيو آهي. قفقاز جي هونن بابت ستين صديءَ جي روايتن ۾ تينگري، وڻن، باهه، پاڻي ۽ ٻين قدرتي شين سان لاڳاپيل مذهبي رسمن جو ذڪر ملي ٿو.{{sfn|Man|2005|pp=61–62}}{{sfn|Sinor|2005|p=4228}} هونن جي ڪجهه گروهن [[عيسائيت]] پڻ قبول ڪئي. قفقاز ۾ مذهبي تبليغ ۽ هون سردار [[الپ ايلتيبر]] جي عيسائيت قبول ڪرڻ جو ذڪر تاريخي ذريعن ۾ موجود آهي.{{sfn|Sinor|2005|p=4229}} === تدفين جون رسمون === جورڊينس موجب اٽيلا جي وفات کان پوءِ هونن وار ڪٽيا، منهن تي زخم ڪيا ۽ سندس ياد ۾ سوڳ جا گيت ڳايا. سندس تابوت قيمتي ڌاتن سان سينگاريو ويو ۽ ڳجهي هنڌ دفن ڪيو ويو. قبر کوٽيندڙ غلامن کي مارڻ واري روايت پڻ بيان ڪئي وئي آهي، پر ان جي آزاد تصديق محدود آهي.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=274–278}} هون دور جي قبرن مان هٿيار، زيور، جانورن جا هڏا ۽ ساڙيل شين جا آثار مليا آهن. تنهن هوندي به هونن جي قبرن کي ٻين ساڳئي دور جي قومن جي قبرن کان يقيني طور ڌار ڪرڻ ڏکيو آهي.{{sfn|Heather|2005|pp=330–332}}{{sfn|Anke|2010|pp=519–521}} == مادي ثقافت ۽ آثارِ قديمه == === ڌاتوءَ جون ديڳون === [[File:Klosz Gyorgy hun.jpg|thumb|هون دور سان منسوب ڌاتوءَ جي هڪ ديڳ.]] هونن سان منسوب آثارن ۾ وڏيون ڌاتوءَ جون ديڳون اهم آهن. انهن مان ڪجهه ٽامي ۽ ڪجهه ڪانسي مان ٺهيل آهن. اهڙيون ديڳون وچ ۽ اوڀر يورپ کان اولهه سائبيريا تائين مليون آهن.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=306–323}} محققن موجب اهي گوشت رڌڻ لاءِ استعمال ٿينديون هيون، پر پاڻيءَ جي ويجهو سندن ملڻ مان مذهبي رسمن ۾ استعمال جو امڪان پڻ ظاهر ڪيو ويو آهي.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=326–330}} === لباس === هونن جي لباس بابت رومي ذريعن ۾ مختصر ۽ ڪڏهن تعصب تي ٻڌل بيان ملن ٿا. ممڪن آهي ته هو ڊگها ڪرتا، پاجاما، چمڙي جا بوٽ ۽ اون يا کلن جا ڪپڙا پائيندا هئا. ڪجهه اعليٰ طبقي جا ماڻهو ريشمي لباس پڻ استعمال ڪندا هئا.{{sfn|von Rummel|2007|pp=115–119}} === زيور ۽ فن === [[File:Hunnish - Fibula - Walters 57558.jpg|thumb|هون دور سان منسوب سينگاريل فبولا، [[والٽرز آرٽ ميوزيم]].]] هون دور سان منسوب زيورن ۽ هٿيارن تي رنگين پٿرن، سون ۽ ''ڪلوازوني'' (cloisonné) طرز جي سينگار جا مثال ملن ٿا. ڪجهه محققن موجب هن فن ۾ مقامي يورپي ڪاريگرن جو پڻ اهم ڪردار هو.{{sfn|Kim|2015|p=170}}{{sfn|Ball|2021|p=196}} هون عورتن جي قبرن مان سون جا مٿي جا زيور، هار، ڪنگڻ ۽ ننڍا آئينه مليا آهن. مردن جي قبرن مان ڪنن جا زيور ۽ ڳچيءَ جا ڌاتي حلقا پڻ مليا آهن.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=297–357}}{{sfn|Anke|2010|p=516}} === خيما ۽ رهائش === هونن جي شروعاتي زندگيءَ ۾ خيمن ۽ گاڏين کي وڏي اهميت حاصل هئي. اميانس سندن مستقل عمارتن جي گهٽتائيءَ جو ذڪر ڪيو، جڏهن ته پريسڪس پنجين صديءَ ۾ هونن جي ڪاٺ جي گهرن بابت پڻ لکيو.{{sfn|Maenchen-Helfen|1973|pp=178–180}} == هٿيار ۽ جنگي سامان == === ڪمان ۽ تير === هونن جو اهم هٿيار مضبوط مرڪب يا موٽيل ڪمان (''composite reflex bow'') هو. اهڙي ڪمان ڪاٺ، جانورن جي سڱن يا هڏن ۽ نسُن مان ٺاهي ويندي هئي. ان جي ڊيگهه عام طور لڳ ڀڳ 120 کان 150 سينٽي ميٽر ڄاڻائي وئي آهي.{{sfn|Kazanski|2018|p=408}}{{sfn|Rodzińska-Nowak|2020|pp=383–384}} هون دور جي ڪجهه قبرن مان سون سان سينگاريل رسمي ڪمانن جا آثار پڻ مليا آهن.{{sfn|Kim|2013|p=203}} === گهوڙي سواريءَ جو سامان === هونن سان منسوب قبرن مان زين، لگام ۽ چهبڪن جا حصا مليا آهن. ماضيءَ ۾ هونن کي يورپ ۾ ڪاٺ جي زين ۽ رڪاب متعارف ڪرائڻ جو ذميوار سمجهيو ويندو هو، پر هون دور جي قبرن مان رڪابن جا پڪا ثبوت نه ملڻ سبب اها دعويٰ غير يقيني آهي.{{sfn|Symonenko|2017}}{{sfn|Kazanski|2013|pp=513–514}} === زرھ ۽ ٻيا هٿيار === هون جنگجو تلوارون، خنجر، ڊگها ڀالا ۽ ڪجهه حالتن ۾ زرھ استعمال ڪندا هئا. سندن دور سان منسوب هٿيارن ۾ ڊگهي ''اسپاٿا'' تلوار، ''سيڪس'' ۽ سينگاريل ميان شامل آهن.{{sfn|Rodzińska-Nowak|2020|pp=379–396}} رومي ذريعن ۾ هونن طرفان دشمن کي پڪڙڻ لاءِ ڦنديدار رسن جي استعمال جو ذڪر پڻ ملي ٿو.{{sfn|Heather|2005|p=157}} == هندستان ۾ سفيد هون == {{Main|هفتالي|هونا قوم|تورمان|مهرڪول}} يورپي هونن کان علاوه وچ ايشيا ۽ هندستان جي تاريخ ۾ '''سفيد هون''' (White Huns) يا [[هونا قوم|هونا]] جي نالي سان سڃاتل گروهن جو ذڪر پڻ ملي ٿو. انهن جو اٽيلا جي يورپي هونن سان سڌو نسلي يا سياسي لاڳاپو قطعي طور ثابت ٿيل ناهي.{{sfn|Pohl|1999|pp=501–502}} روميش چندر دت پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' (1908ع) ۾ سفيد هونن کي انهيءَ قوم سان لاڳاپيل قرار ڏنو آهي، جنهن اٽيلا جي اڳواڻيءَ ۾ ايشيا ۽ يورپ ۾ وڏي اٿل پٿل پيدا ڪئي هئي. هيءَ ويهين صديءَ جي شروعات واري تاريخي تشريح آهي، نه ته جديد تحقيق جو متفقه نتيجو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=28 |language=en }}</ref> دت موجب هندستان ۾ سفيد هونن [[تورمان]] جي اڳواڻيءَ هيٺ 466ع ۾ [[گپتا سلطنت]] جي حڪمران کان [[مالوا]] جو علائقو فتح ڪيو. سندس بيان موجب تورمان جي پٽ [[مهرڪول]] ڇهين صدي عيسويءَ ۾ گپتا سلطنت جي تباهيءَ کي مڪمل ڪيو. دت وڌيڪ لکي ٿو ته پرڏيهي حملن جو سلسلو آخرڪار عظيم [[وڪرمادتيه]] روڪيو.<ref name="Dutt1908"/> انهن بيانن ۾ ڄاڻايل تاريخن ۽ واقعن جي ترتيب کي دت جي اصل متن سان منسوب سمجهڻ گهرجي. خاص طور 466ع ۾ تورمان جي مالوا فتح ڪرڻ ۽ گپتا سلطنت جي زوال کي هڪ شخص سان منسوب ڪرڻ جديد تاريخ نگاريءَ ۾ متفقه وضاحتون ناهن. === اشوڪ اعظم کان وڪرمادتيه تائين هندستان جا پنج حڪمران گهراڻا === روميش چندر دت هندستان جي تاريخ سمجهڻ لاءِ [[اشوڪ اعظم]] کان [[وڪرمادتيه]] تائين پنجن اهم حڪمران گهراڻن کي ياد رکڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Dutt1908"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b4c9d8;" |+ style="background:#315f80;color:white;padding:9px;" | دت موجب هندستان جا پنج اهم حڪمران گهراڻا ! style="background:#dcebf5;" | نمبر ! style="background:#dcebf5;" | گهراڻو ! style="background:#dcebf5;" | انگريزي نالو |- | 1 | [[موريا گهراڻو]] | Mauryas |- | 2 | [[شونگا گهراڻو]] | Sungas |- | 3 | [[ڪنوا گهراڻو]] | Kanvas |- | 4 | [[آنڌرا گهراڻو]] | Andhras |- | 5 | [[گپتا گهراڻو]] | Guptas |} === اولهه هندستان تي حملو ڪندڙ پنج اهم قومون === دت پنهنجي تاريخي درجابنديءَ ۾ اولهه هندستان تي حملو ڪندڙ ۽ اتي حڪومت ڪندڙ پنجن اهم گروهن جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="Dutt1908"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b4c9d8;" |+ style="background:#6b4f82;color:white;padding:9px;" | دت موجب اولهه هندستان جون پنج اهم پرڏيهي حڪمران قومون ! style="background:#eee3f5;" | نمبر ! style="background:#eee3f5;" | قوم ! style="background:#eee3f5;" | انگريزي نالو |- | 1 | [[هند-يوناني]] | Indo-Greeks |- | 2 | [[هند-پارٿي]] | Indo-Parthians |- | 3 | [[ڪشان سلطنت|ڪشان]] | Kushans |- | 4 | [[شاهه بادشاهه]] | Shah Kings |- | 5 | [[هون قوم|هون]] | Huns |} == هونن جو تاريخي ورثو == === يورپ جي وڏي لڏپلاڻ === هونن جي اولهه طرف وڌڻ سان گوٿن ۽ ٻين قبيلن جي وڏي پيماني تي لڏپلاڻ تيز ٿي. انهيءَ عمل [[قومَن جي وڏي لڏپلاڻ وارو دور|يورپ جي وڏي لڏپلاڻ واري دور]] ۽ [[اولهه رومي سلطنت]] جي ڪمزوريءَ ۾ حصو وڌو. بهرحال رومي سلطنت جي زوال جا سياسي، معاشي ۽ فوجي سبب پڻ هئا.{{sfnm|1a1=Sinor|1y=1990|1p=177|2a1=Heather|2y=1995|2p=16}} === عيسائي روايتن ۾ هون === [[File:Martyrdom of Saint Ursula, by Hans Memling.jpg|thumb|[[هانس ميملنگ]] جي تصوير ۾ سينٽ ارسولا جي شهادت؛ روايت موجب حملي آور هون هئا.]] وچئين دور جي عيسائي مذهبي روايتن ۾ هون ڪيترن بزرگن جي ڪهاڻين ۾ مخالف قوت طور ظاهر ٿين ٿا. [[پوپ ليو پهريون]] ۽ اٽيلا جي ملاقات بابت هڪ روايت ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته [[سينٽ پيٽر]] ۽ [[سينٽ پال]] جي روحاني مداخلت سبب اٽيلا روم تي حملو نه ڪيو.{{sfn|Eastman|2011|p=88}} [[سينٽ ارسولا]] جي روايت ۾ هونن کي ارسولا ۽ سندس ساٿين جي شهادت سان ڳنڍيو ويو آهي. اهي مذهبي روايتون تاريخي واقعن جي سڌي تصديق بدران وچئين دور جي عقيدن ۽ يادگيرين جو حصو آهن.{{sfn|Montgomery|2010|pp=16–17}} === جرمن رزميه ادب ۾ هون === [[File:Der Saalbrand Hundeshagenscher Kodex.jpeg|thumb|''نيبلونگن ليد'' جي هڪ قديم نسخي ۾ هونن سان لاڳاپيل رزميه منظر.]] هون ۽ اٽيلا [[جرمن رزميه ادب]] ۾ اهم ڪردار رکن ٿا. ''[[نيبلونگن ليد]]''، ''[[وولسنگا ساگا]]'' ۽ ''[[پوئٽڪ ايڊا]]'' جهڙن ادبي متنن ۾ هونن کي ڪڏهن دشمن ۽ ڪڏهن مددگار طور پيش ڪيو ويو آهي.{{sfn|Haymes|Samples|1996|pp=8–14}} ''نيبلونگن'' جي روايتن ۾ هونن ۽ اٽيلا جو تعلق 437ع ۾ [[برگنڊي]] جي بادشاهت جي تباهيءَ سان ڳنڍيو ويو آهي.{{sfn|Lienert|2015|pp=35–36}} === هنگرين سان منسوب نسلي لاڳاپو === {{Main|هنگري قوم جي ابتدائي تاريخ|سيڪيلي قوم جي اصليت}} [[File:MorThanFeastofAttila.jpg|thumb|هنگري مصور [[مور ٿان]] جي 1870ع واري تصوير ''اٽيلا جي دعوت''.]] وچئين دور جي هنگري روايتن ۾ [[هنگري قوم]] يا [[مجاري]] ماڻهن کي هونن جو اولاد قرار ڏنو ويو. [[سائمن آف ڪيزا]] پنهنجي ڪتاب ''Gesta Hunnorum et Hungarorum'' ۾ هونن ۽ هنگرين کي [[هونور ۽ ماگور]] نالي ٻن ڀائرن جو اولاد ڄاڻايو.{{sfn|Engel|2001|p=121}} جديد تاريخي ۽ لساني تحقيق ۾ هنگرين کي سڌي طرح اٽيلا جي هونن جو نسل قرار ڏيڻ عام طور قبول نٿو ڪيو وڃي. [[هنگري ٻولي]] جي تعلق کي [[يورالي ٻوليون|يورالي]] ٻولين جي خاندان سان ڳنڍيو وڃي ٿو، جڏهن ته هنگرين جي تاريخي تشڪيل ۾ مختلف ترڪي ۽ ايراني گروهن جا اثر پڻ رهيا آهن.{{sfn|Szűcs|1999|p=xliv}}{{sfn|Lendvai|2003|pp=14–15}} [[سيڪيلي]] ماڻهن بابت پڻ هون نسل مان هجڻ جون روايتون موجود آهن، پر انهن جي تصديق لاءِ ڪافي تاريخي يا آثارِ قديمه جا ثبوت موجود ناهن.{{sfn|Borbély et al.|2023|p=2}} ان هوندي به هونن سان نسبت هنگريءَ جي قومي سڃاڻپ، لوڪ ادب ۽ ڪجهه سياسي تحريڪن ۾ اهم علامتي ڪردار ادا ڪندي رهي آهي.{{sfn|Akçalı|Korkut|2012|pp=601–602}} === جديد دور ۾ هونن جي تصوير === جديد يورپي ثقافت ۾ هونن کي ڪڏهن سخت جنگجو ۽ تباهي آڻيندڙ قوم طور پيش ڪيو ويو آهي. [[پهرين عالمي جنگ]] دوران اتحادي ملڪن جي پروپيگنڊا ۾ جرمن فوجين لاءِ ''هون'' جو لفظ توهين آميز معنيٰ ۾ استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Man|2005|pp=303–307}} [[نازي جرمني]] جي پروپيگنڊا ۾ پڻ هونن ۽ ٻين ايشيائي خانه بدوش قومن جا تاريخي استعارا استعمال ڪيا ويا، خاص طور اوڀر يورپ ۽ سوويت يونين جي ماڻهن کي نسلي طور گهٽ ڏيکارڻ لاءِ. اهڙن بيانن کي تاريخي حقيقت بدران نسلي تعصب ۽ جنگي پروپيگنڊا جي پس منظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref name="DerUntermensch">{{cite book |author=SS-Hauptamt |title=Der Untermensch |publisher=Nordland Verlag |location=Berlin |year=1942 |language=de }}</ref><ref name="Fritz2011">{{cite book |last=Fritz |first=Stephen G. |title=Ostkrieg: Hitler's War of Extermination in the East |publisher=University Press of Kentucky |year=2011 |pages=70–75 |isbn=9780813134161 }}</ref><ref name="Kallis2005">{{cite book |last=Kallis |first=Aristotle |title=Nazi Propaganda and the Second World War |publisher=Palgrave Macmillan |year=2005 |isbn=9781403992512 }}</ref> == پڻ ڏسو == * [[هونن جي اصليت]] * [[هونن جي تاريخ]] * [[هوني ٻولي]] * [[اٽيلا]] * [[شيونگنو]] * [[ايراني هون]] * [[هفتالي]] * [[هونا قوم]] * [[ڪشان سلطنت]] * [[قومَن جي وڏي لڏپلاڻ وارو دور]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Huns وڪيميڊيا ڪامنز تي هونن بابت تصويرون ۽ تاريخي آثار] [[زمرو:هون]] [[زمرو:هونن جي سلطنت]] [[زمرو:اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون قومون]] [[زمرو:يورپ جي تاريخ]] [[زمرو:خانه بدوش قومون]] [[زمرو:قديم تاريخ]] [[زمرو:قومَن جي وڏي لڏپلاڻ وارو دور]] df5nm8hk3ea6r86nv104jveq637bklw 0 76766 424050 422119 2026-10-21T12:23:28Z Memon2025 21315 /* فهرست */ 424050 wikitext text/x-wiki هي [[سعودي عرب]] جي شهرن جي فهرست آهي. [[Image:Saudi Arabia map.png|right|250px|thumb|نقشو سعودي عرب ۾ وڏن شهرن کي ڏيکاري ٿو]] ==ميٽروپوليٽن شهر== [[سعودي عرب]] ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا پنج شهري علائقا آهن. {| class="wikitable sortable" ! شهر ! آبادي (2022) ! نوٽ <nowiki>***************</nowiki> |- | '''[[رياض]]''' || 7,009,100 || Capital and largest city of Saudi Arabia |- | '''[[جده]]''' || 3,751,917 || Second-largest city in Saudi Arabia and largest in [[Mecca Province]] |- | '''[[دمام]]''' || 2,638,166 || Capital of the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] |- | [[مڪه مڪرمه|'''مڪه المڪرمه''']] || 2,385,509 || Capital of [[Mecca Province]] and holiest city in [[Islam]] |- | [[مدينه منوره|'''مدينه المنوره''']] || 1,477,023 || Capital of the [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]] and second holiest city in [[Islam]] |- |} ==فهرست== {| class="wikitable sortable" !شهر/قصبا !آبادي (2022) !تبصرا |- |[[ابها، سعودي عرب|ابها]] |3,34,290 |[[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي گاديء جو شهر |- |الدلم |39,267 | |- |الابواء | | |- |الارتاویه | | |- |البڪیریه |25,153 | |- |بدر |30,494 | |- |بالجراشي |35,985 | |- |بیشا |1,15,537 | |- |باریق |75,351 (2015) | |- |[[بريده، سعودي عرب|بريده]] |5,74,169 |القصيم صوبی جو گاديء جو ھند ء ودو شھر |- |[[الباحه (شهر)|الباحه شھر]] |90,515 |[[الباحہ صوبو|الباحه صوبي]] جو گادي جو هنڌ |- |عرعر |1,99,247 |[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالیه]] صوبی جو گاديء جو ھند |- |[[دمام]] |13,86,166 |[[الشرقي صوبو|الشرقي صوبی]] جو گاديء جو ھند |- |[[الظهران|ظھران]] |1,43,936 | |- |ضرما |16,344 | |- |دھابان |9,436 | |- |[[درعيہ|درعیه]] | |پهرين سعودي رياست جي راڄڌاني |- |[[ضباء، سعودي عرب|ضباء]] |39,543 | |- |[[دومه الجندل]] |99,538 | |- |دوادمي |86,861 | |- |فراسان | | |- |الغاط | | |- |غیرھا | | |- |غاویه | |[[جيزان صوبو|جيزان]] صوبي جو ڳوٺ |- |الغویه | | |- |حوطه سدیر |14,810 |Capital of [[Sudair]] |- |ھباله | | |- |ھجرہ | | |- |حقل | | |- |الحریق |6,895 | |- |حرما |7,775 | |- |[[حائل، شهر]] |4,48,623 |[[حائل صوبو|الھائل]] صوبي جو گاديء جو ھند |- |[[حوطه بني تميم|حوطه بني تمیم]] |30,720 | |- |[[هفوف|ھفوف المبرز]] |7,29,606 | |- |حریمله | | |- |[[حفر الباطن]] |3,87,096 | |- |جبل ام رعوس | | |- |جلاجل |3,411 | |- |[[جده|جدہ]] |37,12,917 |[[مڪہ صوبو|مڪه صوبي]] جو سڀ کان وڏو شهر |- |[[جيزان|جیزان]] |1,73,919 |[[جيزان صوبو|جيزان صوبي]] جی گاديء |- |جازان اقتصادي شھر | |منصوبابندي وارو شهر |- |[[الجبيل|جبیل]] |4,74,679 | |- |الجفر |12,000 (1997) | |- |ارقه |42,179 | |- |الخافجي |78,691 | |- |[[خيبر]] | | |- |شاھه عبداللہ اقتصادي شھر |5,100 |منصوبابندي وارو شهر |- |[[خميس مشيط|خمیس مشیط]] |5,35,065 | |- |شاھه خالد فوجی شھر |25,356 | |- |[[ساهتيه اڪيڊمي|السائیه]] |2,95,462 | |- | نالج اڪنامڪ سٽي، مدينه || || |- | [[الخبر]]|| 4,09,549 || |- | الڪوت || || |- | لیلا || 29,698 || |- | لحیان || || |- | اللیث|| 20,811|| |- | المجمعه || 70,243 || |- | مستورہ || || |- | المخواہ || || |- | الماوین || || |- | [[مدينه منوره|مدينه منورہ]]|| 14,11,599 || Capital of [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], second holiest city of [[Islam]] |- |[[مڪه مڪرمه|مکه مکرمه]]|| 23,85,509|| Capital of [[Mecca Province]], holiest city of [[Islam]] |- | مزاحميه || 55,604 || |- | [[نجران|نجران شھر]]|| 3,81,431 || [[نجران صوبو|نجران صوبی]] جی گاديء |- | النمس|| 22,541 || |- |نیوم | |Planned city being buitd |- | املج || 46,229|| |- | الاومران || 22,781 || |- | العيون || 35,226 || |- | قديمه || || |- | [[قطيف شهر|قطيف]]|| 87,332 || |- | قيسمه || 20,887 (2005) || |- | القاديه || || |- | القنفذہ || 42,447 || |- | [[القريات، سعودي عرب|قريات]]|| 3,35,104 || Largest city of Al Jowf Province |- | [[رابغ شهر|رابغ]]|| 72,928|| |- | رفحه || 63,929|| Northern Border Province |- | الرس || 1,07,902 || |- | راس تنوره || 57,030 || Eastern Province |- | رماح || || |- | رانيه || 28,681 || |- | [[رياض]] || 70,00,100 || Capital and largest city |- | ریاض الخبري|| 25,588 || Historical city best known for trading and goods exchange |- | رميله || 10,000 (2006) || Small village in [[Al-Ahsa Governorate|Al-Hasa]] |- | سبت العلايا || || |- |سبيا |72,086 | |- | سرت عابدہ|| 19,855|| |- | سيحت || 84,818 || |- | صفوي شھر|| 45,676|| |- | [[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪيا شھر]]|| 1,17,662 || [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جي گاديء |- | شرورہ|| 89,456 || |- | شقرا || 32,215|| |- | شيبه || || |- | السليل || || |- | [[طائف]]|| 7,70,752 || |- | [[تبوڪ]]|| 5,94,350 || [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] جي گادي |- | تنومه || 12,442|| |- | تاروت || 1,17,646 || |- | [[تيماء]]|| 37,579|| |- | ثادق || || |- | ثوال || 26,957|| |- | ثقبه || 2,48,888|| |- | طريف || 61,395|| |- | تبرجل || 1,31,062|| |- | اذیليه || || |- | العلا || 40,760|| |- | ام ساھق || || |- | عنیزہ || 1,83,319 || Second largest city in [[Al-Qassim Province]] |- | عقیر || || |- | عیانه || || |- | عیون الجواء || 26,544 || |- | وادي الدواسر || 77,433 || |- | الوجه ||33,868 || |- | [[ينبع]]|| 3,31,916 || |- | الزیمه || || |- | زلفي || 68,317 || |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:شهر]] [[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:شهرن جي فهرستون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] 928m1dqu9l9mud1wk1nh4918n2ls924 424051 424050 2026-10-21T12:25:59Z Memon2025 21315 /* فهرست */ 424051 wikitext text/x-wiki هي [[سعودي عرب]] جي شهرن جي فهرست آهي. [[Image:Saudi Arabia map.png|right|250px|thumb|نقشو سعودي عرب ۾ وڏن شهرن کي ڏيکاري ٿو]] ==ميٽروپوليٽن شهر== [[سعودي عرب]] ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا پنج شهري علائقا آهن. {| class="wikitable sortable" ! شهر ! آبادي (2022) ! نوٽ <nowiki>***************</nowiki> |- | '''[[رياض]]''' || 7,009,100 || Capital and largest city of Saudi Arabia |- | '''[[جده]]''' || 3,751,917 || Second-largest city in Saudi Arabia and largest in [[Mecca Province]] |- | '''[[دمام]]''' || 2,638,166 || Capital of the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] |- | [[مڪه مڪرمه|'''مڪه المڪرمه''']] || 2,385,509 || Capital of [[Mecca Province]] and holiest city in [[Islam]] |- | [[مدينه منوره|'''مدينه المنوره''']] || 1,477,023 || Capital of the [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]] and second holiest city in [[Islam]] |- |} ==فهرست== {| class="wikitable sortable" !شهر/قصبا !آبادي (2022) !تبصرا |- |[[ابها، سعودي عرب|ابها]] |3,34,290 |[[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي گاديء جو شهر |- |الدلم |39,267 | |- |الابواء | | |- |الارتاویه | | |- |البڪیریه |25,153 | |- |بدر |30,494 | |- |بالجراشي |35,985 | |- |بیشا |1,15,537 | |- |باریق |75,351 (2015) | |- |[[بريده، سعودي عرب|بريده]] |5,74,169 |القصيم صوبی جو گاديء جو ھند ء ودو شھر |- |[[الباحه (شهر)|الباحه شھر]] |90,515 |[[الباحہ صوبو|الباحه صوبي]] جو گادي جو هنڌ |- |عرعر |1,99,247 |[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالیه]] صوبی جو گاديء جو ھند |- |[[دمام]] |13,86,166 |[[الشرقي صوبو|الشرقي صوبی]] جو گاديء جو ھند |- |[[الظهران|ظھران]] |1,43,936 | |- |ضرما |16,344 | |- |دھابان |9,436 | |- |[[درعيہ|درعیه]] | |پهرين سعودي رياست جي راڄڌاني |- |[[ضباء، سعودي عرب|ضباء]] |39,543 | |- |[[دومه الجندل]] |99,538 | |- |دوادمي |86,861 | |- |فراسان | | |- |الغاط | | |- |غیرھا | | |- |غاویه | |[[جيزان صوبو|جيزان]] صوبي جو ڳوٺ |- |الغویه | | |- |حوطه سدیر |14,810 |Capital of [[Sudair]] |- |ھباله | | |- |ھجرہ | | |- |حقل | | |- |الحریق |6,895 | |- |حرما |7,775 | |- |[[حائل، شهر]] |4,48,623 |[[حائل صوبو|الھائل]] صوبي جو گاديء جو ھند |- |[[حوطه بني تميم|حوطه بني تمیم]] |30,720 | |- |[[هفوف|ھفوف المبرز]] |7,29,606 | |- |حریمله | | |- |[[حفر الباطن]] |3,87,096 | |- |جبل ام رعوس | | |- |جلاجل |3,411 | |- |[[جده|جدہ]] |37,12,917 |[[مڪہ صوبو|مڪه صوبي]] جو سڀ کان وڏو شهر |- |[[جيزان|جیزان]] |1,73,919 |[[جيزان صوبو|جيزان صوبي]] جی گاديء |- |جازان اقتصادي شھر | |منصوبابندي وارو شهر |- |[[الجبيل|جبیل]] |4,74,679 | |- |الجفر |12,000 (1997) | |- |ارقه |42,179 | |- |الخافجي |78,691 | |- |[[خيبر]] | | |- |شاھه عبداللہ اقتصادي شھر |5,100 |منصوبابندي وارو شهر |- |[[خميس مشيط|خمیس مشیط]] |5,35,065 | |- |شاھه خالد فوجی شھر |25,356 | |- |[[سيهات]] |2,95,462 | |- | نالج اڪنامڪ سٽي، مدينه || || |- | [[الخبر]]|| 4,09,549 || |- | الڪوت || || |- | لیلا || 29,698 || |- | لحیان || || |- | اللیث|| 20,811|| |- | المجمعه || 70,243 || |- | مستورہ || || |- | المخواہ || || |- | الماوین || || |- | [[مدينه منوره|مدينه منورہ]]|| 14,11,599 || Capital of [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], second holiest city of [[Islam]] |- |[[مڪه مڪرمه|مکه مکرمه]]|| 23,85,509|| Capital of [[Mecca Province]], holiest city of [[Islam]] |- | مزاحميه || 55,604 || |- | [[نجران|نجران شھر]]|| 3,81,431 || [[نجران صوبو|نجران صوبی]] جی گاديء |- | النمس|| 22,541 || |- |نیوم | |Planned city being buitd |- | املج || 46,229|| |- | الاومران || 22,781 || |- | العيون || 35,226 || |- | قديمه || || |- | [[قطيف شهر|قطيف]]|| 87,332 || |- | قيسمه || 20,887 (2005) || |- | القاديه || || |- | القنفذہ || 42,447 || |- | [[القريات، سعودي عرب|قريات]]|| 3,35,104 || Largest city of Al Jowf Province |- | [[رابغ شهر|رابغ]]|| 72,928|| |- | رفحه || 63,929|| Northern Border Province |- | الرس || 1,07,902 || |- | راس تنوره || 57,030 || Eastern Province |- | رماح || || |- | رانيه || 28,681 || |- | [[رياض]] || 70,00,100 || Capital and largest city |- | ریاض الخبري|| 25,588 || Historical city best known for trading and goods exchange |- | رميله || 10,000 (2006) || Small village in [[Al-Ahsa Governorate|Al-Hasa]] |- | سبت العلايا || || |- |سبيا |72,086 | |- | سرت عابدہ|| 19,855|| |- | سيحت || 84,818 || |- | صفوي شھر|| 45,676|| |- | [[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪيا شھر]]|| 1,17,662 || [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جي گاديء |- | شرورہ|| 89,456 || |- | شقرا || 32,215|| |- | شيبه || || |- | السليل || || |- | [[طائف]]|| 7,70,752 || |- | [[تبوڪ]]|| 5,94,350 || [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] جي گادي |- | تنومه || 12,442|| |- | تاروت || 1,17,646 || |- | [[تيماء]]|| 37,579|| |- | ثادق || || |- | ثوال || 26,957|| |- | ثقبه || 2,48,888|| |- | طريف || 61,395|| |- | تبرجل || 1,31,062|| |- | اذیليه || || |- | العلا || 40,760|| |- | ام ساھق || || |- | عنیزہ || 1,83,319 || Second largest city in [[Al-Qassim Province]] |- | عقیر || || |- | عیانه || || |- | عیون الجواء || 26,544 || |- | وادي الدواسر || 77,433 || |- | الوجه ||33,868 || |- | [[ينبع]]|| 3,31,916 || |- | الزیمه || || |- | زلفي || 68,317 || |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:شهر]] [[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:شهرن جي فهرستون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] 88sswel8a2scg1m71wt6socynayjdjm 424052 424051 2026-10-21T12:27:01Z Memon2025 21315 /* فهرست */ 424052 wikitext text/x-wiki هي [[سعودي عرب]] جي شهرن جي فهرست آهي. [[Image:Saudi Arabia map.png|right|250px|thumb|نقشو سعودي عرب ۾ وڏن شهرن کي ڏيکاري ٿو]] ==ميٽروپوليٽن شهر== [[سعودي عرب]] ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا پنج شهري علائقا آهن. {| class="wikitable sortable" ! شهر ! آبادي (2022) ! نوٽ <nowiki>***************</nowiki> |- | '''[[رياض]]''' || 7,009,100 || Capital and largest city of Saudi Arabia |- | '''[[جده]]''' || 3,751,917 || Second-largest city in Saudi Arabia and largest in [[Mecca Province]] |- | '''[[دمام]]''' || 2,638,166 || Capital of the [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] |- | [[مڪه مڪرمه|'''مڪه المڪرمه''']] || 2,385,509 || Capital of [[Mecca Province]] and holiest city in [[Islam]] |- | [[مدينه منوره|'''مدينه المنوره''']] || 1,477,023 || Capital of the [[Medina Province, Saudi Arabia|Medina Province]] and second holiest city in [[Islam]] |- |} ==فهرست== {| class="wikitable sortable" !شهر/قصبا !آبادي (2022) !تبصرا |- |[[ابها، سعودي عرب|ابها]] |3,34,290 |[[عسير صوبو|عسير صوبي]] جي گاديء جو شهر |- |الدلم |39,267 | |- |الابواء | | |- |الارتاویه | | |- |البڪیریه |25,153 | |- |بدر |30,494 | |- |بالجراشي |35,985 | |- |بیشا |1,15,537 | |- |باریق |75,351 (2015) | |- |[[بريده، سعودي عرب|بريده]] |5,74,169 |القصيم صوبی جو گاديء جو ھند ء ودو شھر |- |[[الباحه (شهر)|الباحه شھر]] |90,515 |[[الباحہ صوبو|الباحه صوبي]] جو گادي جو هنڌ |- |عرعر |1,99,247 |[[حدود الشمالي صوبو|حدود الشمالیه]] صوبی جو گاديء جو ھند |- |[[دمام]] |13,86,166 |[[الشرقي صوبو|الشرقي صوبی]] جو گاديء جو ھند |- |[[الظهران|ظھران]] |1,43,936 | |- |ضرما |16,344 | |- |دھابان |9,436 | |- |[[درعيہ|درعیه]] | |پهرين سعودي رياست جي راڄڌاني |- |[[ضباء، سعودي عرب|ضباء]] |39,543 | |- |[[دومه الجندل]] |99,538 | |- |دوادمي |86,861 | |- |فراسان | | |- |الغاط | | |- |غیرھا | | |- |غاویه | |[[جيزان صوبو|جيزان]] صوبي جو ڳوٺ |- |الغویه | | |- |حوطه سدیر |14,810 |Capital of [[Sudair]] |- |ھباله | | |- |ھجرہ | | |- |حقل | | |- |الحریق |6,895 | |- |حرما |7,775 | |- |[[حائل، شهر]] |4,48,623 |[[حائل صوبو|الھائل]] صوبي جو گاديء جو ھند |- |[[حوطه بني تميم|حوطه بني تمیم]] |30,720 | |- |[[هفوف|ھفوف المبرز]] |7,29,606 | |- |حریمله | | |- |[[حفر الباطن]] |3,87,096 | |- |جبل ام رعوس | | |- |جلاجل |3,411 | |- |[[جده|جدہ]] |37,12,917 |[[مڪہ صوبو|مڪه صوبي]] جو سڀ کان وڏو شهر |- |[[جيزان|جیزان]] |1,73,919 |[[جيزان صوبو|جيزان صوبي]] جی گاديء |- |جازان اقتصادي شھر | |منصوبابندي وارو شهر |- |[[الجبيل|جبیل]] |4,74,679 | |- |الجفر |12,000 (1997) | |- |ارقه |42,179 | |- |الخافجي |78,691 | |- |[[خيبر]] | | |- |شاھه عبداللہ اقتصادي شھر |5,100 |منصوبابندي وارو شهر |- |[[خميس مشيط|خمیس مشیط]] |5,35,065 | |- |شاھه خالد فوجی شھر |25,356 | |- |[[سيهات]] |2,95,462 | |- | نالج اڪنامڪ سٽي، مدينه || || |- | [[الخبر]]|| 4,09,549 || |- | الڪوت || || |- | لیلا || 29,698 || |- | لحیان || || |- | اللیث|| 20,811|| |- | المجمعه || 70,243 || |- | مستورہ || || |- | المخواہ || || |- | الماوین || || |- | [[مدينه منوره|مدينه منورہ]]|| 14,11,599 || Capital of [[Medina Province (Saudi Arabia)|Medina Province]], second holiest city of [[Islam]] |- |[[مڪه مڪرمه|مکه مکرمه]]|| 23,85,509|| Capital of [[Mecca Province]], holiest city of [[Islam]] |- | مزاحميه || 55,604 || |- | [[نجران|نجران شھر]]|| 3,81,431 || [[نجران صوبو|نجران صوبی]] جی گاديء |- | النمس|| 22,541 || |- |نیوم | |Planned city being buitd |- | املج || 46,229|| |- | الاومران || 22,781 || |- | العيون || 35,226 || |- | قديمه || || |- | [[قطيف شهر|قطيف]]|| 87,332 || |- | قيسمه || 20,887 (2005) || |- | القاديه || || |- | القنفذہ || 42,447 || |- | [[القريات، سعودي عرب|قريات]]|| 3,35,104 || Largest city of Al Jowf Province |- | [[رابغ شهر|رابغ]]|| 72,928|| |- | رفحه || 63,929|| Northern Border Province |- | الرس || 1,07,902 || |- | راس تنوره || 57,030 || Eastern Province |- | رماح || || |- | رانيه || 28,681 || |- | [[رياض]] || 70,00,100 || Capital and largest city |- | ریاض الخبري|| 25,588 || Historical city best known for trading and goods exchange |- | رميله || 10,000 (2006) || Small village in [[Al-Ahsa Governorate|Al-Hasa]] |- | سبت العلايا || || |- |سبيا |72,086 | |- | سرت عابدہ|| 19,855|| |- | [[سيهات]]|| 84,818 || |- | صفوي شھر|| 45,676|| |- | [[سڪاڪا، سعودي عرب|سڪاڪيا شھر]]|| 1,17,662 || [[الجوف صوبو|الجوف صوبي]] جي گاديء |- | شرورہ|| 89,456 || |- | شقرا || 32,215|| |- | شيبه || || |- | السليل || || |- | [[طائف]]|| 7,70,752 || |- | [[تبوڪ]]|| 5,94,350 || [[تبوڪ صوبو|تبوڪ صوبي]] جي گادي |- | تنومه || 12,442|| |- | تاروت || 1,17,646 || |- | [[تيماء]]|| 37,579|| |- | ثادق || || |- | ثوال || 26,957|| |- | ثقبه || 2,48,888|| |- | طريف || 61,395|| |- | تبرجل || 1,31,062|| |- | اذیليه || || |- | العلا || 40,760|| |- | ام ساھق || || |- | عنیزہ || 1,83,319 || Second largest city in [[Al-Qassim Province]] |- | عقیر || || |- | عیانه || || |- | عیون الجواء || 26,544 || |- | وادي الدواسر || 77,433 || |- | الوجه ||33,868 || |- | [[ينبع]]|| 3,31,916 || |- | الزیمه || || |- | زلفي || 68,317 || |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:شهر]] [[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:شهرن جي فهرستون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ آباديون جڳهيون]] [[زمرو:سعودي عرب سان لاڳاپيل فهرستون]] [[زمرو:سعودي عرب جا گورنريٽ]] 7mtaot208dzloiobe7z2fuma1ufd9pg 0 76800 424234 419932 2026-10-22T04:44:34Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1373631411|Najran Province]]" مان ڀاڱي "See also" جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 424234 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = نجران صوبو | native_name = | official_name = منطقة نجران | settlement_type = [[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]] | image_skyline = Wadi najran dam.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_alt = | image_shield = | shield_size = | shield_alt = | image_map = Najran in Saudi Arabia.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = سعودی عرب جی نقشی م نجران صوبو | coor_pinpoint = | seat_type = گاديء جو ھند | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | seat = نجران | parts_type = | parts_style = para | p1 = 8 | area_total_km2 = 149511 | area_footnotes = | population_as_of = 2010 census | population_footnotes = | population_total = 505,652 | population_note = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_km2 = auto | demographics_type2 = | demographics2_info1 = | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | seat1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | postal_code_type = [[ISO 3166-2:SA|ISO 3166-2]] | postal_code = 10 | leader_title = گورنر | leader_name = جلووی بن عبدالعزيز مساعد بن جلووی آل سعود<ref>{{Citation |title=Najran Official page |url=http://www.e-najran.gov.sa/English/News/Pages/nwz1013.aspx |access-date=2024-07-01 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231344/http://www.e-najran.gov.sa/English/News/Pages/nwz1013.aspx |url-status=dead}}</ref> | leader_party = | website = | footnotes = }} '''نجران''' ({{lang-ar|نجران}} <span data-ve-ignore="true">:</span> <span data-ve-ignore="true" dir="rtl" lang="ar">نجران</span> [[Category:Articles containing Arabic-language text]] ''{{لپي مٽ لکت|ar|DIN|Najrān}}'') [[سعودي عرب]] جو هڪ [[سعودي عرب جا صوبا|صوبو]] آهي، جيڪو ملڪ جي ڏکڻ ۾ واقع آهي. ان جي ايراضي 1,49,511 چورس ڪلوميٽر آهي. ان جي گاديءَ جو هنڌ [[نجران|نجران شھر]] آهي. نجران ۾ يام قبيلو آباد آهي. صوبي جي رهاڪن جو هڪ اهم سيڪڙو [[اسماعيلي شيعہ]] آهي.<ref name="SaudiFRIDE">{{حوالو ويب|url=http://edoc.bibliothek.uni-halle.de/servlets/MCRFileNodeServlet/HALCoRe_derivate_00003652/Strong%20Foundations.pdf|title='Strong Foundations'? The Imperative for Reform in Saudi Arabia|last=Ana Echagüe|last2=Edward Burke|date=June 2009|publisher=FRIDE (Spanish Think-tank organization)|pages=1–23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029194738/http://edoc.bibliothek.uni-halle.de/servlets/MCRFileNodeServlet/HALCoRe_derivate_00003652/Strong%20Foundations.pdf|archive-date=29 October 2013|access-date=15 April 2012|url-status=bot: unknown}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAna_EchagüeEdward_Burke2009">Ana Echagüe; Edward Burke (June 2009). <span class="cs1-format">(PDF)</span>. FRIDE (Spanish Think-tank organization). pp.&nbsp;1–23. Archived from [http://edoc.bibliothek.uni-halle.de/servlets/MCRFileNodeServlet/HALCoRe_derivate_00003652/Strong%20Foundations.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 29 October 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">15 April</span> 2012</span>.</cite></ref> هن علائقي جو موجوده گورنر شھزادو جلوي بن عبدالعزيز آل سعود آهي. == پڻ ڏسو == {{باب|Saudi Arabia}} * [[Provinces of Saudi Arabia|سعودي عرب جا صوبا]] * [[List of governorates of Saudi Arabia|سعودي عرب جي گورنريٽ جي فهرست]] * [[List of cities and towns in Saudi Arabia|سعودي عرب ۾ شهرن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نجران صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب جا صوبا]] 73h7y9w6wicvlk10pcon2o86betq8ga 14 80434 424301 296028 2026-10-22T11:03:19Z Memon2025 21315 /* */ 424301 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:ملاوي}} [[زمرو:مشرق]] [[زمرو:سرزمين شام]] [[زمرو:ايشيا]] [[زمرو:وچ اوڀر]] [[زمرو:اولھه ايشيا]] i5sh3es8xo1yvk020xp203e5l5u8tyw 424302 424301 2026-10-22T11:03:39Z Memon2025 21315 /* */ 424302 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مشرق]] [[زمرو:سرزمين شام]] [[زمرو:ايشيا]] [[زمرو:وچ اوڀر]] [[زمرو:اولھه ايشيا]] negqvyxaaflkocm1rcj2q0m4v77bh24 424304 424302 2026-10-22T11:06:37Z Memon2025 21315 /* */ 424304 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مشرق]] [[زمرو:سرزمين شام]] [[زمرو:وچ اوڀر تاريخي علائقا]] p6ep9d102hst7hjs864cdzqjjw5jl9x 0 87733 424078 347007 2026-10-21T13:58:09Z Intisar Ali 8681 424078 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|قديم هندستان جو جين مذهبي استاد ۽ چوويهون تيرٿنڪر}} {{Infobox religious biography | name = مهاوير | native_name = महावीर | native_name_lang = sa | image = Mahavira from 11th century CE.jpg | caption = يارهين صدي عيسويءَ جو مهاوير جو پٿر مان ٺهيل مجسمو، [[انڊين ميوزيم]]، [[ڪولڪتا]] | birth_name = ورڌمان | other_names = مهاوير سوامي، ورڌمان مهاوير، جِن، نِگرنٿ ناٽپُت | religion = [[جين ڌرم]] | birth_date = روايتي شُويتامبر تاريخ موجب 599 ق.م؛ جديد تاريخن ۾ اختلاف | birth_place = ڪنڊگرام، ويشالي جي ڀرسان، قديم هندستان (جين روايت موجب) | death_date = شُويتامبر روايت موجب 527 ق.م؛ ٻين تاريخن ۾ اختلاف | death_place = [[پاواپوري]]، [[مگڌ]] (روايت موجب) | father = سڌارٿ (روايت موجب) | mother = ترشلا (روايت موجب) | known_for = جين ڌرم جو چوويهون تيرٿنڪر، پنج مهاورت، اهِنسا ۽ نجات جي تعليم | predecessor = [[پارشو ناٿ]] (ٽيويهون تيرٿنڪر) | disciples = اندرڀوتي گوتم ۽ ٻيا گڻڌر | location = قديم اتر اوڀر هندستان }} '''مهاوير''' (سنسڪرت: {{lang|sa|महावीर}}؛ انگريزي: ''Mahavira'')، جنهن کي '''ورڌمان مهاوير'''، '''مهاوير سوامي''' ۽ '''جِن''' پڻ چيو وڃي ٿو، قديم هندستان جو مذهبي استاد ۽ [[جين ڌرم]] جو چوويهون ۽ موجوده زماني جي چڪر جو آخري [[تيرٿنڪر]] هو. جين روايت موجب مهاوير انساني روح کي ڪرم جي بندشن کان آزاد ڪرڻ ۽ موڪش حاصل ڪرڻ جو رستو سيکاريو. سندس تعليم ۾ [[اهنسا]]، سچائي، چوريءَ کان پاسو، برهمچريه ۽ غيرملڪيت کي خاص اهميت حاصل آهي.<ref name="JainpediaVows">{{cite web |title=Vows |website=JAINpedia |url=https://jainpedia.org/article/themes/principles/jain-beliefs/vows/ |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> مهاوير [[گوتم ٻڌ]] جو همعصر هو. ٻنهي مذهبي استادن جو تعلق قديم هندستان جي انهن فڪري تحريڪن سان هو، جن ۾ تپسيا، روحاني آزادي، ڪرم ۽ ٻيهر جنم بابت بحث ٿيندا هئا. مهاوير جي زندگيءَ جون صحيح تاريخون اڃا علمي بحث جو موضوع آهن. جين ڌرم جي شُويتامبر روايت سندس زندگي 599 کان 527 ق.م تائين ڄاڻائي ٿي، جڏهن ته دگمبر روايت ۽ جديد محققن جون تاريخون مختلف آهن.<ref name="JainpediaChronology">{{cite web |title=Chronology |website=JAINpedia |url=https://jainpedia.org/resources/chronology/ |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> روميش چندر دت پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' (1908ع) ۾ مهاوير کي جين ڌرم جو باني قرار ڏنو آهي. بهرحال، جين مذهبي روايت ۾ مهاوير کان اڳ ٽيويهه تيرٿنڪر تسليم ڪيا وڃن ٿا، جن مان [[پارشو ناٿ]] سندس فوري اڳوڻو تيرٿنڪر هو. انهيءَ لحاظ کان مهاوير کي جين ڌرم جي تاريخي تنظيم ۽ تعليمات جي تشڪيل ۾ اهم ڪردار ادا ڪندڙ مذهبي استاد سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=21 |language=en }}</ref><ref name="JainpediaChronology"/> == نالو ۽ لقب == مهاوير جو ذاتي نالو '''ورڌمان''' (Vardhamāna) ڄاڻايو وڃي ٿو. لفظ '''مهاوير''' جي معنيٰ «عظيم بهادر» آهي، جڏهن ته '''جِن''' جي معنيٰ اهڙو فاتح آهي، جنهن روحاني ۽ نفسياتي بندشن تي فتح حاصل ڪئي هجي. '''تيرٿنڪر''' جين ڌرم ۾ ان روحاني استاد کي چيو ويندو آهي، جيڪو ٻين لاءِ نجات جو رستو ظاهر ڪري. جين روايت موجب هر زماني جي مخصوص ڪائناتي چڪر ۾ تيرٿنڪر ظاهر ٿيندا آهن.<ref name="JainpediaChronology"/> ٻڌ مذهبي متنن ۾ مهاوير کي '''نِگرنٿ ناٽپُت''' (Nigaṇṭha Nātaputta) جي نالي سان پڻ سڃاتو ويو آهي. اهو نالو سندس نرگرنٿ زاهدانه روايت سان لاڳاپيل آهي. == تاريخي پسمنظر == مهاوير جي زماني ۾ اتر اوڀر هندستان ۾ [[مگڌ]]، [[ويشالي]] ۽ ٻين سياسي مرڪزن جي اهميت وڌي رهي هئي. علائقي ۾ ويدي مذهبي روايتن سان گڏ اهڙيون زاهدانه ۽ غير ويدي تحريڪون به سرگرم هيون، جن ۾ دنياوي زندگيءَ کان ڪناره ڪشي ۽ روحاني نجات کي اهميت ڏني ويندي هئي. جين ڌرم ۽ ٻڌ ڌرم جي تاريخي ترقي انهن وسيع فڪري بحثن سان لاڳاپيل هئي. ٻنهي روايتن ۾ ڪرم، ٻيهر جنم ۽ نجات جا تصور موجود آهن، جيتوڻيڪ انهن جي فلسفيانه تشريح ۾ اهم اختلاف آهن. === جين ڌرم جي قدامت === جين روايت موجب مهاوير کان اڳ به جين تعليمات موجود هيون. هن روايت ۾ [[رشڀ ناٿ]] کي پهريون ۽ [[پارشو ناٿ]] کي ٽيويهون تيرٿنڪر مڃيو وڃي ٿو. پارشو ناٿ سان لاڳاپيل روايت ۾ چار بنيادي مذهبي پابنديون بيان ڪيون وڃن ٿيون، جڏهن ته مهاوير جي تعليم سان پنجن مهاورتن جو نظام وابسته آهي. انهن ۾ برهمچريه کي هڪ الڳ عهد طور بيان ڪيو ويو آهي.<ref name="JainpediaVows"/> == زندگي == === جنم ۽ خاندان === '''مھاوير''': تقريباً ساڳئي زماني ۾، جڏهن ٻڌ ڌرم وجود ۾ آيو، تڏهن هڪ ٻيو غير برهمڻي مذهب پڻ اڀريو، جنهن کي [[جين مت]] چيو وڃي ٿو. روميش چندر دت هن مذهب جو باني مھاوير ڄاڻايو آهي، جيڪو عظيم گوتم ٻڌ وانگر هڪ راڄ گهراڻي سان تعلق رکندو هو. مھاوير جي ذاتي زندگي بابت تمام ٿوري ڄاڻ موجود آهي. هو [[ڄناتريڪ]] [[کشتري]] قبيلي سان واسطو رکندڙ هو، ۽ چيو وڃي ٿو ته سندس ماءُ [[ويشالي]] جي بادشاهه جي ڀيڻ هئي.<ref name="Dutt1908"/> جين سوانحي روايتن موجب مهاوير جو جنم ڪنڊگرام نالي هنڌ تي ٿيو، جيڪو ويشالي جي ڀرسان واقع هو. سندس پيءُ سڌارٿ ۽ ماءُ ترشلا ڄاڻايا وڃن ٿا. سندس خاندان جو تعلق قديم اتر اوڀر هندستان جي سياسي ۽ سماجي اشرافيه سان بيان ڪيو وڃي ٿو. مهاوير جي ننڍپڻ ۽ خانداني زندگيءَ بابت تفصيل گهڻو ڪري بعد وارين مذهبي سوانحين مان ملن ٿا. انهن روايتن کي تاريخي حقيقتن کان ڌار ڪري پڙهڻ ضروري آهي.<ref name="JainpediaKalpa">{{cite web |title=Section on Mahāvīra |website=JAINpedia |url=https://jainpedia.org/manuscript/section-on-mahavira-10/ |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> === جنم ۽ وفات جون تاريخون === مهاوير جي زندگيءَ بابت مختلف مذهبي ۽ تاريخي حساب موجود آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b8c9d8;" |+ style="background:#305e78;color:white;padding:10px;" | مهاوير جي زندگيءَ بابت مختلف تاريخي حساب ! style="background:#deedf5;" | روايت يا تحقيق ! style="background:#deedf5;" | ڄاڻايل تاريخون ! style="background:#deedf5;" | وضاحت |- | style="background:#edf5ff;" | شُويتامبر روايت | 599–527 ق.م | روايتي مذهبي تاريخ |- | style="background:#fff1dc;" | دگمبر روايت | 582–510 ق.م | هڪ ٻيو روايتي تاريخي حساب |- | style="background:#e8f5e9;" | جديد علمي تاريخن مان هڪ اندازو | لڳ ڀڳ 497–425 ق.م | ٻڌ جي تاريخن جي نئين سر تشريح سان لاڳاپيل اندازو؛ قطعي اتفاق نه آهي |} انهن تاريخن ۾ اختلاف جو هڪ اهم سبب قديم هندستان جي مذهبي شخصيتن جي تاريخ بنديءَ ۾ موجود غيريقيني آهي.<ref name="JainpediaChronology"/> == ترڪِ دنيا ۽ روحاني جدوجهد == مهاوير ننڍي عمر ۾ ئي دنيا کان الڳ ٿي ويو ۽ راهب بڻجي ويو. ڪيترن سالن تائين سخت رياضتون ۽ نفس ڪشيون ڪرڻ کان پوءِ، هو جينا يا تيرٿنڪر يعني هڪ بزرگ ۽ روحاني راهبر بڻيو.<ref name="Dutt1908"/> جين روايتن موجب مهاوير لڳ ڀڳ ٽيهه ورهين جي عمر ۾ دنياوي زندگي ڇڏي. هن ملڪيت، آسائشن ۽ گهريلو وابستگين کان الڳ ٿي زاهدانه زندگي اختيار ڪئي. === سخت رياضتون === مهاوير جي سوانحي روايتن ۾ سخت جسماني رياضتن، روزن، خاموشي، مراقبي ۽ غيرملڪيت کي خاص اهميت ڏني وئي آهي. جين مذهبي متنن ۾ مهاوير جي زاهدانه زندگيءَ کي روحاني نظم ۽ ضبط جو مثالي نمونو قرار ڏنو ويو آهي. ''آچارنگ سوتر'' ۾ سندس رياضتن ۽ راهبانه زندگيءَ جا تفصيل ملن ٿا.<ref name="JainpediaAngas">{{cite web |title=Reference Aṅgas |website=JAINpedia |url=https://jainpedia.org/article/themes/principles/sacred-writings/svetambara-canon/angas/reference-angas/ |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> === ڪيوَل ڄاڻ جي حاصلات === جين روايت موجب مهاوير ڊگهي رياضت کان پوءِ '''ڪيوَل ڄاڻ''' (Kevala Jñāna)، يعني مڪمل روحاني ڄاڻ، حاصل ڪئي. جين عقيدي موجب اها اهڙي علمي ۽ روحاني حالت آهي، جنهن ۾ روح کي حقيقت بابت مڪمل ڄاڻ حاصل ٿئي ٿي. مهاوير کي انهيءَ حاصلات کان پوءِ جِن يا فاتح روحاني استاد طور سڃاتو ويو. == نرگرنٿن جي تنظيم ۽ تعليم == زندگيءَ جي آخري ٽيھ سالن دوران، مهاوير پنهنجي زاهدن ۽ سادن راهبن جي جماعت کي منظم ڪيو، جن کي '''نرگرنٿ''' سڏيو ويندو هو. مهاوير جي وفات پاوا (پاپا) نالي هنڌ تي ٿي.<ref name="Dutt1908"/> لفظ '''نرگرنٿ''' (Nirgrantha) جو تعلق دنياوي بندشن کان آزاديءَ جي تصور سان آهي. مهاوير جي راهبانه جماعت ۾ سخت اخلاقي ضابطا ۽ زاهدانه زندگيءَ جا اصول مرڪزي حيثيت رکندا هئا. جين روايت ۾ مهاوير جي يارهن اهم شاگردن يا '''گڻڌرن''' جو ذڪر ملي ٿو. انهن ۾ اندرڀوتي گوتم کي خاص اهميت حاصل آهي. جين مذهبي متنن ۾ مهاوير کان پوءِ مذهبي تعليمات جي منتقليءَ لاءِ شاگردن جي سلسلي کي اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="JainpediaDisciples">{{cite web |title=Five of Mahāvīra's chief disciples |website=JAINpedia |url=https://jainpedia.org/manuscript/five-of-mahaviras-chief-disciples/ |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> == مهاوير جون بنيادي تعليمات == مهاوير جي تعليمات جو بنيادي مقصد روح کي ڪرم جي بندشن کان آزاد ڪرڻ ۽ نجات حاصل ڪرڻ هو. جين ڌرم ۾ نفس تي ضابطي، اخلاقي زندگي، رياضت ۽ ٻين جاندارن کي نقصان نه پهچائڻ کي خاص اهميت حاصل آهي.<ref name="JainpediaBeliefs">{{cite web |title=Jain Beliefs |website=JAINpedia |url=https://jainpedia.org/article/themes/principles/jain-beliefs/ |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> === پنج مهاورت === جين راهبن ۽ راهبائن لاءِ پنج وڏا مذهبي عهد، جن کي '''مهاورت''' (Mahāvrata) چيو وڃي ٿو، مذهبي زندگيءَ جو بنياد آهن. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7cad8;" |+ style="background:#285e54;color:white;padding:10px;" | مهاوير سان لاڳاپيل پنج مهاورت ! style="background:#dff0e8;" | عهد ! style="background:#dff0e8;" | سنسڪرت اصطلاح ! style="background:#dff0e8;" | بنيادي مفهوم |- | style="background:#e8f5e9;" | '''اهنسا''' | Ahiṃsā | ڪنهن به جاندار کي نقصان نه پهچائڻ |- | style="background:#e7f0fc;" | '''ستيه''' | Satya | سچائيءَ جي پابندي |- | style="background:#fff1dc;" | '''استيه''' | Asteya | چوري ۽ ناجائز حاصل ڪرڻ کان پاسو |- | style="background:#f1e9fa;" | '''برهمچريه''' | Brahmacarya | جنسي پرهيز ۽ نفس تي ضابطو |- | style="background:#fce9e8;" | '''اپريگرهه''' | Aparigraha | ملڪيت ۽ دنياوي شين سان چنبڙاءُ کان آزادي |} اهي عهد راهبن لاءِ سخت ۽ مڪمل صورت ۾ لاڳو ٿيندا آهن، جڏهن ته عام جين پيروڪارن لاءِ انهن جون نسبتاً محدود صورتون، يعني '''انوورت'''، موجود آهن.<ref name="JainpediaVows"/> === اهنسا === '''اهنسا''' جين ڌرم جي اهم ترين اخلاقي تعليم آهي. ان جو مطلب آهي ته انسان پنهنجي عمل، گفتار ۽ سوچ ۾ ٻين جاندارن کي نقصان پهچائڻ کان پاسو ڪري. جين ڌرم ۾ ننڍڙن جاندارن جي حياتيءَ کي پڻ اهميت ڏني وڃي ٿي. انهيءَ ڪري جين راهبن جي زندگيءَ ۾ هلڻ، کاڌي، رهائش ۽ روزاني سرگرمين بابت احتياطي اصول موجود آهن. جين ڌرم ۾ سبزي خوريءَ جي روايت پڻ اهنسا جي اصول سان لاڳاپيل آهي.<ref name="JainpediaAhimsa">{{cite web |title=Non-violence |website=JAINpedia |url=https://jainpedia.org/article/themes/principles/jain-beliefs/non-violence/ |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> === ڪرم ۽ ٻيهر جنم === جين ڌرم ۾ '''ڪرم''' روح سان لاڳاپيل اهڙي بندش طور سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا روح کي جنم ۽ موت جي چڪر سان ڳنڍي رکي ٿي. جين عقيدي موجب انسان جا عمل ۽ ذهني رويا ڪرم جي گڏ ٿيڻ يا گهٽجڻ تي اثرانداز ٿين ٿا. روحاني نظم، رياضت ۽ صحيح اخلاق جي ذريعي روح ڪرم جي اثرن کان آزاد ٿي سگهي ٿو.<ref name="JainpediaBeliefs"/> === نجات ۽ موڪش === جين ڌرم ۾ آخري روحاني مقصد '''موڪش'''، يعني جنم ۽ موت جي چڪر کان مڪمل آزادي، آهي. روميش چندر دت پنهنجي تاريخي بيان ۾ جينن جي نجات واري تصور لاءِ «نروان» جو اصطلاح استعمال ڪيو آهي. سندس بيان موجب نجات نفس جي تربيت، خودضابطي، سچائي، راست بازي ۽ مهربانيءَ وسيلي حاصل ڪري سگهجي ٿي.<ref name="Dutt1908"/> == جين ڌرم ۽ ٻڌ ڌرم == مهاوير ۽ گوتم ٻڌ قديم هندستان جا همعصر مذهبي استاد هئا. ٻنهي جي تعليمات ۾ دنياوي چنبڙاءُ گهٽائڻ، اخلاقي نظم ۽ روحاني آزاديءَ کي اهميت ڏني وئي. روميش چندر دت موجب جين ۽ ٻڌ ڌرم جا پيروڪار جانورن جي قتل کان پاسو ڪرڻ، دنياوي زندگيءَ کان ڪناره ڪشي، ڪرم، ٻيهر جنم ۽ نجات جي عقيدن ۾ ڪجهه مشابهتون رکن ٿا.<ref name="Dutt1908"/> بهرحال، ٻنهي مذهبي روايتن ۾ اهم فلسفيانه اختلاف پڻ موجود آهن. جين ڌرم انفرادي روح يا '''جيو''' جي وجود کي مڃي ٿو، جڏهن ته ٻڌ ڌرم ۾ مستقل ۽ اڻبدلندڙ خوديءَ جي تصور بابت مختلف تعليم موجود آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #bdcbd9;" |+ style="background:#674b85;color:white;padding:10px;" | جين ڌرم ۽ ٻڌ ڌرم جي بنيادي تصورن جو تقابلي جائزو ! style="background:#eee4f7;" | موضوع ! style="background:#e2f2e6;" | جين ڌرم ! style="background:#e4edfa;" | ٻڌ ڌرم |- | اهم تاريخي استاد | مهاوير | گوتم ٻڌ |- | روح يا خودي | جيو يا روح جو وجود | مستقل خوديءَ جي تصور بابت اناتّا جي تعليم |- | ڪرم | روح جي بندشن سان لاڳاپيل | ارادي وارن عملن ۽ انهن جي نتيجن سان لاڳاپيل |- | نجات | موڪش | نروان |- | اخلاقي تربيت | پنج مهاورت | چار عظيم سچ ۽ آريه اٺ انگي رستو |- | زاهدانه زندگي | سخت رياضت ۽ غيرملڪيت کي خاص اهميت | وچولي رستي کي خاص اهميت |} == وفات ۽ نروان == جين روايت موجب مهاوير جي وفات '''پاوا''' يا '''پاواپوري''' ۾ ٿي، جيڪو موجوده هندستان جي بهار رياست ۾ واقع آهي. جين مذهبي روايت ۾ سندس وفات کي '''نروان''' يا آخري روحاني آزاديءَ جي حاصلات سان ڳنڍيو ويندو آهي. مهاوير جي نروان جي روايتي تاريخ شُويتامبر حساب موجب 527 ق.م آهي، جڏهن ته دگمبر روايت ۾ ٻيو حساب ملي ٿو. جديد تاريخدان انهن تاريخن کي قطعي طور ثابت ٿيل نٿا سمجهن.<ref name="JainpediaChronology"/> == مهاوير کان پوءِ جين ڌرم == مهاوير جي وفات کان پوءِ سندس تعليمات راهبن، راهبائن ۽ عام پيروڪارن ذريعي اڳتي منتقل ٿينديون رهيون. روميش چندر دت موجب مهاوير کان پوءِ سندس پيروڪار '''جين''' جي نالي سان مشهور ٿيا، ڇاڪاڻ ته اهي جِنن کي روحاني احترام جو مرڪز سمجهندا هئا. جين روايت موجب تيرٿنڪر مختلف زمانن ۾ ظاهر ٿيندا آهن ۽ نجات جو رستو ڏيکاريندا آهن.<ref name="Dutt1908"/> وقت سان گڏ جين ڌرم ۾ مختلف مذهبي روايتون ۽ جماعتون وجود ۾ آيون، جن مان '''شُويتامبر''' ۽ '''دگمبر''' ٻه وڏيون روايتون آهن. جينپيديا جي تاريخي جائزي موجب انهن ٻنهي روايتن جي وچ ۾ اختلافن جي تاريخ قديم دور تائين وڃي پهچي ٿي، جڏهن ته جين مذهبي متنن جي ترتيب ۽ لکت ۾ محفوظ ٿيڻ جو عمل ڪيترن صدين تائين جاري رهيو.<ref name="JainpediaChronology"/> === شُويتامبر ۽ دگمبر === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#8a6237;color:white;padding:9px;" | جين ڌرم جون ٻه اهم روايتون ! style="background:#f6ead8;" | روايت ! style="background:#f6ead8;" | نالي جي معنيٰ ! style="background:#f6ead8;" | نمايان خصوصيت |- | '''شُويتامبر''' | اڇا ڪپڙا پائيندڙ | راهبانه لباس ۽ مذهبي متنن بابت مخصوص روايت |- | '''دگمبر''' | آسمان کي لباس سمجهندڙ | مرد راهبن جي سخت غيرملڪيت ۽ بي لباسيءَ واري زاهدانه روايت |} == مذهبي متن ۽ تاريخي ماخذ == مهاوير جي زندگيءَ ۽ تعليمات بابت اهم معلومات جين مذهبي متنن مان حاصل ٿئي ٿي. === آچارنگ سوتر === '''آچارنگ سوتر''' (Ācārāṅga-sūtra) شُويتامبر جين روايت جي اهم مذهبي متنن مان هڪ آهي. ان ۾ راهبانه زندگي، اخلاقي ضابطن ۽ مهاوير جي زاهدانه عملن بابت مواد شامل آهي.<ref name="JainpediaAngas"/> === ڪلپ سوتر === '''ڪلپ سوتر''' (Kalpa-sūtra) جين ڌرم جو هڪ اهم مذهبي متن آهي، جنهن ۾ تيرٿنڪرن، خاص طور مهاوير، پارشو ناٿ، نيمي ناٿ ۽ رشڀ ناٿ جي زندگين بابت روايتون شامل آهن. هن متن ۾ مهاوير جي جنم، دنياوي زندگيءَ جي ترڪ، روحاني حاصلات ۽ نروان بابت روايتي بيان ملن ٿا.<ref name="JainpediaKalpa"/> === ٻڌ مذهبي ماخذ === قديم ٻڌ متنن ۾ مهاوير جو ذڪر نِگرنٿ ناٽپُت جي نالي سان ملي ٿو. اهي متن مهاوير ۽ سندس همعصر مذهبي تحريڪن جي مطالعي لاءِ تقابلي اهميت رکن ٿا. === تاريخي مطالعي جون حدون === مهاوير جي زندگيءَ بابت معلومات جو وڏو حصو مذهبي روايتن ۾ محفوظ آهي. ان ڪري سندس زندگيءَ جي هر واقعي کي آزاد تاريخي حقيقت طور قبول ڪرڻ بدران مذهبي سوانح، تاريخي اندازن ۽ دستاويزي ثبوتن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ضروري آهي. == مذهبي ۽ ثقافتي ورثو == مهاوير جي تعليمات جين ڌرم جي مذهبي زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو. اهنسا، سچائي، غيرملڪيت ۽ خودضابطي جا اصول جين مذهبي ۽ سماجي زندگيءَ ۾ مرڪزي حيثيت رکن ٿا. مهاوير ۽ ٻين تيرٿنڪرن جا مجسما، مذهبي تصويرون ۽ مندر هندستان جي مختلف علائقن ۾ موجود آهن. جين فن ۾ مهاوير کي اڪثر مراقبي واري حالت ۾ ڏيکاريو ويندو آهي. [[File:Mahavira from 11th century CE.jpg|thumb|يارهين صدي عيسويءَ جو مهاوير جو مجسمو، جيڪو [[انڊين ميوزيم]]، ڪولڪتا ۾ محفوظ آهي.]] [[File:Idol of Lord Mahavira (Mahavir Swami), the 24th Tirthankar of Jainism, at a Jain temple in Rahli Patnaganj (Dist - Sagar).jpg|thumb|راهلي پٽناگنج جي جين مندر ۾ مهاوير جو مجسمو.]] == هندستان ۾ جين ڌرم جي تاريخي آبادي == روميش چندر دت جي 1908ع ۾ ڇپيل ڪتاب موجب ان وقت هندستان ۾ جين ڌرم جي پيروڪارن جو تعداد لڳ ڀڳ اڍائي لک ڄاڻايو ويو هو، جن مان گهڻا بمبئي پريزيڊنسي ۾ رهندڙ بيان ڪيا ويا هئا.<ref name="Dutt1908"/> هي انگ دت جي تاريخي ڪتاب ۾ ڏنل آهي ۽ ان کي موجوده جين آباديءَ جو انگ نه سمجهڻ گهرجي. اصل شمارياتي ماخذ جي الڳ تصديق کان سواءِ هن انگ کي قطعي تاريخي آدمشماري طور پيش ڪرڻ پڻ مناسب ناهي. == وڌيڪ مطالعو == * Dundas, Paul. ''The Jains''. 2nd edition. Routledge, 2002. * Jaini, Padmanabh S. ''The Jaina Path of Purification''. University of California Press, 1979. * Gombrich, Richard. ''Theravāda Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo''. Routledge. * Cort, John E. ''Framing the Jina: Narratives of Icons and Idols in Jain History''. Oxford University Press, 2010. * Schubring, Walther. ''The Doctrine of the Jainas''. Motilal Banarsidass. * Wiley, Kristi L. ''The A to Z of Jainism''. Scarecrow Press, 2009. == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://jainpedia.org/ JAINpedia — جين ڌرم جي تاريخ، متنن ۽ تعليمات بابت علمي وسيلو] * [https://jainpedia.org/resources/chronology/ JAINpedia — جين ڌرم جي تاريخي ترتيب] * [https://jainpedia.org/article/themes/principles/jain-beliefs/vows/ JAINpedia — جين مذهبي عهد] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mahavira وڪيميڊيا ڪامنز تي مهاوير جون تصويرون] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mahavira_statues وڪيميڊيا ڪامنز تي مهاوير جا مجسما] [[زمرو:جين ڌرم]] [[زمرو:مذهبي پيشوا]] [[زمرو:قديم هندستان]] [[زمرو:هندستان جا مذهبي اڳواڻ]] bzord6ymen20xwe9nezy431cdulv2wb 0 88138 424132 414127 2026-10-21T16:02:56Z Intisar Ali 8681 /* اوائلي ڪوشان */ 424132 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = <small>कुषाणसाम्राज्यम् ([[سنسڪرت]])<br />Κοϸανο (باختري)<br />Βασιλεία Κοσσανῶν ([[يوناني ٻولي|يوناني]])</small> | conventional_long_name = ڪوشان سلطنت | era = قديم ڪلاسيڪي دور | event_start = ڪجولا ڪدفيسس طرفان يوئه‌ژي قبيلن کي گڏ ڪري اتحاد قائم ڪرڻ | year_start = 30ع | event_end = [[ساساني سلطنت]]، گپتا سلطنت ۽ هيفٿلائي جي هٿن زوال<ref name="lcwb2">{{cite web |title=Afghanistan: Central Asian and Sassanian Rule, ca. 150 B.C.-700 A.D. |publisher=Library of Congress Country Studies |year=1997}}</ref> | year_end = 375ع | p1 = هند-يوناني سلطنت | p2 = هند-پارٿائي سلطنت | p3 = هند-سڪٿي | p4 = اترين استراپئ | p5 = اولهه وارا استراپئ | p6 = مها-ميگهاواهنا | s1 = ساساني سلطنت | s2 = ڪوشان-ساساني سلطنت | s3 = نئگس آف پدماؤتي | s4 = ڪدارائيٽ | s6 = ناگَس آف ونڌياتاهي | s7 = گپتا سلطنت | image_map = Map of the Kushan Empire.png | map_width = 270 | image_map_caption = ٻي صدي عيسوي ۾ هندستان جو نقشو، جنهن ۾ [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪوشان سلطنت جي حدن کي ڏيکاريو ويو آهي | capital = پهرين صدي ق.م: ڪپيسي/پشڪلاوتي<br/>پهرين صدي عيسوي کان: [[پشاور|پروشپور]]/مٿورا<br/>ٽين ۽ چوٿين صدي عيسوي: [[ٽيڪسلا]] | common_languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]] ({{circa|127}} تائين سرڪاري)؛<br />باختري ({{circa|127}} کان سرڪاري)؛<br/>[[پراڪرت|گنڌاري پراڪرت]]؛<br />[[سنسڪرت|ٻُڌ مت سان لاڳاپيل سنسڪرت]] | religion = [[هندومت]]؛<br />[[ٻڌمت]]؛<br />[[زردشتي مذهب]] | demonym = ڪوشان (يوئه‌ژي) | currency = ڪوشان دينارا | government_type = بادشاهت | leader1 = ڪجولا ڪدفيسس <small>(پهريون)</small> | year_leader1 = 25–85ع | leader2 = ڪپونادا <small>(آخري)</small> | year_leader2 = 350–375ع | title_leader = شهنشاهه }} '''ڪوشان سلطنت''' <small>'''({{circa|30}}–{{circa|375}} عيسوي)'''</small> هڪ مذهبي، ثقافتي ۽ تهذيبي لحاظ کان گڏيل (syncretic) سلطنت هئي، جيڪا "يوئاژي" قوم پاران پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ [[باختر]] (Bactria) جي علائقن ۾ قائم ڪئي وئي. هي سلطنت آهستي آهستي ڦهلجي، موجوده [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، اولھه [[نيپال]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ازبڪستان]] جي وڏن حصن تي پکڙجي وئي.<ref>{{cite web |title=The History of Pakistan: The Kushans}}{{cite book |translator=Samuel Beal |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World}}</ref> ڀارت اندر، ڪوشان سلطنت جون حدون گهٽ ۾ گهٽ ساڪيت ۽ سارناٿ تائين پهتل هيون، جيڪي اڄ ضلع وارانسي جي ويجهو آهن، جتي ڪوشان شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] جي دور سان لاڳاپيل لکتون مليون آهن. ڪوشانن جو تعلق غالباً يوئاژي اتحاد جي پنج شاخن مان هڪ سان هو، جيڪي هڪ هند-يورپي نسل جي خانہ بدوش قوم هئا، جن جو امڪاني تعلق ٽوچاري نسل سان ٻڌايو وڃي ٿو. اهي قومون اتر-اولهه چين (سنڪيانگ ۽ گانسو) مان لڏي، قديم باختر ۾ آباد ٿيون. ڪشان خاندان جو باني ڪجولا ڪدفيسس هو، جنهن يوناني ۽ ايراني ثقافتي عنصر اختيار ڪيا ۽ [[شيو|شيومت]] سان لاڳاپيل هو. ان کان پوءِ ايندڙ ڪيترائي ڪوشان بادشاهه پڻ [[هندوڌرم|هندومت]] جا سرپرست رهيا، ۽ گڏوگڏ ڪشان سلطنت [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ مت]] جي وڏي سرپرست رهي، خاص طور شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] (Kanishka the Great) جي دور ۾. ڪشانن جو هڪ وڏو تاريخي ڪردار [[وچ ايشيا]] ۽ [[چين]] ڏانهن مهايانا ٻُڌ مت جي ڦهلاءُ ۾ رهيو ۽ تقريباً ٻه سئو سال جاري رهندڙ امن واري دور کي مؤرخن طرفان ڪڏهن ڪڏهن "پيڪس ڪشان" (Pax Kushana) پڻ سڏيو وڃي ٿو. == آغاز == [[File:Noin-Ula nobleman and priest over fire altar.jpg|thumb|left|upright|[[يوئاژي]] امير ۽ باهه جي قربانگاهه وٽ پجاري. [[نوئين-اولا]].<ref>{{cite journal |last1=Yatsenko |first1=Sergey A. |title=Yuezhi on Bactrian Embroidery from Textiles Found at Noyon uul, Mongolia |journal=The Silk Road |date=2012 |volume=10 |url=http://www.silkroadfoundation.org/newsletter/vol10/SilkRoad_10_2012_yatsenko.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Francfort |first1=Henri-Paul |title=Sur quelques vestiges et indices nouveaux de l'hellénisme dans les arts entre la Bactriane et le Gandhāra (130 av. J.-C.-100 apr. J.-C. environ) |journal=Journal des Savants |date=1 January 2020 |pages=26–27 |url=https://www.academia.edu/45042820 |language=en}}</ref>]] چيني ذريعا ''Guìshuāng'' ([[wikt:貴霜|貴霜]]), يعني ڪوشانن، کي [[يوئاژي]] اتحاد جي پنج اعليٰ (ارستقراطي) قبيلن مان هڪ طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/TOAH/HD/kush/hd_kush.htm |title=Kushan Empire (ca. 2nd century B.C.–3rd century A.D.) {{pipe}} Thematic Essay {{pipe}} Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=Metropolitan Museum of Art |access-date=23 October 2015}}</ref> ڪيترائي عالم سمجهن ٿا ته يوئازي قوم جو تعلق [[هند-يورپي]] )(Proto-Indian European) نسل سان هو.<ref name="Narain">{{harvnb|Narain|1990|pp=152–155}} "[W]e must identify them [Tocharians] with the Yueh-chih of the Chinese sources... [C]onsensus of scholarly opinion identifies the Yueh-chih with the Tokharians... [T]he Indo-European ethnic origin of the Yuehchih = Tokharians is generally accepted... Yueh-chih = Tokharian people... Yueh-chih = Tokharians..."</ref><ref name="Roux">{{harvnb|Roux|1997|p=90}} "They are, by almost unanimous opinion, Indo-Europeans, probably the most oriental of those who occupied the steppes."</ref> يوئازيءَ جي خاص طور [[ٽوچاري]] اصلت گهڻو ڪري تجويز ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Narain"/><ref name="Beckwith_380">{{harvnb|Beckwith|2009|p=380}} "The identity of the Tokharoi and Yüeh-chih people is quite certain, and has been clear for at least half a century, though this has not become widely known outside the tiny number of philologists who work on early Central Eurasian and early Chinese history and linguistics."</ref><ref name="Pulleyblank">{{harvnb|Pulleyblank|1966|pp=9–39}}</ref><ref name="EOIC">{{harvnb|Mallory|1997|pp=591–593}} "[T]he Tocharians have frequently been identified in Chinese historical sources as a people known as the Yuezhi..."</ref><ref name="TCHAC">{{harvnb|Loewe|Shaughnessy|1999|pp=87–88}} "Pulleyblank has identified the Yuezhi... Wusun... the Dayuan... the Kangju... and the people of Yanqi... all names occurring in the Chinese historical sources for the Han dynasty, as Tocharian speakers."</ref>{{sfn|Mallory|Mair|2008|pp=270–297}} ڪجهه عالمن طرفان يوئه‌ژيءَ لاءِ [[ايراني ماڻھو|ايراني]]، خاص طور [[سڪا]] (Saka) اصلت پڻ پيش ڪئي وئي آهي.<ref name="Enoki 1994 171–183">{{harvnb|Enoki|Koshelenko|Haidary|1994|pp=171–183}}</ref> يوئاژيءَ کي ''[[ريڪارڊس آف دي گريٽ هسٽورين]]'' ۽ ''[[بڪ آف هان]]'' ۾ اهڙي قوم طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا اوڀر سنڪيانگ ۽ جديد چين جي اتر-اولهه [[گانسو]] (Gansu) جي گاھ وارن ميدانن ۾ رهندي هئي، جيستائين انهن جي بادشاهه کي [[ژيونگ نو]] (Xiongnu) هٿان قتل (سِر قلم) ڪيو ويو، جيڪي چين سان پڻ جنگ ۾ هئا. ان واقعي کان پوءِ يوئه‌ژيءَ کي مجبوراً 176–160 ق.م. جي دوران اولهه طرف هجرت ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |first=Michael A.N. |last=Loewe |chapter=Introduction |pages=[https://archive.org/details/dli.pahar.3532/page/1 1]–70 |title=China in Central Asia: The Early Stage: 125 BC – AD 23; an Annotated Translation of Chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3532 |editor-first=Anthony François Paulus |editor-last=Hulsewé |publisher=Brill |year=1979 |isbn=978-90-04-05884-2}} pp. 23–24.</ref> يوئاژيءَ جي پنج قبيلن کي چيني تاريخ ۾ ''Xiūmì'' (休密)، ''Guìshuāng'' (貴霜)، ''Shuāngmǐ'' (雙靡)، ''Xìdùn'' (肸頓)، ۽ ''Dūmì'' (都密) طور سڃاتو وڃي ٿو. [[File:Koshanoy.jpg|thumb|right|نسلي نالو (ethnonym) "KO[[Sho (letter)|Ϸ]][[Sho (letter)|Ϸ]]ANO" (''Koshshano''، "Kushan") يوناني الف-بي ۾ (۽ اضافي حرف [[شو (اکر)|Ϸ]]، "''Sh''" سان) پهرين ڄاتل ڪوشان حڪمران [[هيرايوس]] (پهرين صدي عيسوي) جي سڪن تي.]] يوئه‌ژيءَ لڳ ڀڳ 135 ق.م. جي قريب اتر افغانستان ۽ ازبڪستان جي علائقي ۾ موجود يوناني (هلينڪ) سلطنت [[يوناني-بڪٽريا]] تائين پهتا. جن يوناني حڪمران خاندانن کي هتان کان هٽايو ويو، اهي پوءِ ڏکڻ-اوڀر طرف [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] (اڄوڪي افغانستان ۽ پاڪستان) ۽ [[سنڌو درياھ]] جي وادي (اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت) ۾ لڏي ويا، ۽ اتي [[هند-يوناني سلطنت]] جي اولهه حصي تي قابض رهيا.{{cn|date=June 2025}} ڏکڻ ايشيا ۾، ڪوشان شهنشاھ پنهنجن سڪن تي باقاعدگي سان خانداني نالو ''ΚΟϷΑΝΟ'' ("ڪوشانو") استعمال ڪندا هئا.<ref name="JMR7"/> جڏهن ته [[سنسڪرت]] جون ڪيتريون ئي لکتون [[براهمي لِپي]] ۾، جهڙوڪ [[مٿرا]] ۾ [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جي مورتيءَ واري لکت، ڪوشان شهنشاھ کي [[File:Gupta allahabad ku.jpg|16px]] [[File:Gupta gujarat ssaa.jpg|12px]] [[File:Gupta ashoka nn.svg|14px]]، ''Ku-ṣā-ṇa'' ("Kushana") طور بيان ڪن ٿيون.<ref name="JMR7"/><ref>{{cite book |last1=Banerjee |first1=Gauranga Nath |title=Hellenism in ancient India |date=1920 |publisher=Calcutta: Published by the Author; New York: Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/hellenisminancie00bane/page/92 92] |url=https://archive.org/details/hellenisminancie00bane}}</ref> بعد وارن ڀارتي ادبي ذريعن ۾ ڪوشانن کي ''تروشڪا'' پڻ چيو ويو آهي، جيڪو بعد جي سنسڪرت متنن ۾{{refn|group=note|مثال طور، [[ڪشمير]] جي 12هين صديءَ واري تاريخي ڪتاب ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ مرڪزي ايشيا جي ڪوشانن کي ''ترشڪا'' (तुरुष्क) چيو ويو آهي.}} [[Tترڪ]] سان ڳنڍجي ويو، "شايد انهيءَ ڪري جو [[توخاريستان]] ستين صديءَ ۾ [[اولھ ترڪ خاقانيت]] جي هٿ ۾ هليو ويو."{{sfn|Wink|2002|p=57}}<ref>''[[راجترنگڻي]]'' {{cite book |quote=Then there ruled in this very land the founders of cities called after their own appellations the three kings named [[Huvishka|Huska]], [[Vashishka|Juska]] and [[Kanishka|Kaniska]] (...) These kings, albeit belonging to the Turkish race, found refuge in acts of piety; they constructed in Suskaletra and other places [[vihara|monasteries]], [[Chaitya|Caityas]] and similar edificies<!--sic-->. |last1=Pandit |first1=Ranjit Sitaram |title=River Of Kings (rajatarangini) |date=1935 |pages=I168–I173 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530051/page/n65}}</ref> [[جان ايم روزن فيلڊ]] موجب، ''Turushka''، ''توخرا'' يا ''توخارہ'' ڀارتي تحريرن ۾ لفظ ''توخاري'' جون ئي مختلف صورتون آهن.<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA8 8]}}</ref> تنهن هوندي به، [[وينڪ]] موجب: "اڄڪلهه ڪوبه مؤرخ انهن کي ترڪي-منگولائيڊ يا 'هون' نه ٿو سمجهي، جيتوڻيڪ انهن جي مرڪزي ايشيائي اصلت بابت ڪو شڪ ناهي."{{sfn|Wink|2002|p=57}} == اوائلي ڪوشان == <gallery mode="packed" heights="180px" caption="ڪوشان سلطنت سان لاڳاپيل تاريخي آثار"> File:KushanHead.jpg|ڪوشان حڪمران جو سر، [[مٿرا ميوزيم]] File:KushanRing.jpg|ڪوشان شهنشاهه جي مُهر (سگنيٽ رنگ)، [[برطانوي ميوزيم]] File:KushanCoin.jpg|شروعاتي ڪوشان سڪو، يوناني لکت سان </gallery> چيني تاريخي ماخذن مطابق، يوئاژي (Yuezhi) قبيلن مان هڪ، يعني گُئي‌شوانگ / ڪوشان، آهستي آهستي ٻين يوئه‌ژي قبيلن تي بالادستي قائم ڪئي. هي عمل پهرين صدي قبل مسيح جي آخر ۽ پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ ٿيو. ان وقت تائين، يوئه‌ژي قبيلن جو اتحاد هڪ منظم سياسي قوت ۾ تبديل ٿي رهيو هو، جنهن جو مرڪز بڪٽريا (اڄوڪو اتر افغانستان ۽ ڏکڻ ازبڪستان) هو.<ref>{{cite book |last=Benjamin |first=Craig |title=The Yuezhi: Origin, Migration and the Conquest of Northern Bactria |publisher=Brepols |year=2007 |isbn=978-2503520671 |pages=173–189}}</ref> چيني تاريخي ڪتاب ''[[پوئين ھان جو ڪتاب ھان|ھائو ھنشو]]'' (後漢書) ڪوشانن جي عروج بابت هيٺيون اهم بيان ڏئي ٿو: <blockquote> 「貴霜王丘就卻，略有其餘四翕侯國，并為一國，號貴霜。」 <br /> "گُئي‌شوانگ جو بادشاهه قيو جيوچيو (Qiujiuque) ٻين چار زِهو قبيلن کي شڪست ڏئي انهن کي پنهنجي ماتحت ڪيو، ۽ سڀني کي گڏ ڪري هڪ واحد رياست قائم ڪئي، جنهن کي ڪوشان چيو ويو." </blockquote> <ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |chapter=Chapter 88: Western Regions |publisher=Beijing Zhonghua Shuju |year=1965}}</ref> هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته شروعاتي ڪوشان حڪمران، جنهن کي گهڻو ڪري جديد مؤرخن [[هيرايوس]] يا قيو جيوچيو سان سڃاڻن ٿا، سياسي ۽ فوجي طاقت ذريعي يوئه‌ژي اتحاد کي هڪ بادشاهي ۾ تبديل ڪيو. هيرايوس جا سڪا، جن تي يوناني رسم الخط استعمال ٿيل آهي، هن دور جي ثقافتي امتزاج کي ظاهر ڪن ٿا، جنهن ۾ هلينسٽڪ (يوناني) ۽ وچ ايشيائي روايتون گڏيل صورت ۾ نظر اچن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=The early Kushan kings: New evidence for chronology |journal=Numismatic Chronicle |year=1999 |pages=113–134}}</ref> ابتدائي ڪوشان دور ۾، حڪمرانن پاڻ کي "بادشاهن جا بادشاهه" نه پر قبائلي سردار يا مقامي حڪمران طور پيش ڪيو. انهن جو بنيادي ڌيان واپار جي ڪنٽرول تي هو، خاص طور تي اهي رستا جيڪي وچ ايشيا کي ڏکڻ ايشيا ۽ ايران سان ڳنڍيندا هئا. اهڙيءَ ريت، ڪوشان رياست جلد ئي ريشم روڊ جي اهم ڪڙي بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last=Falk |first=Harry |title=The Kushan Empire: A Historical Overview |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=41–58}}</ref> ابتدائي ڪوشانن جي طاقت جو بنياد بڪٽريا ۾ رهيو، پر ڪجهه ئي ڏهاڪن ۾ هنن پنهنجو اثر [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[مٿرا]] تائين وڌايو، جيڪو بعد ۾ ڪوشان سلطنت جي مڪمل توسيع جو بنياد بڻيو. ==ڪُجولا ڪدفيسس جي شاھي توسيع == {{multiple image | align = right | total_width = 280 | image1 = Kujula_Kadphises_coin.jpg | caption1 = ڪُجولا ڪدفيسس جو سڪو (يوناني–خروشتی لکت) | image2 = Kushan_Map_1st_century.jpg | caption2 = پهرين صدي عيسوي ۾ ڪوشان سلطنت جي توسيع | image3 = Gandhara_art_Kushan.jpg | caption3 = ڪوشان دور جو گندهارا فن }} ڪوشان سلطنت جي حقيقي سامراجي توسيع [[ڪجولا ڪدفيسس|ڪُجولا ڪدفيسس]] جي دور ۾ ٿي، جيڪو پهرين صدي عيسوي جي وچ ڌاري حڪمران رهيو. تاريخي ۽ سڪن جي شاهدي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُجولا، شروعاتي قبائلي قيادت کي هڪ منظم بادشاهت ۾ تبديل ڪيو ۽ ڪوشانن کي علائقائي طاقت مان بين الاقوامي سلطنت بڻايو.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=Kujula Kadphises and the early Kushan empire |journal=Numismatic Chronicle |year=2018 |pages=45–72}}</ref> ڪُجولا ڪدفيسس جو سڀ کان اهم قدم هندوڪُش جبلن کي پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[ڪابل ماٿري]] تي قبضو ڪرڻ هو. هن توسيع سان ڪوشانن کي ڏکڻ ايشيا ڏانهن واپار جا اهم رستا مليا، خاص طور تي اهي شاهراهيون جيڪي ريشم روڊ کي سنڌو ماٿري سان ڳنڍينديون هيون. چيني ماخذ ''[[ھوئو ھانسو]]'' موجب، ڪُجولا پاڙيسري بادشاهتن کي يا ته فتح ڪيو يا پنهنجي ماتحت آندو، جنهن سان ڪوشان اقتدار مستحڪم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |publisher=Zhonghua Shuju |year=1965 |chapter=Western Regions}}</ref> سڪن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪُجولا ڪدفيسس شروعات ۾ يوناني حڪمرانن جي سڪن جي نقل ڪئي، جن تي يوناني رسم الخط ۽ عنوان استعمال ڪيا ويا. بعد ۾، هن پنهنجي نالي سان سڪا جاري ڪيا، جن تي پاڻ کي ''ΒΑΣΙΛΕΥΣ'' (بادشاهه) سڏيو ويو. هي عمل سياسي خودمختياري ۽ سامراجي حيثيت جو واضح اظهار ھو. ==گھڻ رخا ثقافتي اثرات== پھريائين صدي ق.م. ۾ ''گوئشوانگ'' (چيني: 貴霜) قبيلي ٻين يوئژهي قبيلن تي برتري حاصل ڪئي، ۽ ڪمانڊر ڪجولا ڪدفيسس جي اڳواڻيءَ هيٺ کين هڪ مضبوط اتحاد (ڪنفيڊريشن) ۾ ٻڌي ڇڏيو.<ref name="CWH">{{cite book |last1=Benjamin |first1=Craig |title=The Cambridge World History: Volume 4, A World with States, Empires and Networks 1200 BCE–900 CE |date=16 April 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-29830-5 |page=477 ff |url=https://books.google.com/books?id=LAFuCAAAQBAJ&pg=PT477|quote="It is generally agreed that the Kushans were one of the five tribes of the Yuezhi..."}}</ref> نالو ''گوئشوانگ'' مغرب ۾ اختيار ڪيو ويو ۽ پوءِ تبديل ٿي ''ڪوشان'' بڻيو، جيڪو ان اتحاد لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جڏهن ته چيني کين اڃا به ''يوئژهي'' ئي سڏيندا رهيا. اسڪٿين قبيلن کان علائقي جو ڪنٽرول آهستي آهستي کسي، ڪوشان ڏکڻ طرف اُن خطي ۾ وڌيا جيڪو روايتي طور [[گنڌارا]] سڏبو هو (اهو علائقو گهڻو ڪري [[پاڪستان]] جي [[پوتوهار پليٽو|پوتوهار]] ۽ [[خيبر پختونخوا]] وارن علائقن ۾ آهي)، ۽ هنن ٻه گڏيل گاديون قائم ڪيون: [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (اڄوڪي بگرام ڀرسان)<ref name="Starr, p. 53">{{cite book |first=S. Frederick |last=Starr |title=Lost Enlightenment: Central Asia's Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane |url=https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press |year=2013 |page=[https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star/page/n102 53]}}</ref> ۽ [[پشڪلاوتي]] (بعد ۾ [[چارسده]]).<ref name="CWH"/> [[File:Kushan script.jpg|thumb|upright=1.35|[[يوناني الفابيٽ]] (تنگ ڪالم) سان گڏ ڪوشان خط (ويڪرا ڪالم)]] ڪوشانن باختر جي [[هلينسٽڪ تهذيب|هلينسٽڪ]] ثقافت جا عنصر اختيار ڪيا. هنن [[يوناني الفابيٽ]] کي پنهنجي ٻوليءَ مطابق ڍاليو (۽ پوءِ Þ حرف "ش" لاءِ تيار ڪيو ويو، جيئن "Kushan" ۾) ۽ جلد ئي يوناني نموني تي سڪا ٽڪساڻ شروع ڪيا. هنن پنهنجن سڪن تي يوناني ٻوليءَ جا ليجنڊ پالي ليجنڊن ( [[خروشي]] لِپِيءَ ۾) سان گڏ استعمال ڪيا، ڪنشڪ جي دور جي شروعاتي سالن تائين. ڪنشڪ جي راڄ جي وچ واري دور کان پوءِ، هنن ڪوشاني ٻوليءَ جا ليجنڊ (ترميم ٿيل يوناني لِپيءَ ۾) استعمال ڪيا، گڏوگڏ يوناني (يوناني لِپيءَ ۾) ۽ پراڪرت (خروشي لِپيءَ ۾) جا ليجنڊ به شامل رکيا. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته ٻئي صدي عيسويءَ ۾ يوناني آباديءَ ۽ ڪوشانن جي گڏيل تعاون جا ثبوت ملن ٿا. ظاهر آهي ته [[سرخ ڪوٽل]] ۾ ڪوشان مندر جو مکيه معمار هڪ يوناني شخص پالاميڊيس هو. هڪ يوناني لکت ملي آهي جيڪا هن طرح پڙهي وڃي ٿي: ΔΙΑ ΠΑΛΑΜΕΔΟΥΣ، يعني ''dia Palamedous''، جنهن جو مطلب آهي "پالاميڊيس وسيلي" يا "پالاميڊيس جي هٿان". ان مان ثابت ٿئي ٿو ته هلينسٽڪ آبادي باختر ۾ ڪوشان دور تائين موجود رهي، ۽ اهو به سمجهه ۾ اچي ٿو ته يوناني الفابيٽ کي باختري/ڪوشاني ٻوليءَ تي ڪيئن لاڳو ڪيو ويو.<ref>Suchandra Ghosh. (2012). Revisiting Kushana Dynastic Sanctuaries. ''Proceedings of the Indian History Congress'', 72nd Session, Patiala, Delhi. 212-219.</ref> [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|thumb|upright=1.15|ڪنشڪ پهرئين جو ابتدائي سون جو سڪو، يوناني ٻوليءَ جي ليجنڊ ۽ هلينسٽڪ ديوتاهه [[هيليوس]] سان. (تقريباً عيسوي 120).<br />'''مُهاڙو:''' ڪنشڪ بيٺل، ڳري ڪوشاني ڪوٽ ۽ ڊگها بوٽ پاتل، ڪلهن مان باهه نڪري رهي آهي، کاٻي هٿ ۾ جهنڊو جهليل، ۽ قربانيءَ طور قربانگاهه مٿان رسم ادا ڪري رهيو آهي. يوناني ليجنڊ:<div class="center">ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΚΑΝΗ''Ϸ''ΚΟΥ<br />''Basileus Basileon Kanishkoy''<br />"[سڪو] ڪنشڪ جو، بادشاهن جو بادشاه".</div>'''پُٺاڻو:''' هيليوس هلينسٽڪ انداز ۾ بيٺل، ساڄي هٿ سان دعا/برڪت وارو اِشارو. يوناني لِپيءَ ۾ ليجنڊ:<div class="center">ΗΛΙΟC ''Helios''</div>کاٻي پاسي ڪنشڪ جو مونوگرام (''تمغہ'').]] ڪوشانن "گهڻيون مقامي عقيدتون ۽ رواج اختيار ڪيا، جن ۾ [[زرتشت مذهب]] ۽ علائقي جون ٻه اڀرندڙ مذهبي تحريڪون، يعني يوناني ڪلٽ ۽ [[ٻڌ ڌرم]] شامل هئا".<ref name="Starr, p. 53"/> [[ويما تڪتو]] جي زماني کان ڪيترائي ڪوشان ٻڌ مت جي ثقافت جا پهلو اختيار ڪرڻ لڳا، ۽ مصريئن وانگر هنن هلينسٽڪ بادشاهتن جي يوناني ثقافت جا مضبوط اثر به جذب ڪيا، جنهن سبب هو گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور [[هلينائز]]ڊ ٿي ويا. عظيم ڪوشاني شهنشاهه [[ويما ڪدفيسس]]، جيڪو [[ڪنشڪ]] جو پيءُ هو، [[شيوا مت]] (هندومت جي هڪ شاخ) کي اختيار ڪيو، جيئن اُن دور جي سڪن مان اندازو ٿئي ٿو.{{sfn|Bopearachchi|2007|p=45}} ان کان پوءِ وارن ڪوشاني بادشاهن مختلف عقيدا ظاهر ڪيا، جن ۾ [[مهايان|ٻڌ ڌرم]]، زرتشت مذهب ۽ [[شيوا مت|هندومت جو شيوا مت]] شامل آهن. ڪوشانن جي حڪمراني [[هندستاني سمنڊ]] واري سامونڊي واپار کي [[ريشم راهه]] جي واپار سان ڳنڍيو، جيڪو پراڻي تهذيب يافته [[سنڌو ماٿري]] وسيلي گذرندو هو. سلطنت جي عروج تي ڪوشانن هڪ وسيع علائقي تي ڍِلو پر وڏو اثر رکيو، جيڪو [[ارال سمنڊ]] تائين (اڄوڪي [[ازبڪستان]] وسيلي)، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[اتر ڀارت]] تائين پکڙيل هو.<ref name="CWH"/> اهڙي وسيع خطي جي ڍِلي وحدت ۽ نسبي امن ڊگهي فاصلي واري واپار کي وڌايو، چين جا ريشمي ڪپڙا [[روم]] تائين پهچايا، ۽ ڪيترن خوشحال شهري مرڪزن جون قطارون پيدا ڪيون.<ref name="CWH"/> ==حدودي واڌ== {{ايشيا کنڊ 100ع ۾|right|ڪوشان علائقا (پوري لائين) ۽ [[ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪوشان اثر جي وڌ ۾ وڌ حد.<ref>{{cite book |last1=O'Brien |first1=Patrick Karl |last2=Press |first2=Oxford University |title=Atlas of World History |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |page=46 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA46}}</ref> ڪوشان ڪنٽرول جي حد خاص طور [[رباطڪ لکت]] ۾ درج آهي.<ref name="AADC"/><ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno ([[Ujjain]]), Kozambo (Kausambi), Zagedo ([[Saketa]]), Palabotro ([[Pataliputra]]), and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment|1=See also the analysis of {{harvp|Sims-Williams|Cribb|1995–1996}}, specialists of the field, who had a central role in the decipherment.}}<ref>{{cite journal |last=Mukherjee |first=B.N. |title=The Great Kushana Testament |journal=Indian Museum Bulletin |place=Calcutta |date=1995}}</ref> اتر طرف [[تارم طاس]] ۾ واڌ جو اشارو گهڻو ڪري سڪن جي ملڻ ۽ چيني تواريخي احوالن مان ملي ٿو.<ref name="SKK"/><ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1(g) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |archive-date=24 February 2021 |access-date=25 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=24 February 2021 }}</ref>||Map_of_the_Kushan_Empire_(large).png}} روزن فيلڊ لکي ٿو ته ڊگهي عرصي واري ڪوشاني حڪمراني جا آثار قديمه جا ثبوت اهڙي علائقي ۾ موجود آهن جيڪو سرخ ڪوٽل کان وٺي [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (ڪوشانن جي اونهاري گادي)، [[پُروشا پُرا]] (اڄوڪو پشاور)، جيڪو ڪنشڪ پهرئين جي دور ۾ گادي هو، [[ٽيڪسيلا]] ۽ [[مٿورا، اتر پرديش|مٿورا]] (ڪوشانن جي سياري گادي) تائين پکڙيل آهي.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} ڪوشانن پهريون ڀيرو اهڙي حڪمراني جو نمونو متعارف ڪرايو، جنهن ۾ ''ڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]_{[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]}[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Kṣatrapa'', "[[ستراپ]]") ۽ ''مهڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka m.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka h.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]_{[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]}[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Mahakṣatrapa'', "وڏو [[ستراپ]]") شامل هئا.{{sfn|Sailendra Nath Sen|1999|p=[https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA188 188]}} ممڪن حڪمراني وارا ٻيا علائقا [[خوارزم]] ۽ اُن جو گادي شهر [[ٽوپراڪ-ڪلا]]،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}}<ref>{{cite book |last1=Basham |first1=Arthur Llewellyn |title=Papers on the Date of Kaniṣka: Submitted to the Conference on the Date of Kaniṣka, London, 20-22 April 1960 |year=1968 |publisher=Brill Archive |page=414|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ&pg=PA414}}</ref> [[ڪوسامبي]] ( [[الله آباد يونيورسٽي]] جون کوٽايون)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[سانچي]] ۽ [[سارناٿ]] (جتي ڪوشان بادشاهن جا نالا ۽ تاريخون وارين لکتن جا ثبوت ملن ٿا)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[مالوا]] ۽ [[مهاراشٽر]]،<ref>{{harvnb|Rosenfield|1993|p=41}}. "Malwa and Maharashtra, for which it is speculated that the Kushans had an alliance with the [[Western Kshatrapas]]".</ref> ۽ [[اوڊيشا]] (ڪوشاني سڪن جون نقلون ۽ وڏا سڪن جا ذخيرو).{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} {{clarify span|text=[[رباطڪ لکت]]، جيڪا 1993 ۾ دريافت ٿي، ''Hou Hanshu''، ''Weilüe'' ۽ ڪنشڪ دور جي شروعاتي لکتن جي احوال جي تصديق ڪري ٿي (شايد عيسوي 127 کان)، ته ٻئي صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ڪوشاني سلطنتون اتر ڀارت جي مرڪزي علائقن تائين وڌيون.|explain=ڊگهو ۽ گنجلڪ جملو (شايد خراب گرامر سبب)|date=July 2021}} لکت جون لائينون 4 کان 7 ڪنشڪ جي ماتحت شهرن جو ذڪر ڪن ٿيون،{{refn|group=note|For a translation of the full text of the Rabatak inscription see: {{harvp|Mukherjee|1995}}. This translation is quoted in: {{harvp|Goyal|2005|p=88}}.}} جن مان ڇهه نالا سڃاڻپ لائق آهن: [[اُجين]]، [[ڪُندينا]]، [[سڪيٽا]]، [[ڪوسامبي]]، [[پاٽلي پُتر]]، ۽ [[چمپا، ڇتيس ڳڙهه|چمپا]] (جيتوڻيڪ متن مان صاف ناهي ته چمپا ڪنشڪ جي ملڪيت هو يا اُن کان اڳتي).<ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno (Ujjain), Kozambo (Kausambi), Zagedo (Saketa), Palabotro (Pataliputra) and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment}}<ref>{{cite web |last=Sims-Williams |first=Nicholas |author-link=Nicholas Sims-Williams |title=Bactrian Documents from Ancient Afghanistan |url=http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |access-date=24 May 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070610192252/http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |archive-date=10 June 2007 }}</ref>{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} ٻڌ مت جو متن ''Śrīdharmapiṭakanidānasūtra''—جيڪو چيني ترجمي ذريعي معلوم ٿئي ٿو (عيسوي 472)—پاٽلي پُتر جي ڪنشڪ هٿان فتح جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Puri|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA258 258]}} ٻئي صدي عيسويءَ جي هڪ پٿر جي لکت، هڪ "وڏي ستراپ" [[روپيامما]] جي نالي سان، [[پاؤني]] ۾ ( [[نرمدا درياهه]] جي ڏکڻ) ملي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪوشان اثر ايترو ڏکڻ تائين وڌيل هو، جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته اهو علائقو [[مغربي ستراپ]]ن جي ڪنٽرول ۾ به رهيو هجي.<ref>{{cite book |last1=Mukherjee |first1=Bratindra Nath |title=The rise and fall of the Kushāṇa Empire |date=1988 |page=269 |publisher=Firma KLM |isbn=9780836423938 |url=https://books.google.com/books?id=ig1uAAAAMAAJ}}</ref> [[File:Bengal. Samatata. Coin of Vira Jadamarah imitative of Kushan coinage of Kanishka I. Circa 2nd-3rd century CE.jpg|thumb|اوڀر ۾ حد [[بنگال]] تائين: [[ساماتتا]] ۾ بادشاهه ويرا جدمره جا سڪا، [[ڪنشڪ پهرئين]] جي [[ڪوشاني سڪن]] جي نقل طور. ليجنڊ جو متن بي معنيٰ نقل آهي. بنگال، تقريباً ٻئي-ٽئين صدي عيسوي.<ref name="Samatata coin">{{cite web |title=Samatata coin |url=https://research.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=3412701&page=1&partId=1 |website=The British Museum}}</ref>]] اوڀر ۾، ٽئين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، هوويشڪ جا سجايل سڪا [[بودھ گايا]] ۾ ٻين سون جي نذرن سان گڏ "بودهه جي روشنائيءَ واري تخت" هيٺ پيش ڪيا ويا، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته اُن دور ۾ به علائقي تي ڪوشاني اثر موجود هو.<ref>British Museum display, Asian Art room.{{full citation needed|date=July 2021}}</ref> ڪوشاني سڪا گهڻائيءَ سان [[بنگال]] تائين ملن ٿا، ۽ قديم بنگالي رياست [[ساماتتا]] به ڪنشڪ پهرئين جي سڪن جي نقل تي سڪا جاري ڪيا، شايد گهڻو ڪري واپاري اثر سبب.<ref>{{cite book |last1=Sengupta |first1=Nitish |title=Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib |date=2011 |publisher=Penguin UK |isbn=978-81-8475-530-5 |page=39 |url=https://books.google.com/books?id=TI8GQioaoL4C&pg=PT39}}</ref><ref name="Samatata coin"/><ref>{{cite book |quote=As far as gold coins in Bengal are concerned it was Samatata or South-eastern Bengal which issued gold coins ... This trend of imitating Kushan gold continued and had major impact on the currency pattern of this south-eastern zone. |title=Numismatic Digest |date=2012 |publisher=Numismatic Society of Bombay |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=C83R2wM0caIC}}</ref> ڪوشاني سڪن جي نقل ۾ سڪا اوڀر جي رياست [[اُڙيسا]] ۾ به گهڻائيءَ سان مليا آهن.<ref>{{cite book |quote=A large number of Kushan and Puri Kushan coins have been discovered from different parts of Orissa. Scholars have designated the Puri Kushan coins as the Oriya Kushan coins. Though the coins are the imitations of Kushan coins they have been abundantly found from different parts of Orissa. |last1=Ray |first1=N. R. |year=1982 |title=Sources of the History of India: Bihar, Orissa, Bengal, Manipur, and Tripura |publisher=Institute of Historical Studies |page=194 |url=https://books.google.com/books?id=_gW2AAAAIAAJ}}</ref> اولهه ۾، ڪوشاني رياست [[پاراتراجا|پاراتا رياست]] ([[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]])، اولهه [[پاڪستان]]، [[افغانستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[تاجڪستان]]، [[ازبڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]] تائين پکڙيل هئي. [[ترڪمانستان]] ۾ ڪوشانن جو ٻڌ مت وارو شهر [[مرو]] مشهور هو.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} اتر طرف، پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪجولا ڪدفيسس]] [[تارم طاس]] ڏانهن فوج موڪلي ته جيئن [[ڪوچا]] شهر-رياست جي مدد ڪري، جيڪا علائقي ۾ چيني حملي کي روڪي رهي هئي؛ پر ٿوريون جهڙپون ٿيڻ کان پوءِ هو واپس موٽي آيا.{{sfn|Grousset|1970|pp=45-46}} ٻي صدي عيسويءَ ۾، ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشانن [[تارم طاس]] ۾ ڪيتريون چڙهائيون ڪيون، ۽ چيني ماڻهن سان سندن گهڻا لاڳاپا رهيا. ڪنشڪ وٽ [[تارم طاس]] جا اهي علائقا هئا جيڪي غالباً اُن قديم علائقن سان ميل کائين ٿا، جيڪي اڳ ۾ [[يوئژهي|يوئه-ژهي]] وٽ هئا (ڪوشانن جا ممڪن ابن ڏاڏا). [[ڪشغر]]، [[يارڪند ضلعو|يارڪند]] ۽ [[ختن|ختن]] ۾ سڪن تي ڪوشاني اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="SKK">{{cite magazine|last=Cribb |first=Joe|title=The Sino-Kharosthi coins of Khotan part 2|url=https://www.academia.edu/33275660 |date=1984 |magazine=Numismatic Chronicle |pages=129–152}}</ref> چيني تواريخن موجب، ڪوشانن (چيني ماخذن ۾ [[دا يوئژهي]] سڏيل) هڪ هان شهزادي جي گهر ڪئي، پر انڪار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ هنن چيني درٻار کي تحفا موڪليا هئا. جواب طور، هو عيسوي 90 ۾ بان چاؤ ڏانهن 70,000 جي فوج سان وڌيا، پر ننڍڙي چيني فوج هٿان شڪست کاڌائون. چيني تواريخي احوال ڪوشانن ۽ چيني جنرل [[بان چاؤ]] وچ ۾ جنگين جو ذڪر ڪن ٿا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} يوئژهي پوئتي هٽي ويا ۽ چيني سلطنت کي خراج ڏيڻ لڳا. [[تارم طاس]] جا علائقا آخرڪار [[بان چاؤ]] فتح ڪيا. پوءِ، [[هان جي شهنشاهه آن|يُوانچُو]] دور (عيسوي 114–120) ۾ ڪوشانن فوج موڪلي ۽ چنپان کي—جيڪو اڳ ۾ سندن وٽ يرغمال رهيو هو—[[ڪشغر]] جو بادشاهه مقرر ڪرايو.{{sfn|Hill|2009|p=43}} ===ڪوشاني قلعي بنديون=== ڪيترائي ڪوشاني قلعا سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور [[باختر]] ۾، جيڪي گهڻو ڪري [[هلينسٽڪ]] قلعن جي مٿان ٻيهر تعمير ڪيا ويا، جيئن [[ڪمپير تيپي]].<ref name="DVR">{{cite journal |last1=RUSANOV |first1=D. V. |title=The Fortification of Kampir-Tepe: A Reconstruction |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=1994 |volume=8 |pages=155–160 |jstor=24048772 |url=https://www.jstor.org/stable/24048772 |issn=0890-4464}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Rtveladze|first=E|title=Alexandria on the Oxus - Kampir Tepe: A fortress city on the Oxus shore|year=2019|location=Tashkent|pages=}}</ref> اهي عام طور تيراندازن لاءِ تير جي شڪل وارن [[لوپ هول]]ن سبب سڃاتا وڃن ٿا.<ref name="DVR"/> <gallery class="center" widths="200px" heights="120px"> File:Kampir_Tepe_archeological_site.jpg|[[ڪمپير تيپي]] جو ڪوشاني قلعو File:Ayaz_Kala_(Khorezm,_Ouzbékistan)_(5608879653).jpg|[[اياز ڪلا]] جو قلعو File:Françoise_Foliot_-_Afghanistan_152.jpg|شهرِ زُهڪ جو قلعو.<ref>{{cite book |last1=Lee |first1=Jonathan L. |title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present |date=8 March 2022 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-019-4 |url=https://books.google.com/books?id=asR9DwAAQBAJ&pg=PA151 |language=en}}</ref> File:Staircase,_Surkh_Kotal,_2–4_century_CE.jpg|[[سرخ ڪوٽل]] جو مندر ۽ قلعو </gallery> ==تاريخ== ڪوشاني حڪمرانن جو ذڪر لڳ ڀڳ ٽن صدين تائين ملي ٿو، يعني تقريباً 30 عيسوي کان 375 عيسوي تائين، جيستائين [[ڪيدارائيٽس]] جي حملي سبب تبديليون ٿيون. هنن لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[مغربي ستراپ]]ن، [[ستواهن]]ن ۽ [[گپتا سلطنت]] جي شروعاتي حڪمرانن سان همعصر حڪمراني ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} === ڪجولا ڪدفيسس (تقريباً 25 – 85) === {{Main| ڪجولا ڪدفيسس}} {{ ڪوشان حاڪم}} {{blockquote|...گوئشوانگ جو شهزادو، جنهن جو نالو ٿيلڪ [ڪجولا ڪدفيسس] هو، ٻين چار xihou کي حملا ڪري ختم ڪري ڇڏيو. هو بادشاهه بڻيو، ۽ سندس خاندان کي گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهن جو خاندان سڏيو ويو. هن انشي [هندو-پارٿيا] تي حملو ڪيو ۽ گاوفو [ڪابل] جو علائقو ورتو. هن پودا [پڪٽيا] ۽ جِبين [ڪاپيسا ۽ گنڌارا] جون سڀ بادشاهتون به شڪست ڏنيون. قيوجيوڪُو [ڪجولا ڪدفيسس] اسي سالن کان وڌيڪ عمر ۾ وفات ڪئي.|[[Book of the Later Han|Hou Hanshu]]{{sfn|Hill|2009|p=29}}|title=|source=}} اهي فتحون غالباً عيسوي 45 ۽ 60 جي وچ ۾ ٿيون، ۽ انهن ڪوشاني سلطنت جو بنياد وڌو، جنهن کي پوءِ سندس جانشينن تيزيءَ سان وڌايو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪيترن سڪن جون سيريز جاري ڪيون ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه پُٽ هئا: [[Sadashkana|سداشڪنه]] (جيڪو رڳو ٻن لکتن مان سڃاتو وڃي ٿو، خاص طور رباطڪ لکت مان، ۽ غالباً ڪڏهن حڪومت نه ڪئي) ۽ شايد ويما تڪتو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪدفيسس، ڪنشڪ جو پردادو هو.{{Citation needed|date=March 2021}} === ويما تڪتو يا سداشڪنه (تقريباً 80 – 95) === {{Main| ويما تڪتمو}} [[ويما تڪتو]] (قديم چيني: 閻膏珍 ''Yangaozhen'') رباطڪ لکت ۾ ذڪر ٿيل آهي (ٻيو پُٽ سداشڪنه سيناورمن—اوڊي جي بادشاهه—جي لکت ۾ به اچي ٿو). هو ويما ڪدفيسس ۽ ڪنشڪ پهرئين کان اڳ هو. هن ڪوشاني سلطنت کي ڏکڻ ايشيا جي اتر-اولهه تائين وڌايو. ''Hou Hanshu'' موجب: {{blockquote|"سندس پُٽ يانگاؤژين [شايد ويما تڪتو، يا ممڪن آهي سندس ڀاءُ سداشڪنه] سندس جاءِ تي بادشاهه ٿيو. هن تيانزو [اتر-اولھ ڀارت] کي شڪست ڏني ۽ اتي نگراني لاءِ جنرل مقرر ڪيا. پوءِ يوئژهي انتهائي امير ٿي ويا. سڀ بادشاهتون [پنهنجي بادشاهه کي] گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهه سڏين ٿيون، پر هان کين سندن اصل نالي دا يوئژهي سان سڏين ٿا."|Hou Hanshu{{sfn|Hill|2009|p=29}}}} === ويما ڪدفيسس (تقريباً 95 – 127) === {{Main|Vima Kadphises}} [[ويما ڪدفيسس]] (ڪوشاني ٻولي: Οοημο Καδφισης) تقريباً عيسوي 95–127 دوران ڪوشاني شهنشاهه هو، سداشڪنه جو پٽ، ڪجولا ڪدفيسس جو پوٽو ۽ ڪنشڪ پهرئين جو پيءُ، جيئن رباطڪ لکت مان معلوم ٿئي ٿو.{{Citation needed|date=March 2021}} ويما ڪدفيسس باختر ۾ فتحون ڪري ڪوشاني علائقو وڌايو. هن گهڻا سڪا ۽ لکتون جاري ڪيون. هن موجوده تانبي ۽ چانديءَ جي سڪن سان گڏ سون جا سڪا به جاري ڪيا.{{Citation needed|date=March 2021}} ===ڪنيشڪه پهريون (تقريباً 127ع – تقريباً 150ع)=== {{Main|ڪنشيڪه}} {{multiple image | align = right | direction =vertical | header=Mathura statue of Kanishka | total_width=250 | image1 = Kanishka enhanced.jpg | caption1 = [[ڪنيشڪه]] جو بت، ڊگهو ڪوٽ ۽ بوٽ پاتل، هٿ ۾ [[گرز]] (Mace) ۽ [[تلوار]]، [[مٿرا ميوزيم]] ۾ رکيل. ڪوٽ جي هيٺان لکت موجود آهي. | image2 = Kanishka statue inscription.jpg | caption2 = هي لکت وچولي [[براهمي رسم الخط]] ۾ آهي:<br /> [[File:Gupta ashoka m.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka haa.jpg|12px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad dhi.jpg|8px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka d.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka v.svg|10px]]_{[[File:Gupta ashoka pu.jpg|10px]] [[File:Gupta ashoka tr.jpg|10px]]} [[File:Gupta ashoka kaa.svg|12px]]^{[[File:Gupta ashoka nni.jpg|12px]]}_{[[File:Gupta ashoka ssk.jpg|14px]]}<br />''مهاراجا راجڌراجا ديوپُتر ڪنيشڪه''<br />"عظيم بادشاهه، بادشاهن جو بادشاهه، ديوتا جو پٽ، ڪنيشڪه".<ref>{{cite book |last1=Puri |first1=Baij Nath |title=India under the Kushāṇas |date=1965 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |url=https://books.google.com/books?id=bxZuAAAAMAAJ}}</ref><br />[[مٿرا جو فن]]، [[مٿرا ميوزيم]] | caption_align = center | footer= }} [[ڪنيشڪه اعظم]]، ڪوشان سلطنت جو چوٿون بادشاهه، تقريباً 23 سال حڪومت ڪئي، لڳ ڀڳ 127ع کان.<ref>{{cite journal |last1=Bracey |first1=Robert |title=The Date of Kanishka since 1960 |journal=Indian Historical Review |date=2017 |volume=44 |issue=1 |pages=21–61 |doi=10.1177/0376983617694717 |s2cid=149016806 |url=https://www.academia.edu/32448882}}</ref> تخت نشيني کان پوءِ، ڪنيشڪه هڪ وسيع سلطنت تي حڪمراني ڪئي، جيڪا تقريباً سڄي اتر هندستان تي پکڙيل هئي؛ ڏکڻ ۾ [[اجين|اُجّين]] ۽ [[ڪنڊينا]] (Kundina) تائين، ۽ اوڀر ۾ [[پاٽلي پتر|پاٽلي پُتر]] کان به اڳتي، جيئن رباطڪ لکت مان ظاهر ٿئي ٿو: {{Blockquote|پهرين سال ۾، هندستان جي سڄي راڄ ۾ اعلان ڪيو ويو، حڪمران طبقي جي سمورن علائقن تائين، جن ۾ ڪوناديانو [[ڪونڊيني]]، (Kundina)، [[اوزينو]] (Ujjain)، زاگيدا (Saketa)، [[ڪوزامبو]] (Kausambi)، [[پالابوترو]] (Pataliputra) ۽ [[زيري-تمبو]] (Sri-Champa) تائين شامل هئا؛ جن حڪمرانن ۽ اهم ماڻهن سندس اطاعت قبول ڪئي، ۽ هن سڄي هندستان کي پنهنجي فرمانبرداري ۾ آندو.|رباطڪ لکت، سٽون 4–8}} ڪنيشڪه جي سلطنت جا ٻه گاديءَ جا هنڌ هئا: [[پورشپور]] (اڄ جو [[پشاور]]، اتر اولهه [[پاڪستان]]) ۽ [[مٿرا]]، اتر هندستان ۾. هن کي (۽ [[راجا داب]] سان گڏ) [[باٿنڊا قلعو]] ([[قلعو مبارڪ، ڀاٿنڊا|قلعو مبارڪ]]) تعمير ڪرائڻ جو به ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، جيڪو اڄ [[باٿنڊا]] شهر ۾ آهي.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪوشانن جي هڪ اونهاري جي راڄڌاني [[ڪپيسي]] (اڄ جي بگرام ڀرسان) ۾ به هئي، جتي "[[بگرام خزانو]]" مليو، جنهن ۾ يونان کان چين تائين جا فن پارا شامل آهن. رباطڪ لکت موجب، ڪنيشڪه [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جو پٽ، [[سداشڪانا]] (Sadashkana) جو پوٽو، ۽ [[ڪجولا ڪدفيسس]] جو پرپوٽو هو. ڪنيشڪه جو دور هاڻي عام طور تي 127ع کان شروع سمجهيو وڃي ٿو، هيري فالڪ جي تحقيق جي بنياد تي.{{sfn|Falk|2001|pp=121–136}}{{sfn|Falk|2004|pp=167–176}} ===هووشڪه (تقريباً 150ع – تقريباً 190ع)=== {{Main|هووشڪه}} [[هووشڪه]] (Kushan: Οοηϸκι، "Ooishki") ڪوشان سلطنت جو شهنشاهه هو، جيڪو [[ڪنيشڪه پهريون|ڪنيشڪه]] جي وفات کان پوءِ (بهترين موجود ثبوتن موجب 150ع ۾) تخت نشين ٿيو ۽ لڳ ڀڳ ٽيهه سال پوءِ [[وسوديوا پهريون]] جي جانشيني تائين حڪومت ڪندو رهيو. سندس دور کي سلطنت لاءِ ”پاڻ ۾ سڪون آڻڻ“ ۽ ”استحڪام“ (retrenchment ۽ consolidation) جو زمانو سمجهيو وڃي ٿو. خاص طور، پنهنجي حڪومت جي شروعاتي عرصي ۾ هن [[مٿرا]] شهر تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ وقت ۽ ڪوشش وقف ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} ===وسوديوا پهريون (تقريباً 190ع – تقريباً 230ع)=== {{Main|وسوديوا پهريون}} [[وسوديوا پهريون]] (Kushan: Βαζοδηο "Bazodeo"، Chinese: 波調 "Bodiao") ”عظيم ڪوشانن“ جو آخري شهنشاهه هو. ڪنيشڪه جي دور (era) جي سال 64 کان 98 تائين تاريخ رکندڙ لکتن مان اندازو ٿئي ٿو ته سندس حڪومت گهٽ ۾ گهٽ 191ع کان 225ع تائين هلي. هو آخري وڏو ڪوشان شهنشاهه هو، ۽ سندس دورِ حڪومت جي پڄاڻي تقريباً ان واقعي سان گڏجي ٿي جڏهن [[ساساني سلطنت|ساساني]] اتر اولهه هندستان تائين حملو آندا ۽ لڳ ڀڳ 240ع کان شروع ٿي افغانستان، پاڪستان ۽ اتر اولهه هندستان جي علائقن ۾ [[هند-ساساني]] يا ''Kushanshahs'' جو قيام عمل ۾ آيو.{{Citation needed|date=March 2021}} {{South Asia in 350 CE||برِصغير جي اتر اولهه حصي ۾ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جي جاءِ، ۽ لڳ ڀڳ 350ع ۾ همعصر ڏکڻ ايشيائي سياسي قوتن جي جغرافيائي تصوير.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |pages=25, 145 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |archive-date=7 February 2025 |access-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |date=7 February 2025 }}</ref>|{{Annotation|75|25|[[File:Rectangle (plain).svg|55px]]}}}} ===ڪنيشڪه ٻيون (تقريباً 232ع – تقريباً 247ع)=== {{Main|ڪنيشڪه ٻيون}} ===واسيشڪه (تقريباً 247ع – تقريباً 267ع)=== {{Main|واسيشڪه}} [[واسيشڪه]] ڪوشان شهنشاهه هو، جنهن بابت لڳي ٿو ته هن [[ڪنيشڪه ٻيون]] کان پوءِ لڳ ڀڳ 20 سال حڪومت ڪئي. سندس حڪمراني جا ثبوت [[مٿرا]]، [[گنڌارا]] ۽ ايتري قدر جو ڏکڻ ۾ سانچي (ويجهو [[وديشا]] (Vidisa)) تائين ملن ٿا، جتي سندس نالي سان ڪيترين لکتن جو پتو پوي ٿو. اهي لکتون ممڪن ”ٻئي ڪنيشڪه دور“ (second Kanishka era) جي سال 22 (سانچي جي ”Vaksushana“ واري لکت — يعني واسيشڪه ڪوشان) ۽ سال 28 (سانچي جي ”Vasaska“ واري لکت — يعني واسيشڪه) جي تاريخن سان درج آهن.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}}<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA57 57]}}</ref> === ننڍا ڪوشان (270ع – 350ع) === اولهه ۾ علائقائي نقصانن (يعني [[باختريا]] جو [[ڪوشان-ساساني]]ن جي هٿان وڃائجي وڃڻ) ۽ اوڀر ۾ نقصانن (يعني [[مٿرا]] جو [[گپتا سلطنت]] جي هٿان وڃائجي وڃڻ) کان پوءِ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جا ڪي مقامي حڪمران معلوم ٿين ٿا، جيڪي [[پنجاب]] جي علائقي ۾ پنهنجي گادي [[ٽيڪسلا]] (Taxila) ۾ ويهاري حڪومت ڪندا رهيا: [[وسوديوا ٻيون]] (270ع – 300ع)، [[ماهي (ڪوشان)|ماهي]] (300ع – 305ع)، [[شڪا (ڪوشان)|شڪا]] (305ع – 335ع) ۽ [[ڪپوندا]] (335ع – 350ع).{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} غالب امڪان آهي ته اهي [[گپتا سلطنت]] جا باجگزار (vassals) هئا، تان جو [[ڪيداري]]ن (Kidarites) جي حملي ڪوشان حڪمراني جا آخري نشان به ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} ==ڪوشان ديوتا== [[File:Kumara, The Divine General LACMA M.85.279.3.jpg|thumb|upright|ڪُماره/[[ڪارتڪيه]] هڪ ڪوشان عقيدتمند سان گڏ، ٻيون صدي عيسوي]] [[File:Gandhara, omaggio di un re kushana al bodhisattva, II-III sec.JPG|thumb|ڪوشان شهزادو، جنهن کي [[هوِشڪه]] چيو وڃي ٿو، هڪ [[ٻڌيستوا]] کي نذرانو پيش ڪندي.<ref>{{cite journal |last1=Marshak |first1=Boris |last2=Grenet |first2=Frantz |title=Une peinture kouchane sur toile |journal=Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres |date=2006 |volume=150 |issue=2 |pages=957|doi=10.3406/crai.2006.87101 }}</ref>]] [[File:Relief Showing Shiva Linga Worshipped by Saka Devotees - Kushan Period - Dampier Nagar - ACCN 36-2661 - Government Museum - Mathura 2013-02-23 5614.JPG|thumb|[[Shiva|شِو]] جو [[Linga|لِنگ]] ڪوشان عقيدتمندن پاران پوڄيل، لڳ ڀڳ ٻيون صدي عيسوي]] ڪوشانن جو مذهبي [[پينٿيائي ديوتا |ديوتا-مجموعو]] نهايت گهڻو رنگارنگ هو، جيئن سندن سون، چاندي ۽ ٽامي ۾ ٺهيل سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو. انهن سڪن تي ٽيهه کان وڌيڪ مختلف ديوتائن جون تصويرون موجود آهن، جيڪي گهڻو ڪري سندن پنهنجن ايراني ديوتائن سان گڏ يوناني ۽ هندي دنيا سان به لاڳاپيل آهن. ڪوشان سڪن تي ڪوشان بادشاهن، [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ]]، ۽ هند-آريائي ۽ ايراني<!-- Bactrian/Arachosian/etc == Eastern Iranian, which is _not_ "Persian", which is western Iranian--> ديوتائن واري مجموعي (پينٿيون) جون شڪليون پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.{{sfn|Liu|2010|p=47}} شروعاتي سڪن تي يوناني نالن سان يوناني ديوتائون ڏيکاريل آهن. [[ڪنيشڪه]] جي دور ۾ سڪن جي ٻولي [[باڪتريائي ٻولي|باڪٽريائي]] ٿي وڃي ٿي (پر سڀني بادشاهن لاءِ لکڻي يوناني رسم الخط ۾ ئي رهي). [[هوِشڪه]] (Huvishka) کان پوءِ، سڪن تي رڳو ٻه ديوتائون نظر اچن ٿيون: ''آردوڪشو'' ۽ ''[[اوئيشو]]'' (هيٺ تفصيل ڏسو).<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Boyce |first1=Mary |title=Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices |year=2001 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-23902-8 |page=83 |url=https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC&pg=PA83}}</ref> ايراني هستيون (ديوتا) جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن: * ''[[آردوڪشو]]'' (Αρδοχþο): [[اشي وانگوھي]] [[File:Kushan king Huvishka coin.jpg|30px]] * ''[[اشائيژشو]]'' (Aþαειχþo، "بهترين راستبازي"): [[اشا واھشتا ]] [[File:Huvishka with Ashaiexsho.jpg|30px]] * ''[[اتشو]](Athsho)'' (Αθþο، "شاهانه باهه"): [[اتار]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Athsho.jpg|30px]] * ''[[ڦارو]]'' (Φαρρο، "شاهانه جَلال/شڪوه"): [[خوارينا]] [[File:Huvishka. Circa CE 152-192 diademed.jpg|30px]] * ''لروئاسپا'' (Λροοασπο): [[درواسپا]] [[File:Coin of the Kushan king Kanishka.jpg|30px]] * ''Manaobago'' (Μαναοβαγο): [[ووھو مناھ]]{{sfn|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA324 324]}} [[File:Kanishka I with Manaobago.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مانائتوباگو سان گڏ.]] * ''مائو'' (Μαο، چنڊ وارو ديوتا): [[Mah]] [[File:Huvishka with Mao.jpg|30px]] * ''مٿرو'' ۽ ٻيا روپ (Μιθρο، Μιιρο، Μιορο، Μιυρο): [[مٿرا]] [[File:Kanishka I with Miiro.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مئرو سان گڏ]] * ''مزدووانو'' (Μοζδοοανο، "مزدا the victorious?"): [[ آھورا مزدا|مزدا وانا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jongeward |first1=David |last2=Cribb |first2=Joe |title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society |date=2014 |publisher=THE AMERICAN NUMISMATIC SOCIETY |location=New York |page=Front page illustration |url=http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |access-date=7 March 2021 |archive-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |date=17 August 2021 }}</ref> [[File:Coin_of_Kanishka_depicting_Mozdoano.jpg|30px|ڪنيشڪه جي سڪي تي مزدوئانو]] * ''[[Nana (باڪتريائي ديوي)|نانا]]'' (Νανα، Ναναια، Νاناϸαο): پين-ايشيائي ''نانا'' جون صورتون، سوگديائي ''نني'' [[File:Kanishka I with Nana.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، نانا سان گڏ]] * ''Oado'' (Οαδο): [[Vata-Vayu|Vata]] [[File:Kanishka I and Oado.jpg|30px|ڪنيشڪه ۽ Oado]] * ''اوئاڪشو'' (Oαxþo): "آڪسس" * ''اوروموزدو'' (Οορομοζδο): [[آھورا مزدا]] [[File:Huvihska with Ahuramazda.jpg|30px]] * ''[[اورلاگنو]]'' (Οραλαγνο): [[ويريٿراگنا]]، ايراني جنگ جو ديوتا [[File:Coin of Kanisha I showing Verethragna.jpg|30px]] * ''[[رشتي]]'' (Ριϸτι، "سڌائي/سچائي"): [[Arshtat]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Rishti.jpg|30px]] * ''[[شائوريئورو]]'' (Ϸαορηορο، "بهترين شاهانه اختيار"، مثالي حڪمران): [[کشاترا وائريا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka and Shaoreoro.jpg|30px]] * ''تئيرو'' (Τιερο): [[تشتريا|تير]] يوناني ڏند ڪٿائن ۽ هلينسٽڪ ميل ميلاپ مان ڏيکاريل هستيون: * ''زائو'' (Ζαοου):<ref>{{cite web |title=Kujula Kadphises coin |website=The British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1922-0213-64}}</ref> [[زيوس]] [[File:Kujula Kadphises with Zeus.jpg|30px|ڪجولا ڪدفيسس جو سڪو: زيوس ريورس تي.]] * ''ايلئيوس'' (Ηλιος): [[Helios|هيليئوس]] [[File:Kanishka_I_Greek_legend_and_Helios.jpg|30px]] * ''Ēphaēstos'' (Ηφαηστος): [[هيفيسٽس]] * ''Oa nēndo'' (Οα νηνδο): [[Nike (mythology)|نائڪي]] [[File:Huvishka with Nike.jpg|30px|هوِشڪه نائڪي سان گڏ]] * ''Salēnē'' (Ϲαληνη):<ref>{{cite book |last1=Dani |first1=A. H. |last2=Asimov |first2=M. S. |last3=Litvinsky |first3=B. A. |last4=Zhang |first4=Guang-da |last5=Samghabadi |first5=R. Shabani |last6=Bosworth |first6=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations, 700 B. C. to A |date=1 January 1994 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-102846-5 |page=321 |url=https://books.google.com/books?id=9U6RlVVjpakC&pg=PA321 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=77 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA77 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sen |first1=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |date=1999 |publisher=New Age International |isbn=978-81-224-1198-0 |page=199 |url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA199 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |date=2008 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1120-0 |page=377 |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA377 |language=en}}</ref> [[Selene|سيليني]] [[File:Kanishka I. Circa AD 127-151. Monolingual Greek issue. Main mint in Baktria Early phase. Obverse BACIΛЄYC BACIΛЄωN KANHÞKOY, Reverse CAΛHNH to right, Selene, wearing lunar horns.jpg|30px|ڪنيشڪه سيليني سان گڏ]] * ''Anēmos'' (Ανημος): [[اينيموس]] [[File:A43 Kouchan Kanishka 4unit 1ar (8300885384).jpg|30px]] * ''Ērakilo'' (Ηρακιλο): [[هيراڪليس]] [[File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|30px]] * ''سيراپو'' (Ϲαραπο): يوناني-مصري ديوتا [[سيراپِس]] [[File:Huvishka with seated god Serapis ("Sarapo").jpg|30px]] هندي (Indic) هستيون جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن:<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}. "Also omitted is the ancient Iranian war god Orlagno, whose place and function are occupied by a group of Indian war gods, Skando (Old Indian Skanda), Komaro (Old Indian Kumara), Maaseno (Old Indian Mahāsena), Bizago (Old Indian Viśākha), and even Ommo (Old Indian Umā), the consort of Siva. Their use as reverse types of Huvishka I is clear evidence for the new trends in religious policy of the Kushan king, which was possibly influenced by enlisting Indian warriors into the Kushan army during the campaign against Pataliputra."</ref> * ''Boddo'' (Βοδδο): [[Gautama Buddha|ٻُڌ]] [[File:Coin of Kanishka I.jpg|30px]] * ''Shakamano Boddho'' (Ϸακαμανο Βοδδο): [[Shakyamuni Buddha|شاڪيه مُني ٻُڌ]] [[File:Kanishka I and Buddha Sakyamuni.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون ۽ شاڪيه مُني ٻُڌ]] * ''Metrago Boddo'' (Μετραγο Βοδδο): بودهي ستوا [[Maitreya|مَيتريا]] [[File:Kanishka I with Maitreya.jpg|30px|ڪنيشڪه جو سڪو: مَيتريا ("Metrago Boudo") سان گڏ]] * ''Maaseno'' (Μαασηνο): [[Kartikeya|مهاسينا]] [[File:Huvishka Maaseno.jpg|30px]] [[File:Huvishka with Maasena and attendants.jpg|30px|هوِشڪه مهاسينا ۽ ساٿين سان گڏ]] * ''Skando-Komaro'' (Σκανδο-kομαρο): [[Murugan|اسڪند]]-[[Kartikeya|ڪُماره]] [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Bizago'': [[Viśākha|وشاکهه]]<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Ommo'': [[Umā|اُما]]، شِو جي ساٿياڻي/همسر.<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Ommo and Oesho.jpg|30px|هوِشڪه جي سڪن تي: Ommo (اُما) ۽ [[Oesho]]]] * ''[[Oesho]]'' (Οηϸο): گهڻي عرصي تائين هندي [[Shiva|شِو]] جي نمائندگي سمجهيو ويو،{{sfn|Sivaramamurti|1976|p=56-59}}<ref name="sino-platonic.org">{{cite journal |last=Loeschner |first=Hans |title=The Stūpa of the Kushan Emperor Kanishka the Great |journal=Sino-Platonic Papers |volume=227 |date=July 2012 |page=11 |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp227_kanishka_stupa_casket.pdf}}</ref>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}} پر ان کي [[Avestan|اوستا/اَويستان]] [[Vayu-Vata|وائو-واتا]] سان به ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو شِو سان ميل کائي ٿو.<ref>{{cite book|last=Sims-Williams |first=Nicolas|chapter=Bactrian Language|title=Encyclopaedia Iranica|volume=3|location=London |publisher=Routledge & Kegan Paul}}</ref><ref>{{harvnb|Bopearachchi|2003}}. Cites H. Humbach, 1975, p.402-408. K.Tanabe, 1997, p.277, M.Carter, 1995, p.152. J.Cribb, 1997, p.40.</ref> [[File:Huvishka Oesho coin.jpg|30px]] * هوِشڪه جا ٻه ٽامي جا سڪا "Ganesa" واري لکت کڻن ٿا، پر عام [[theriomorphic|ٿيريو-مورفڪ]] شڪل واري [[Ganesha|گنيش]] بدران انهن تي هڪ تيرانداز ڏيکاريل آهي، جيڪو ڊگهو ڪمان (ڏور اندرئين پاسي) ۽ هڪ تير هٿ ۾ جهليل آهي. هي عموماً [[Rudra|رُدر]] جي تصوير سمجهي وڃي ٿي، پر انهن ٻن سڪن جي صورت ۾ عام طور تي ان کي شِو جي نمائندگي قرار ڏنو وڃي ٿو. {{Gallery|align=center |title= ڪوشان پوڄارين جون تصويرون |width= 160 |height= 140 |File:ZeusSerapisOhrmazdWithWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: زيوس/سيراپِس/اُهرمزڊ سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:PharroAndWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: [[Pharro]] سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:ShivaOeshoBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: شِو/اويشو سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:Shiva-Oesho wall painting, Kushan, 3rd century CE.jpg|شِو-اويشو ڀِت-چِتر (wall painting) ۽ پوڄاري جو ٽڪرو، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref>{{cite web |title=Panel fragment with the god Shiva/Oesho |publisher=Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/327832}}</ref> }} <gallery class="center" mode="packed" heights="100px" caption="ڪوشان سڪن ۽ مهرن تي ديوتائن جون شڪليون"> File:MahasenaHuvishka.jpg|هوِشڪه جي سڪي تي مهاسينا File:CoinOfHuvishkaWithOisho.JPG|چار-چهرو اويشو File:CoinOfHuvishkaWithRishtiAsRoma.JPG|رِشتي يا ريوم<ref>{{cite journal |quote=The reading of the name of the deity on this coin is very much uncertain and disputed (Riom, Riddhi, Rishthi, Rise....) |last1=Fleet |first1=J.F. |title=The Introduction of the Greek Uncial and Cursive Characters into India |journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |year=1908 |volume=1908 |page=179, note 1 |jstor=25210545}}</ref><ref>{{cite book |quote=The name Riom as read by Gardner, was read by Cunningham as Ride, who equated it with Riddhi, the Indian goddess of fortune. F.W. Thomas has read the name as Rhea |last1=Shrava |first1=Satya |title=The Kushāṇa Numismatics |year=1985 |publisher=Pranava Prakashan |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=_1EaAAAAYAAJ}}</ref> File:Manaobago.JPG|Manaobago File:CoinOfHuvishkaWithPharro.JPG|Pharro File:CoinOfHuvishkaWithArdochsho.JPG|Ardochsho File:KanihkaIOishoShiva.jpg|Oesho يا شِو File:KanihkaIOishoShivaCoin2.jpg|Oesho يا شِو (ٻيل سان گڏ) File:SkandaAndVisakhaHuvishkaCoin.jpg|اسڪند ۽ وشاکهه File:AdshoCarnelianSeal.jpg|ڪوشان [[Carnelian|ڪرنيليئن]] مهر: "ΑΔϷΟ" (''adsho'' Atar) جي نمائندگي، کاٻي پاسي [[triratana]] نشان، ۽ ساڄي پاسي ڪنيشڪه اعظم جو خانداني نشان File:Coin of Kanishka I.jpg|[[Kanishka I|ڪنيشڪه پهريون]] جو سڪو: [[Buddha|ٻُڌ]] جي تصوير ۽ يوناني رسم الخط ۾ "Boddo" File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|هيراكليس File:Coin of Kujula Kadphises.jpg|ٻُڌ File:Wima Kadphises.jpg|[[Vima Kadphises|وِما ڪدفيسس]] جو سڪو: ريورس تي [[Oesho]]، جنهن کي [[Shiva|شِو]] سمجهيو ويو آهي،<ref name="sino-platonic.org"/>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}}<ref>Perkins, J. (2007). Three-headed Śiva on the Reverse of Vima Kadphises's Copper Coinage. South Asian Studies, 23(1), 31–37</ref> يا زرتشتي [[Vayu-Vata|وائو-واتا]].<ref>{{cite book |editor-last1=Errington |editor-first1=Elizabeth |author=Fitzwilliam Museum |title=The Crossroads of Asia: transformation in image and symbol in the art of ancient Afghanistan and Pakistan |date=1992 |publisher=Ancient India and Iran Trust |isbn=9780951839911 |page=87 |url=https://books.google.com/books?id=pfLpAAAAMAAJ}}</ref> </gallery> ```0 ==ڪوشان ۽ ٻڌ مت== ڪوشانن، [[Greco-Buddhist|يوناني-ٻڌ]] روايتن کي اڳتي وڌايو، ۽ ٻڌ مت کي واپار ۽ رستن وسيلي چين ۽ اوڀر ايشيا تائين پهچايو.{{sfn|Liu|2010|p=42}} [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] [[ٻڌمت]] جي روايت ۾ ان ڪري مشهور آهي جو هن [[ڪشمير]] ۾ ٻڌن جي چوٿين ڪانفرنس ڪوٺائي. ==ڪوشان فن== ڪوشان فن، خاص طور تي [[گنڌارا]] ۽ مٿورا ۾، يوناني، ايراني ۽ هندي اثرن جو ميلاپ هو، جنهن مان يوناني-ٻڌ فن پيدا ٿيو. ==ڪوشان سڪا== {{main|ڪشان دور جا سڪا}} ڪوشان سلطنت سون جا ٽڪرا ۽ سڪا استعمال ڪيا، جيڪي واپار ۽ سياسي پروپيگنڊا جو اهم ذريعو هئا. سون جي ماخذ بابت جديد تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو سڌو سنئون رومي نه هو، بلڪه ان جو اصل ذريعو اڃا نامعلوم آهي.<ref>{{cite book |last1=Reden |first1=Sitta |title=Handbook of Ancient Afro-Eurasian Economies |date=2019 |publisher=Walter de Gruyter}}</ref> ==حڪمران== حڪمرانن جي تاريخن وار تازين فهرستن مان هڪ هن ريت آهي: <ref name="KKSK2">{{cite book|url=https://www.academia.edu/11049999|title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society by David Jongeward and Joe Cribb with Peter Donovan|last1=Jongeward|first1=David|last2=Cribb|first2=Joe|date=2014|page=4}}</ref> * هيرائيوس (تقريبا 1 - 30ع)، پهريون بادشاهه جنهن پنهنجي سڪن تي پاڻ کي "ڪشان" سڏيو. [[File:Heraios coin.jpg|50px]] "عظيم ڪشان" * ڪوجولا ڪڊفيسس ({{Circa|50|90}}) [[File:Kujula Kadphises. Laureate Julio-Claudian style.jpg|50px]] * ويما ٽڪٽو ({{Circa|90|113}})، عرف سوٽر ميگاس يا "عظيم نجات ڏيندڙ" [[File:Coin of Vima Takto.jpg|50px]] * ويما ڪڊفيسس ({{Circa|113|127}}، پهريون عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:Vima Kadphises with ithyphallic Shiva.jpg|50px]] * [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] (127 – {{Circa|151}}) [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|50px]] * هويشڪا ({{Circa|151|190}}) [[File:Huvishka Maaseno.jpg|50px]] * واسوديوا اول ({{Circa|190|230}})، آخري عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:VASUDEVA I.jpg|50px]] * ڪنشڪا ٻيون ({{Circa|230}} – 247)، [[File:Coin of KanishkaII.jpg|50px]] * واشيشڪا ({{Circa|247}} – 267) [[File:Vasishka.jpg|50px]] "ننڍو ڪشان" * ڪنشڪا ٽيون ({{Circa|267}} – 270) [[File:Kanishka III Circa AD 267-270.jpg|50px]] * واسوديوا ٻيون ({{Circa|270}} – 300) [[File:Coin of VasudevaII.jpg|50px]] * ماهي ({{Circa|300}} – 305)<ref name="Katariya">[https://books.google.com/books?id=P7TpDAAAQBAJ&pg=PA69 The Glorious History of Kushana Empire, Adesh Katariya, 2012, p.69]</ref> [[File:Mahi Kushan 4th century CE.jpg|50px]] * شاڪا ({{Circa|305}} – 335)<ref name="Katariya"/> [[File:Kushan Empire Shaka Circa AD 325-345.jpg|50px]] * ڪپوناڊا ({{Circa|335}} – 350)<ref name="Katariya"/> [[File:Kipunada.jpg|50px]] ==پڻ ڏسو== * [[ٽيڪسيلا]] * [[پاڪستان جي تاريخ]] * [[افغانستان جي تاريخ]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[مٿورا]] * [[ڪڇا]]، هڪ ٻي توچاري ڳالهائيندڙ بادشاهت * [[چين ۾ ايراني ماڻهو]] * [[ڪوشان رسم الخط]] * [[هندستان ۾ ترڪ ماڻهو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Kushan Empire}} * [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/325483/Kushan-dynasty Kushan dynasty] in [[Encyclopædia Britannica]] * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/kush/hd_kush.htm Metropolitan Museum capsule history] * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050204064550/http://www.grifterrec.com/coins/kushan/kushan.html |title=New documents help fix controversial Kushan dating |date=4 February 2005}} * [http://www.wildwinds.com/coins/greece/indo_scythians/i.html Coins of the Kushans on wildwinds.com] * {{webarchive |url=http://webarchive.loc.gov/all/20130207084302/http://home.comcast.net/~pankajtandon/home.html |title=Antique Indian Coins |date=7 February 2013}} * [http://www.kushan.org/ Brief Guide to Kushan History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://coinindia.com/galleries-kushan.html The CoinIndia Online Catalogue of Kushan Coins] * [http://www.kushan.org/ Dedicated resource to study of Kushan Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://www.himalayanresearch.org/pdf/2000-2002/vol05%20N2final.pdf imalayan and Central Asian Studies: Journal of Himalayan Research and Cultural Foundation Volume 5 Issue 2] {{India topics}} {{Kyrgyzstan topics}} {{Central Asian history}} {{Rulers of Ancient Central Asia}} {{Ancient South Asia and Central Asia}} {{Middle kingdoms of India}} {{Uttarakhand}} {{Empires}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Kushan Empire}} [[زمرو:ڪشان سلطنت]] [[زمرو:هندوستان ۾ اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:افغانستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان جا خاندان]] [[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] [[زمرو:ايراني خانه بدوش]] [[زمرو:تاجڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:بادشاهن جي فهرست]] [[زمرو:يوريشيا ۾ خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:يوزي]] [[زمرو:پهرين صدي ۾ هندستان ۾ قائم ڪيل ادارا]] [[زمرو:375ع ۾ تباهيون]] [[زمرو:هندستان ۾ چوٿين صدي جي تباهيون]] [[زمرو:خانه بدوش سلطنتون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] t5fildj8efqos8vxdpgu565veet5llx 424133 424132 2026-10-21T16:04:54Z Intisar Ali 8681 /* */ 424133 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = <small>कुषाणसाम्राज्यम् ([[سنسڪرت]])<br />Κοϸανο (باختري)<br />Βασιλεία Κοσσανῶν ([[يوناني ٻولي|يوناني]])</small> | conventional_long_name = ڪوشان سلطنت | era = قديم ڪلاسيڪي دور | event_start = ڪجولا ڪدفيسس طرفان يوئه‌ژي قبيلن کي گڏ ڪري اتحاد قائم ڪرڻ | year_start = 30ع | event_end = [[ساساني سلطنت]]، گپتا سلطنت ۽ هيفٿلائي جي هٿن زوال<ref name="lcwb2">{{cite web |title=Afghanistan: Central Asian and Sassanian Rule, ca. 150 B.C.-700 A.D. |publisher=Library of Congress Country Studies |year=1997}}</ref> | year_end = 375ع | p1 = هند-يوناني سلطنت | p2 = هند-پارٿائي سلطنت | p3 = هند-سڪٿي | p4 = اترين استراپئ | p5 = اولهه وارا استراپئ | p6 = مها-ميگهاواهنا | s1 = ساساني سلطنت | s2 = ڪوشان-ساساني سلطنت | s3 = نئگس آف پدماؤتي | s4 = ڪدارائيٽ | s6 = ناگَس آف ونڌياتاهي | s7 = گپتا سلطنت | image_map = Map of the Kushan Empire.png | map_width = 270 | image_map_caption = ٻي صدي عيسوي ۾ هندستان جو نقشو، جنهن ۾ [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪوشان سلطنت جي حدن کي ڏيکاريو ويو آهي | capital = پهرين صدي ق.م: ڪپيسي/پشڪلاوتي<br/>پهرين صدي عيسوي کان: [[پشاور|پروشپور]]/مٿورا<br/>ٽين ۽ چوٿين صدي عيسوي: [[ٽيڪسلا]] | common_languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]] ({{circa|127}} تائين سرڪاري)؛<br />باختري ({{circa|127}} کان سرڪاري)؛<br/>[[پراڪرت|گنڌاري پراڪرت]]؛<br />[[سنسڪرت|ٻُڌ مت سان لاڳاپيل سنسڪرت]] | religion = [[هندومت]]؛<br />[[ٻڌمت]]؛<br />[[زردشتي مذهب]] | demonym = ڪوشان (يوئه‌ژي) | currency = ڪوشان دينارا | government_type = بادشاهت | leader1 = ڪجولا ڪدفيسس <small>(پهريون)</small> | year_leader1 = 25–85ع | leader2 = ڪپونادا <small>(آخري)</small> | year_leader2 = 350–375ع | title_leader = شهنشاهه }} '''ڪوشان سلطنت''' <small>'''({{circa|30}}–{{circa|375}} عيسوي)'''</small> هڪ مذهبي، ثقافتي ۽ تهذيبي لحاظ کان گڏيل (syncretic) سلطنت هئي، جيڪا "يوئاژي" قوم پاران پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ [[باختر]] (Bactria) جي علائقن ۾ قائم ڪئي وئي. هي سلطنت آهستي آهستي ڦهلجي، موجوده [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، اولھه [[نيپال]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ازبڪستان]] جي وڏن حصن تي پکڙجي وئي.<ref>{{cite web |title=The History of Pakistan: The Kushans}}{{cite book |translator=Samuel Beal |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World}}</ref> ڀارت اندر، ڪوشان سلطنت جون حدون گهٽ ۾ گهٽ ساڪيت ۽ سارناٿ تائين پهتل هيون، جيڪي اڄ ضلع وارانسي جي ويجهو آهن، جتي ڪوشان شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] جي دور سان لاڳاپيل لکتون مليون آهن. ڪوشانن جو تعلق غالباً يوئاژي اتحاد جي پنج شاخن مان هڪ سان هو، جيڪي هڪ هند-يورپي نسل جي خانہ بدوش قوم هئا، جن جو امڪاني تعلق ٽوچاري نسل سان ٻڌايو وڃي ٿو. اهي قومون اتر-اولهه چين (سنڪيانگ ۽ گانسو) مان لڏي، قديم باختر ۾ آباد ٿيون. ڪشان خاندان جو باني ڪجولا ڪدفيسس هو، جنهن يوناني ۽ ايراني ثقافتي عنصر اختيار ڪيا ۽ [[شيو|شيومت]] سان لاڳاپيل هو. ان کان پوءِ ايندڙ ڪيترائي ڪوشان بادشاهه پڻ [[هندوڌرم|هندومت]] جا سرپرست رهيا، ۽ گڏوگڏ ڪشان سلطنت [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ مت]] جي وڏي سرپرست رهي، خاص طور شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] (Kanishka the Great) جي دور ۾. ڪشانن جو هڪ وڏو تاريخي ڪردار [[وچ ايشيا]] ۽ [[چين]] ڏانهن مهايانا ٻُڌ مت جي ڦهلاءُ ۾ رهيو ۽ تقريباً ٻه سئو سال جاري رهندڙ امن واري دور کي مؤرخن طرفان ڪڏهن ڪڏهن "پيڪس ڪشان" (Pax Kushana) پڻ سڏيو وڃي ٿو. '''ڪشان''' (Kushans)، [[يوچي قوم]] (Yu-chi) جي هڪ قبيلي، لڳ ڀڳ 45ع ۾ '''[[ڪجولا ڪڊفيسس|ڪڊفيسس پهريون]]''' (Kadphises I) جي اڳواڻيءَ هيٺ وڏي طاقت حاصل ڪئي. هن [[ڪابل]] ۽ [[ڪشمير]] کي فتح ڪيو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=28 |language=en }}</ref> سندس جانشين '''[[ويما ڪڊفيسس|ڪڊفيسس ٻيون]]''' (Kadphises II) پنهنجي فوجي فتحن جو دائرو وڌيڪ وڌايو. ان کان پوءِ مشهور بادشاهه '''[[ڪنشڪ]]''' تخت تي ويٺو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ اتر طرف [[ڪاشغر]]، [[يارقند]] ۽ [[ختن]] (Khotan) کي فتح ڪيو، جڏهن ته هندستان ۾ سندس سلطنت ڏکڻ طرف [[ونڌيا جبل]] تائين پکڙيل هئي.<ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت جي بيان موجب، اهو سمجهيو ويندو هو ته ڪنشڪ '''[[شڪ سنبت]]''' (Saka Era) جو بنياد وڌو، جنهن جي شروعات 78ع کان ٿئي ٿي.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ [[ٻڌ ڌرم]] جو نهايت سرگرم ۽ عقيدتمند پيروڪار هو. هن اتر وارن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪرڻ لاءِ هڪ مذهبي مجلس منعقد ڪئي، جهڙيءَ طرح [[اشوڪ اعظم]] جي دور ۾ منعقد ٿيل ٻڌ ڌرم جي مجلس ڏاکڻن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪيو هو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ جي وفات کان پوءِ [[ڪشمير]] ۾ ٻڌ ڌرم جي جاءِ تي [[هندو ڌرم]] غالب ٿي ويو، ۽ سندس وسيع سلطنت ٽٽي ڪيترن ئي ننڍن حصن ۾ ورهائجي وئي.<ref name="Dutt1908"/> == آغاز == [[File:Noin-Ula nobleman and priest over fire altar.jpg|thumb|left|upright|[[يوئاژي]] امير ۽ باهه جي قربانگاهه وٽ پجاري. [[نوئين-اولا]].<ref>{{cite journal |last1=Yatsenko |first1=Sergey A. |title=Yuezhi on Bactrian Embroidery from Textiles Found at Noyon uul, Mongolia |journal=The Silk Road |date=2012 |volume=10 |url=http://www.silkroadfoundation.org/newsletter/vol10/SilkRoad_10_2012_yatsenko.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Francfort |first1=Henri-Paul |title=Sur quelques vestiges et indices nouveaux de l'hellénisme dans les arts entre la Bactriane et le Gandhāra (130 av. J.-C.-100 apr. J.-C. environ) |journal=Journal des Savants |date=1 January 2020 |pages=26–27 |url=https://www.academia.edu/45042820 |language=en}}</ref>]] چيني ذريعا ''Guìshuāng'' ([[wikt:貴霜|貴霜]]), يعني ڪوشانن، کي [[يوئاژي]] اتحاد جي پنج اعليٰ (ارستقراطي) قبيلن مان هڪ طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/TOAH/HD/kush/hd_kush.htm |title=Kushan Empire (ca. 2nd century B.C.–3rd century A.D.) {{pipe}} Thematic Essay {{pipe}} Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=Metropolitan Museum of Art |access-date=23 October 2015}}</ref> ڪيترائي عالم سمجهن ٿا ته يوئازي قوم جو تعلق [[هند-يورپي]] )(Proto-Indian European) نسل سان هو.<ref name="Narain">{{harvnb|Narain|1990|pp=152–155}} "[W]e must identify them [Tocharians] with the Yueh-chih of the Chinese sources... [C]onsensus of scholarly opinion identifies the Yueh-chih with the Tokharians... [T]he Indo-European ethnic origin of the Yuehchih = Tokharians is generally accepted... Yueh-chih = Tokharian people... Yueh-chih = Tokharians..."</ref><ref name="Roux">{{harvnb|Roux|1997|p=90}} "They are, by almost unanimous opinion, Indo-Europeans, probably the most oriental of those who occupied the steppes."</ref> يوئازيءَ جي خاص طور [[ٽوچاري]] اصلت گهڻو ڪري تجويز ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Narain"/><ref name="Beckwith_380">{{harvnb|Beckwith|2009|p=380}} "The identity of the Tokharoi and Yüeh-chih people is quite certain, and has been clear for at least half a century, though this has not become widely known outside the tiny number of philologists who work on early Central Eurasian and early Chinese history and linguistics."</ref><ref name="Pulleyblank">{{harvnb|Pulleyblank|1966|pp=9–39}}</ref><ref name="EOIC">{{harvnb|Mallory|1997|pp=591–593}} "[T]he Tocharians have frequently been identified in Chinese historical sources as a people known as the Yuezhi..."</ref><ref name="TCHAC">{{harvnb|Loewe|Shaughnessy|1999|pp=87–88}} "Pulleyblank has identified the Yuezhi... Wusun... the Dayuan... the Kangju... and the people of Yanqi... all names occurring in the Chinese historical sources for the Han dynasty, as Tocharian speakers."</ref>{{sfn|Mallory|Mair|2008|pp=270–297}} ڪجهه عالمن طرفان يوئه‌ژيءَ لاءِ [[ايراني ماڻھو|ايراني]]، خاص طور [[سڪا]] (Saka) اصلت پڻ پيش ڪئي وئي آهي.<ref name="Enoki 1994 171–183">{{harvnb|Enoki|Koshelenko|Haidary|1994|pp=171–183}}</ref> يوئاژيءَ کي ''[[ريڪارڊس آف دي گريٽ هسٽورين]]'' ۽ ''[[بڪ آف هان]]'' ۾ اهڙي قوم طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا اوڀر سنڪيانگ ۽ جديد چين جي اتر-اولهه [[گانسو]] (Gansu) جي گاھ وارن ميدانن ۾ رهندي هئي، جيستائين انهن جي بادشاهه کي [[ژيونگ نو]] (Xiongnu) هٿان قتل (سِر قلم) ڪيو ويو، جيڪي چين سان پڻ جنگ ۾ هئا. ان واقعي کان پوءِ يوئه‌ژيءَ کي مجبوراً 176–160 ق.م. جي دوران اولهه طرف هجرت ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |first=Michael A.N. |last=Loewe |chapter=Introduction |pages=[https://archive.org/details/dli.pahar.3532/page/1 1]–70 |title=China in Central Asia: The Early Stage: 125 BC – AD 23; an Annotated Translation of Chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3532 |editor-first=Anthony François Paulus |editor-last=Hulsewé |publisher=Brill |year=1979 |isbn=978-90-04-05884-2}} pp. 23–24.</ref> يوئاژيءَ جي پنج قبيلن کي چيني تاريخ ۾ ''Xiūmì'' (休密)، ''Guìshuāng'' (貴霜)، ''Shuāngmǐ'' (雙靡)، ''Xìdùn'' (肸頓)، ۽ ''Dūmì'' (都密) طور سڃاتو وڃي ٿو. [[File:Koshanoy.jpg|thumb|right|نسلي نالو (ethnonym) "KO[[Sho (letter)|Ϸ]][[Sho (letter)|Ϸ]]ANO" (''Koshshano''، "Kushan") يوناني الف-بي ۾ (۽ اضافي حرف [[شو (اکر)|Ϸ]]، "''Sh''" سان) پهرين ڄاتل ڪوشان حڪمران [[هيرايوس]] (پهرين صدي عيسوي) جي سڪن تي.]] يوئه‌ژيءَ لڳ ڀڳ 135 ق.م. جي قريب اتر افغانستان ۽ ازبڪستان جي علائقي ۾ موجود يوناني (هلينڪ) سلطنت [[يوناني-بڪٽريا]] تائين پهتا. جن يوناني حڪمران خاندانن کي هتان کان هٽايو ويو، اهي پوءِ ڏکڻ-اوڀر طرف [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] (اڄوڪي افغانستان ۽ پاڪستان) ۽ [[سنڌو درياھ]] جي وادي (اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت) ۾ لڏي ويا، ۽ اتي [[هند-يوناني سلطنت]] جي اولهه حصي تي قابض رهيا.{{cn|date=June 2025}} ڏکڻ ايشيا ۾، ڪوشان شهنشاھ پنهنجن سڪن تي باقاعدگي سان خانداني نالو ''ΚΟϷΑΝΟ'' ("ڪوشانو") استعمال ڪندا هئا.<ref name="JMR7"/> جڏهن ته [[سنسڪرت]] جون ڪيتريون ئي لکتون [[براهمي لِپي]] ۾، جهڙوڪ [[مٿرا]] ۾ [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جي مورتيءَ واري لکت، ڪوشان شهنشاھ کي [[File:Gupta allahabad ku.jpg|16px]] [[File:Gupta gujarat ssaa.jpg|12px]] [[File:Gupta ashoka nn.svg|14px]]، ''Ku-ṣā-ṇa'' ("Kushana") طور بيان ڪن ٿيون.<ref name="JMR7"/><ref>{{cite book |last1=Banerjee |first1=Gauranga Nath |title=Hellenism in ancient India |date=1920 |publisher=Calcutta: Published by the Author; New York: Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/hellenisminancie00bane/page/92 92] |url=https://archive.org/details/hellenisminancie00bane}}</ref> بعد وارن ڀارتي ادبي ذريعن ۾ ڪوشانن کي ''تروشڪا'' پڻ چيو ويو آهي، جيڪو بعد جي سنسڪرت متنن ۾{{refn|group=note|مثال طور، [[ڪشمير]] جي 12هين صديءَ واري تاريخي ڪتاب ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ مرڪزي ايشيا جي ڪوشانن کي ''ترشڪا'' (तुरुष्क) چيو ويو آهي.}} [[Tترڪ]] سان ڳنڍجي ويو، "شايد انهيءَ ڪري جو [[توخاريستان]] ستين صديءَ ۾ [[اولھ ترڪ خاقانيت]] جي هٿ ۾ هليو ويو."{{sfn|Wink|2002|p=57}}<ref>''[[راجترنگڻي]]'' {{cite book |quote=Then there ruled in this very land the founders of cities called after their own appellations the three kings named [[Huvishka|Huska]], [[Vashishka|Juska]] and [[Kanishka|Kaniska]] (...) These kings, albeit belonging to the Turkish race, found refuge in acts of piety; they constructed in Suskaletra and other places [[vihara|monasteries]], [[Chaitya|Caityas]] and similar edificies<!--sic-->. |last1=Pandit |first1=Ranjit Sitaram |title=River Of Kings (rajatarangini) |date=1935 |pages=I168–I173 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530051/page/n65}}</ref> [[جان ايم روزن فيلڊ]] موجب، ''Turushka''، ''توخرا'' يا ''توخارہ'' ڀارتي تحريرن ۾ لفظ ''توخاري'' جون ئي مختلف صورتون آهن.<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA8 8]}}</ref> تنهن هوندي به، [[وينڪ]] موجب: "اڄڪلهه ڪوبه مؤرخ انهن کي ترڪي-منگولائيڊ يا 'هون' نه ٿو سمجهي، جيتوڻيڪ انهن جي مرڪزي ايشيائي اصلت بابت ڪو شڪ ناهي."{{sfn|Wink|2002|p=57}} == اوائلي ڪوشان == <gallery mode="packed" heights="180px" caption="ڪوشان سلطنت سان لاڳاپيل تاريخي آثار"> File:KushanHead.jpg|ڪوشان حڪمران جو سر، [[مٿرا ميوزيم]] File:KushanRing.jpg|ڪوشان شهنشاهه جي مُهر (سگنيٽ رنگ)، [[برطانوي ميوزيم]] File:KushanCoin.jpg|شروعاتي ڪوشان سڪو، يوناني لکت سان </gallery> چيني تاريخي ماخذن مطابق، يوئاژي (Yuezhi) قبيلن مان هڪ، يعني گُئي‌شوانگ / ڪوشان، آهستي آهستي ٻين يوئه‌ژي قبيلن تي بالادستي قائم ڪئي. هي عمل پهرين صدي قبل مسيح جي آخر ۽ پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ ٿيو. ان وقت تائين، يوئه‌ژي قبيلن جو اتحاد هڪ منظم سياسي قوت ۾ تبديل ٿي رهيو هو، جنهن جو مرڪز بڪٽريا (اڄوڪو اتر افغانستان ۽ ڏکڻ ازبڪستان) هو.<ref>{{cite book |last=Benjamin |first=Craig |title=The Yuezhi: Origin, Migration and the Conquest of Northern Bactria |publisher=Brepols |year=2007 |isbn=978-2503520671 |pages=173–189}}</ref> چيني تاريخي ڪتاب ''[[پوئين ھان جو ڪتاب ھان|ھائو ھنشو]]'' (後漢書) ڪوشانن جي عروج بابت هيٺيون اهم بيان ڏئي ٿو: <blockquote> 「貴霜王丘就卻，略有其餘四翕侯國，并為一國，號貴霜。」 <br /> "گُئي‌شوانگ جو بادشاهه قيو جيوچيو (Qiujiuque) ٻين چار زِهو قبيلن کي شڪست ڏئي انهن کي پنهنجي ماتحت ڪيو، ۽ سڀني کي گڏ ڪري هڪ واحد رياست قائم ڪئي، جنهن کي ڪوشان چيو ويو." </blockquote> <ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |chapter=Chapter 88: Western Regions |publisher=Beijing Zhonghua Shuju |year=1965}}</ref> هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته شروعاتي ڪوشان حڪمران، جنهن کي گهڻو ڪري جديد مؤرخن [[هيرايوس]] يا قيو جيوچيو سان سڃاڻن ٿا، سياسي ۽ فوجي طاقت ذريعي يوئه‌ژي اتحاد کي هڪ بادشاهي ۾ تبديل ڪيو. هيرايوس جا سڪا، جن تي يوناني رسم الخط استعمال ٿيل آهي، هن دور جي ثقافتي امتزاج کي ظاهر ڪن ٿا، جنهن ۾ هلينسٽڪ (يوناني) ۽ وچ ايشيائي روايتون گڏيل صورت ۾ نظر اچن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=The early Kushan kings: New evidence for chronology |journal=Numismatic Chronicle |year=1999 |pages=113–134}}</ref> ابتدائي ڪوشان دور ۾، حڪمرانن پاڻ کي "بادشاهن جا بادشاهه" نه پر قبائلي سردار يا مقامي حڪمران طور پيش ڪيو. انهن جو بنيادي ڌيان واپار جي ڪنٽرول تي هو، خاص طور تي اهي رستا جيڪي وچ ايشيا کي ڏکڻ ايشيا ۽ ايران سان ڳنڍيندا هئا. اهڙيءَ ريت، ڪوشان رياست جلد ئي ريشم روڊ جي اهم ڪڙي بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last=Falk |first=Harry |title=The Kushan Empire: A Historical Overview |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=41–58}}</ref> ابتدائي ڪوشانن جي طاقت جو بنياد بڪٽريا ۾ رهيو، پر ڪجهه ئي ڏهاڪن ۾ هنن پنهنجو اثر [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[مٿرا]] تائين وڌايو، جيڪو بعد ۾ ڪوشان سلطنت جي مڪمل توسيع جو بنياد بڻيو. ==ڪُجولا ڪدفيسس جي شاھي توسيع == {{multiple image | align = right | total_width = 280 | image1 = Kujula_Kadphises_coin.jpg | caption1 = ڪُجولا ڪدفيسس جو سڪو (يوناني–خروشتی لکت) | image2 = Kushan_Map_1st_century.jpg | caption2 = پهرين صدي عيسوي ۾ ڪوشان سلطنت جي توسيع | image3 = Gandhara_art_Kushan.jpg | caption3 = ڪوشان دور جو گندهارا فن }} ڪوشان سلطنت جي حقيقي سامراجي توسيع [[ڪجولا ڪدفيسس|ڪُجولا ڪدفيسس]] جي دور ۾ ٿي، جيڪو پهرين صدي عيسوي جي وچ ڌاري حڪمران رهيو. تاريخي ۽ سڪن جي شاهدي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُجولا، شروعاتي قبائلي قيادت کي هڪ منظم بادشاهت ۾ تبديل ڪيو ۽ ڪوشانن کي علائقائي طاقت مان بين الاقوامي سلطنت بڻايو.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=Kujula Kadphises and the early Kushan empire |journal=Numismatic Chronicle |year=2018 |pages=45–72}}</ref> ڪُجولا ڪدفيسس جو سڀ کان اهم قدم هندوڪُش جبلن کي پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[ڪابل ماٿري]] تي قبضو ڪرڻ هو. هن توسيع سان ڪوشانن کي ڏکڻ ايشيا ڏانهن واپار جا اهم رستا مليا، خاص طور تي اهي شاهراهيون جيڪي ريشم روڊ کي سنڌو ماٿري سان ڳنڍينديون هيون. چيني ماخذ ''[[ھوئو ھانسو]]'' موجب، ڪُجولا پاڙيسري بادشاهتن کي يا ته فتح ڪيو يا پنهنجي ماتحت آندو، جنهن سان ڪوشان اقتدار مستحڪم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |publisher=Zhonghua Shuju |year=1965 |chapter=Western Regions}}</ref> سڪن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪُجولا ڪدفيسس شروعات ۾ يوناني حڪمرانن جي سڪن جي نقل ڪئي، جن تي يوناني رسم الخط ۽ عنوان استعمال ڪيا ويا. بعد ۾، هن پنهنجي نالي سان سڪا جاري ڪيا، جن تي پاڻ کي ''ΒΑΣΙΛΕΥΣ'' (بادشاهه) سڏيو ويو. هي عمل سياسي خودمختياري ۽ سامراجي حيثيت جو واضح اظهار ھو. ==گھڻ رخا ثقافتي اثرات== پھريائين صدي ق.م. ۾ ''گوئشوانگ'' (چيني: 貴霜) قبيلي ٻين يوئژهي قبيلن تي برتري حاصل ڪئي، ۽ ڪمانڊر ڪجولا ڪدفيسس جي اڳواڻيءَ هيٺ کين هڪ مضبوط اتحاد (ڪنفيڊريشن) ۾ ٻڌي ڇڏيو.<ref name="CWH">{{cite book |last1=Benjamin |first1=Craig |title=The Cambridge World History: Volume 4, A World with States, Empires and Networks 1200 BCE–900 CE |date=16 April 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-29830-5 |page=477 ff |url=https://books.google.com/books?id=LAFuCAAAQBAJ&pg=PT477|quote="It is generally agreed that the Kushans were one of the five tribes of the Yuezhi..."}}</ref> نالو ''گوئشوانگ'' مغرب ۾ اختيار ڪيو ويو ۽ پوءِ تبديل ٿي ''ڪوشان'' بڻيو، جيڪو ان اتحاد لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جڏهن ته چيني کين اڃا به ''يوئژهي'' ئي سڏيندا رهيا. اسڪٿين قبيلن کان علائقي جو ڪنٽرول آهستي آهستي کسي، ڪوشان ڏکڻ طرف اُن خطي ۾ وڌيا جيڪو روايتي طور [[گنڌارا]] سڏبو هو (اهو علائقو گهڻو ڪري [[پاڪستان]] جي [[پوتوهار پليٽو|پوتوهار]] ۽ [[خيبر پختونخوا]] وارن علائقن ۾ آهي)، ۽ هنن ٻه گڏيل گاديون قائم ڪيون: [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (اڄوڪي بگرام ڀرسان)<ref name="Starr, p. 53">{{cite book |first=S. Frederick |last=Starr |title=Lost Enlightenment: Central Asia's Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane |url=https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press |year=2013 |page=[https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star/page/n102 53]}}</ref> ۽ [[پشڪلاوتي]] (بعد ۾ [[چارسده]]).<ref name="CWH"/> [[File:Kushan script.jpg|thumb|upright=1.35|[[يوناني الفابيٽ]] (تنگ ڪالم) سان گڏ ڪوشان خط (ويڪرا ڪالم)]] ڪوشانن باختر جي [[هلينسٽڪ تهذيب|هلينسٽڪ]] ثقافت جا عنصر اختيار ڪيا. هنن [[يوناني الفابيٽ]] کي پنهنجي ٻوليءَ مطابق ڍاليو (۽ پوءِ Þ حرف "ش" لاءِ تيار ڪيو ويو، جيئن "Kushan" ۾) ۽ جلد ئي يوناني نموني تي سڪا ٽڪساڻ شروع ڪيا. هنن پنهنجن سڪن تي يوناني ٻوليءَ جا ليجنڊ پالي ليجنڊن ( [[خروشي]] لِپِيءَ ۾) سان گڏ استعمال ڪيا، ڪنشڪ جي دور جي شروعاتي سالن تائين. ڪنشڪ جي راڄ جي وچ واري دور کان پوءِ، هنن ڪوشاني ٻوليءَ جا ليجنڊ (ترميم ٿيل يوناني لِپيءَ ۾) استعمال ڪيا، گڏوگڏ يوناني (يوناني لِپيءَ ۾) ۽ پراڪرت (خروشي لِپيءَ ۾) جا ليجنڊ به شامل رکيا. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته ٻئي صدي عيسويءَ ۾ يوناني آباديءَ ۽ ڪوشانن جي گڏيل تعاون جا ثبوت ملن ٿا. ظاهر آهي ته [[سرخ ڪوٽل]] ۾ ڪوشان مندر جو مکيه معمار هڪ يوناني شخص پالاميڊيس هو. هڪ يوناني لکت ملي آهي جيڪا هن طرح پڙهي وڃي ٿي: ΔΙΑ ΠΑΛΑΜΕΔΟΥΣ، يعني ''dia Palamedous''، جنهن جو مطلب آهي "پالاميڊيس وسيلي" يا "پالاميڊيس جي هٿان". ان مان ثابت ٿئي ٿو ته هلينسٽڪ آبادي باختر ۾ ڪوشان دور تائين موجود رهي، ۽ اهو به سمجهه ۾ اچي ٿو ته يوناني الفابيٽ کي باختري/ڪوشاني ٻوليءَ تي ڪيئن لاڳو ڪيو ويو.<ref>Suchandra Ghosh. (2012). Revisiting Kushana Dynastic Sanctuaries. ''Proceedings of the Indian History Congress'', 72nd Session, Patiala, Delhi. 212-219.</ref> [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|thumb|upright=1.15|ڪنشڪ پهرئين جو ابتدائي سون جو سڪو، يوناني ٻوليءَ جي ليجنڊ ۽ هلينسٽڪ ديوتاهه [[هيليوس]] سان. (تقريباً عيسوي 120).<br />'''مُهاڙو:''' ڪنشڪ بيٺل، ڳري ڪوشاني ڪوٽ ۽ ڊگها بوٽ پاتل، ڪلهن مان باهه نڪري رهي آهي، کاٻي هٿ ۾ جهنڊو جهليل، ۽ قربانيءَ طور قربانگاهه مٿان رسم ادا ڪري رهيو آهي. يوناني ليجنڊ:<div class="center">ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΚΑΝΗ''Ϸ''ΚΟΥ<br />''Basileus Basileon Kanishkoy''<br />"[سڪو] ڪنشڪ جو، بادشاهن جو بادشاه".</div>'''پُٺاڻو:''' هيليوس هلينسٽڪ انداز ۾ بيٺل، ساڄي هٿ سان دعا/برڪت وارو اِشارو. يوناني لِپيءَ ۾ ليجنڊ:<div class="center">ΗΛΙΟC ''Helios''</div>کاٻي پاسي ڪنشڪ جو مونوگرام (''تمغہ'').]] ڪوشانن "گهڻيون مقامي عقيدتون ۽ رواج اختيار ڪيا، جن ۾ [[زرتشت مذهب]] ۽ علائقي جون ٻه اڀرندڙ مذهبي تحريڪون، يعني يوناني ڪلٽ ۽ [[ٻڌ ڌرم]] شامل هئا".<ref name="Starr, p. 53"/> [[ويما تڪتو]] جي زماني کان ڪيترائي ڪوشان ٻڌ مت جي ثقافت جا پهلو اختيار ڪرڻ لڳا، ۽ مصريئن وانگر هنن هلينسٽڪ بادشاهتن جي يوناني ثقافت جا مضبوط اثر به جذب ڪيا، جنهن سبب هو گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور [[هلينائز]]ڊ ٿي ويا. عظيم ڪوشاني شهنشاهه [[ويما ڪدفيسس]]، جيڪو [[ڪنشڪ]] جو پيءُ هو، [[شيوا مت]] (هندومت جي هڪ شاخ) کي اختيار ڪيو، جيئن اُن دور جي سڪن مان اندازو ٿئي ٿو.{{sfn|Bopearachchi|2007|p=45}} ان کان پوءِ وارن ڪوشاني بادشاهن مختلف عقيدا ظاهر ڪيا، جن ۾ [[مهايان|ٻڌ ڌرم]]، زرتشت مذهب ۽ [[شيوا مت|هندومت جو شيوا مت]] شامل آهن. ڪوشانن جي حڪمراني [[هندستاني سمنڊ]] واري سامونڊي واپار کي [[ريشم راهه]] جي واپار سان ڳنڍيو، جيڪو پراڻي تهذيب يافته [[سنڌو ماٿري]] وسيلي گذرندو هو. سلطنت جي عروج تي ڪوشانن هڪ وسيع علائقي تي ڍِلو پر وڏو اثر رکيو، جيڪو [[ارال سمنڊ]] تائين (اڄوڪي [[ازبڪستان]] وسيلي)، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[اتر ڀارت]] تائين پکڙيل هو.<ref name="CWH"/> اهڙي وسيع خطي جي ڍِلي وحدت ۽ نسبي امن ڊگهي فاصلي واري واپار کي وڌايو، چين جا ريشمي ڪپڙا [[روم]] تائين پهچايا، ۽ ڪيترن خوشحال شهري مرڪزن جون قطارون پيدا ڪيون.<ref name="CWH"/> ==حدودي واڌ== {{ايشيا کنڊ 100ع ۾|right|ڪوشان علائقا (پوري لائين) ۽ [[ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪوشان اثر جي وڌ ۾ وڌ حد.<ref>{{cite book |last1=O'Brien |first1=Patrick Karl |last2=Press |first2=Oxford University |title=Atlas of World History |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |page=46 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA46}}</ref> ڪوشان ڪنٽرول جي حد خاص طور [[رباطڪ لکت]] ۾ درج آهي.<ref name="AADC"/><ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno ([[Ujjain]]), Kozambo (Kausambi), Zagedo ([[Saketa]]), Palabotro ([[Pataliputra]]), and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment|1=See also the analysis of {{harvp|Sims-Williams|Cribb|1995–1996}}, specialists of the field, who had a central role in the decipherment.}}<ref>{{cite journal |last=Mukherjee |first=B.N. |title=The Great Kushana Testament |journal=Indian Museum Bulletin |place=Calcutta |date=1995}}</ref> اتر طرف [[تارم طاس]] ۾ واڌ جو اشارو گهڻو ڪري سڪن جي ملڻ ۽ چيني تواريخي احوالن مان ملي ٿو.<ref name="SKK"/><ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1(g) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |archive-date=24 February 2021 |access-date=25 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=24 February 2021 }}</ref>||Map_of_the_Kushan_Empire_(large).png}} روزن فيلڊ لکي ٿو ته ڊگهي عرصي واري ڪوشاني حڪمراني جا آثار قديمه جا ثبوت اهڙي علائقي ۾ موجود آهن جيڪو سرخ ڪوٽل کان وٺي [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (ڪوشانن جي اونهاري گادي)، [[پُروشا پُرا]] (اڄوڪو پشاور)، جيڪو ڪنشڪ پهرئين جي دور ۾ گادي هو، [[ٽيڪسيلا]] ۽ [[مٿورا، اتر پرديش|مٿورا]] (ڪوشانن جي سياري گادي) تائين پکڙيل آهي.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} ڪوشانن پهريون ڀيرو اهڙي حڪمراني جو نمونو متعارف ڪرايو، جنهن ۾ ''ڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]<sub>[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]</sub>[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Kṣatrapa'', "[[ستراپ]]") ۽ ''مهڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka m.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka h.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]<sub>[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]</sub>[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Mahakṣatrapa'', "وڏو [[ستراپ]]") شامل هئا.{{sfn|Sailendra Nath Sen|1999|p=[https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA188 188]}} ممڪن حڪمراني وارا ٻيا علائقا [[خوارزم]] ۽ اُن جو گادي شهر [[ٽوپراڪ-ڪلا]]،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}}<ref>{{cite book |last1=Basham |first1=Arthur Llewellyn |title=Papers on the Date of Kaniṣka: Submitted to the Conference on the Date of Kaniṣka, London, 20-22 April 1960 |year=1968 |publisher=Brill Archive |page=414|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ&pg=PA414}}</ref> [[ڪوسامبي]] ( [[الله آباد يونيورسٽي]] جون کوٽايون)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[سانچي]] ۽ [[سارناٿ]] (جتي ڪوشان بادشاهن جا نالا ۽ تاريخون وارين لکتن جا ثبوت ملن ٿا)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[مالوا]] ۽ [[مهاراشٽر]]،<ref>{{harvnb|Rosenfield|1993|p=41}}. "Malwa and Maharashtra, for which it is speculated that the Kushans had an alliance with the [[Western Kshatrapas]]".</ref> ۽ [[اوڊيشا]] (ڪوشاني سڪن جون نقلون ۽ وڏا سڪن جا ذخيرو).{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} {{clarify span|text=[[رباطڪ لکت]]، جيڪا 1993 ۾ دريافت ٿي، ''Hou Hanshu''، ''Weilüe'' ۽ ڪنشڪ دور جي شروعاتي لکتن جي احوال جي تصديق ڪري ٿي (شايد عيسوي 127 کان)، ته ٻئي صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ڪوشاني سلطنتون اتر ڀارت جي مرڪزي علائقن تائين وڌيون.|explain=ڊگهو ۽ گنجلڪ جملو (شايد خراب گرامر سبب)|date=July 2021}} لکت جون لائينون 4 کان 7 ڪنشڪ جي ماتحت شهرن جو ذڪر ڪن ٿيون،{{refn|group=note|For a translation of the full text of the Rabatak inscription see: {{harvp|Mukherjee|1995}}. This translation is quoted in: {{harvp|Goyal|2005|p=88}}.}} جن مان ڇهه نالا سڃاڻپ لائق آهن: [[اُجين]]، [[ڪُندينا]]، [[سڪيٽا]]، [[ڪوسامبي]]، [[پاٽلي پُتر]]، ۽ [[چمپا، ڇتيس ڳڙهه|چمپا]] (جيتوڻيڪ متن مان صاف ناهي ته چمپا ڪنشڪ جي ملڪيت هو يا اُن کان اڳتي).<ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno (Ujjain), Kozambo (Kausambi), Zagedo (Saketa), Palabotro (Pataliputra) and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment}}<ref>{{cite web |last=Sims-Williams |first=Nicholas |author-link=Nicholas Sims-Williams |title=Bactrian Documents from Ancient Afghanistan |url=http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |access-date=24 May 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070610192252/http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |archive-date=10 June 2007 }}</ref>{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} ٻڌ مت جو متن ''Śrīdharmapiṭakanidānasūtra''—جيڪو چيني ترجمي ذريعي معلوم ٿئي ٿو (عيسوي 472)—پاٽلي پُتر جي ڪنشڪ هٿان فتح جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Puri|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA258 258]}} ٻئي صدي عيسويءَ جي هڪ پٿر جي لکت، هڪ "وڏي ستراپ" [[روپيامما]] جي نالي سان، [[پاؤني]] ۾ ( [[نرمدا درياهه]] جي ڏکڻ) ملي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪوشان اثر ايترو ڏکڻ تائين وڌيل هو، جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته اهو علائقو [[مغربي ستراپ]]ن جي ڪنٽرول ۾ به رهيو هجي.<ref>{{cite book |last1=Mukherjee |first1=Bratindra Nath |title=The rise and fall of the Kushāṇa Empire |date=1988 |page=269 |publisher=Firma KLM |isbn=9780836423938 |url=https://books.google.com/books?id=ig1uAAAAMAAJ}}</ref> [[File:Bengal. Samatata. Coin of Vira Jadamarah imitative of Kushan coinage of Kanishka I. Circa 2nd-3rd century CE.jpg|thumb|اوڀر ۾ حد [[بنگال]] تائين: [[ساماتتا]] ۾ بادشاهه ويرا جدمره جا سڪا، [[ڪنشڪ پهرئين]] جي [[ڪوشاني سڪن]] جي نقل طور. ليجنڊ جو متن بي معنيٰ نقل آهي. بنگال، تقريباً ٻئي-ٽئين صدي عيسوي.<ref name="Samatata coin">{{cite web |title=Samatata coin |url=https://research.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=3412701&page=1&partId=1 |website=The British Museum}}</ref>]] اوڀر ۾، ٽئين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، هوويشڪ جا سجايل سڪا [[بودھ گايا]] ۾ ٻين سون جي نذرن سان گڏ "بودهه جي روشنائيءَ واري تخت" هيٺ پيش ڪيا ويا، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته اُن دور ۾ به علائقي تي ڪوشاني اثر موجود هو.<ref>British Museum display, Asian Art room.{{full citation needed|date=July 2021}}</ref> ڪوشاني سڪا گهڻائيءَ سان [[بنگال]] تائين ملن ٿا، ۽ قديم بنگالي رياست [[ساماتتا]] به ڪنشڪ پهرئين جي سڪن جي نقل تي سڪا جاري ڪيا، شايد گهڻو ڪري واپاري اثر سبب.<ref>{{cite book |last1=Sengupta |first1=Nitish |title=Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib |date=2011 |publisher=Penguin UK |isbn=978-81-8475-530-5 |page=39 |url=https://books.google.com/books?id=TI8GQioaoL4C&pg=PT39}}</ref><ref name="Samatata coin"/><ref>{{cite book |quote=As far as gold coins in Bengal are concerned it was Samatata or South-eastern Bengal which issued gold coins ... This trend of imitating Kushan gold continued and had major impact on the currency pattern of this south-eastern zone. |title=Numismatic Digest |date=2012 |publisher=Numismatic Society of Bombay |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=C83R2wM0caIC}}</ref> ڪوشاني سڪن جي نقل ۾ سڪا اوڀر جي رياست [[اُڙيسا]] ۾ به گهڻائيءَ سان مليا آهن.<ref>{{cite book |quote=A large number of Kushan and Puri Kushan coins have been discovered from different parts of Orissa. Scholars have designated the Puri Kushan coins as the Oriya Kushan coins. Though the coins are the imitations of Kushan coins they have been abundantly found from different parts of Orissa. |last1=Ray |first1=N. R. |year=1982 |title=Sources of the History of India: Bihar, Orissa, Bengal, Manipur, and Tripura |publisher=Institute of Historical Studies |page=194 |url=https://books.google.com/books?id=_gW2AAAAIAAJ}}</ref> اولهه ۾، ڪوشاني رياست [[پاراتراجا|پاراتا رياست]] ([[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]])، اولهه [[پاڪستان]]، [[افغانستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[تاجڪستان]]، [[ازبڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]] تائين پکڙيل هئي. [[ترڪمانستان]] ۾ ڪوشانن جو ٻڌ مت وارو شهر [[مرو]] مشهور هو.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} اتر طرف، پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪجولا ڪدفيسس]] [[تارم طاس]] ڏانهن فوج موڪلي ته جيئن [[ڪوچا]] شهر-رياست جي مدد ڪري، جيڪا علائقي ۾ چيني حملي کي روڪي رهي هئي؛ پر ٿوريون جهڙپون ٿيڻ کان پوءِ هو واپس موٽي آيا.{{sfn|Grousset|1970|pp=45-46}} ٻي صدي عيسويءَ ۾، ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشانن [[تارم طاس]] ۾ ڪيتريون چڙهائيون ڪيون، ۽ چيني ماڻهن سان سندن گهڻا لاڳاپا رهيا. ڪنشڪ وٽ [[تارم طاس]] جا اهي علائقا هئا جيڪي غالباً اُن قديم علائقن سان ميل کائين ٿا، جيڪي اڳ ۾ [[يوئژهي|يوئه-ژهي]] وٽ هئا (ڪوشانن جا ممڪن ابن ڏاڏا). [[ڪشغر]]، [[يارڪند ضلعو|يارڪند]] ۽ [[ختن|ختن]] ۾ سڪن تي ڪوشاني اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="SKK">{{cite magazine|last=Cribb |first=Joe|title=The Sino-Kharosthi coins of Khotan part 2|url=https://www.academia.edu/33275660 |date=1984 |magazine=Numismatic Chronicle |pages=129–152}}</ref> چيني تواريخن موجب، ڪوشانن (چيني ماخذن ۾ [[دا يوئژهي]] سڏيل) هڪ هان شهزادي جي گهر ڪئي، پر انڪار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ هنن چيني درٻار کي تحفا موڪليا هئا. جواب طور، هو عيسوي 90 ۾ بان چاؤ ڏانهن 70,000 جي فوج سان وڌيا، پر ننڍڙي چيني فوج هٿان شڪست کاڌائون. چيني تواريخي احوال ڪوشانن ۽ چيني جنرل [[بان چاؤ]] وچ ۾ جنگين جو ذڪر ڪن ٿا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} يوئژهي پوئتي هٽي ويا ۽ چيني سلطنت کي خراج ڏيڻ لڳا. [[تارم طاس]] جا علائقا آخرڪار [[بان چاؤ]] فتح ڪيا. پوءِ، [[هان جي شهنشاهه آن|يُوانچُو]] دور (عيسوي 114–120) ۾ ڪوشانن فوج موڪلي ۽ چنپان کي—جيڪو اڳ ۾ سندن وٽ يرغمال رهيو هو—[[ڪشغر]] جو بادشاهه مقرر ڪرايو.{{sfn|Hill|2009|p=43}} ===ڪوشاني قلعي بنديون=== ڪيترائي ڪوشاني قلعا سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور [[باختر]] ۾، جيڪي گهڻو ڪري [[هلينسٽڪ]] قلعن جي مٿان ٻيهر تعمير ڪيا ويا، جيئن [[ڪمپير تيپي]].<ref name="DVR">{{cite journal |last1=RUSANOV |first1=D. V. |title=The Fortification of Kampir-Tepe: A Reconstruction |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=1994 |volume=8 |pages=155–160 |jstor=24048772 |url=https://www.jstor.org/stable/24048772 |issn=0890-4464}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Rtveladze|first=E|title=Alexandria on the Oxus - Kampir Tepe: A fortress city on the Oxus shore|year=2019|location=Tashkent|pages=}}</ref> اهي عام طور تيراندازن لاءِ تير جي شڪل وارن [[لوپ هول]]ن سبب سڃاتا وڃن ٿا.<ref name="DVR"/> <gallery class="center" widths="200px" heights="120px"> File:Kampir_Tepe_archeological_site.jpg|[[ڪمپير تيپي]] جو ڪوشاني قلعو File:Ayaz_Kala_(Khorezm,_Ouzbékistan)_(5608879653).jpg|[[اياز ڪلا]] جو قلعو File:Françoise_Foliot_-_Afghanistan_152.jpg|شهرِ زُهڪ جو قلعو.<ref>{{cite book |last1=Lee |first1=Jonathan L. |title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present |date=8 March 2022 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-019-4 |url=https://books.google.com/books?id=asR9DwAAQBAJ&pg=PA151 |language=en}}</ref> File:Staircase,_Surkh_Kotal,_2–4_century_CE.jpg|[[سرخ ڪوٽل]] جو مندر ۽ قلعو </gallery> ==تاريخ== ڪوشاني حڪمرانن جو ذڪر لڳ ڀڳ ٽن صدين تائين ملي ٿو، يعني تقريباً 30 عيسوي کان 375 عيسوي تائين، جيستائين [[ڪيدارائيٽس]] جي حملي سبب تبديليون ٿيون. هنن لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[مغربي ستراپ]]ن، [[ستواهن]]ن ۽ [[گپتا سلطنت]] جي شروعاتي حڪمرانن سان همعصر حڪمراني ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} === ڪجولا ڪدفيسس (تقريباً 25 – 85) === {{Main| ڪجولا ڪدفيسس}} {{ ڪوشان حاڪم}} {{blockquote|...گوئشوانگ جو شهزادو، جنهن جو نالو ٿيلڪ [ڪجولا ڪدفيسس] هو، ٻين چار xihou کي حملا ڪري ختم ڪري ڇڏيو. هو بادشاهه بڻيو، ۽ سندس خاندان کي گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهن جو خاندان سڏيو ويو. هن انشي [هندو-پارٿيا] تي حملو ڪيو ۽ گاوفو [ڪابل] جو علائقو ورتو. هن پودا [پڪٽيا] ۽ جِبين [ڪاپيسا ۽ گنڌارا] جون سڀ بادشاهتون به شڪست ڏنيون. قيوجيوڪُو [ڪجولا ڪدفيسس] اسي سالن کان وڌيڪ عمر ۾ وفات ڪئي.|[[Book of the Later Han|Hou Hanshu]]{{sfn|Hill|2009|p=29}}|title=|source=}} اهي فتحون غالباً عيسوي 45 ۽ 60 جي وچ ۾ ٿيون، ۽ انهن ڪوشاني سلطنت جو بنياد وڌو، جنهن کي پوءِ سندس جانشينن تيزيءَ سان وڌايو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪيترن سڪن جون سيريز جاري ڪيون ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه پُٽ هئا: [[Sadashkana|سداشڪنه]] (جيڪو رڳو ٻن لکتن مان سڃاتو وڃي ٿو، خاص طور رباطڪ لکت مان، ۽ غالباً ڪڏهن حڪومت نه ڪئي) ۽ شايد ويما تڪتو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪدفيسس، ڪنشڪ جو پردادو هو.{{Citation needed|date=March 2021}} === ويما تڪتو يا سداشڪنه (تقريباً 80 – 95) === {{Main| ويما تڪتمو}} [[ويما تڪتو]] (قديم چيني: 閻膏珍 ''Yangaozhen'') رباطڪ لکت ۾ ذڪر ٿيل آهي (ٻيو پُٽ سداشڪنه سيناورمن—اوڊي جي بادشاهه—جي لکت ۾ به اچي ٿو). هو ويما ڪدفيسس ۽ ڪنشڪ پهرئين کان اڳ هو. هن ڪوشاني سلطنت کي ڏکڻ ايشيا جي اتر-اولهه تائين وڌايو. ''Hou Hanshu'' موجب: {{blockquote|"سندس پُٽ يانگاؤژين [شايد ويما تڪتو، يا ممڪن آهي سندس ڀاءُ سداشڪنه] سندس جاءِ تي بادشاهه ٿيو. هن تيانزو [اتر-اولھ ڀارت] کي شڪست ڏني ۽ اتي نگراني لاءِ جنرل مقرر ڪيا. پوءِ يوئژهي انتهائي امير ٿي ويا. سڀ بادشاهتون [پنهنجي بادشاهه کي] گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهه سڏين ٿيون، پر هان کين سندن اصل نالي دا يوئژهي سان سڏين ٿا."|Hou Hanshu{{sfn|Hill|2009|p=29}}}} === ويما ڪدفيسس (تقريباً 95 – 127) === {{Main|Vima Kadphises}} [[ويما ڪدفيسس]] (ڪوشاني ٻولي: Οοημο Καδφισης) تقريباً عيسوي 95–127 دوران ڪوشاني شهنشاهه هو، سداشڪنه جو پٽ، ڪجولا ڪدفيسس جو پوٽو ۽ ڪنشڪ پهرئين جو پيءُ، جيئن رباطڪ لکت مان معلوم ٿئي ٿو.{{Citation needed|date=March 2021}} ويما ڪدفيسس باختر ۾ فتحون ڪري ڪوشاني علائقو وڌايو. هن گهڻا سڪا ۽ لکتون جاري ڪيون. هن موجوده تانبي ۽ چانديءَ جي سڪن سان گڏ سون جا سڪا به جاري ڪيا.{{Citation needed|date=March 2021}} ===ڪنيشڪه پهريون (تقريباً 127ع – تقريباً 150ع)=== {{Main|ڪنشيڪه}} {{multiple image | align = right | direction =vertical | header=Mathura statue of Kanishka | total_width=250 | image1 = Kanishka enhanced.jpg | caption1 = [[ڪنيشڪه]] جو بت، ڊگهو ڪوٽ ۽ بوٽ پاتل، هٿ ۾ [[گرز]] (Mace) ۽ [[تلوار]]، [[مٿرا ميوزيم]] ۾ رکيل. ڪوٽ جي هيٺان لکت موجود آهي. | image2 = Kanishka statue inscription.jpg | caption2 = هي لکت وچولي [[براهمي رسم الخط]] ۾ آهي:<br /> [[File:Gupta ashoka m.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka haa.jpg|12px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad dhi.jpg|8px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka d.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka v.svg|10px]]<sub>[[File:Gupta ashoka pu.jpg|10px]] [[File:Gupta ashoka tr.jpg|10px]]</sub> [[File:Gupta ashoka kaa.svg|12px]]<sup>[[File:Gupta ashoka nni.jpg|12px]]</sup><sub>[[File:Gupta ashoka ssk.jpg|14px]]</sub><br />''مهاراجا راجڌراجا ديوپُتر ڪنيشڪه''<br />"عظيم بادشاهه، بادشاهن جو بادشاهه، ديوتا جو پٽ، ڪنيشڪه".<ref>{{cite book |last1=Puri |first1=Baij Nath |title=India under the Kushāṇas |date=1965 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |url=https://books.google.com/books?id=bxZuAAAAMAAJ}}</ref><br />[[مٿرا جو فن]]، [[مٿرا ميوزيم]] | caption_align = center | footer= }} [[ڪنيشڪه اعظم]]، ڪوشان سلطنت جو چوٿون بادشاهه، تقريباً 23 سال حڪومت ڪئي، لڳ ڀڳ 127ع کان.<ref>{{cite journal |last1=Bracey |first1=Robert |title=The Date of Kanishka since 1960 |journal=Indian Historical Review |date=2017 |volume=44 |issue=1 |pages=21–61 |doi=10.1177/0376983617694717 |s2cid=149016806 |url=https://www.academia.edu/32448882}}</ref> تخت نشيني کان پوءِ، ڪنيشڪه هڪ وسيع سلطنت تي حڪمراني ڪئي، جيڪا تقريباً سڄي اتر هندستان تي پکڙيل هئي؛ ڏکڻ ۾ [[اجين|اُجّين]] ۽ [[ڪنڊينا]] (Kundina) تائين، ۽ اوڀر ۾ [[پاٽلي پتر|پاٽلي پُتر]] کان به اڳتي، جيئن رباطڪ لکت مان ظاهر ٿئي ٿو: {{Blockquote|پهرين سال ۾، هندستان جي سڄي راڄ ۾ اعلان ڪيو ويو، حڪمران طبقي جي سمورن علائقن تائين، جن ۾ ڪوناديانو [[ڪونڊيني]]، (Kundina)، [[اوزينو]] (Ujjain)، زاگيدا (Saketa)، [[ڪوزامبو]] (Kausambi)، [[پالابوترو]] (Pataliputra) ۽ [[زيري-تمبو]] (Sri-Champa) تائين شامل هئا؛ جن حڪمرانن ۽ اهم ماڻهن سندس اطاعت قبول ڪئي، ۽ هن سڄي هندستان کي پنهنجي فرمانبرداري ۾ آندو.|رباطڪ لکت، سٽون 4–8}} ڪنيشڪه جي سلطنت جا ٻه گاديءَ جا هنڌ هئا: [[پورشپور]] (اڄ جو [[پشاور]]، اتر اولهه [[پاڪستان]]) ۽ [[مٿرا]]، اتر هندستان ۾. هن کي (۽ [[راجا داب]] سان گڏ) [[باٿنڊا قلعو]] ([[قلعو مبارڪ، ڀاٿنڊا|قلعو مبارڪ]]) تعمير ڪرائڻ جو به ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، جيڪو اڄ [[باٿنڊا]] شهر ۾ آهي.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪوشانن جي هڪ اونهاري جي راڄڌاني [[ڪپيسي]] (اڄ جي بگرام ڀرسان) ۾ به هئي، جتي "[[بگرام خزانو]]" مليو، جنهن ۾ يونان کان چين تائين جا فن پارا شامل آهن. رباطڪ لکت موجب، ڪنيشڪه [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جو پٽ، [[سداشڪانا]] (Sadashkana) جو پوٽو، ۽ [[ڪجولا ڪدفيسس]] جو پرپوٽو هو. ڪنيشڪه جو دور هاڻي عام طور تي 127ع کان شروع سمجهيو وڃي ٿو، هيري فالڪ جي تحقيق جي بنياد تي.{{sfn|Falk|2001|pp=121–136}}{{sfn|Falk|2004|pp=167–176}} ===هووشڪه (تقريباً 150ع – تقريباً 190ع)=== {{Main|هووشڪه}} [[هووشڪه]] (Kushan: Οοηϸκι، "Ooishki") ڪوشان سلطنت جو شهنشاهه هو، جيڪو [[ڪنيشڪه پهريون|ڪنيشڪه]] جي وفات کان پوءِ (بهترين موجود ثبوتن موجب 150ع ۾) تخت نشين ٿيو ۽ لڳ ڀڳ ٽيهه سال پوءِ [[وسوديوا پهريون]] جي جانشيني تائين حڪومت ڪندو رهيو. سندس دور کي سلطنت لاءِ ”پاڻ ۾ سڪون آڻڻ“ ۽ ”استحڪام“ (retrenchment ۽ consolidation) جو زمانو سمجهيو وڃي ٿو. خاص طور، پنهنجي حڪومت جي شروعاتي عرصي ۾ هن [[مٿرا]] شهر تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ وقت ۽ ڪوشش وقف ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} ===وسوديوا پهريون (تقريباً 190ع – تقريباً 230ع)=== {{Main|وسوديوا پهريون}} [[وسوديوا پهريون]] (Kushan: Βαζοδηο "Bazodeo"، Chinese: 波調 "Bodiao") ”عظيم ڪوشانن“ جو آخري شهنشاهه هو. ڪنيشڪه جي دور (era) جي سال 64 کان 98 تائين تاريخ رکندڙ لکتن مان اندازو ٿئي ٿو ته سندس حڪومت گهٽ ۾ گهٽ 191ع کان 225ع تائين هلي. هو آخري وڏو ڪوشان شهنشاهه هو، ۽ سندس دورِ حڪومت جي پڄاڻي تقريباً ان واقعي سان گڏجي ٿي جڏهن [[ساساني سلطنت|ساساني]] اتر اولهه هندستان تائين حملو آندا ۽ لڳ ڀڳ 240ع کان شروع ٿي افغانستان، پاڪستان ۽ اتر اولهه هندستان جي علائقن ۾ [[هند-ساساني]] يا ''Kushanshahs'' جو قيام عمل ۾ آيو.{{Citation needed|date=March 2021}} {{South Asia in 350 CE||برِصغير جي اتر اولهه حصي ۾ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جي جاءِ، ۽ لڳ ڀڳ 350ع ۾ همعصر ڏکڻ ايشيائي سياسي قوتن جي جغرافيائي تصوير.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |pages=25, 145 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |archive-date=7 February 2025 |access-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |date=7 February 2025 }}</ref>|{{Annotation|75|25|[[File:Rectangle (plain).svg|55px]]}}}} ===ڪنيشڪه ٻيون (تقريباً 232ع – تقريباً 247ع)=== {{Main|ڪنيشڪه ٻيون}} ===واسيشڪه (تقريباً 247ع – تقريباً 267ع)=== {{Main|واسيشڪه}} [[واسيشڪه]] ڪوشان شهنشاهه هو، جنهن بابت لڳي ٿو ته هن [[ڪنيشڪه ٻيون]] کان پوءِ لڳ ڀڳ 20 سال حڪومت ڪئي. سندس حڪمراني جا ثبوت [[مٿرا]]، [[گنڌارا]] ۽ ايتري قدر جو ڏکڻ ۾ سانچي (ويجهو [[وديشا]] (Vidisa)) تائين ملن ٿا، جتي سندس نالي سان ڪيترين لکتن جو پتو پوي ٿو. اهي لکتون ممڪن ”ٻئي ڪنيشڪه دور“ (second Kanishka era) جي سال 22 (سانچي جي ”Vaksushana“ واري لکت — يعني واسيشڪه ڪوشان) ۽ سال 28 (سانچي جي ”Vasaska“ واري لکت — يعني واسيشڪه) جي تاريخن سان درج آهن.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}}<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA57 57]}}</ref> === ننڍا ڪوشان (270ع – 350ع) === اولهه ۾ علائقائي نقصانن (يعني [[باختريا]] جو [[ڪوشان-ساساني]]ن جي هٿان وڃائجي وڃڻ) ۽ اوڀر ۾ نقصانن (يعني [[مٿرا]] جو [[گپتا سلطنت]] جي هٿان وڃائجي وڃڻ) کان پوءِ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جا ڪي مقامي حڪمران معلوم ٿين ٿا، جيڪي [[پنجاب]] جي علائقي ۾ پنهنجي گادي [[ٽيڪسلا]] (Taxila) ۾ ويهاري حڪومت ڪندا رهيا: [[وسوديوا ٻيون]] (270ع – 300ع)، [[ماهي (ڪوشان)|ماهي]] (300ع – 305ع)، [[شڪا (ڪوشان)|شڪا]] (305ع – 335ع) ۽ [[ڪپوندا]] (335ع – 350ع).{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} غالب امڪان آهي ته اهي [[گپتا سلطنت]] جا باجگزار (vassals) هئا، تان جو [[ڪيداري]]ن (Kidarites) جي حملي ڪوشان حڪمراني جا آخري نشان به ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} ==ڪوشان ديوتا== [[File:Kumara, The Divine General LACMA M.85.279.3.jpg|thumb|upright|ڪُماره/[[ڪارتڪيه]] هڪ ڪوشان عقيدتمند سان گڏ، ٻيون صدي عيسوي]] [[File:Gandhara, omaggio di un re kushana al bodhisattva, II-III sec.JPG|thumb|ڪوشان شهزادو، جنهن کي [[هوِشڪه]] چيو وڃي ٿو، هڪ [[ٻڌيستوا]] کي نذرانو پيش ڪندي.<ref>{{cite journal |last1=Marshak |first1=Boris |last2=Grenet |first2=Frantz |title=Une peinture kouchane sur toile |journal=Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres |date=2006 |volume=150 |issue=2 |pages=957|doi=10.3406/crai.2006.87101 }}</ref>]] [[File:Relief Showing Shiva Linga Worshipped by Saka Devotees - Kushan Period - Dampier Nagar - ACCN 36-2661 - Government Museum - Mathura 2013-02-23 5614.JPG|thumb|[[Shiva|شِو]] جو [[Linga|لِنگ]] ڪوشان عقيدتمندن پاران پوڄيل، لڳ ڀڳ ٻيون صدي عيسوي]] ڪوشانن جو مذهبي [[پينٿيائي ديوتا |ديوتا-مجموعو]] نهايت گهڻو رنگارنگ هو، جيئن سندن سون، چاندي ۽ ٽامي ۾ ٺهيل سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو. انهن سڪن تي ٽيهه کان وڌيڪ مختلف ديوتائن جون تصويرون موجود آهن، جيڪي گهڻو ڪري سندن پنهنجن ايراني ديوتائن سان گڏ يوناني ۽ هندي دنيا سان به لاڳاپيل آهن. ڪوشان سڪن تي ڪوشان بادشاهن، [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ]]، ۽ هند-آريائي ۽ ايراني<!-- Bactrian/Arachosian/etc == Eastern Iranian, which is _not_ "Persian", which is western Iranian--> ديوتائن واري مجموعي (پينٿيون) جون شڪليون پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.{{sfn|Liu|2010|p=47}} شروعاتي سڪن تي يوناني نالن سان يوناني ديوتائون ڏيکاريل آهن. [[ڪنيشڪه]] جي دور ۾ سڪن جي ٻولي [[باڪتريائي ٻولي|باڪٽريائي]] ٿي وڃي ٿي (پر سڀني بادشاهن لاءِ لکڻي يوناني رسم الخط ۾ ئي رهي). [[هوِشڪه]] (Huvishka) کان پوءِ، سڪن تي رڳو ٻه ديوتائون نظر اچن ٿيون: ''آردوڪشو'' ۽ ''[[اوئيشو]]'' (هيٺ تفصيل ڏسو).<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Boyce |first1=Mary |title=Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices |year=2001 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-23902-8 |page=83 |url=https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC&pg=PA83}}</ref> ايراني هستيون (ديوتا) جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن: * ''[[آردوڪشو]]'' (Αρδοχþο): [[اشي وانگوھي]] [[File:Kushan king Huvishka coin.jpg|30px]] * ''[[اشائيژشو]]'' (Aþαειχþo، "بهترين راستبازي"): [[اشا واھشتا ]] [[File:Huvishka with Ashaiexsho.jpg|30px]] * ''[[اتشو]](Athsho)'' (Αθþο، "شاهانه باهه"): [[اتار]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Athsho.jpg|30px]] * ''[[ڦارو]]'' (Φαρρο، "شاهانه جَلال/شڪوه"): [[خوارينا]] [[File:Huvishka. Circa CE 152-192 diademed.jpg|30px]] * ''لروئاسپا'' (Λροοασπο): [[درواسپا]] [[File:Coin of the Kushan king Kanishka.jpg|30px]] * ''Manaobago'' (Μαναοβαγο): [[ووھو مناھ]]{{sfn|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA324 324]}} [[File:Kanishka I with Manaobago.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مانائتوباگو سان گڏ.]] * ''مائو'' (Μαο، چنڊ وارو ديوتا): [[Mah]] [[File:Huvishka with Mao.jpg|30px]] * ''مٿرو'' ۽ ٻيا روپ (Μιθρο، Μιιρο، Μιορο، Μιυρο): [[مٿرا]] [[File:Kanishka I with Miiro.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مئرو سان گڏ]] * ''مزدووانو'' (Μοζδοοανο، "مزدا the victorious?"): [[ آھورا مزدا|مزدا وانا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jongeward |first1=David |last2=Cribb |first2=Joe |title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society |date=2014 |publisher=THE AMERICAN NUMISMATIC SOCIETY |location=New York |page=Front page illustration |url=http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |access-date=7 March 2021 |archive-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |date=17 August 2021 }}</ref> [[File:Coin_of_Kanishka_depicting_Mozdoano.jpg|30px|ڪنيشڪه جي سڪي تي مزدوئانو]] * ''[[Nana (باڪتريائي ديوي)|نانا]]'' (Νανα، Ναναια، Νاناϸαο): پين-ايشيائي ''نانا'' جون صورتون، سوگديائي ''نني'' [[File:Kanishka I with Nana.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، نانا سان گڏ]] * ''Oado'' (Οαδο): [[Vata-Vayu|Vata]] [[File:Kanishka I and Oado.jpg|30px|ڪنيشڪه ۽ Oado]] * ''اوئاڪشو'' (Oαxþo): "آڪسس" * ''اوروموزدو'' (Οορομοζδο): [[آھورا مزدا]] [[File:Huvihska with Ahuramazda.jpg|30px]] * ''[[اورلاگنو]]'' (Οραλαγνο): [[ويريٿراگنا]]، ايراني جنگ جو ديوتا [[File:Coin of Kanisha I showing Verethragna.jpg|30px]] * ''[[رشتي]]'' (Ριϸτι، "سڌائي/سچائي"): [[Arshtat]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Rishti.jpg|30px]] * ''[[شائوريئورو]]'' (Ϸαορηορο، "بهترين شاهانه اختيار"، مثالي حڪمران): [[کشاترا وائريا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka and Shaoreoro.jpg|30px]] * ''تئيرو'' (Τιερο): [[تشتريا|تير]] يوناني ڏند ڪٿائن ۽ هلينسٽڪ ميل ميلاپ مان ڏيکاريل هستيون: * ''زائو'' (Ζαοου):<ref>{{cite web |title=Kujula Kadphises coin |website=The British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1922-0213-64}}</ref> [[زيوس]] [[File:Kujula Kadphises with Zeus.jpg|30px|ڪجولا ڪدفيسس جو سڪو: زيوس ريورس تي.]] * ''ايلئيوس'' (Ηλιος): [[Helios|هيليئوس]] [[File:Kanishka_I_Greek_legend_and_Helios.jpg|30px]] * ''Ēphaēstos'' (Ηφαηστος): [[هيفيسٽس]] * ''Oa nēndo'' (Οα νηνδο): [[Nike (mythology)|نائڪي]] [[File:Huvishka with Nike.jpg|30px|هوِشڪه نائڪي سان گڏ]] * ''Salēnē'' (Ϲαληνη):<ref>{{cite book |last1=Dani |first1=A. H. |last2=Asimov |first2=M. S. |last3=Litvinsky |first3=B. A. |last4=Zhang |first4=Guang-da |last5=Samghabadi |first5=R. Shabani |last6=Bosworth |first6=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations, 700 B. C. to A |date=1 January 1994 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-102846-5 |page=321 |url=https://books.google.com/books?id=9U6RlVVjpakC&pg=PA321 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=77 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA77 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sen |first1=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |date=1999 |publisher=New Age International |isbn=978-81-224-1198-0 |page=199 |url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA199 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |date=2008 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1120-0 |page=377 |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA377 |language=en}}</ref> [[Selene|سيليني]] [[File:Kanishka I. Circa AD 127-151. Monolingual Greek issue. Main mint in Baktria Early phase. Obverse BACIΛЄYC BACIΛЄωN KANHÞKOY, Reverse CAΛHNH to right, Selene, wearing lunar horns.jpg|30px|ڪنيشڪه سيليني سان گڏ]] * ''Anēmos'' (Ανημος): [[اينيموس]] [[File:A43 Kouchan Kanishka 4unit 1ar (8300885384).jpg|30px]] * ''Ērakilo'' (Ηρακιλο): [[هيراڪليس]] [[File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|30px]] * ''سيراپو'' (Ϲαραπο): يوناني-مصري ديوتا [[سيراپِس]] [[File:Huvishka with seated god Serapis ("Sarapo").jpg|30px]] هندي (Indic) هستيون جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن:<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}. "Also omitted is the ancient Iranian war god Orlagno, whose place and function are occupied by a group of Indian war gods, Skando (Old Indian Skanda), Komaro (Old Indian Kumara), Maaseno (Old Indian Mahāsena), Bizago (Old Indian Viśākha), and even Ommo (Old Indian Umā), the consort of Siva. Their use as reverse types of Huvishka I is clear evidence for the new trends in religious policy of the Kushan king, which was possibly influenced by enlisting Indian warriors into the Kushan army during the campaign against Pataliputra."</ref> * ''Boddo'' (Βοδδο): [[Gautama Buddha|ٻُڌ]] [[File:Coin of Kanishka I.jpg|30px]] * ''Shakamano Boddho'' (Ϸακαμανο Βοδδο): [[Shakyamuni Buddha|شاڪيه مُني ٻُڌ]] [[File:Kanishka I and Buddha Sakyamuni.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون ۽ شاڪيه مُني ٻُڌ]] * ''Metrago Boddo'' (Μετραγο Βοδδο): بودهي ستوا [[Maitreya|مَيتريا]] [[File:Kanishka I with Maitreya.jpg|30px|ڪنيشڪه جو سڪو: مَيتريا ("Metrago Boudo") سان گڏ]] * ''Maaseno'' (Μαασηνο): [[Kartikeya|مهاسينا]] [[File:Huvishka Maaseno.jpg|30px]] [[File:Huvishka with Maasena and attendants.jpg|30px|هوِشڪه مهاسينا ۽ ساٿين سان گڏ]] * ''Skando-Komaro'' (Σκανδο-kομαρο): [[Murugan|اسڪند]]-[[Kartikeya|ڪُماره]] [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Bizago'': [[Viśākha|وشاکهه]]<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Ommo'': [[Umā|اُما]]، شِو جي ساٿياڻي/همسر.<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Ommo and Oesho.jpg|30px|هوِشڪه جي سڪن تي: Ommo (اُما) ۽ [[Oesho]]]] * ''[[Oesho]]'' (Οηϸο): گهڻي عرصي تائين هندي [[Shiva|شِو]] جي نمائندگي سمجهيو ويو،{{sfn|Sivaramamurti|1976|p=56-59}}<ref name="sino-platonic.org">{{cite journal |last=Loeschner |first=Hans |title=The Stūpa of the Kushan Emperor Kanishka the Great |journal=Sino-Platonic Papers |volume=227 |date=July 2012 |page=11 |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp227_kanishka_stupa_casket.pdf}}</ref>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}} پر ان کي [[Avestan|اوستا/اَويستان]] [[Vayu-Vata|وائو-واتا]] سان به ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو شِو سان ميل کائي ٿو.<ref>{{cite book|last=Sims-Williams |first=Nicolas|chapter=Bactrian Language|title=Encyclopaedia Iranica|volume=3|location=London |publisher=Routledge & Kegan Paul}}</ref><ref>{{harvnb|Bopearachchi|2003}}. Cites H. Humbach, 1975, p.402-408. K.Tanabe, 1997, p.277, M.Carter, 1995, p.152. J.Cribb, 1997, p.40.</ref> [[File:Huvishka Oesho coin.jpg|30px]] * هوِشڪه جا ٻه ٽامي جا سڪا "Ganesa" واري لکت کڻن ٿا، پر عام [[theriomorphic|ٿيريو-مورفڪ]] شڪل واري [[Ganesha|گنيش]] بدران انهن تي هڪ تيرانداز ڏيکاريل آهي، جيڪو ڊگهو ڪمان (ڏور اندرئين پاسي) ۽ هڪ تير هٿ ۾ جهليل آهي. هي عموماً [[Rudra|رُدر]] جي تصوير سمجهي وڃي ٿي، پر انهن ٻن سڪن جي صورت ۾ عام طور تي ان کي شِو جي نمائندگي قرار ڏنو وڃي ٿو. {{Gallery|align=center |title= ڪوشان پوڄارين جون تصويرون |width= 160 |height= 140 |File:ZeusSerapisOhrmazdWithWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: زيوس/سيراپِس/اُهرمزڊ سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:PharroAndWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: [[Pharro]] سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:ShivaOeshoBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: شِو/اويشو سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:Shiva-Oesho wall painting, Kushan, 3rd century CE.jpg|شِو-اويشو ڀِت-چِتر (wall painting) ۽ پوڄاري جو ٽڪرو، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref>{{cite web |title=Panel fragment with the god Shiva/Oesho |publisher=Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/327832}}</ref> }} <gallery class="center" mode="packed" heights="100px" caption="ڪوشان سڪن ۽ مهرن تي ديوتائن جون شڪليون"> File:MahasenaHuvishka.jpg|هوِشڪه جي سڪي تي مهاسينا File:CoinOfHuvishkaWithOisho.JPG|چار-چهرو اويشو File:CoinOfHuvishkaWithRishtiAsRoma.JPG|رِشتي يا ريوم<ref>{{cite journal |quote=The reading of the name of the deity on this coin is very much uncertain and disputed (Riom, Riddhi, Rishthi, Rise....) |last1=Fleet |first1=J.F. |title=The Introduction of the Greek Uncial and Cursive Characters into India |journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |year=1908 |volume=1908 |page=179, note 1 |jstor=25210545}}</ref><ref>{{cite book |quote=The name Riom as read by Gardner, was read by Cunningham as Ride, who equated it with Riddhi, the Indian goddess of fortune. F.W. Thomas has read the name as Rhea |last1=Shrava |first1=Satya |title=The Kushāṇa Numismatics |year=1985 |publisher=Pranava Prakashan |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=_1EaAAAAYAAJ}}</ref> File:Manaobago.JPG|Manaobago File:CoinOfHuvishkaWithPharro.JPG|Pharro File:CoinOfHuvishkaWithArdochsho.JPG|Ardochsho File:KanihkaIOishoShiva.jpg|Oesho يا شِو File:KanihkaIOishoShivaCoin2.jpg|Oesho يا شِو (ٻيل سان گڏ) File:SkandaAndVisakhaHuvishkaCoin.jpg|اسڪند ۽ وشاکهه File:AdshoCarnelianSeal.jpg|ڪوشان [[Carnelian|ڪرنيليئن]] مهر: "ΑΔϷΟ" (''adsho'' Atar) جي نمائندگي، کاٻي پاسي [[triratana]] نشان، ۽ ساڄي پاسي ڪنيشڪه اعظم جو خانداني نشان File:Coin of Kanishka I.jpg|[[Kanishka I|ڪنيشڪه پهريون]] جو سڪو: [[Buddha|ٻُڌ]] جي تصوير ۽ يوناني رسم الخط ۾ "Boddo" File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|هيراكليس File:Coin of Kujula Kadphises.jpg|ٻُڌ File:Wima Kadphises.jpg|[[Vima Kadphises|وِما ڪدفيسس]] جو سڪو: ريورس تي [[Oesho]]، جنهن کي [[Shiva|شِو]] سمجهيو ويو آهي،<ref name="sino-platonic.org"/>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}}<ref>Perkins, J. (2007). Three-headed Śiva on the Reverse of Vima Kadphises's Copper Coinage. South Asian Studies, 23(1), 31–37</ref> يا زرتشتي [[Vayu-Vata|وائو-واتا]].<ref>{{cite book |editor-last1=Errington |editor-first1=Elizabeth |author=Fitzwilliam Museum |title=The Crossroads of Asia: transformation in image and symbol in the art of ancient Afghanistan and Pakistan |date=1992 |publisher=Ancient India and Iran Trust |isbn=9780951839911 |page=87 |url=https://books.google.com/books?id=pfLpAAAAMAAJ}}</ref> </gallery> ```0 ==ڪوشان ۽ ٻڌ مت== ڪوشانن، [[Greco-Buddhist|يوناني-ٻڌ]] روايتن کي اڳتي وڌايو، ۽ ٻڌ مت کي واپار ۽ رستن وسيلي چين ۽ اوڀر ايشيا تائين پهچايو.{{sfn|Liu|2010|p=42}} [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] [[ٻڌمت]] جي روايت ۾ ان ڪري مشهور آهي جو هن [[ڪشمير]] ۾ ٻڌن جي چوٿين ڪانفرنس ڪوٺائي. ==ڪوشان فن== ڪوشان فن، خاص طور تي [[گنڌارا]] ۽ مٿورا ۾، يوناني، ايراني ۽ هندي اثرن جو ميلاپ هو، جنهن مان يوناني-ٻڌ فن پيدا ٿيو. ==ڪوشان سڪا== {{main|ڪشان دور جا سڪا}} ڪوشان سلطنت سون جا ٽڪرا ۽ سڪا استعمال ڪيا، جيڪي واپار ۽ سياسي پروپيگنڊا جو اهم ذريعو هئا. سون جي ماخذ بابت جديد تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو سڌو سنئون رومي نه هو، بلڪه ان جو اصل ذريعو اڃا نامعلوم آهي.<ref>{{cite book |last1=Reden |first1=Sitta |title=Handbook of Ancient Afro-Eurasian Economies |date=2019 |publisher=Walter de Gruyter}}</ref> ==حڪمران== حڪمرانن جي تاريخن وار تازين فهرستن مان هڪ هن ريت آهي: <ref name="KKSK2">{{cite book|url=https://www.academia.edu/11049999|title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society by David Jongeward and Joe Cribb with Peter Donovan|last1=Jongeward|first1=David|last2=Cribb|first2=Joe|date=2014|page=4}}</ref> * هيرائيوس (تقريبا 1 - 30ع)، پهريون بادشاهه جنهن پنهنجي سڪن تي پاڻ کي "ڪشان" سڏيو. [[File:Heraios coin.jpg|50px]] "عظيم ڪشان" * ڪوجولا ڪڊفيسس ({{Circa|50|90}}) [[File:Kujula Kadphises. Laureate Julio-Claudian style.jpg|50px]] * ويما ٽڪٽو ({{Circa|90|113}})، عرف سوٽر ميگاس يا "عظيم نجات ڏيندڙ" [[File:Coin of Vima Takto.jpg|50px]] * ويما ڪڊفيسس ({{Circa|113|127}}، پهريون عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:Vima Kadphises with ithyphallic Shiva.jpg|50px]] * [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] (127 – {{Circa|151}}) [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|50px]] * هويشڪا ({{Circa|151|190}}) [[File:Huvishka Maaseno.jpg|50px]] * واسوديوا اول ({{Circa|190|230}})، آخري عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:VASUDEVA I.jpg|50px]] * ڪنشڪا ٻيون ({{Circa|230}} – 247)، [[File:Coin of KanishkaII.jpg|50px]] * واشيشڪا ({{Circa|247}} – 267) [[File:Vasishka.jpg|50px]] "ننڍو ڪشان" * ڪنشڪا ٽيون ({{Circa|267}} – 270) [[File:Kanishka III Circa AD 267-270.jpg|50px]] * واسوديوا ٻيون ({{Circa|270}} – 300) [[File:Coin of VasudevaII.jpg|50px]] * ماهي ({{Circa|300}} – 305)<ref name="Katariya">[https://books.google.com/books?id=P7TpDAAAQBAJ&pg=PA69 The Glorious History of Kushana Empire, Adesh Katariya, 2012, p.69]</ref> [[File:Mahi Kushan 4th century CE.jpg|50px]] * شاڪا ({{Circa|305}} – 335)<ref name="Katariya"/> [[File:Kushan Empire Shaka Circa AD 325-345.jpg|50px]] * ڪپوناڊا ({{Circa|335}} – 350)<ref name="Katariya"/> [[File:Kipunada.jpg|50px]] ==پڻ ڏسو== * [[ٽيڪسيلا]] * [[پاڪستان جي تاريخ]] * [[افغانستان جي تاريخ]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[مٿورا]] * [[ڪڇا]]، هڪ ٻي توچاري ڳالهائيندڙ بادشاهت * [[چين ۾ ايراني ماڻهو]] * [[ڪوشان رسم الخط]] * [[هندستان ۾ ترڪ ماڻهو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Kushan Empire}} * [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/325483/Kushan-dynasty Kushan dynasty] in [[Encyclopædia Britannica]] * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/kush/hd_kush.htm Metropolitan Museum capsule history] * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050204064550/http://www.grifterrec.com/coins/kushan/kushan.html |title=New documents help fix controversial Kushan dating |date=4 February 2005}} * [http://www.wildwinds.com/coins/greece/indo_scythians/i.html Coins of the Kushans on wildwinds.com] * {{webarchive |url=http://webarchive.loc.gov/all/20130207084302/http://home.comcast.net/~pankajtandon/home.html |title=Antique Indian Coins |date=7 February 2013}} * [http://www.kushan.org/ Brief Guide to Kushan History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://coinindia.com/galleries-kushan.html The CoinIndia Online Catalogue of Kushan Coins] * [http://www.kushan.org/ Dedicated resource to study of Kushan Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://www.himalayanresearch.org/pdf/2000-2002/vol05%20N2final.pdf imalayan and Central Asian Studies: Journal of Himalayan Research and Cultural Foundation Volume 5 Issue 2] {{India topics}} {{Kyrgyzstan topics}} {{Central Asian history}} {{Rulers of Ancient Central Asia}} {{Ancient South Asia and Central Asia}} {{Middle kingdoms of India}} {{Uttarakhand}} {{Empires}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Kushan Empire}} [[زمرو:ڪشان سلطنت]] [[زمرو:هندوستان ۾ اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:افغانستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان جا خاندان]] [[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] [[زمرو:ايراني خانه بدوش]] [[زمرو:تاجڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:بادشاهن جي فهرست]] [[زمرو:يوريشيا ۾ خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:يوزي]] [[زمرو:پهرين صدي ۾ هندستان ۾ قائم ڪيل ادارا]] [[زمرو:375ع ۾ تباهيون]] [[زمرو:هندستان ۾ چوٿين صدي جي تباهيون]] [[زمرو:خانه بدوش سلطنتون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] hq23av57hcc5u8zizmaq3pyp7hgx0lz 424134 424133 2026-10-21T16:05:34Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[ڪوشان سلطنت]] کي [[ڪشان سلطنت]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 424133 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = <small>कुषाणसाम्राज्यम् ([[سنسڪرت]])<br />Κοϸανο (باختري)<br />Βασιλεία Κοσσανῶν ([[يوناني ٻولي|يوناني]])</small> | conventional_long_name = ڪوشان سلطنت | era = قديم ڪلاسيڪي دور | event_start = ڪجولا ڪدفيسس طرفان يوئه‌ژي قبيلن کي گڏ ڪري اتحاد قائم ڪرڻ | year_start = 30ع | event_end = [[ساساني سلطنت]]، گپتا سلطنت ۽ هيفٿلائي جي هٿن زوال<ref name="lcwb2">{{cite web |title=Afghanistan: Central Asian and Sassanian Rule, ca. 150 B.C.-700 A.D. |publisher=Library of Congress Country Studies |year=1997}}</ref> | year_end = 375ع | p1 = هند-يوناني سلطنت | p2 = هند-پارٿائي سلطنت | p3 = هند-سڪٿي | p4 = اترين استراپئ | p5 = اولهه وارا استراپئ | p6 = مها-ميگهاواهنا | s1 = ساساني سلطنت | s2 = ڪوشان-ساساني سلطنت | s3 = نئگس آف پدماؤتي | s4 = ڪدارائيٽ | s6 = ناگَس آف ونڌياتاهي | s7 = گپتا سلطنت | image_map = Map of the Kushan Empire.png | map_width = 270 | image_map_caption = ٻي صدي عيسوي ۾ هندستان جو نقشو، جنهن ۾ [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪوشان سلطنت جي حدن کي ڏيکاريو ويو آهي | capital = پهرين صدي ق.م: ڪپيسي/پشڪلاوتي<br/>پهرين صدي عيسوي کان: [[پشاور|پروشپور]]/مٿورا<br/>ٽين ۽ چوٿين صدي عيسوي: [[ٽيڪسلا]] | common_languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]] ({{circa|127}} تائين سرڪاري)؛<br />باختري ({{circa|127}} کان سرڪاري)؛<br/>[[پراڪرت|گنڌاري پراڪرت]]؛<br />[[سنسڪرت|ٻُڌ مت سان لاڳاپيل سنسڪرت]] | religion = [[هندومت]]؛<br />[[ٻڌمت]]؛<br />[[زردشتي مذهب]] | demonym = ڪوشان (يوئه‌ژي) | currency = ڪوشان دينارا | government_type = بادشاهت | leader1 = ڪجولا ڪدفيسس <small>(پهريون)</small> | year_leader1 = 25–85ع | leader2 = ڪپونادا <small>(آخري)</small> | year_leader2 = 350–375ع | title_leader = شهنشاهه }} '''ڪوشان سلطنت''' <small>'''({{circa|30}}–{{circa|375}} عيسوي)'''</small> هڪ مذهبي، ثقافتي ۽ تهذيبي لحاظ کان گڏيل (syncretic) سلطنت هئي، جيڪا "يوئاژي" قوم پاران پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ [[باختر]] (Bactria) جي علائقن ۾ قائم ڪئي وئي. هي سلطنت آهستي آهستي ڦهلجي، موجوده [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، اولھه [[نيپال]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ازبڪستان]] جي وڏن حصن تي پکڙجي وئي.<ref>{{cite web |title=The History of Pakistan: The Kushans}}{{cite book |translator=Samuel Beal |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World}}</ref> ڀارت اندر، ڪوشان سلطنت جون حدون گهٽ ۾ گهٽ ساڪيت ۽ سارناٿ تائين پهتل هيون، جيڪي اڄ ضلع وارانسي جي ويجهو آهن، جتي ڪوشان شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] جي دور سان لاڳاپيل لکتون مليون آهن. ڪوشانن جو تعلق غالباً يوئاژي اتحاد جي پنج شاخن مان هڪ سان هو، جيڪي هڪ هند-يورپي نسل جي خانہ بدوش قوم هئا، جن جو امڪاني تعلق ٽوچاري نسل سان ٻڌايو وڃي ٿو. اهي قومون اتر-اولهه چين (سنڪيانگ ۽ گانسو) مان لڏي، قديم باختر ۾ آباد ٿيون. ڪشان خاندان جو باني ڪجولا ڪدفيسس هو، جنهن يوناني ۽ ايراني ثقافتي عنصر اختيار ڪيا ۽ [[شيو|شيومت]] سان لاڳاپيل هو. ان کان پوءِ ايندڙ ڪيترائي ڪوشان بادشاهه پڻ [[هندوڌرم|هندومت]] جا سرپرست رهيا، ۽ گڏوگڏ ڪشان سلطنت [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ مت]] جي وڏي سرپرست رهي، خاص طور شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] (Kanishka the Great) جي دور ۾. ڪشانن جو هڪ وڏو تاريخي ڪردار [[وچ ايشيا]] ۽ [[چين]] ڏانهن مهايانا ٻُڌ مت جي ڦهلاءُ ۾ رهيو ۽ تقريباً ٻه سئو سال جاري رهندڙ امن واري دور کي مؤرخن طرفان ڪڏهن ڪڏهن "پيڪس ڪشان" (Pax Kushana) پڻ سڏيو وڃي ٿو. '''ڪشان''' (Kushans)، [[يوچي قوم]] (Yu-chi) جي هڪ قبيلي، لڳ ڀڳ 45ع ۾ '''[[ڪجولا ڪڊفيسس|ڪڊفيسس پهريون]]''' (Kadphises I) جي اڳواڻيءَ هيٺ وڏي طاقت حاصل ڪئي. هن [[ڪابل]] ۽ [[ڪشمير]] کي فتح ڪيو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=28 |language=en }}</ref> سندس جانشين '''[[ويما ڪڊفيسس|ڪڊفيسس ٻيون]]''' (Kadphises II) پنهنجي فوجي فتحن جو دائرو وڌيڪ وڌايو. ان کان پوءِ مشهور بادشاهه '''[[ڪنشڪ]]''' تخت تي ويٺو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ اتر طرف [[ڪاشغر]]، [[يارقند]] ۽ [[ختن]] (Khotan) کي فتح ڪيو، جڏهن ته هندستان ۾ سندس سلطنت ڏکڻ طرف [[ونڌيا جبل]] تائين پکڙيل هئي.<ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت جي بيان موجب، اهو سمجهيو ويندو هو ته ڪنشڪ '''[[شڪ سنبت]]''' (Saka Era) جو بنياد وڌو، جنهن جي شروعات 78ع کان ٿئي ٿي.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ [[ٻڌ ڌرم]] جو نهايت سرگرم ۽ عقيدتمند پيروڪار هو. هن اتر وارن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪرڻ لاءِ هڪ مذهبي مجلس منعقد ڪئي، جهڙيءَ طرح [[اشوڪ اعظم]] جي دور ۾ منعقد ٿيل ٻڌ ڌرم جي مجلس ڏاکڻن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪيو هو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ جي وفات کان پوءِ [[ڪشمير]] ۾ ٻڌ ڌرم جي جاءِ تي [[هندو ڌرم]] غالب ٿي ويو، ۽ سندس وسيع سلطنت ٽٽي ڪيترن ئي ننڍن حصن ۾ ورهائجي وئي.<ref name="Dutt1908"/> == آغاز == [[File:Noin-Ula nobleman and priest over fire altar.jpg|thumb|left|upright|[[يوئاژي]] امير ۽ باهه جي قربانگاهه وٽ پجاري. [[نوئين-اولا]].<ref>{{cite journal |last1=Yatsenko |first1=Sergey A. |title=Yuezhi on Bactrian Embroidery from Textiles Found at Noyon uul, Mongolia |journal=The Silk Road |date=2012 |volume=10 |url=http://www.silkroadfoundation.org/newsletter/vol10/SilkRoad_10_2012_yatsenko.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Francfort |first1=Henri-Paul |title=Sur quelques vestiges et indices nouveaux de l'hellénisme dans les arts entre la Bactriane et le Gandhāra (130 av. J.-C.-100 apr. J.-C. environ) |journal=Journal des Savants |date=1 January 2020 |pages=26–27 |url=https://www.academia.edu/45042820 |language=en}}</ref>]] چيني ذريعا ''Guìshuāng'' ([[wikt:貴霜|貴霜]]), يعني ڪوشانن، کي [[يوئاژي]] اتحاد جي پنج اعليٰ (ارستقراطي) قبيلن مان هڪ طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/TOAH/HD/kush/hd_kush.htm |title=Kushan Empire (ca. 2nd century B.C.–3rd century A.D.) {{pipe}} Thematic Essay {{pipe}} Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=Metropolitan Museum of Art |access-date=23 October 2015}}</ref> ڪيترائي عالم سمجهن ٿا ته يوئازي قوم جو تعلق [[هند-يورپي]] )(Proto-Indian European) نسل سان هو.<ref name="Narain">{{harvnb|Narain|1990|pp=152–155}} "[W]e must identify them [Tocharians] with the Yueh-chih of the Chinese sources... [C]onsensus of scholarly opinion identifies the Yueh-chih with the Tokharians... [T]he Indo-European ethnic origin of the Yuehchih = Tokharians is generally accepted... Yueh-chih = Tokharian people... Yueh-chih = Tokharians..."</ref><ref name="Roux">{{harvnb|Roux|1997|p=90}} "They are, by almost unanimous opinion, Indo-Europeans, probably the most oriental of those who occupied the steppes."</ref> يوئازيءَ جي خاص طور [[ٽوچاري]] اصلت گهڻو ڪري تجويز ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Narain"/><ref name="Beckwith_380">{{harvnb|Beckwith|2009|p=380}} "The identity of the Tokharoi and Yüeh-chih people is quite certain, and has been clear for at least half a century, though this has not become widely known outside the tiny number of philologists who work on early Central Eurasian and early Chinese history and linguistics."</ref><ref name="Pulleyblank">{{harvnb|Pulleyblank|1966|pp=9–39}}</ref><ref name="EOIC">{{harvnb|Mallory|1997|pp=591–593}} "[T]he Tocharians have frequently been identified in Chinese historical sources as a people known as the Yuezhi..."</ref><ref name="TCHAC">{{harvnb|Loewe|Shaughnessy|1999|pp=87–88}} "Pulleyblank has identified the Yuezhi... Wusun... the Dayuan... the Kangju... and the people of Yanqi... all names occurring in the Chinese historical sources for the Han dynasty, as Tocharian speakers."</ref>{{sfn|Mallory|Mair|2008|pp=270–297}} ڪجهه عالمن طرفان يوئه‌ژيءَ لاءِ [[ايراني ماڻھو|ايراني]]، خاص طور [[سڪا]] (Saka) اصلت پڻ پيش ڪئي وئي آهي.<ref name="Enoki 1994 171–183">{{harvnb|Enoki|Koshelenko|Haidary|1994|pp=171–183}}</ref> يوئاژيءَ کي ''[[ريڪارڊس آف دي گريٽ هسٽورين]]'' ۽ ''[[بڪ آف هان]]'' ۾ اهڙي قوم طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا اوڀر سنڪيانگ ۽ جديد چين جي اتر-اولهه [[گانسو]] (Gansu) جي گاھ وارن ميدانن ۾ رهندي هئي، جيستائين انهن جي بادشاهه کي [[ژيونگ نو]] (Xiongnu) هٿان قتل (سِر قلم) ڪيو ويو، جيڪي چين سان پڻ جنگ ۾ هئا. ان واقعي کان پوءِ يوئه‌ژيءَ کي مجبوراً 176–160 ق.م. جي دوران اولهه طرف هجرت ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |first=Michael A.N. |last=Loewe |chapter=Introduction |pages=[https://archive.org/details/dli.pahar.3532/page/1 1]–70 |title=China in Central Asia: The Early Stage: 125 BC – AD 23; an Annotated Translation of Chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3532 |editor-first=Anthony François Paulus |editor-last=Hulsewé |publisher=Brill |year=1979 |isbn=978-90-04-05884-2}} pp. 23–24.</ref> يوئاژيءَ جي پنج قبيلن کي چيني تاريخ ۾ ''Xiūmì'' (休密)، ''Guìshuāng'' (貴霜)، ''Shuāngmǐ'' (雙靡)، ''Xìdùn'' (肸頓)، ۽ ''Dūmì'' (都密) طور سڃاتو وڃي ٿو. [[File:Koshanoy.jpg|thumb|right|نسلي نالو (ethnonym) "KO[[Sho (letter)|Ϸ]][[Sho (letter)|Ϸ]]ANO" (''Koshshano''، "Kushan") يوناني الف-بي ۾ (۽ اضافي حرف [[شو (اکر)|Ϸ]]، "''Sh''" سان) پهرين ڄاتل ڪوشان حڪمران [[هيرايوس]] (پهرين صدي عيسوي) جي سڪن تي.]] يوئه‌ژيءَ لڳ ڀڳ 135 ق.م. جي قريب اتر افغانستان ۽ ازبڪستان جي علائقي ۾ موجود يوناني (هلينڪ) سلطنت [[يوناني-بڪٽريا]] تائين پهتا. جن يوناني حڪمران خاندانن کي هتان کان هٽايو ويو، اهي پوءِ ڏکڻ-اوڀر طرف [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] (اڄوڪي افغانستان ۽ پاڪستان) ۽ [[سنڌو درياھ]] جي وادي (اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت) ۾ لڏي ويا، ۽ اتي [[هند-يوناني سلطنت]] جي اولهه حصي تي قابض رهيا.{{cn|date=June 2025}} ڏکڻ ايشيا ۾، ڪوشان شهنشاھ پنهنجن سڪن تي باقاعدگي سان خانداني نالو ''ΚΟϷΑΝΟ'' ("ڪوشانو") استعمال ڪندا هئا.<ref name="JMR7"/> جڏهن ته [[سنسڪرت]] جون ڪيتريون ئي لکتون [[براهمي لِپي]] ۾، جهڙوڪ [[مٿرا]] ۾ [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جي مورتيءَ واري لکت، ڪوشان شهنشاھ کي [[File:Gupta allahabad ku.jpg|16px]] [[File:Gupta gujarat ssaa.jpg|12px]] [[File:Gupta ashoka nn.svg|14px]]، ''Ku-ṣā-ṇa'' ("Kushana") طور بيان ڪن ٿيون.<ref name="JMR7"/><ref>{{cite book |last1=Banerjee |first1=Gauranga Nath |title=Hellenism in ancient India |date=1920 |publisher=Calcutta: Published by the Author; New York: Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/hellenisminancie00bane/page/92 92] |url=https://archive.org/details/hellenisminancie00bane}}</ref> بعد وارن ڀارتي ادبي ذريعن ۾ ڪوشانن کي ''تروشڪا'' پڻ چيو ويو آهي، جيڪو بعد جي سنسڪرت متنن ۾{{refn|group=note|مثال طور، [[ڪشمير]] جي 12هين صديءَ واري تاريخي ڪتاب ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ مرڪزي ايشيا جي ڪوشانن کي ''ترشڪا'' (तुरुष्क) چيو ويو آهي.}} [[Tترڪ]] سان ڳنڍجي ويو، "شايد انهيءَ ڪري جو [[توخاريستان]] ستين صديءَ ۾ [[اولھ ترڪ خاقانيت]] جي هٿ ۾ هليو ويو."{{sfn|Wink|2002|p=57}}<ref>''[[راجترنگڻي]]'' {{cite book |quote=Then there ruled in this very land the founders of cities called after their own appellations the three kings named [[Huvishka|Huska]], [[Vashishka|Juska]] and [[Kanishka|Kaniska]] (...) These kings, albeit belonging to the Turkish race, found refuge in acts of piety; they constructed in Suskaletra and other places [[vihara|monasteries]], [[Chaitya|Caityas]] and similar edificies<!--sic-->. |last1=Pandit |first1=Ranjit Sitaram |title=River Of Kings (rajatarangini) |date=1935 |pages=I168–I173 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530051/page/n65}}</ref> [[جان ايم روزن فيلڊ]] موجب، ''Turushka''، ''توخرا'' يا ''توخارہ'' ڀارتي تحريرن ۾ لفظ ''توخاري'' جون ئي مختلف صورتون آهن.<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA8 8]}}</ref> تنهن هوندي به، [[وينڪ]] موجب: "اڄڪلهه ڪوبه مؤرخ انهن کي ترڪي-منگولائيڊ يا 'هون' نه ٿو سمجهي، جيتوڻيڪ انهن جي مرڪزي ايشيائي اصلت بابت ڪو شڪ ناهي."{{sfn|Wink|2002|p=57}} == اوائلي ڪوشان == <gallery mode="packed" heights="180px" caption="ڪوشان سلطنت سان لاڳاپيل تاريخي آثار"> File:KushanHead.jpg|ڪوشان حڪمران جو سر، [[مٿرا ميوزيم]] File:KushanRing.jpg|ڪوشان شهنشاهه جي مُهر (سگنيٽ رنگ)، [[برطانوي ميوزيم]] File:KushanCoin.jpg|شروعاتي ڪوشان سڪو، يوناني لکت سان </gallery> چيني تاريخي ماخذن مطابق، يوئاژي (Yuezhi) قبيلن مان هڪ، يعني گُئي‌شوانگ / ڪوشان، آهستي آهستي ٻين يوئه‌ژي قبيلن تي بالادستي قائم ڪئي. هي عمل پهرين صدي قبل مسيح جي آخر ۽ پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ ٿيو. ان وقت تائين، يوئه‌ژي قبيلن جو اتحاد هڪ منظم سياسي قوت ۾ تبديل ٿي رهيو هو، جنهن جو مرڪز بڪٽريا (اڄوڪو اتر افغانستان ۽ ڏکڻ ازبڪستان) هو.<ref>{{cite book |last=Benjamin |first=Craig |title=The Yuezhi: Origin, Migration and the Conquest of Northern Bactria |publisher=Brepols |year=2007 |isbn=978-2503520671 |pages=173–189}}</ref> چيني تاريخي ڪتاب ''[[پوئين ھان جو ڪتاب ھان|ھائو ھنشو]]'' (後漢書) ڪوشانن جي عروج بابت هيٺيون اهم بيان ڏئي ٿو: <blockquote> 「貴霜王丘就卻，略有其餘四翕侯國，并為一國，號貴霜。」 <br /> "گُئي‌شوانگ جو بادشاهه قيو جيوچيو (Qiujiuque) ٻين چار زِهو قبيلن کي شڪست ڏئي انهن کي پنهنجي ماتحت ڪيو، ۽ سڀني کي گڏ ڪري هڪ واحد رياست قائم ڪئي، جنهن کي ڪوشان چيو ويو." </blockquote> <ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |chapter=Chapter 88: Western Regions |publisher=Beijing Zhonghua Shuju |year=1965}}</ref> هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته شروعاتي ڪوشان حڪمران، جنهن کي گهڻو ڪري جديد مؤرخن [[هيرايوس]] يا قيو جيوچيو سان سڃاڻن ٿا، سياسي ۽ فوجي طاقت ذريعي يوئه‌ژي اتحاد کي هڪ بادشاهي ۾ تبديل ڪيو. هيرايوس جا سڪا، جن تي يوناني رسم الخط استعمال ٿيل آهي، هن دور جي ثقافتي امتزاج کي ظاهر ڪن ٿا، جنهن ۾ هلينسٽڪ (يوناني) ۽ وچ ايشيائي روايتون گڏيل صورت ۾ نظر اچن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=The early Kushan kings: New evidence for chronology |journal=Numismatic Chronicle |year=1999 |pages=113–134}}</ref> ابتدائي ڪوشان دور ۾، حڪمرانن پاڻ کي "بادشاهن جا بادشاهه" نه پر قبائلي سردار يا مقامي حڪمران طور پيش ڪيو. انهن جو بنيادي ڌيان واپار جي ڪنٽرول تي هو، خاص طور تي اهي رستا جيڪي وچ ايشيا کي ڏکڻ ايشيا ۽ ايران سان ڳنڍيندا هئا. اهڙيءَ ريت، ڪوشان رياست جلد ئي ريشم روڊ جي اهم ڪڙي بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last=Falk |first=Harry |title=The Kushan Empire: A Historical Overview |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=41–58}}</ref> ابتدائي ڪوشانن جي طاقت جو بنياد بڪٽريا ۾ رهيو، پر ڪجهه ئي ڏهاڪن ۾ هنن پنهنجو اثر [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[مٿرا]] تائين وڌايو، جيڪو بعد ۾ ڪوشان سلطنت جي مڪمل توسيع جو بنياد بڻيو. ==ڪُجولا ڪدفيسس جي شاھي توسيع == {{multiple image | align = right | total_width = 280 | image1 = Kujula_Kadphises_coin.jpg | caption1 = ڪُجولا ڪدفيسس جو سڪو (يوناني–خروشتی لکت) | image2 = Kushan_Map_1st_century.jpg | caption2 = پهرين صدي عيسوي ۾ ڪوشان سلطنت جي توسيع | image3 = Gandhara_art_Kushan.jpg | caption3 = ڪوشان دور جو گندهارا فن }} ڪوشان سلطنت جي حقيقي سامراجي توسيع [[ڪجولا ڪدفيسس|ڪُجولا ڪدفيسس]] جي دور ۾ ٿي، جيڪو پهرين صدي عيسوي جي وچ ڌاري حڪمران رهيو. تاريخي ۽ سڪن جي شاهدي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُجولا، شروعاتي قبائلي قيادت کي هڪ منظم بادشاهت ۾ تبديل ڪيو ۽ ڪوشانن کي علائقائي طاقت مان بين الاقوامي سلطنت بڻايو.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=Kujula Kadphises and the early Kushan empire |journal=Numismatic Chronicle |year=2018 |pages=45–72}}</ref> ڪُجولا ڪدفيسس جو سڀ کان اهم قدم هندوڪُش جبلن کي پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[ڪابل ماٿري]] تي قبضو ڪرڻ هو. هن توسيع سان ڪوشانن کي ڏکڻ ايشيا ڏانهن واپار جا اهم رستا مليا، خاص طور تي اهي شاهراهيون جيڪي ريشم روڊ کي سنڌو ماٿري سان ڳنڍينديون هيون. چيني ماخذ ''[[ھوئو ھانسو]]'' موجب، ڪُجولا پاڙيسري بادشاهتن کي يا ته فتح ڪيو يا پنهنجي ماتحت آندو، جنهن سان ڪوشان اقتدار مستحڪم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |publisher=Zhonghua Shuju |year=1965 |chapter=Western Regions}}</ref> سڪن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪُجولا ڪدفيسس شروعات ۾ يوناني حڪمرانن جي سڪن جي نقل ڪئي، جن تي يوناني رسم الخط ۽ عنوان استعمال ڪيا ويا. بعد ۾، هن پنهنجي نالي سان سڪا جاري ڪيا، جن تي پاڻ کي ''ΒΑΣΙΛΕΥΣ'' (بادشاهه) سڏيو ويو. هي عمل سياسي خودمختياري ۽ سامراجي حيثيت جو واضح اظهار ھو. ==گھڻ رخا ثقافتي اثرات== پھريائين صدي ق.م. ۾ ''گوئشوانگ'' (چيني: 貴霜) قبيلي ٻين يوئژهي قبيلن تي برتري حاصل ڪئي، ۽ ڪمانڊر ڪجولا ڪدفيسس جي اڳواڻيءَ هيٺ کين هڪ مضبوط اتحاد (ڪنفيڊريشن) ۾ ٻڌي ڇڏيو.<ref name="CWH">{{cite book |last1=Benjamin |first1=Craig |title=The Cambridge World History: Volume 4, A World with States, Empires and Networks 1200 BCE–900 CE |date=16 April 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-29830-5 |page=477 ff |url=https://books.google.com/books?id=LAFuCAAAQBAJ&pg=PT477|quote="It is generally agreed that the Kushans were one of the five tribes of the Yuezhi..."}}</ref> نالو ''گوئشوانگ'' مغرب ۾ اختيار ڪيو ويو ۽ پوءِ تبديل ٿي ''ڪوشان'' بڻيو، جيڪو ان اتحاد لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جڏهن ته چيني کين اڃا به ''يوئژهي'' ئي سڏيندا رهيا. اسڪٿين قبيلن کان علائقي جو ڪنٽرول آهستي آهستي کسي، ڪوشان ڏکڻ طرف اُن خطي ۾ وڌيا جيڪو روايتي طور [[گنڌارا]] سڏبو هو (اهو علائقو گهڻو ڪري [[پاڪستان]] جي [[پوتوهار پليٽو|پوتوهار]] ۽ [[خيبر پختونخوا]] وارن علائقن ۾ آهي)، ۽ هنن ٻه گڏيل گاديون قائم ڪيون: [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (اڄوڪي بگرام ڀرسان)<ref name="Starr, p. 53">{{cite book |first=S. Frederick |last=Starr |title=Lost Enlightenment: Central Asia's Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane |url=https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press |year=2013 |page=[https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star/page/n102 53]}}</ref> ۽ [[پشڪلاوتي]] (بعد ۾ [[چارسده]]).<ref name="CWH"/> [[File:Kushan script.jpg|thumb|upright=1.35|[[يوناني الفابيٽ]] (تنگ ڪالم) سان گڏ ڪوشان خط (ويڪرا ڪالم)]] ڪوشانن باختر جي [[هلينسٽڪ تهذيب|هلينسٽڪ]] ثقافت جا عنصر اختيار ڪيا. هنن [[يوناني الفابيٽ]] کي پنهنجي ٻوليءَ مطابق ڍاليو (۽ پوءِ Þ حرف "ش" لاءِ تيار ڪيو ويو، جيئن "Kushan" ۾) ۽ جلد ئي يوناني نموني تي سڪا ٽڪساڻ شروع ڪيا. هنن پنهنجن سڪن تي يوناني ٻوليءَ جا ليجنڊ پالي ليجنڊن ( [[خروشي]] لِپِيءَ ۾) سان گڏ استعمال ڪيا، ڪنشڪ جي دور جي شروعاتي سالن تائين. ڪنشڪ جي راڄ جي وچ واري دور کان پوءِ، هنن ڪوشاني ٻوليءَ جا ليجنڊ (ترميم ٿيل يوناني لِپيءَ ۾) استعمال ڪيا، گڏوگڏ يوناني (يوناني لِپيءَ ۾) ۽ پراڪرت (خروشي لِپيءَ ۾) جا ليجنڊ به شامل رکيا. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته ٻئي صدي عيسويءَ ۾ يوناني آباديءَ ۽ ڪوشانن جي گڏيل تعاون جا ثبوت ملن ٿا. ظاهر آهي ته [[سرخ ڪوٽل]] ۾ ڪوشان مندر جو مکيه معمار هڪ يوناني شخص پالاميڊيس هو. هڪ يوناني لکت ملي آهي جيڪا هن طرح پڙهي وڃي ٿي: ΔΙΑ ΠΑΛΑΜΕΔΟΥΣ، يعني ''dia Palamedous''، جنهن جو مطلب آهي "پالاميڊيس وسيلي" يا "پالاميڊيس جي هٿان". ان مان ثابت ٿئي ٿو ته هلينسٽڪ آبادي باختر ۾ ڪوشان دور تائين موجود رهي، ۽ اهو به سمجهه ۾ اچي ٿو ته يوناني الفابيٽ کي باختري/ڪوشاني ٻوليءَ تي ڪيئن لاڳو ڪيو ويو.<ref>Suchandra Ghosh. (2012). Revisiting Kushana Dynastic Sanctuaries. ''Proceedings of the Indian History Congress'', 72nd Session, Patiala, Delhi. 212-219.</ref> [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|thumb|upright=1.15|ڪنشڪ پهرئين جو ابتدائي سون جو سڪو، يوناني ٻوليءَ جي ليجنڊ ۽ هلينسٽڪ ديوتاهه [[هيليوس]] سان. (تقريباً عيسوي 120).<br />'''مُهاڙو:''' ڪنشڪ بيٺل، ڳري ڪوشاني ڪوٽ ۽ ڊگها بوٽ پاتل، ڪلهن مان باهه نڪري رهي آهي، کاٻي هٿ ۾ جهنڊو جهليل، ۽ قربانيءَ طور قربانگاهه مٿان رسم ادا ڪري رهيو آهي. يوناني ليجنڊ:<div class="center">ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΚΑΝΗ''Ϸ''ΚΟΥ<br />''Basileus Basileon Kanishkoy''<br />"[سڪو] ڪنشڪ جو، بادشاهن جو بادشاه".</div>'''پُٺاڻو:''' هيليوس هلينسٽڪ انداز ۾ بيٺل، ساڄي هٿ سان دعا/برڪت وارو اِشارو. يوناني لِپيءَ ۾ ليجنڊ:<div class="center">ΗΛΙΟC ''Helios''</div>کاٻي پاسي ڪنشڪ جو مونوگرام (''تمغہ'').]] ڪوشانن "گهڻيون مقامي عقيدتون ۽ رواج اختيار ڪيا، جن ۾ [[زرتشت مذهب]] ۽ علائقي جون ٻه اڀرندڙ مذهبي تحريڪون، يعني يوناني ڪلٽ ۽ [[ٻڌ ڌرم]] شامل هئا".<ref name="Starr, p. 53"/> [[ويما تڪتو]] جي زماني کان ڪيترائي ڪوشان ٻڌ مت جي ثقافت جا پهلو اختيار ڪرڻ لڳا، ۽ مصريئن وانگر هنن هلينسٽڪ بادشاهتن جي يوناني ثقافت جا مضبوط اثر به جذب ڪيا، جنهن سبب هو گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور [[هلينائز]]ڊ ٿي ويا. عظيم ڪوشاني شهنشاهه [[ويما ڪدفيسس]]، جيڪو [[ڪنشڪ]] جو پيءُ هو، [[شيوا مت]] (هندومت جي هڪ شاخ) کي اختيار ڪيو، جيئن اُن دور جي سڪن مان اندازو ٿئي ٿو.{{sfn|Bopearachchi|2007|p=45}} ان کان پوءِ وارن ڪوشاني بادشاهن مختلف عقيدا ظاهر ڪيا، جن ۾ [[مهايان|ٻڌ ڌرم]]، زرتشت مذهب ۽ [[شيوا مت|هندومت جو شيوا مت]] شامل آهن. ڪوشانن جي حڪمراني [[هندستاني سمنڊ]] واري سامونڊي واپار کي [[ريشم راهه]] جي واپار سان ڳنڍيو، جيڪو پراڻي تهذيب يافته [[سنڌو ماٿري]] وسيلي گذرندو هو. سلطنت جي عروج تي ڪوشانن هڪ وسيع علائقي تي ڍِلو پر وڏو اثر رکيو، جيڪو [[ارال سمنڊ]] تائين (اڄوڪي [[ازبڪستان]] وسيلي)، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[اتر ڀارت]] تائين پکڙيل هو.<ref name="CWH"/> اهڙي وسيع خطي جي ڍِلي وحدت ۽ نسبي امن ڊگهي فاصلي واري واپار کي وڌايو، چين جا ريشمي ڪپڙا [[روم]] تائين پهچايا، ۽ ڪيترن خوشحال شهري مرڪزن جون قطارون پيدا ڪيون.<ref name="CWH"/> ==حدودي واڌ== {{ايشيا کنڊ 100ع ۾|right|ڪوشان علائقا (پوري لائين) ۽ [[ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪوشان اثر جي وڌ ۾ وڌ حد.<ref>{{cite book |last1=O'Brien |first1=Patrick Karl |last2=Press |first2=Oxford University |title=Atlas of World History |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |page=46 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA46}}</ref> ڪوشان ڪنٽرول جي حد خاص طور [[رباطڪ لکت]] ۾ درج آهي.<ref name="AADC"/><ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno ([[Ujjain]]), Kozambo (Kausambi), Zagedo ([[Saketa]]), Palabotro ([[Pataliputra]]), and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment|1=See also the analysis of {{harvp|Sims-Williams|Cribb|1995–1996}}, specialists of the field, who had a central role in the decipherment.}}<ref>{{cite journal |last=Mukherjee |first=B.N. |title=The Great Kushana Testament |journal=Indian Museum Bulletin |place=Calcutta |date=1995}}</ref> اتر طرف [[تارم طاس]] ۾ واڌ جو اشارو گهڻو ڪري سڪن جي ملڻ ۽ چيني تواريخي احوالن مان ملي ٿو.<ref name="SKK"/><ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1(g) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |archive-date=24 February 2021 |access-date=25 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=24 February 2021 }}</ref>||Map_of_the_Kushan_Empire_(large).png}} روزن فيلڊ لکي ٿو ته ڊگهي عرصي واري ڪوشاني حڪمراني جا آثار قديمه جا ثبوت اهڙي علائقي ۾ موجود آهن جيڪو سرخ ڪوٽل کان وٺي [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (ڪوشانن جي اونهاري گادي)، [[پُروشا پُرا]] (اڄوڪو پشاور)، جيڪو ڪنشڪ پهرئين جي دور ۾ گادي هو، [[ٽيڪسيلا]] ۽ [[مٿورا، اتر پرديش|مٿورا]] (ڪوشانن جي سياري گادي) تائين پکڙيل آهي.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} ڪوشانن پهريون ڀيرو اهڙي حڪمراني جو نمونو متعارف ڪرايو، جنهن ۾ ''ڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]_{[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]}[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Kṣatrapa'', "[[ستراپ]]") ۽ ''مهڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka m.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka h.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]_{[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]}[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Mahakṣatrapa'', "وڏو [[ستراپ]]") شامل هئا.{{sfn|Sailendra Nath Sen|1999|p=[https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA188 188]}} ممڪن حڪمراني وارا ٻيا علائقا [[خوارزم]] ۽ اُن جو گادي شهر [[ٽوپراڪ-ڪلا]]،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}}<ref>{{cite book |last1=Basham |first1=Arthur Llewellyn |title=Papers on the Date of Kaniṣka: Submitted to the Conference on the Date of Kaniṣka, London, 20-22 April 1960 |year=1968 |publisher=Brill Archive |page=414|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ&pg=PA414}}</ref> [[ڪوسامبي]] ( [[الله آباد يونيورسٽي]] جون کوٽايون)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[سانچي]] ۽ [[سارناٿ]] (جتي ڪوشان بادشاهن جا نالا ۽ تاريخون وارين لکتن جا ثبوت ملن ٿا)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[مالوا]] ۽ [[مهاراشٽر]]،<ref>{{harvnb|Rosenfield|1993|p=41}}. "Malwa and Maharashtra, for which it is speculated that the Kushans had an alliance with the [[Western Kshatrapas]]".</ref> ۽ [[اوڊيشا]] (ڪوشاني سڪن جون نقلون ۽ وڏا سڪن جا ذخيرو).{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} {{clarify span|text=[[رباطڪ لکت]]، جيڪا 1993 ۾ دريافت ٿي، ''Hou Hanshu''، ''Weilüe'' ۽ ڪنشڪ دور جي شروعاتي لکتن جي احوال جي تصديق ڪري ٿي (شايد عيسوي 127 کان)، ته ٻئي صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ڪوشاني سلطنتون اتر ڀارت جي مرڪزي علائقن تائين وڌيون.|explain=ڊگهو ۽ گنجلڪ جملو (شايد خراب گرامر سبب)|date=July 2021}} لکت جون لائينون 4 کان 7 ڪنشڪ جي ماتحت شهرن جو ذڪر ڪن ٿيون،{{refn|group=note|For a translation of the full text of the Rabatak inscription see: {{harvp|Mukherjee|1995}}. This translation is quoted in: {{harvp|Goyal|2005|p=88}}.}} جن مان ڇهه نالا سڃاڻپ لائق آهن: [[اُجين]]، [[ڪُندينا]]، [[سڪيٽا]]، [[ڪوسامبي]]، [[پاٽلي پُتر]]، ۽ [[چمپا، ڇتيس ڳڙهه|چمپا]] (جيتوڻيڪ متن مان صاف ناهي ته چمپا ڪنشڪ جي ملڪيت هو يا اُن کان اڳتي).<ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno (Ujjain), Kozambo (Kausambi), Zagedo (Saketa), Palabotro (Pataliputra) and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment}}<ref>{{cite web |last=Sims-Williams |first=Nicholas |author-link=Nicholas Sims-Williams |title=Bactrian Documents from Ancient Afghanistan |url=http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |access-date=24 May 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070610192252/http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |archive-date=10 June 2007 }}</ref>{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} ٻڌ مت جو متن ''Śrīdharmapiṭakanidānasūtra''—جيڪو چيني ترجمي ذريعي معلوم ٿئي ٿو (عيسوي 472)—پاٽلي پُتر جي ڪنشڪ هٿان فتح جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Puri|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA258 258]}} ٻئي صدي عيسويءَ جي هڪ پٿر جي لکت، هڪ "وڏي ستراپ" [[روپيامما]] جي نالي سان، [[پاؤني]] ۾ ( [[نرمدا درياهه]] جي ڏکڻ) ملي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪوشان اثر ايترو ڏکڻ تائين وڌيل هو، جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته اهو علائقو [[مغربي ستراپ]]ن جي ڪنٽرول ۾ به رهيو هجي.<ref>{{cite book |last1=Mukherjee |first1=Bratindra Nath |title=The rise and fall of the Kushāṇa Empire |date=1988 |page=269 |publisher=Firma KLM |isbn=9780836423938 |url=https://books.google.com/books?id=ig1uAAAAMAAJ}}</ref> [[File:Bengal. Samatata. Coin of Vira Jadamarah imitative of Kushan coinage of Kanishka I. Circa 2nd-3rd century CE.jpg|thumb|اوڀر ۾ حد [[بنگال]] تائين: [[ساماتتا]] ۾ بادشاهه ويرا جدمره جا سڪا، [[ڪنشڪ پهرئين]] جي [[ڪوشاني سڪن]] جي نقل طور. ليجنڊ جو متن بي معنيٰ نقل آهي. بنگال، تقريباً ٻئي-ٽئين صدي عيسوي.<ref name="Samatata coin">{{cite web |title=Samatata coin |url=https://research.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=3412701&page=1&partId=1 |website=The British Museum}}</ref>]] اوڀر ۾، ٽئين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، هوويشڪ جا سجايل سڪا [[بودھ گايا]] ۾ ٻين سون جي نذرن سان گڏ "بودهه جي روشنائيءَ واري تخت" هيٺ پيش ڪيا ويا، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته اُن دور ۾ به علائقي تي ڪوشاني اثر موجود هو.<ref>British Museum display, Asian Art room.{{full citation needed|date=July 2021}}</ref> ڪوشاني سڪا گهڻائيءَ سان [[بنگال]] تائين ملن ٿا، ۽ قديم بنگالي رياست [[ساماتتا]] به ڪنشڪ پهرئين جي سڪن جي نقل تي سڪا جاري ڪيا، شايد گهڻو ڪري واپاري اثر سبب.<ref>{{cite book |last1=Sengupta |first1=Nitish |title=Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib |date=2011 |publisher=Penguin UK |isbn=978-81-8475-530-5 |page=39 |url=https://books.google.com/books?id=TI8GQioaoL4C&pg=PT39}}</ref><ref name="Samatata coin"/><ref>{{cite book |quote=As far as gold coins in Bengal are concerned it was Samatata or South-eastern Bengal which issued gold coins ... This trend of imitating Kushan gold continued and had major impact on the currency pattern of this south-eastern zone. |title=Numismatic Digest |date=2012 |publisher=Numismatic Society of Bombay |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=C83R2wM0caIC}}</ref> ڪوشاني سڪن جي نقل ۾ سڪا اوڀر جي رياست [[اُڙيسا]] ۾ به گهڻائيءَ سان مليا آهن.<ref>{{cite book |quote=A large number of Kushan and Puri Kushan coins have been discovered from different parts of Orissa. Scholars have designated the Puri Kushan coins as the Oriya Kushan coins. Though the coins are the imitations of Kushan coins they have been abundantly found from different parts of Orissa. |last1=Ray |first1=N. R. |year=1982 |title=Sources of the History of India: Bihar, Orissa, Bengal, Manipur, and Tripura |publisher=Institute of Historical Studies |page=194 |url=https://books.google.com/books?id=_gW2AAAAIAAJ}}</ref> اولهه ۾، ڪوشاني رياست [[پاراتراجا|پاراتا رياست]] ([[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]])، اولهه [[پاڪستان]]، [[افغانستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[تاجڪستان]]، [[ازبڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]] تائين پکڙيل هئي. [[ترڪمانستان]] ۾ ڪوشانن جو ٻڌ مت وارو شهر [[مرو]] مشهور هو.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} اتر طرف، پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪجولا ڪدفيسس]] [[تارم طاس]] ڏانهن فوج موڪلي ته جيئن [[ڪوچا]] شهر-رياست جي مدد ڪري، جيڪا علائقي ۾ چيني حملي کي روڪي رهي هئي؛ پر ٿوريون جهڙپون ٿيڻ کان پوءِ هو واپس موٽي آيا.{{sfn|Grousset|1970|pp=45-46}} ٻي صدي عيسويءَ ۾، ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشانن [[تارم طاس]] ۾ ڪيتريون چڙهائيون ڪيون، ۽ چيني ماڻهن سان سندن گهڻا لاڳاپا رهيا. ڪنشڪ وٽ [[تارم طاس]] جا اهي علائقا هئا جيڪي غالباً اُن قديم علائقن سان ميل کائين ٿا، جيڪي اڳ ۾ [[يوئژهي|يوئه-ژهي]] وٽ هئا (ڪوشانن جا ممڪن ابن ڏاڏا). [[ڪشغر]]، [[يارڪند ضلعو|يارڪند]] ۽ [[ختن|ختن]] ۾ سڪن تي ڪوشاني اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="SKK">{{cite magazine|last=Cribb |first=Joe|title=The Sino-Kharosthi coins of Khotan part 2|url=https://www.academia.edu/33275660 |date=1984 |magazine=Numismatic Chronicle |pages=129–152}}</ref> چيني تواريخن موجب، ڪوشانن (چيني ماخذن ۾ [[دا يوئژهي]] سڏيل) هڪ هان شهزادي جي گهر ڪئي، پر انڪار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ هنن چيني درٻار کي تحفا موڪليا هئا. جواب طور، هو عيسوي 90 ۾ بان چاؤ ڏانهن 70,000 جي فوج سان وڌيا، پر ننڍڙي چيني فوج هٿان شڪست کاڌائون. چيني تواريخي احوال ڪوشانن ۽ چيني جنرل [[بان چاؤ]] وچ ۾ جنگين جو ذڪر ڪن ٿا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} يوئژهي پوئتي هٽي ويا ۽ چيني سلطنت کي خراج ڏيڻ لڳا. [[تارم طاس]] جا علائقا آخرڪار [[بان چاؤ]] فتح ڪيا. پوءِ، [[هان جي شهنشاهه آن|يُوانچُو]] دور (عيسوي 114–120) ۾ ڪوشانن فوج موڪلي ۽ چنپان کي—جيڪو اڳ ۾ سندن وٽ يرغمال رهيو هو—[[ڪشغر]] جو بادشاهه مقرر ڪرايو.{{sfn|Hill|2009|p=43}} ===ڪوشاني قلعي بنديون=== ڪيترائي ڪوشاني قلعا سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور [[باختر]] ۾، جيڪي گهڻو ڪري [[هلينسٽڪ]] قلعن جي مٿان ٻيهر تعمير ڪيا ويا، جيئن [[ڪمپير تيپي]].<ref name="DVR">{{cite journal |last1=RUSANOV |first1=D. V. |title=The Fortification of Kampir-Tepe: A Reconstruction |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=1994 |volume=8 |pages=155–160 |jstor=24048772 |url=https://www.jstor.org/stable/24048772 |issn=0890-4464}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Rtveladze|first=E|title=Alexandria on the Oxus - Kampir Tepe: A fortress city on the Oxus shore|year=2019|location=Tashkent|pages=}}</ref> اهي عام طور تيراندازن لاءِ تير جي شڪل وارن [[لوپ هول]]ن سبب سڃاتا وڃن ٿا.<ref name="DVR"/> <gallery class="center" widths="200px" heights="120px"> File:Kampir_Tepe_archeological_site.jpg|[[ڪمپير تيپي]] جو ڪوشاني قلعو File:Ayaz_Kala_(Khorezm,_Ouzbékistan)_(5608879653).jpg|[[اياز ڪلا]] جو قلعو File:Françoise_Foliot_-_Afghanistan_152.jpg|شهرِ زُهڪ جو قلعو.<ref>{{cite book |last1=Lee |first1=Jonathan L. |title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present |date=8 March 2022 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-019-4 |url=https://books.google.com/books?id=asR9DwAAQBAJ&pg=PA151 |language=en}}</ref> File:Staircase,_Surkh_Kotal,_2–4_century_CE.jpg|[[سرخ ڪوٽل]] جو مندر ۽ قلعو </gallery> ==تاريخ== ڪوشاني حڪمرانن جو ذڪر لڳ ڀڳ ٽن صدين تائين ملي ٿو، يعني تقريباً 30 عيسوي کان 375 عيسوي تائين، جيستائين [[ڪيدارائيٽس]] جي حملي سبب تبديليون ٿيون. هنن لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[مغربي ستراپ]]ن، [[ستواهن]]ن ۽ [[گپتا سلطنت]] جي شروعاتي حڪمرانن سان همعصر حڪمراني ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} === ڪجولا ڪدفيسس (تقريباً 25 – 85) === {{Main| ڪجولا ڪدفيسس}} {{ ڪوشان حاڪم}} {{blockquote|...گوئشوانگ جو شهزادو، جنهن جو نالو ٿيلڪ [ڪجولا ڪدفيسس] هو، ٻين چار xihou کي حملا ڪري ختم ڪري ڇڏيو. هو بادشاهه بڻيو، ۽ سندس خاندان کي گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهن جو خاندان سڏيو ويو. هن انشي [هندو-پارٿيا] تي حملو ڪيو ۽ گاوفو [ڪابل] جو علائقو ورتو. هن پودا [پڪٽيا] ۽ جِبين [ڪاپيسا ۽ گنڌارا] جون سڀ بادشاهتون به شڪست ڏنيون. قيوجيوڪُو [ڪجولا ڪدفيسس] اسي سالن کان وڌيڪ عمر ۾ وفات ڪئي.|[[Book of the Later Han|Hou Hanshu]]{{sfn|Hill|2009|p=29}}|title=|source=}} اهي فتحون غالباً عيسوي 45 ۽ 60 جي وچ ۾ ٿيون، ۽ انهن ڪوشاني سلطنت جو بنياد وڌو، جنهن کي پوءِ سندس جانشينن تيزيءَ سان وڌايو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪيترن سڪن جون سيريز جاري ڪيون ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه پُٽ هئا: [[Sadashkana|سداشڪنه]] (جيڪو رڳو ٻن لکتن مان سڃاتو وڃي ٿو، خاص طور رباطڪ لکت مان، ۽ غالباً ڪڏهن حڪومت نه ڪئي) ۽ شايد ويما تڪتو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪدفيسس، ڪنشڪ جو پردادو هو.{{Citation needed|date=March 2021}} === ويما تڪتو يا سداشڪنه (تقريباً 80 – 95) === {{Main| ويما تڪتمو}} [[ويما تڪتو]] (قديم چيني: 閻膏珍 ''Yangaozhen'') رباطڪ لکت ۾ ذڪر ٿيل آهي (ٻيو پُٽ سداشڪنه سيناورمن—اوڊي جي بادشاهه—جي لکت ۾ به اچي ٿو). هو ويما ڪدفيسس ۽ ڪنشڪ پهرئين کان اڳ هو. هن ڪوشاني سلطنت کي ڏکڻ ايشيا جي اتر-اولهه تائين وڌايو. ''Hou Hanshu'' موجب: {{blockquote|"سندس پُٽ يانگاؤژين [شايد ويما تڪتو، يا ممڪن آهي سندس ڀاءُ سداشڪنه] سندس جاءِ تي بادشاهه ٿيو. هن تيانزو [اتر-اولھ ڀارت] کي شڪست ڏني ۽ اتي نگراني لاءِ جنرل مقرر ڪيا. پوءِ يوئژهي انتهائي امير ٿي ويا. سڀ بادشاهتون [پنهنجي بادشاهه کي] گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهه سڏين ٿيون، پر هان کين سندن اصل نالي دا يوئژهي سان سڏين ٿا."|Hou Hanshu{{sfn|Hill|2009|p=29}}}} === ويما ڪدفيسس (تقريباً 95 – 127) === {{Main|Vima Kadphises}} [[ويما ڪدفيسس]] (ڪوشاني ٻولي: Οοημο Καδφισης) تقريباً عيسوي 95–127 دوران ڪوشاني شهنشاهه هو، سداشڪنه جو پٽ، ڪجولا ڪدفيسس جو پوٽو ۽ ڪنشڪ پهرئين جو پيءُ، جيئن رباطڪ لکت مان معلوم ٿئي ٿو.{{Citation needed|date=March 2021}} ويما ڪدفيسس باختر ۾ فتحون ڪري ڪوشاني علائقو وڌايو. هن گهڻا سڪا ۽ لکتون جاري ڪيون. هن موجوده تانبي ۽ چانديءَ جي سڪن سان گڏ سون جا سڪا به جاري ڪيا.{{Citation needed|date=March 2021}} ===ڪنيشڪه پهريون (تقريباً 127ع – تقريباً 150ع)=== {{Main|ڪنشيڪه}} {{multiple image | align = right | direction =vertical | header=Mathura statue of Kanishka | total_width=250 | image1 = Kanishka enhanced.jpg | caption1 = [[ڪنيشڪه]] جو بت، ڊگهو ڪوٽ ۽ بوٽ پاتل، هٿ ۾ [[گرز]] (Mace) ۽ [[تلوار]]، [[مٿرا ميوزيم]] ۾ رکيل. ڪوٽ جي هيٺان لکت موجود آهي. | image2 = Kanishka statue inscription.jpg | caption2 = هي لکت وچولي [[براهمي رسم الخط]] ۾ آهي:<br /> [[File:Gupta ashoka m.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka haa.jpg|12px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad dhi.jpg|8px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka d.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka v.svg|10px]]_{[[File:Gupta ashoka pu.jpg|10px]] [[File:Gupta ashoka tr.jpg|10px]]} [[File:Gupta ashoka kaa.svg|12px]]^{[[File:Gupta ashoka nni.jpg|12px]]}_{[[File:Gupta ashoka ssk.jpg|14px]]}<br />''مهاراجا راجڌراجا ديوپُتر ڪنيشڪه''<br />"عظيم بادشاهه، بادشاهن جو بادشاهه، ديوتا جو پٽ، ڪنيشڪه".<ref>{{cite book |last1=Puri |first1=Baij Nath |title=India under the Kushāṇas |date=1965 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |url=https://books.google.com/books?id=bxZuAAAAMAAJ}}</ref><br />[[مٿرا جو فن]]، [[مٿرا ميوزيم]] | caption_align = center | footer= }} [[ڪنيشڪه اعظم]]، ڪوشان سلطنت جو چوٿون بادشاهه، تقريباً 23 سال حڪومت ڪئي، لڳ ڀڳ 127ع کان.<ref>{{cite journal |last1=Bracey |first1=Robert |title=The Date of Kanishka since 1960 |journal=Indian Historical Review |date=2017 |volume=44 |issue=1 |pages=21–61 |doi=10.1177/0376983617694717 |s2cid=149016806 |url=https://www.academia.edu/32448882}}</ref> تخت نشيني کان پوءِ، ڪنيشڪه هڪ وسيع سلطنت تي حڪمراني ڪئي، جيڪا تقريباً سڄي اتر هندستان تي پکڙيل هئي؛ ڏکڻ ۾ [[اجين|اُجّين]] ۽ [[ڪنڊينا]] (Kundina) تائين، ۽ اوڀر ۾ [[پاٽلي پتر|پاٽلي پُتر]] کان به اڳتي، جيئن رباطڪ لکت مان ظاهر ٿئي ٿو: {{Blockquote|پهرين سال ۾، هندستان جي سڄي راڄ ۾ اعلان ڪيو ويو، حڪمران طبقي جي سمورن علائقن تائين، جن ۾ ڪوناديانو [[ڪونڊيني]]، (Kundina)، [[اوزينو]] (Ujjain)، زاگيدا (Saketa)، [[ڪوزامبو]] (Kausambi)، [[پالابوترو]] (Pataliputra) ۽ [[زيري-تمبو]] (Sri-Champa) تائين شامل هئا؛ جن حڪمرانن ۽ اهم ماڻهن سندس اطاعت قبول ڪئي، ۽ هن سڄي هندستان کي پنهنجي فرمانبرداري ۾ آندو.|رباطڪ لکت، سٽون 4–8}} ڪنيشڪه جي سلطنت جا ٻه گاديءَ جا هنڌ هئا: [[پورشپور]] (اڄ جو [[پشاور]]، اتر اولهه [[پاڪستان]]) ۽ [[مٿرا]]، اتر هندستان ۾. هن کي (۽ [[راجا داب]] سان گڏ) [[باٿنڊا قلعو]] ([[قلعو مبارڪ، ڀاٿنڊا|قلعو مبارڪ]]) تعمير ڪرائڻ جو به ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، جيڪو اڄ [[باٿنڊا]] شهر ۾ آهي.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪوشانن جي هڪ اونهاري جي راڄڌاني [[ڪپيسي]] (اڄ جي بگرام ڀرسان) ۾ به هئي، جتي "[[بگرام خزانو]]" مليو، جنهن ۾ يونان کان چين تائين جا فن پارا شامل آهن. رباطڪ لکت موجب، ڪنيشڪه [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جو پٽ، [[سداشڪانا]] (Sadashkana) جو پوٽو، ۽ [[ڪجولا ڪدفيسس]] جو پرپوٽو هو. ڪنيشڪه جو دور هاڻي عام طور تي 127ع کان شروع سمجهيو وڃي ٿو، هيري فالڪ جي تحقيق جي بنياد تي.{{sfn|Falk|2001|pp=121–136}}{{sfn|Falk|2004|pp=167–176}} ===هووشڪه (تقريباً 150ع – تقريباً 190ع)=== {{Main|هووشڪه}} [[هووشڪه]] (Kushan: Οοηϸκι، "Ooishki") ڪوشان سلطنت جو شهنشاهه هو، جيڪو [[ڪنيشڪه پهريون|ڪنيشڪه]] جي وفات کان پوءِ (بهترين موجود ثبوتن موجب 150ع ۾) تخت نشين ٿيو ۽ لڳ ڀڳ ٽيهه سال پوءِ [[وسوديوا پهريون]] جي جانشيني تائين حڪومت ڪندو رهيو. سندس دور کي سلطنت لاءِ ”پاڻ ۾ سڪون آڻڻ“ ۽ ”استحڪام“ (retrenchment ۽ consolidation) جو زمانو سمجهيو وڃي ٿو. خاص طور، پنهنجي حڪومت جي شروعاتي عرصي ۾ هن [[مٿرا]] شهر تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ وقت ۽ ڪوشش وقف ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} ===وسوديوا پهريون (تقريباً 190ع – تقريباً 230ع)=== {{Main|وسوديوا پهريون}} [[وسوديوا پهريون]] (Kushan: Βαζοδηο "Bazodeo"، Chinese: 波調 "Bodiao") ”عظيم ڪوشانن“ جو آخري شهنشاهه هو. ڪنيشڪه جي دور (era) جي سال 64 کان 98 تائين تاريخ رکندڙ لکتن مان اندازو ٿئي ٿو ته سندس حڪومت گهٽ ۾ گهٽ 191ع کان 225ع تائين هلي. هو آخري وڏو ڪوشان شهنشاهه هو، ۽ سندس دورِ حڪومت جي پڄاڻي تقريباً ان واقعي سان گڏجي ٿي جڏهن [[ساساني سلطنت|ساساني]] اتر اولهه هندستان تائين حملو آندا ۽ لڳ ڀڳ 240ع کان شروع ٿي افغانستان، پاڪستان ۽ اتر اولهه هندستان جي علائقن ۾ [[هند-ساساني]] يا ''Kushanshahs'' جو قيام عمل ۾ آيو.{{Citation needed|date=March 2021}} {{South Asia in 350 CE||برِصغير جي اتر اولهه حصي ۾ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جي جاءِ، ۽ لڳ ڀڳ 350ع ۾ همعصر ڏکڻ ايشيائي سياسي قوتن جي جغرافيائي تصوير.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |pages=25, 145 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |archive-date=7 February 2025 |access-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |date=7 February 2025 }}</ref>|{{Annotation|75|25|[[File:Rectangle (plain).svg|55px]]}}}} ===ڪنيشڪه ٻيون (تقريباً 232ع – تقريباً 247ع)=== {{Main|ڪنيشڪه ٻيون}} ===واسيشڪه (تقريباً 247ع – تقريباً 267ع)=== {{Main|واسيشڪه}} [[واسيشڪه]] ڪوشان شهنشاهه هو، جنهن بابت لڳي ٿو ته هن [[ڪنيشڪه ٻيون]] کان پوءِ لڳ ڀڳ 20 سال حڪومت ڪئي. سندس حڪمراني جا ثبوت [[مٿرا]]، [[گنڌارا]] ۽ ايتري قدر جو ڏکڻ ۾ سانچي (ويجهو [[وديشا]] (Vidisa)) تائين ملن ٿا، جتي سندس نالي سان ڪيترين لکتن جو پتو پوي ٿو. اهي لکتون ممڪن ”ٻئي ڪنيشڪه دور“ (second Kanishka era) جي سال 22 (سانچي جي ”Vaksushana“ واري لکت — يعني واسيشڪه ڪوشان) ۽ سال 28 (سانچي جي ”Vasaska“ واري لکت — يعني واسيشڪه) جي تاريخن سان درج آهن.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}}<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA57 57]}}</ref> === ننڍا ڪوشان (270ع – 350ع) === اولهه ۾ علائقائي نقصانن (يعني [[باختريا]] جو [[ڪوشان-ساساني]]ن جي هٿان وڃائجي وڃڻ) ۽ اوڀر ۾ نقصانن (يعني [[مٿرا]] جو [[گپتا سلطنت]] جي هٿان وڃائجي وڃڻ) کان پوءِ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جا ڪي مقامي حڪمران معلوم ٿين ٿا، جيڪي [[پنجاب]] جي علائقي ۾ پنهنجي گادي [[ٽيڪسلا]] (Taxila) ۾ ويهاري حڪومت ڪندا رهيا: [[وسوديوا ٻيون]] (270ع – 300ع)، [[ماهي (ڪوشان)|ماهي]] (300ع – 305ع)، [[شڪا (ڪوشان)|شڪا]] (305ع – 335ع) ۽ [[ڪپوندا]] (335ع – 350ع).{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} غالب امڪان آهي ته اهي [[گپتا سلطنت]] جا باجگزار (vassals) هئا، تان جو [[ڪيداري]]ن (Kidarites) جي حملي ڪوشان حڪمراني جا آخري نشان به ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} ==ڪوشان ديوتا== [[File:Kumara, The Divine General LACMA M.85.279.3.jpg|thumb|upright|ڪُماره/[[ڪارتڪيه]] هڪ ڪوشان عقيدتمند سان گڏ، ٻيون صدي عيسوي]] [[File:Gandhara, omaggio di un re kushana al bodhisattva, II-III sec.JPG|thumb|ڪوشان شهزادو، جنهن کي [[هوِشڪه]] چيو وڃي ٿو، هڪ [[ٻڌيستوا]] کي نذرانو پيش ڪندي.<ref>{{cite journal |last1=Marshak |first1=Boris |last2=Grenet |first2=Frantz |title=Une peinture kouchane sur toile |journal=Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres |date=2006 |volume=150 |issue=2 |pages=957|doi=10.3406/crai.2006.87101 }}</ref>]] [[File:Relief Showing Shiva Linga Worshipped by Saka Devotees - Kushan Period - Dampier Nagar - ACCN 36-2661 - Government Museum - Mathura 2013-02-23 5614.JPG|thumb|[[Shiva|شِو]] جو [[Linga|لِنگ]] ڪوشان عقيدتمندن پاران پوڄيل، لڳ ڀڳ ٻيون صدي عيسوي]] ڪوشانن جو مذهبي [[پينٿيائي ديوتا |ديوتا-مجموعو]] نهايت گهڻو رنگارنگ هو، جيئن سندن سون، چاندي ۽ ٽامي ۾ ٺهيل سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو. انهن سڪن تي ٽيهه کان وڌيڪ مختلف ديوتائن جون تصويرون موجود آهن، جيڪي گهڻو ڪري سندن پنهنجن ايراني ديوتائن سان گڏ يوناني ۽ هندي دنيا سان به لاڳاپيل آهن. ڪوشان سڪن تي ڪوشان بادشاهن، [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ]]، ۽ هند-آريائي ۽ ايراني<!-- Bactrian/Arachosian/etc == Eastern Iranian, which is _not_ "Persian", which is western Iranian--> ديوتائن واري مجموعي (پينٿيون) جون شڪليون پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.{{sfn|Liu|2010|p=47}} شروعاتي سڪن تي يوناني نالن سان يوناني ديوتائون ڏيکاريل آهن. [[ڪنيشڪه]] جي دور ۾ سڪن جي ٻولي [[باڪتريائي ٻولي|باڪٽريائي]] ٿي وڃي ٿي (پر سڀني بادشاهن لاءِ لکڻي يوناني رسم الخط ۾ ئي رهي). [[هوِشڪه]] (Huvishka) کان پوءِ، سڪن تي رڳو ٻه ديوتائون نظر اچن ٿيون: ''آردوڪشو'' ۽ ''[[اوئيشو]]'' (هيٺ تفصيل ڏسو).<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Boyce |first1=Mary |title=Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices |year=2001 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-23902-8 |page=83 |url=https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC&pg=PA83}}</ref> ايراني هستيون (ديوتا) جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن: * ''[[آردوڪشو]]'' (Αρδοχþο): [[اشي وانگوھي]] [[File:Kushan king Huvishka coin.jpg|30px]] * ''[[اشائيژشو]]'' (Aþαειχþo، "بهترين راستبازي"): [[اشا واھشتا ]] [[File:Huvishka with Ashaiexsho.jpg|30px]] * ''[[اتشو]](Athsho)'' (Αθþο، "شاهانه باهه"): [[اتار]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Athsho.jpg|30px]] * ''[[ڦارو]]'' (Φαρρο، "شاهانه جَلال/شڪوه"): [[خوارينا]] [[File:Huvishka. Circa CE 152-192 diademed.jpg|30px]] * ''لروئاسپا'' (Λροοασπο): [[درواسپا]] [[File:Coin of the Kushan king Kanishka.jpg|30px]] * ''Manaobago'' (Μαναοβαγο): [[ووھو مناھ]]{{sfn|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA324 324]}} [[File:Kanishka I with Manaobago.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مانائتوباگو سان گڏ.]] * ''مائو'' (Μαο، چنڊ وارو ديوتا): [[Mah]] [[File:Huvishka with Mao.jpg|30px]] * ''مٿرو'' ۽ ٻيا روپ (Μιθρο، Μιιρο، Μιορο، Μιυρο): [[مٿرا]] [[File:Kanishka I with Miiro.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مئرو سان گڏ]] * ''مزدووانو'' (Μοζδοοανο، "مزدا the victorious?"): [[ آھورا مزدا|مزدا وانا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jongeward |first1=David |last2=Cribb |first2=Joe |title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society |date=2014 |publisher=THE AMERICAN NUMISMATIC SOCIETY |location=New York |page=Front page illustration |url=http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |access-date=7 March 2021 |archive-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |date=17 August 2021 }}</ref> [[File:Coin_of_Kanishka_depicting_Mozdoano.jpg|30px|ڪنيشڪه جي سڪي تي مزدوئانو]] * ''[[Nana (باڪتريائي ديوي)|نانا]]'' (Νανα، Ναναια، Νاناϸαο): پين-ايشيائي ''نانا'' جون صورتون، سوگديائي ''نني'' [[File:Kanishka I with Nana.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، نانا سان گڏ]] * ''Oado'' (Οαδο): [[Vata-Vayu|Vata]] [[File:Kanishka I and Oado.jpg|30px|ڪنيشڪه ۽ Oado]] * ''اوئاڪشو'' (Oαxþo): "آڪسس" * ''اوروموزدو'' (Οορομοζδο): [[آھورا مزدا]] [[File:Huvihska with Ahuramazda.jpg|30px]] * ''[[اورلاگنو]]'' (Οραλαγνο): [[ويريٿراگنا]]، ايراني جنگ جو ديوتا [[File:Coin of Kanisha I showing Verethragna.jpg|30px]] * ''[[رشتي]]'' (Ριϸτι، "سڌائي/سچائي"): [[Arshtat]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Rishti.jpg|30px]] * ''[[شائوريئورو]]'' (Ϸαορηορο، "بهترين شاهانه اختيار"، مثالي حڪمران): [[کشاترا وائريا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka and Shaoreoro.jpg|30px]] * ''تئيرو'' (Τιερο): [[تشتريا|تير]] يوناني ڏند ڪٿائن ۽ هلينسٽڪ ميل ميلاپ مان ڏيکاريل هستيون: * ''زائو'' (Ζαοου):<ref>{{cite web |title=Kujula Kadphises coin |website=The British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1922-0213-64}}</ref> [[زيوس]] [[File:Kujula Kadphises with Zeus.jpg|30px|ڪجولا ڪدفيسس جو سڪو: زيوس ريورس تي.]] * ''ايلئيوس'' (Ηλιος): [[Helios|هيليئوس]] [[File:Kanishka_I_Greek_legend_and_Helios.jpg|30px]] * ''Ēphaēstos'' (Ηφαηστος): [[هيفيسٽس]] * ''Oa nēndo'' (Οα νηνδο): [[Nike (mythology)|نائڪي]] [[File:Huvishka with Nike.jpg|30px|هوِشڪه نائڪي سان گڏ]] * ''Salēnē'' (Ϲαληνη):<ref>{{cite book |last1=Dani |first1=A. H. |last2=Asimov |first2=M. S. |last3=Litvinsky |first3=B. A. |last4=Zhang |first4=Guang-da |last5=Samghabadi |first5=R. Shabani |last6=Bosworth |first6=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations, 700 B. C. to A |date=1 January 1994 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-102846-5 |page=321 |url=https://books.google.com/books?id=9U6RlVVjpakC&pg=PA321 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=77 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA77 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sen |first1=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |date=1999 |publisher=New Age International |isbn=978-81-224-1198-0 |page=199 |url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA199 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |date=2008 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1120-0 |page=377 |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA377 |language=en}}</ref> [[Selene|سيليني]] [[File:Kanishka I. Circa AD 127-151. Monolingual Greek issue. Main mint in Baktria Early phase. Obverse BACIΛЄYC BACIΛЄωN KANHÞKOY, Reverse CAΛHNH to right, Selene, wearing lunar horns.jpg|30px|ڪنيشڪه سيليني سان گڏ]] * ''Anēmos'' (Ανημος): [[اينيموس]] [[File:A43 Kouchan Kanishka 4unit 1ar (8300885384).jpg|30px]] * ''Ērakilo'' (Ηρακιλο): [[هيراڪليس]] [[File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|30px]] * ''سيراپو'' (Ϲαραπο): يوناني-مصري ديوتا [[سيراپِس]] [[File:Huvishka with seated god Serapis ("Sarapo").jpg|30px]] هندي (Indic) هستيون جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن:<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}. "Also omitted is the ancient Iranian war god Orlagno, whose place and function are occupied by a group of Indian war gods, Skando (Old Indian Skanda), Komaro (Old Indian Kumara), Maaseno (Old Indian Mahāsena), Bizago (Old Indian Viśākha), and even Ommo (Old Indian Umā), the consort of Siva. Their use as reverse types of Huvishka I is clear evidence for the new trends in religious policy of the Kushan king, which was possibly influenced by enlisting Indian warriors into the Kushan army during the campaign against Pataliputra."</ref> * ''Boddo'' (Βοδδο): [[Gautama Buddha|ٻُڌ]] [[File:Coin of Kanishka I.jpg|30px]] * ''Shakamano Boddho'' (Ϸακαμανο Βοδδο): [[Shakyamuni Buddha|شاڪيه مُني ٻُڌ]] [[File:Kanishka I and Buddha Sakyamuni.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون ۽ شاڪيه مُني ٻُڌ]] * ''Metrago Boddo'' (Μετραγο Βοδδο): بودهي ستوا [[Maitreya|مَيتريا]] [[File:Kanishka I with Maitreya.jpg|30px|ڪنيشڪه جو سڪو: مَيتريا ("Metrago Boudo") سان گڏ]] * ''Maaseno'' (Μαασηνο): [[Kartikeya|مهاسينا]] [[File:Huvishka Maaseno.jpg|30px]] [[File:Huvishka with Maasena and attendants.jpg|30px|هوِشڪه مهاسينا ۽ ساٿين سان گڏ]] * ''Skando-Komaro'' (Σκανδο-kομαρο): [[Murugan|اسڪند]]-[[Kartikeya|ڪُماره]] [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Bizago'': [[Viśākha|وشاکهه]]<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Ommo'': [[Umā|اُما]]، شِو جي ساٿياڻي/همسر.<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Ommo and Oesho.jpg|30px|هوِشڪه جي سڪن تي: Ommo (اُما) ۽ [[Oesho]]]] * ''[[Oesho]]'' (Οηϸο): گهڻي عرصي تائين هندي [[Shiva|شِو]] جي نمائندگي سمجهيو ويو،{{sfn|Sivaramamurti|1976|p=56-59}}<ref name="sino-platonic.org">{{cite journal |last=Loeschner |first=Hans |title=The Stūpa of the Kushan Emperor Kanishka the Great |journal=Sino-Platonic Papers |volume=227 |date=July 2012 |page=11 |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp227_kanishka_stupa_casket.pdf}}</ref>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}} پر ان کي [[Avestan|اوستا/اَويستان]] [[Vayu-Vata|وائو-واتا]] سان به ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو شِو سان ميل کائي ٿو.<ref>{{cite book|last=Sims-Williams |first=Nicolas|chapter=Bactrian Language|title=Encyclopaedia Iranica|volume=3|location=London |publisher=Routledge & Kegan Paul}}</ref><ref>{{harvnb|Bopearachchi|2003}}. Cites H. Humbach, 1975, p.402-408. K.Tanabe, 1997, p.277, M.Carter, 1995, p.152. J.Cribb, 1997, p.40.</ref> [[File:Huvishka Oesho coin.jpg|30px]] * هوِشڪه جا ٻه ٽامي جا سڪا "Ganesa" واري لکت کڻن ٿا، پر عام [[theriomorphic|ٿيريو-مورفڪ]] شڪل واري [[Ganesha|گنيش]] بدران انهن تي هڪ تيرانداز ڏيکاريل آهي، جيڪو ڊگهو ڪمان (ڏور اندرئين پاسي) ۽ هڪ تير هٿ ۾ جهليل آهي. هي عموماً [[Rudra|رُدر]] جي تصوير سمجهي وڃي ٿي، پر انهن ٻن سڪن جي صورت ۾ عام طور تي ان کي شِو جي نمائندگي قرار ڏنو وڃي ٿو. {{Gallery|align=center |title= ڪوشان پوڄارين جون تصويرون |width= 160 |height= 140 |File:ZeusSerapisOhrmazdWithWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: زيوس/سيراپِس/اُهرمزڊ سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:PharroAndWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: [[Pharro]] سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:ShivaOeshoBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: شِو/اويشو سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:Shiva-Oesho wall painting, Kushan, 3rd century CE.jpg|شِو-اويشو ڀِت-چِتر (wall painting) ۽ پوڄاري جو ٽڪرو، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref>{{cite web |title=Panel fragment with the god Shiva/Oesho |publisher=Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/327832}}</ref> }} <gallery class="center" mode="packed" heights="100px" caption="ڪوشان سڪن ۽ مهرن تي ديوتائن جون شڪليون"> File:MahasenaHuvishka.jpg|هوِشڪه جي سڪي تي مهاسينا File:CoinOfHuvishkaWithOisho.JPG|چار-چهرو اويشو File:CoinOfHuvishkaWithRishtiAsRoma.JPG|رِشتي يا ريوم<ref>{{cite journal |quote=The reading of the name of the deity on this coin is very much uncertain and disputed (Riom, Riddhi, Rishthi, Rise....) |last1=Fleet |first1=J.F. |title=The Introduction of the Greek Uncial and Cursive Characters into India |journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |year=1908 |volume=1908 |page=179, note 1 |jstor=25210545}}</ref><ref>{{cite book |quote=The name Riom as read by Gardner, was read by Cunningham as Ride, who equated it with Riddhi, the Indian goddess of fortune. F.W. Thomas has read the name as Rhea |last1=Shrava |first1=Satya |title=The Kushāṇa Numismatics |year=1985 |publisher=Pranava Prakashan |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=_1EaAAAAYAAJ}}</ref> File:Manaobago.JPG|Manaobago File:CoinOfHuvishkaWithPharro.JPG|Pharro File:CoinOfHuvishkaWithArdochsho.JPG|Ardochsho File:KanihkaIOishoShiva.jpg|Oesho يا شِو File:KanihkaIOishoShivaCoin2.jpg|Oesho يا شِو (ٻيل سان گڏ) File:SkandaAndVisakhaHuvishkaCoin.jpg|اسڪند ۽ وشاکهه File:AdshoCarnelianSeal.jpg|ڪوشان [[Carnelian|ڪرنيليئن]] مهر: "ΑΔϷΟ" (''adsho'' Atar) جي نمائندگي، کاٻي پاسي [[triratana]] نشان، ۽ ساڄي پاسي ڪنيشڪه اعظم جو خانداني نشان File:Coin of Kanishka I.jpg|[[Kanishka I|ڪنيشڪه پهريون]] جو سڪو: [[Buddha|ٻُڌ]] جي تصوير ۽ يوناني رسم الخط ۾ "Boddo" File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|هيراكليس File:Coin of Kujula Kadphises.jpg|ٻُڌ File:Wima Kadphises.jpg|[[Vima Kadphises|وِما ڪدفيسس]] جو سڪو: ريورس تي [[Oesho]]، جنهن کي [[Shiva|شِو]] سمجهيو ويو آهي،<ref name="sino-platonic.org"/>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}}<ref>Perkins, J. (2007). Three-headed Śiva on the Reverse of Vima Kadphises's Copper Coinage. South Asian Studies, 23(1), 31–37</ref> يا زرتشتي [[Vayu-Vata|وائو-واتا]].<ref>{{cite book |editor-last1=Errington |editor-first1=Elizabeth |author=Fitzwilliam Museum |title=The Crossroads of Asia: transformation in image and symbol in the art of ancient Afghanistan and Pakistan |date=1992 |publisher=Ancient India and Iran Trust |isbn=9780951839911 |page=87 |url=https://books.google.com/books?id=pfLpAAAAMAAJ}}</ref> </gallery> ```0 ==ڪوشان ۽ ٻڌ مت== ڪوشانن، [[Greco-Buddhist|يوناني-ٻڌ]] روايتن کي اڳتي وڌايو، ۽ ٻڌ مت کي واپار ۽ رستن وسيلي چين ۽ اوڀر ايشيا تائين پهچايو.{{sfn|Liu|2010|p=42}} [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] [[ٻڌمت]] جي روايت ۾ ان ڪري مشهور آهي جو هن [[ڪشمير]] ۾ ٻڌن جي چوٿين ڪانفرنس ڪوٺائي. ==ڪوشان فن== ڪوشان فن، خاص طور تي [[گنڌارا]] ۽ مٿورا ۾، يوناني، ايراني ۽ هندي اثرن جو ميلاپ هو، جنهن مان يوناني-ٻڌ فن پيدا ٿيو. ==ڪوشان سڪا== {{main|ڪشان دور جا سڪا}} ڪوشان سلطنت سون جا ٽڪرا ۽ سڪا استعمال ڪيا، جيڪي واپار ۽ سياسي پروپيگنڊا جو اهم ذريعو هئا. سون جي ماخذ بابت جديد تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو سڌو سنئون رومي نه هو، بلڪه ان جو اصل ذريعو اڃا نامعلوم آهي.<ref>{{cite book |last1=Reden |first1=Sitta |title=Handbook of Ancient Afro-Eurasian Economies |date=2019 |publisher=Walter de Gruyter}}</ref> ==حڪمران== حڪمرانن جي تاريخن وار تازين فهرستن مان هڪ هن ريت آهي: <ref name="KKSK2">{{cite book|url=https://www.academia.edu/11049999|title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society by David Jongeward and Joe Cribb with Peter Donovan|last1=Jongeward|first1=David|last2=Cribb|first2=Joe|date=2014|page=4}}</ref> * هيرائيوس (تقريبا 1 - 30ع)، پهريون بادشاهه جنهن پنهنجي سڪن تي پاڻ کي "ڪشان" سڏيو. [[File:Heraios coin.jpg|50px]] "عظيم ڪشان" * ڪوجولا ڪڊفيسس ({{Circa|50|90}}) [[File:Kujula Kadphises. Laureate Julio-Claudian style.jpg|50px]] * ويما ٽڪٽو ({{Circa|90|113}})، عرف سوٽر ميگاس يا "عظيم نجات ڏيندڙ" [[File:Coin of Vima Takto.jpg|50px]] * ويما ڪڊفيسس ({{Circa|113|127}}، پهريون عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:Vima Kadphises with ithyphallic Shiva.jpg|50px]] * [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] (127 – {{Circa|151}}) [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|50px]] * هويشڪا ({{Circa|151|190}}) [[File:Huvishka Maaseno.jpg|50px]] * واسوديوا اول ({{Circa|190|230}})، آخري عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:VASUDEVA I.jpg|50px]] * ڪنشڪا ٻيون ({{Circa|230}} – 247)، [[File:Coin of KanishkaII.jpg|50px]] * واشيشڪا ({{Circa|247}} – 267) [[File:Vasishka.jpg|50px]] "ننڍو ڪشان" * ڪنشڪا ٽيون ({{Circa|267}} – 270) [[File:Kanishka III Circa AD 267-270.jpg|50px]] * واسوديوا ٻيون ({{Circa|270}} – 300) [[File:Coin of VasudevaII.jpg|50px]] * ماهي ({{Circa|300}} – 305)<ref name="Katariya">[https://books.google.com/books?id=P7TpDAAAQBAJ&pg=PA69 The Glorious History of Kushana Empire, Adesh Katariya, 2012, p.69]</ref> [[File:Mahi Kushan 4th century CE.jpg|50px]] * شاڪا ({{Circa|305}} – 335)<ref name="Katariya"/> [[File:Kushan Empire Shaka Circa AD 325-345.jpg|50px]] * ڪپوناڊا ({{Circa|335}} – 350)<ref name="Katariya"/> [[File:Kipunada.jpg|50px]] ==پڻ ڏسو== * [[ٽيڪسيلا]] * [[پاڪستان جي تاريخ]] * [[افغانستان جي تاريخ]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[مٿورا]] * [[ڪڇا]]، هڪ ٻي توچاري ڳالهائيندڙ بادشاهت * [[چين ۾ ايراني ماڻهو]] * [[ڪوشان رسم الخط]] * [[هندستان ۾ ترڪ ماڻهو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Kushan Empire}} * [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/325483/Kushan-dynasty Kushan dynasty] in [[Encyclopædia Britannica]] * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/kush/hd_kush.htm Metropolitan Museum capsule history] * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050204064550/http://www.grifterrec.com/coins/kushan/kushan.html |title=New documents help fix controversial Kushan dating |date=4 February 2005}} * [http://www.wildwinds.com/coins/greece/indo_scythians/i.html Coins of the Kushans on wildwinds.com] * {{webarchive |url=http://webarchive.loc.gov/all/20130207084302/http://home.comcast.net/~pankajtandon/home.html |title=Antique Indian Coins |date=7 February 2013}} * [http://www.kushan.org/ Brief Guide to Kushan History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://coinindia.com/galleries-kushan.html The CoinIndia Online Catalogue of Kushan Coins] * [http://www.kushan.org/ Dedicated resource to study of Kushan Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://www.himalayanresearch.org/pdf/2000-2002/vol05%20N2final.pdf imalayan and Central Asian Studies: Journal of Himalayan Research and Cultural Foundation Volume 5 Issue 2] {{India topics}} {{Kyrgyzstan topics}} {{Central Asian history}} {{Rulers of Ancient Central Asia}} {{Ancient South Asia and Central Asia}} {{Middle kingdoms of India}} {{Uttarakhand}} {{Empires}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Kushan Empire}} [[زمرو:ڪشان سلطنت]] [[زمرو:هندوستان ۾ اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:افغانستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان جا خاندان]] [[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] [[زمرو:ايراني خانه بدوش]] [[زمرو:تاجڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:بادشاهن جي فهرست]] [[زمرو:يوريشيا ۾ خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:يوزي]] [[زمرو:پهرين صدي ۾ هندستان ۾ قائم ڪيل ادارا]] [[زمرو:375ع ۾ تباهيون]] [[زمرو:هندستان ۾ چوٿين صدي جي تباهيون]] [[زمرو:خانه بدوش سلطنتون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] hq23av57hcc5u8zizmaq3pyp7hgx0lz 424136 424134 2026-10-21T16:07:19Z Intisar Ali 8681 /* */ 424136 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = <small>कुषाणसाम्राज्यम् ([[سنسڪرت]])<br />Κοϸανο (باختري)<br />Βασιλεία Κοσσανῶν ([[يوناني ٻولي|يوناني]])</small> | conventional_long_name = ڪشان سلطنت | era = قديم ڪلاسيڪي دور | event_start = ڪجولا ڪدفيسس طرفان يوئه‌ژي قبيلن کي گڏ ڪري اتحاد قائم ڪرڻ | year_start = 30ع | event_end = [[ساساني سلطنت]]، گپتا سلطنت ۽ هيفٿلائي جي هٿن زوال<ref name="lcwb2">{{cite web |title=Afghanistan: Central Asian and Sassanian Rule, ca. 150 B.C.-700 A.D. |publisher=Library of Congress Country Studies |year=1997}}</ref> | year_end = 375ع | p1 = هند-يوناني سلطنت | p2 = هند-پارٿائي سلطنت | p3 = هند-سڪٿي | p4 = اترين استراپئ | p5 = اولهه وارا استراپئ | p6 = مها-ميگهاواهنا | s1 = ساساني سلطنت | s2 = ڪوشان-ساساني سلطنت | s3 = نئگس آف پدماؤتي | s4 = ڪدارائيٽ | s6 = ناگَس آف ونڌياتاهي | s7 = گپتا سلطنت | image_map = Map of the Kushan Empire.png | map_width = 270 | image_map_caption = ٻي صدي عيسوي ۾ هندستان جو نقشو، جنهن ۾ [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪشان سلطنت جي حدن کي ڏيکاريو ويو آهي | capital = پهرين صدي ق.م: ڪپيسي/پشڪلاوتي<br/>پهرين صدي عيسوي کان: [[پشاور|پروشپور]]/مٿورا<br/>ٽين ۽ چوٿين صدي عيسوي: [[ٽيڪسلا]] | common_languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]] ({{circa|127}} تائين سرڪاري)؛<br />باختري ({{circa|127}} کان سرڪاري)؛<br/>[[پراڪرت|گنڌاري پراڪرت]]؛<br />[[سنسڪرت|ٻُڌ مت سان لاڳاپيل سنسڪرت]] | religion = [[هندومت]]؛<br />[[ٻڌمت]]؛<br />[[زردشتي مذهب]] | demonym = ڪشان (يوئه‌ژي) | currency = ڪشان دينارا | government_type = بادشاهت | leader1 = ڪجولا ڪدفيسس <small>(پهريون)</small> | year_leader1 = 25–85ع | leader2 = ڪپونادا <small>(آخري)</small> | year_leader2 = 350–375ع | title_leader = شهنشاهه }} '''ڪشان سلطنت''' <small>'''({{circa|30}}–{{circa|375}} عيسوي)'''</small> هڪ مذهبي، ثقافتي ۽ تهذيبي لحاظ کان گڏيل (syncretic) سلطنت هئي، جيڪا "يوئاژي" قوم پاران پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ [[باختر]] (Bactria) جي علائقن ۾ قائم ڪئي وئي. هي سلطنت آهستي آهستي ڦهلجي، موجوده [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، اولھه [[نيپال]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ازبڪستان]] جي وڏن حصن تي پکڙجي وئي.<ref>{{cite web |title=The History of Pakistan: The Kushans}}{{cite book |translator=Samuel Beal |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World}}</ref> ڀارت اندر، ڪشان سلطنت جون حدون گهٽ ۾ گهٽ ساڪيت ۽ سارناٿ تائين پهتل هيون، جيڪي اڄ ضلع وارانسي جي ويجهو آهن، جتي ڪشان شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] جي دور سان لاڳاپيل لکتون مليون آهن. ڪشانن جو تعلق غالباً يوئاژي اتحاد جي پنج شاخن مان هڪ سان هو، جيڪي هڪ هند-يورپي نسل جي خانہ بدوش قوم هئا، جن جو امڪاني تعلق ٽوچاري نسل سان ٻڌايو وڃي ٿو. اهي قومون اتر-اولهه چين (سنڪيانگ ۽ گانسو) مان لڏي، قديم باختر ۾ آباد ٿيون. ڪشان خاندان جو باني ڪجولا ڪدفيسس هو، جنهن يوناني ۽ ايراني ثقافتي عنصر اختيار ڪيا ۽ [[شيو|شيومت]] سان لاڳاپيل هو. ان کان پوءِ ايندڙ ڪيترائي ڪشان بادشاهه پڻ [[هندوڌرم|هندومت]] جا سرپرست رهيا، ۽ گڏوگڏ ڪشان سلطنت [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ مت]] جي وڏي سرپرست رهي، خاص طور شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] (Kanishka the Great) جي دور ۾. ڪشانن جو هڪ وڏو تاريخي ڪردار [[وچ ايشيا]] ۽ [[چين]] ڏانهن مهايانا ٻُڌ مت جي ڦهلاءُ ۾ رهيو ۽ تقريباً ٻه سئو سال جاري رهندڙ امن واري دور کي مؤرخن طرفان ڪڏهن ڪڏهن "پيڪس ڪشان" (Pax Kushana) پڻ سڏيو وڃي ٿو. '''ڪشان''' (Kushans)، [[يوچي قوم]] (Yu-chi) جي هڪ قبيلي، لڳ ڀڳ 45ع ۾ '''[[ڪجولا ڪڊفيسس|ڪڊفيسس پهريون]]''' (Kadphises I) جي اڳواڻيءَ هيٺ وڏي طاقت حاصل ڪئي. هن [[ڪابل]] ۽ [[ڪشمير]] کي فتح ڪيو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=28 |language=en }}</ref> سندس جانشين '''[[ويما ڪڊفيسس|ڪڊفيسس ٻيون]]''' (Kadphises II) پنهنجي فوجي فتحن جو دائرو وڌيڪ وڌايو. ان کان پوءِ مشهور بادشاهه '''[[ڪنشڪ]]''' تخت تي ويٺو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ اتر طرف [[ڪاشغر]]، [[يارقند]] ۽ [[ختن]] (Khotan) کي فتح ڪيو، جڏهن ته هندستان ۾ سندس سلطنت ڏکڻ طرف [[ونڌيا جبل]] تائين پکڙيل هئي.<ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت جي بيان موجب، اهو سمجهيو ويندو هو ته ڪنشڪ '''[[شڪ سنبت]]''' (Saka Era) جو بنياد وڌو، جنهن جي شروعات 78ع کان ٿئي ٿي.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ [[ٻڌ ڌرم]] جو نهايت سرگرم ۽ عقيدتمند پيروڪار هو. هن اتر وارن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪرڻ لاءِ هڪ مذهبي مجلس منعقد ڪئي، جهڙيءَ طرح [[اشوڪ اعظم]] جي دور ۾ منعقد ٿيل ٻڌ ڌرم جي مجلس ڏاکڻن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪيو هو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ جي وفات کان پوءِ [[ڪشمير]] ۾ ٻڌ ڌرم جي جاءِ تي [[هندو ڌرم]] غالب ٿي ويو، ۽ سندس وسيع سلطنت ٽٽي ڪيترن ئي ننڍن حصن ۾ ورهائجي وئي.<ref name="Dutt1908"/> == آغاز == [[File:Noin-Ula nobleman and priest over fire altar.jpg|thumb|left|upright|[[يوئاژي]] امير ۽ باهه جي قربانگاهه وٽ پجاري. [[نوئين-اولا]].<ref>{{cite journal |last1=Yatsenko |first1=Sergey A. |title=Yuezhi on Bactrian Embroidery from Textiles Found at Noyon uul, Mongolia |journal=The Silk Road |date=2012 |volume=10 |url=http://www.silkroadfoundation.org/newsletter/vol10/SilkRoad_10_2012_yatsenko.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Francfort |first1=Henri-Paul |title=Sur quelques vestiges et indices nouveaux de l'hellénisme dans les arts entre la Bactriane et le Gandhāra (130 av. J.-C.-100 apr. J.-C. environ) |journal=Journal des Savants |date=1 January 2020 |pages=26–27 |url=https://www.academia.edu/45042820 |language=en}}</ref>]] چيني ذريعا ''Guìshuāng'' ([[wikt:貴霜|貴霜]]), يعني ڪوشانن، کي [[يوئاژي]] اتحاد جي پنج اعليٰ (ارستقراطي) قبيلن مان هڪ طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/TOAH/HD/kush/hd_kush.htm |title=Kushan Empire (ca. 2nd century B.C.–3rd century A.D.) {{pipe}} Thematic Essay {{pipe}} Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=Metropolitan Museum of Art |access-date=23 October 2015}}</ref> ڪيترائي عالم سمجهن ٿا ته يوئازي قوم جو تعلق [[هند-يورپي]] )(Proto-Indian European) نسل سان هو.<ref name="Narain">{{harvnb|Narain|1990|pp=152–155}} "[W]e must identify them [Tocharians] with the Yueh-chih of the Chinese sources... [C]onsensus of scholarly opinion identifies the Yueh-chih with the Tokharians... [T]he Indo-European ethnic origin of the Yuehchih = Tokharians is generally accepted... Yueh-chih = Tokharian people... Yueh-chih = Tokharians..."</ref><ref name="Roux">{{harvnb|Roux|1997|p=90}} "They are, by almost unanimous opinion, Indo-Europeans, probably the most oriental of those who occupied the steppes."</ref> يوئازيءَ جي خاص طور [[ٽوچاري]] اصلت گهڻو ڪري تجويز ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Narain"/><ref name="Beckwith_380">{{harvnb|Beckwith|2009|p=380}} "The identity of the Tokharoi and Yüeh-chih people is quite certain, and has been clear for at least half a century, though this has not become widely known outside the tiny number of philologists who work on early Central Eurasian and early Chinese history and linguistics."</ref><ref name="Pulleyblank">{{harvnb|Pulleyblank|1966|pp=9–39}}</ref><ref name="EOIC">{{harvnb|Mallory|1997|pp=591–593}} "[T]he Tocharians have frequently been identified in Chinese historical sources as a people known as the Yuezhi..."</ref><ref name="TCHAC">{{harvnb|Loewe|Shaughnessy|1999|pp=87–88}} "Pulleyblank has identified the Yuezhi... Wusun... the Dayuan... the Kangju... and the people of Yanqi... all names occurring in the Chinese historical sources for the Han dynasty, as Tocharian speakers."</ref>{{sfn|Mallory|Mair|2008|pp=270–297}} ڪجهه عالمن طرفان يوئه‌ژيءَ لاءِ [[ايراني ماڻھو|ايراني]]، خاص طور [[سڪا]] (Saka) اصلت پڻ پيش ڪئي وئي آهي.<ref name="Enoki 1994 171–183">{{harvnb|Enoki|Koshelenko|Haidary|1994|pp=171–183}}</ref> يوئاژيءَ کي ''[[ريڪارڊس آف دي گريٽ هسٽورين]]'' ۽ ''[[بڪ آف هان]]'' ۾ اهڙي قوم طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا اوڀر سنڪيانگ ۽ جديد چين جي اتر-اولهه [[گانسو]] (Gansu) جي گاھ وارن ميدانن ۾ رهندي هئي، جيستائين انهن جي بادشاهه کي [[ژيونگ نو]] (Xiongnu) هٿان قتل (سِر قلم) ڪيو ويو، جيڪي چين سان پڻ جنگ ۾ هئا. ان واقعي کان پوءِ يوئه‌ژيءَ کي مجبوراً 176–160 ق.م. جي دوران اولهه طرف هجرت ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |first=Michael A.N. |last=Loewe |chapter=Introduction |pages=[https://archive.org/details/dli.pahar.3532/page/1 1]–70 |title=China in Central Asia: The Early Stage: 125 BC – AD 23; an Annotated Translation of Chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3532 |editor-first=Anthony François Paulus |editor-last=Hulsewé |publisher=Brill |year=1979 |isbn=978-90-04-05884-2}} pp. 23–24.</ref> يوئاژيءَ جي پنج قبيلن کي چيني تاريخ ۾ ''Xiūmì'' (休密)، ''Guìshuāng'' (貴霜)، ''Shuāngmǐ'' (雙靡)، ''Xìdùn'' (肸頓)، ۽ ''Dūmì'' (都密) طور سڃاتو وڃي ٿو. [[File:Koshanoy.jpg|thumb|right|نسلي نالو (ethnonym) "KO[[Sho (letter)|Ϸ]][[Sho (letter)|Ϸ]]ANO" (''Koshshano''، "Kushan") يوناني الف-بي ۾ (۽ اضافي حرف [[شو (اکر)|Ϸ]]، "''Sh''" سان) پهرين ڄاتل ڪوشان حڪمران [[هيرايوس]] (پهرين صدي عيسوي) جي سڪن تي.]] يوئه‌ژيءَ لڳ ڀڳ 135 ق.م. جي قريب اتر افغانستان ۽ ازبڪستان جي علائقي ۾ موجود يوناني (هلينڪ) سلطنت [[يوناني-بڪٽريا]] تائين پهتا. جن يوناني حڪمران خاندانن کي هتان کان هٽايو ويو، اهي پوءِ ڏکڻ-اوڀر طرف [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] (اڄوڪي افغانستان ۽ پاڪستان) ۽ [[سنڌو درياھ]] جي وادي (اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت) ۾ لڏي ويا، ۽ اتي [[هند-يوناني سلطنت]] جي اولهه حصي تي قابض رهيا.{{cn|date=June 2025}} ڏکڻ ايشيا ۾، ڪوشان شهنشاھ پنهنجن سڪن تي باقاعدگي سان خانداني نالو ''ΚΟϷΑΝΟ'' ("ڪوشانو") استعمال ڪندا هئا.<ref name="JMR7"/> جڏهن ته [[سنسڪرت]] جون ڪيتريون ئي لکتون [[براهمي لِپي]] ۾، جهڙوڪ [[مٿرا]] ۾ [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جي مورتيءَ واري لکت، ڪوشان شهنشاھ کي [[File:Gupta allahabad ku.jpg|16px]] [[File:Gupta gujarat ssaa.jpg|12px]] [[File:Gupta ashoka nn.svg|14px]]، ''Ku-ṣā-ṇa'' ("Kushana") طور بيان ڪن ٿيون.<ref name="JMR7"/><ref>{{cite book |last1=Banerjee |first1=Gauranga Nath |title=Hellenism in ancient India |date=1920 |publisher=Calcutta: Published by the Author; New York: Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/hellenisminancie00bane/page/92 92] |url=https://archive.org/details/hellenisminancie00bane}}</ref> بعد وارن ڀارتي ادبي ذريعن ۾ ڪوشانن کي ''تروشڪا'' پڻ چيو ويو آهي، جيڪو بعد جي سنسڪرت متنن ۾{{refn|group=note|مثال طور، [[ڪشمير]] جي 12هين صديءَ واري تاريخي ڪتاب ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ مرڪزي ايشيا جي ڪوشانن کي ''ترشڪا'' (तुरुष्क) چيو ويو آهي.}} [[Tترڪ]] سان ڳنڍجي ويو، "شايد انهيءَ ڪري جو [[توخاريستان]] ستين صديءَ ۾ [[اولھ ترڪ خاقانيت]] جي هٿ ۾ هليو ويو."{{sfn|Wink|2002|p=57}}<ref>''[[راجترنگڻي]]'' {{cite book |quote=Then there ruled in this very land the founders of cities called after their own appellations the three kings named [[Huvishka|Huska]], [[Vashishka|Juska]] and [[Kanishka|Kaniska]] (...) These kings, albeit belonging to the Turkish race, found refuge in acts of piety; they constructed in Suskaletra and other places [[vihara|monasteries]], [[Chaitya|Caityas]] and similar edificies<!--sic-->. |last1=Pandit |first1=Ranjit Sitaram |title=River Of Kings (rajatarangini) |date=1935 |pages=I168–I173 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530051/page/n65}}</ref> [[جان ايم روزن فيلڊ]] موجب، ''Turushka''، ''توخرا'' يا ''توخارہ'' ڀارتي تحريرن ۾ لفظ ''توخاري'' جون ئي مختلف صورتون آهن.<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA8 8]}}</ref> تنهن هوندي به، [[وينڪ]] موجب: "اڄڪلهه ڪوبه مؤرخ انهن کي ترڪي-منگولائيڊ يا 'هون' نه ٿو سمجهي، جيتوڻيڪ انهن جي مرڪزي ايشيائي اصلت بابت ڪو شڪ ناهي."{{sfn|Wink|2002|p=57}} == اوائلي ڪوشان == <gallery mode="packed" heights="180px" caption="ڪوشان سلطنت سان لاڳاپيل تاريخي آثار"> File:KushanHead.jpg|ڪوشان حڪمران جو سر، [[مٿرا ميوزيم]] File:KushanRing.jpg|ڪوشان شهنشاهه جي مُهر (سگنيٽ رنگ)، [[برطانوي ميوزيم]] File:KushanCoin.jpg|شروعاتي ڪوشان سڪو، يوناني لکت سان </gallery> چيني تاريخي ماخذن مطابق، يوئاژي (Yuezhi) قبيلن مان هڪ، يعني گُئي‌شوانگ / ڪوشان، آهستي آهستي ٻين يوئه‌ژي قبيلن تي بالادستي قائم ڪئي. هي عمل پهرين صدي قبل مسيح جي آخر ۽ پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ ٿيو. ان وقت تائين، يوئه‌ژي قبيلن جو اتحاد هڪ منظم سياسي قوت ۾ تبديل ٿي رهيو هو، جنهن جو مرڪز بڪٽريا (اڄوڪو اتر افغانستان ۽ ڏکڻ ازبڪستان) هو.<ref>{{cite book |last=Benjamin |first=Craig |title=The Yuezhi: Origin, Migration and the Conquest of Northern Bactria |publisher=Brepols |year=2007 |isbn=978-2503520671 |pages=173–189}}</ref> چيني تاريخي ڪتاب ''[[پوئين ھان جو ڪتاب ھان|ھائو ھنشو]]'' (後漢書) ڪوشانن جي عروج بابت هيٺيون اهم بيان ڏئي ٿو: <blockquote> 「貴霜王丘就卻，略有其餘四翕侯國，并為一國，號貴霜。」 <br /> "گُئي‌شوانگ جو بادشاهه قيو جيوچيو (Qiujiuque) ٻين چار زِهو قبيلن کي شڪست ڏئي انهن کي پنهنجي ماتحت ڪيو، ۽ سڀني کي گڏ ڪري هڪ واحد رياست قائم ڪئي، جنهن کي ڪوشان چيو ويو." </blockquote> <ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |chapter=Chapter 88: Western Regions |publisher=Beijing Zhonghua Shuju |year=1965}}</ref> هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته شروعاتي ڪوشان حڪمران، جنهن کي گهڻو ڪري جديد مؤرخن [[هيرايوس]] يا قيو جيوچيو سان سڃاڻن ٿا، سياسي ۽ فوجي طاقت ذريعي يوئه‌ژي اتحاد کي هڪ بادشاهي ۾ تبديل ڪيو. هيرايوس جا سڪا، جن تي يوناني رسم الخط استعمال ٿيل آهي، هن دور جي ثقافتي امتزاج کي ظاهر ڪن ٿا، جنهن ۾ هلينسٽڪ (يوناني) ۽ وچ ايشيائي روايتون گڏيل صورت ۾ نظر اچن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=The early Kushan kings: New evidence for chronology |journal=Numismatic Chronicle |year=1999 |pages=113–134}}</ref> ابتدائي ڪوشان دور ۾، حڪمرانن پاڻ کي "بادشاهن جا بادشاهه" نه پر قبائلي سردار يا مقامي حڪمران طور پيش ڪيو. انهن جو بنيادي ڌيان واپار جي ڪنٽرول تي هو، خاص طور تي اهي رستا جيڪي وچ ايشيا کي ڏکڻ ايشيا ۽ ايران سان ڳنڍيندا هئا. اهڙيءَ ريت، ڪوشان رياست جلد ئي ريشم روڊ جي اهم ڪڙي بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last=Falk |first=Harry |title=The Kushan Empire: A Historical Overview |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=41–58}}</ref> ابتدائي ڪوشانن جي طاقت جو بنياد بڪٽريا ۾ رهيو، پر ڪجهه ئي ڏهاڪن ۾ هنن پنهنجو اثر [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[مٿرا]] تائين وڌايو، جيڪو بعد ۾ ڪوشان سلطنت جي مڪمل توسيع جو بنياد بڻيو. ==ڪُجولا ڪدفيسس جي شاھي توسيع == {{multiple image | align = right | total_width = 280 | image1 = Kujula_Kadphises_coin.jpg | caption1 = ڪُجولا ڪدفيسس جو سڪو (يوناني–خروشتی لکت) | image2 = Kushan_Map_1st_century.jpg | caption2 = پهرين صدي عيسوي ۾ ڪوشان سلطنت جي توسيع | image3 = Gandhara_art_Kushan.jpg | caption3 = ڪوشان دور جو گندهارا فن }} ڪوشان سلطنت جي حقيقي سامراجي توسيع [[ڪجولا ڪدفيسس|ڪُجولا ڪدفيسس]] جي دور ۾ ٿي، جيڪو پهرين صدي عيسوي جي وچ ڌاري حڪمران رهيو. تاريخي ۽ سڪن جي شاهدي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُجولا، شروعاتي قبائلي قيادت کي هڪ منظم بادشاهت ۾ تبديل ڪيو ۽ ڪوشانن کي علائقائي طاقت مان بين الاقوامي سلطنت بڻايو.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=Kujula Kadphises and the early Kushan empire |journal=Numismatic Chronicle |year=2018 |pages=45–72}}</ref> ڪُجولا ڪدفيسس جو سڀ کان اهم قدم هندوڪُش جبلن کي پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[ڪابل ماٿري]] تي قبضو ڪرڻ هو. هن توسيع سان ڪوشانن کي ڏکڻ ايشيا ڏانهن واپار جا اهم رستا مليا، خاص طور تي اهي شاهراهيون جيڪي ريشم روڊ کي سنڌو ماٿري سان ڳنڍينديون هيون. چيني ماخذ ''[[ھوئو ھانسو]]'' موجب، ڪُجولا پاڙيسري بادشاهتن کي يا ته فتح ڪيو يا پنهنجي ماتحت آندو، جنهن سان ڪوشان اقتدار مستحڪم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |publisher=Zhonghua Shuju |year=1965 |chapter=Western Regions}}</ref> سڪن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪُجولا ڪدفيسس شروعات ۾ يوناني حڪمرانن جي سڪن جي نقل ڪئي، جن تي يوناني رسم الخط ۽ عنوان استعمال ڪيا ويا. بعد ۾، هن پنهنجي نالي سان سڪا جاري ڪيا، جن تي پاڻ کي ''ΒΑΣΙΛΕΥΣ'' (بادشاهه) سڏيو ويو. هي عمل سياسي خودمختياري ۽ سامراجي حيثيت جو واضح اظهار ھو. ==گھڻ رخا ثقافتي اثرات== پھريائين صدي ق.م. ۾ ''گوئشوانگ'' (چيني: 貴霜) قبيلي ٻين يوئژهي قبيلن تي برتري حاصل ڪئي، ۽ ڪمانڊر ڪجولا ڪدفيسس جي اڳواڻيءَ هيٺ کين هڪ مضبوط اتحاد (ڪنفيڊريشن) ۾ ٻڌي ڇڏيو.<ref name="CWH">{{cite book |last1=Benjamin |first1=Craig |title=The Cambridge World History: Volume 4, A World with States, Empires and Networks 1200 BCE–900 CE |date=16 April 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-29830-5 |page=477 ff |url=https://books.google.com/books?id=LAFuCAAAQBAJ&pg=PT477|quote="It is generally agreed that the Kushans were one of the five tribes of the Yuezhi..."}}</ref> نالو ''گوئشوانگ'' مغرب ۾ اختيار ڪيو ويو ۽ پوءِ تبديل ٿي ''ڪوشان'' بڻيو، جيڪو ان اتحاد لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جڏهن ته چيني کين اڃا به ''يوئژهي'' ئي سڏيندا رهيا. اسڪٿين قبيلن کان علائقي جو ڪنٽرول آهستي آهستي کسي، ڪوشان ڏکڻ طرف اُن خطي ۾ وڌيا جيڪو روايتي طور [[گنڌارا]] سڏبو هو (اهو علائقو گهڻو ڪري [[پاڪستان]] جي [[پوتوهار پليٽو|پوتوهار]] ۽ [[خيبر پختونخوا]] وارن علائقن ۾ آهي)، ۽ هنن ٻه گڏيل گاديون قائم ڪيون: [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (اڄوڪي بگرام ڀرسان)<ref name="Starr, p. 53">{{cite book |first=S. Frederick |last=Starr |title=Lost Enlightenment: Central Asia's Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane |url=https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press |year=2013 |page=[https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star/page/n102 53]}}</ref> ۽ [[پشڪلاوتي]] (بعد ۾ [[چارسده]]).<ref name="CWH"/> [[File:Kushan script.jpg|thumb|upright=1.35|[[يوناني الفابيٽ]] (تنگ ڪالم) سان گڏ ڪوشان خط (ويڪرا ڪالم)]] ڪوشانن باختر جي [[هلينسٽڪ تهذيب|هلينسٽڪ]] ثقافت جا عنصر اختيار ڪيا. هنن [[يوناني الفابيٽ]] کي پنهنجي ٻوليءَ مطابق ڍاليو (۽ پوءِ Þ حرف "ش" لاءِ تيار ڪيو ويو، جيئن "Kushan" ۾) ۽ جلد ئي يوناني نموني تي سڪا ٽڪساڻ شروع ڪيا. هنن پنهنجن سڪن تي يوناني ٻوليءَ جا ليجنڊ پالي ليجنڊن ( [[خروشي]] لِپِيءَ ۾) سان گڏ استعمال ڪيا، ڪنشڪ جي دور جي شروعاتي سالن تائين. ڪنشڪ جي راڄ جي وچ واري دور کان پوءِ، هنن ڪوشاني ٻوليءَ جا ليجنڊ (ترميم ٿيل يوناني لِپيءَ ۾) استعمال ڪيا، گڏوگڏ يوناني (يوناني لِپيءَ ۾) ۽ پراڪرت (خروشي لِپيءَ ۾) جا ليجنڊ به شامل رکيا. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته ٻئي صدي عيسويءَ ۾ يوناني آباديءَ ۽ ڪوشانن جي گڏيل تعاون جا ثبوت ملن ٿا. ظاهر آهي ته [[سرخ ڪوٽل]] ۾ ڪوشان مندر جو مکيه معمار هڪ يوناني شخص پالاميڊيس هو. هڪ يوناني لکت ملي آهي جيڪا هن طرح پڙهي وڃي ٿي: ΔΙΑ ΠΑΛΑΜΕΔΟΥΣ، يعني ''dia Palamedous''، جنهن جو مطلب آهي "پالاميڊيس وسيلي" يا "پالاميڊيس جي هٿان". ان مان ثابت ٿئي ٿو ته هلينسٽڪ آبادي باختر ۾ ڪوشان دور تائين موجود رهي، ۽ اهو به سمجهه ۾ اچي ٿو ته يوناني الفابيٽ کي باختري/ڪوشاني ٻوليءَ تي ڪيئن لاڳو ڪيو ويو.<ref>Suchandra Ghosh. (2012). Revisiting Kushana Dynastic Sanctuaries. ''Proceedings of the Indian History Congress'', 72nd Session, Patiala, Delhi. 212-219.</ref> [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|thumb|upright=1.15|ڪنشڪ پهرئين جو ابتدائي سون جو سڪو، يوناني ٻوليءَ جي ليجنڊ ۽ هلينسٽڪ ديوتاهه [[هيليوس]] سان. (تقريباً عيسوي 120).<br />'''مُهاڙو:''' ڪنشڪ بيٺل، ڳري ڪوشاني ڪوٽ ۽ ڊگها بوٽ پاتل، ڪلهن مان باهه نڪري رهي آهي، کاٻي هٿ ۾ جهنڊو جهليل، ۽ قربانيءَ طور قربانگاهه مٿان رسم ادا ڪري رهيو آهي. يوناني ليجنڊ:<div class="center">ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΚΑΝΗ''Ϸ''ΚΟΥ<br />''Basileus Basileon Kanishkoy''<br />"[سڪو] ڪنشڪ جو، بادشاهن جو بادشاه".</div>'''پُٺاڻو:''' هيليوس هلينسٽڪ انداز ۾ بيٺل، ساڄي هٿ سان دعا/برڪت وارو اِشارو. يوناني لِپيءَ ۾ ليجنڊ:<div class="center">ΗΛΙΟC ''Helios''</div>کاٻي پاسي ڪنشڪ جو مونوگرام (''تمغہ'').]] ڪوشانن "گهڻيون مقامي عقيدتون ۽ رواج اختيار ڪيا، جن ۾ [[زرتشت مذهب]] ۽ علائقي جون ٻه اڀرندڙ مذهبي تحريڪون، يعني يوناني ڪلٽ ۽ [[ٻڌ ڌرم]] شامل هئا".<ref name="Starr, p. 53"/> [[ويما تڪتو]] جي زماني کان ڪيترائي ڪوشان ٻڌ مت جي ثقافت جا پهلو اختيار ڪرڻ لڳا، ۽ مصريئن وانگر هنن هلينسٽڪ بادشاهتن جي يوناني ثقافت جا مضبوط اثر به جذب ڪيا، جنهن سبب هو گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور [[هلينائز]]ڊ ٿي ويا. عظيم ڪوشاني شهنشاهه [[ويما ڪدفيسس]]، جيڪو [[ڪنشڪ]] جو پيءُ هو، [[شيوا مت]] (هندومت جي هڪ شاخ) کي اختيار ڪيو، جيئن اُن دور جي سڪن مان اندازو ٿئي ٿو.{{sfn|Bopearachchi|2007|p=45}} ان کان پوءِ وارن ڪوشاني بادشاهن مختلف عقيدا ظاهر ڪيا، جن ۾ [[مهايان|ٻڌ ڌرم]]، زرتشت مذهب ۽ [[شيوا مت|هندومت جو شيوا مت]] شامل آهن. ڪوشانن جي حڪمراني [[هندستاني سمنڊ]] واري سامونڊي واپار کي [[ريشم راهه]] جي واپار سان ڳنڍيو، جيڪو پراڻي تهذيب يافته [[سنڌو ماٿري]] وسيلي گذرندو هو. سلطنت جي عروج تي ڪوشانن هڪ وسيع علائقي تي ڍِلو پر وڏو اثر رکيو، جيڪو [[ارال سمنڊ]] تائين (اڄوڪي [[ازبڪستان]] وسيلي)، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[اتر ڀارت]] تائين پکڙيل هو.<ref name="CWH"/> اهڙي وسيع خطي جي ڍِلي وحدت ۽ نسبي امن ڊگهي فاصلي واري واپار کي وڌايو، چين جا ريشمي ڪپڙا [[روم]] تائين پهچايا، ۽ ڪيترن خوشحال شهري مرڪزن جون قطارون پيدا ڪيون.<ref name="CWH"/> ==حدودي واڌ== {{ايشيا کنڊ 100ع ۾|right|ڪوشان علائقا (پوري لائين) ۽ [[ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪوشان اثر جي وڌ ۾ وڌ حد.<ref>{{cite book |last1=O'Brien |first1=Patrick Karl |last2=Press |first2=Oxford University |title=Atlas of World History |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |page=46 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA46}}</ref> ڪوشان ڪنٽرول جي حد خاص طور [[رباطڪ لکت]] ۾ درج آهي.<ref name="AADC"/><ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno ([[Ujjain]]), Kozambo (Kausambi), Zagedo ([[Saketa]]), Palabotro ([[Pataliputra]]), and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment|1=See also the analysis of {{harvp|Sims-Williams|Cribb|1995–1996}}, specialists of the field, who had a central role in the decipherment.}}<ref>{{cite journal |last=Mukherjee |first=B.N. |title=The Great Kushana Testament |journal=Indian Museum Bulletin |place=Calcutta |date=1995}}</ref> اتر طرف [[تارم طاس]] ۾ واڌ جو اشارو گهڻو ڪري سڪن جي ملڻ ۽ چيني تواريخي احوالن مان ملي ٿو.<ref name="SKK"/><ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1(g) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |archive-date=24 February 2021 |access-date=25 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=24 February 2021 }}</ref>||Map_of_the_Kushan_Empire_(large).png}} روزن فيلڊ لکي ٿو ته ڊگهي عرصي واري ڪوشاني حڪمراني جا آثار قديمه جا ثبوت اهڙي علائقي ۾ موجود آهن جيڪو سرخ ڪوٽل کان وٺي [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (ڪوشانن جي اونهاري گادي)، [[پُروشا پُرا]] (اڄوڪو پشاور)، جيڪو ڪنشڪ پهرئين جي دور ۾ گادي هو، [[ٽيڪسيلا]] ۽ [[مٿورا، اتر پرديش|مٿورا]] (ڪوشانن جي سياري گادي) تائين پکڙيل آهي.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} ڪوشانن پهريون ڀيرو اهڙي حڪمراني جو نمونو متعارف ڪرايو، جنهن ۾ ''ڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]<sub>[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]</sub>[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Kṣatrapa'', "[[ستراپ]]") ۽ ''مهڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka m.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka h.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]<sub>[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]</sub>[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Mahakṣatrapa'', "وڏو [[ستراپ]]") شامل هئا.{{sfn|Sailendra Nath Sen|1999|p=[https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA188 188]}} ممڪن حڪمراني وارا ٻيا علائقا [[خوارزم]] ۽ اُن جو گادي شهر [[ٽوپراڪ-ڪلا]]،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}}<ref>{{cite book |last1=Basham |first1=Arthur Llewellyn |title=Papers on the Date of Kaniṣka: Submitted to the Conference on the Date of Kaniṣka, London, 20-22 April 1960 |year=1968 |publisher=Brill Archive |page=414|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ&pg=PA414}}</ref> [[ڪوسامبي]] ( [[الله آباد يونيورسٽي]] جون کوٽايون)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[سانچي]] ۽ [[سارناٿ]] (جتي ڪوشان بادشاهن جا نالا ۽ تاريخون وارين لکتن جا ثبوت ملن ٿا)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[مالوا]] ۽ [[مهاراشٽر]]،<ref>{{harvnb|Rosenfield|1993|p=41}}. "Malwa and Maharashtra, for which it is speculated that the Kushans had an alliance with the [[Western Kshatrapas]]".</ref> ۽ [[اوڊيشا]] (ڪوشاني سڪن جون نقلون ۽ وڏا سڪن جا ذخيرو).{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} {{clarify span|text=[[رباطڪ لکت]]، جيڪا 1993 ۾ دريافت ٿي، ''Hou Hanshu''، ''Weilüe'' ۽ ڪنشڪ دور جي شروعاتي لکتن جي احوال جي تصديق ڪري ٿي (شايد عيسوي 127 کان)، ته ٻئي صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ڪوشاني سلطنتون اتر ڀارت جي مرڪزي علائقن تائين وڌيون.|explain=ڊگهو ۽ گنجلڪ جملو (شايد خراب گرامر سبب)|date=July 2021}} لکت جون لائينون 4 کان 7 ڪنشڪ جي ماتحت شهرن جو ذڪر ڪن ٿيون،{{refn|group=note|For a translation of the full text of the Rabatak inscription see: {{harvp|Mukherjee|1995}}. This translation is quoted in: {{harvp|Goyal|2005|p=88}}.}} جن مان ڇهه نالا سڃاڻپ لائق آهن: [[اُجين]]، [[ڪُندينا]]، [[سڪيٽا]]، [[ڪوسامبي]]، [[پاٽلي پُتر]]، ۽ [[چمپا، ڇتيس ڳڙهه|چمپا]] (جيتوڻيڪ متن مان صاف ناهي ته چمپا ڪنشڪ جي ملڪيت هو يا اُن کان اڳتي).<ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno (Ujjain), Kozambo (Kausambi), Zagedo (Saketa), Palabotro (Pataliputra) and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment}}<ref>{{cite web |last=Sims-Williams |first=Nicholas |author-link=Nicholas Sims-Williams |title=Bactrian Documents from Ancient Afghanistan |url=http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |access-date=24 May 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070610192252/http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |archive-date=10 June 2007 }}</ref>{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} ٻڌ مت جو متن ''Śrīdharmapiṭakanidānasūtra''—جيڪو چيني ترجمي ذريعي معلوم ٿئي ٿو (عيسوي 472)—پاٽلي پُتر جي ڪنشڪ هٿان فتح جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Puri|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA258 258]}} ٻئي صدي عيسويءَ جي هڪ پٿر جي لکت، هڪ "وڏي ستراپ" [[روپيامما]] جي نالي سان، [[پاؤني]] ۾ ( [[نرمدا درياهه]] جي ڏکڻ) ملي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪوشان اثر ايترو ڏکڻ تائين وڌيل هو، جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته اهو علائقو [[مغربي ستراپ]]ن جي ڪنٽرول ۾ به رهيو هجي.<ref>{{cite book |last1=Mukherjee |first1=Bratindra Nath |title=The rise and fall of the Kushāṇa Empire |date=1988 |page=269 |publisher=Firma KLM |isbn=9780836423938 |url=https://books.google.com/books?id=ig1uAAAAMAAJ}}</ref> [[File:Bengal. Samatata. Coin of Vira Jadamarah imitative of Kushan coinage of Kanishka I. Circa 2nd-3rd century CE.jpg|thumb|اوڀر ۾ حد [[بنگال]] تائين: [[ساماتتا]] ۾ بادشاهه ويرا جدمره جا سڪا، [[ڪنشڪ پهرئين]] جي [[ڪوشاني سڪن]] جي نقل طور. ليجنڊ جو متن بي معنيٰ نقل آهي. بنگال، تقريباً ٻئي-ٽئين صدي عيسوي.<ref name="Samatata coin">{{cite web |title=Samatata coin |url=https://research.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=3412701&page=1&partId=1 |website=The British Museum}}</ref>]] اوڀر ۾، ٽئين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، هوويشڪ جا سجايل سڪا [[بودھ گايا]] ۾ ٻين سون جي نذرن سان گڏ "بودهه جي روشنائيءَ واري تخت" هيٺ پيش ڪيا ويا، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته اُن دور ۾ به علائقي تي ڪوشاني اثر موجود هو.<ref>British Museum display, Asian Art room.{{full citation needed|date=July 2021}}</ref> ڪوشاني سڪا گهڻائيءَ سان [[بنگال]] تائين ملن ٿا، ۽ قديم بنگالي رياست [[ساماتتا]] به ڪنشڪ پهرئين جي سڪن جي نقل تي سڪا جاري ڪيا، شايد گهڻو ڪري واپاري اثر سبب.<ref>{{cite book |last1=Sengupta |first1=Nitish |title=Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib |date=2011 |publisher=Penguin UK |isbn=978-81-8475-530-5 |page=39 |url=https://books.google.com/books?id=TI8GQioaoL4C&pg=PT39}}</ref><ref name="Samatata coin"/><ref>{{cite book |quote=As far as gold coins in Bengal are concerned it was Samatata or South-eastern Bengal which issued gold coins ... This trend of imitating Kushan gold continued and had major impact on the currency pattern of this south-eastern zone. |title=Numismatic Digest |date=2012 |publisher=Numismatic Society of Bombay |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=C83R2wM0caIC}}</ref> ڪوشاني سڪن جي نقل ۾ سڪا اوڀر جي رياست [[اُڙيسا]] ۾ به گهڻائيءَ سان مليا آهن.<ref>{{cite book |quote=A large number of Kushan and Puri Kushan coins have been discovered from different parts of Orissa. Scholars have designated the Puri Kushan coins as the Oriya Kushan coins. Though the coins are the imitations of Kushan coins they have been abundantly found from different parts of Orissa. |last1=Ray |first1=N. R. |year=1982 |title=Sources of the History of India: Bihar, Orissa, Bengal, Manipur, and Tripura |publisher=Institute of Historical Studies |page=194 |url=https://books.google.com/books?id=_gW2AAAAIAAJ}}</ref> اولهه ۾، ڪوشاني رياست [[پاراتراجا|پاراتا رياست]] ([[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]])، اولهه [[پاڪستان]]، [[افغانستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[تاجڪستان]]، [[ازبڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]] تائين پکڙيل هئي. [[ترڪمانستان]] ۾ ڪوشانن جو ٻڌ مت وارو شهر [[مرو]] مشهور هو.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} اتر طرف، پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪجولا ڪدفيسس]] [[تارم طاس]] ڏانهن فوج موڪلي ته جيئن [[ڪوچا]] شهر-رياست جي مدد ڪري، جيڪا علائقي ۾ چيني حملي کي روڪي رهي هئي؛ پر ٿوريون جهڙپون ٿيڻ کان پوءِ هو واپس موٽي آيا.{{sfn|Grousset|1970|pp=45-46}} ٻي صدي عيسويءَ ۾، ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشانن [[تارم طاس]] ۾ ڪيتريون چڙهائيون ڪيون، ۽ چيني ماڻهن سان سندن گهڻا لاڳاپا رهيا. ڪنشڪ وٽ [[تارم طاس]] جا اهي علائقا هئا جيڪي غالباً اُن قديم علائقن سان ميل کائين ٿا، جيڪي اڳ ۾ [[يوئژهي|يوئه-ژهي]] وٽ هئا (ڪوشانن جا ممڪن ابن ڏاڏا). [[ڪشغر]]، [[يارڪند ضلعو|يارڪند]] ۽ [[ختن|ختن]] ۾ سڪن تي ڪوشاني اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="SKK">{{cite magazine|last=Cribb |first=Joe|title=The Sino-Kharosthi coins of Khotan part 2|url=https://www.academia.edu/33275660 |date=1984 |magazine=Numismatic Chronicle |pages=129–152}}</ref> چيني تواريخن موجب، ڪوشانن (چيني ماخذن ۾ [[دا يوئژهي]] سڏيل) هڪ هان شهزادي جي گهر ڪئي، پر انڪار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ هنن چيني درٻار کي تحفا موڪليا هئا. جواب طور، هو عيسوي 90 ۾ بان چاؤ ڏانهن 70,000 جي فوج سان وڌيا، پر ننڍڙي چيني فوج هٿان شڪست کاڌائون. چيني تواريخي احوال ڪوشانن ۽ چيني جنرل [[بان چاؤ]] وچ ۾ جنگين جو ذڪر ڪن ٿا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} يوئژهي پوئتي هٽي ويا ۽ چيني سلطنت کي خراج ڏيڻ لڳا. [[تارم طاس]] جا علائقا آخرڪار [[بان چاؤ]] فتح ڪيا. پوءِ، [[هان جي شهنشاهه آن|يُوانچُو]] دور (عيسوي 114–120) ۾ ڪوشانن فوج موڪلي ۽ چنپان کي—جيڪو اڳ ۾ سندن وٽ يرغمال رهيو هو—[[ڪشغر]] جو بادشاهه مقرر ڪرايو.{{sfn|Hill|2009|p=43}} ===ڪوشاني قلعي بنديون=== ڪيترائي ڪوشاني قلعا سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور [[باختر]] ۾، جيڪي گهڻو ڪري [[هلينسٽڪ]] قلعن جي مٿان ٻيهر تعمير ڪيا ويا، جيئن [[ڪمپير تيپي]].<ref name="DVR">{{cite journal |last1=RUSANOV |first1=D. V. |title=The Fortification of Kampir-Tepe: A Reconstruction |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=1994 |volume=8 |pages=155–160 |jstor=24048772 |url=https://www.jstor.org/stable/24048772 |issn=0890-4464}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Rtveladze|first=E|title=Alexandria on the Oxus - Kampir Tepe: A fortress city on the Oxus shore|year=2019|location=Tashkent|pages=}}</ref> اهي عام طور تيراندازن لاءِ تير جي شڪل وارن [[لوپ هول]]ن سبب سڃاتا وڃن ٿا.<ref name="DVR"/> <gallery class="center" widths="200px" heights="120px"> File:Kampir_Tepe_archeological_site.jpg|[[ڪمپير تيپي]] جو ڪوشاني قلعو File:Ayaz_Kala_(Khorezm,_Ouzbékistan)_(5608879653).jpg|[[اياز ڪلا]] جو قلعو File:Françoise_Foliot_-_Afghanistan_152.jpg|شهرِ زُهڪ جو قلعو.<ref>{{cite book |last1=Lee |first1=Jonathan L. |title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present |date=8 March 2022 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-019-4 |url=https://books.google.com/books?id=asR9DwAAQBAJ&pg=PA151 |language=en}}</ref> File:Staircase,_Surkh_Kotal,_2–4_century_CE.jpg|[[سرخ ڪوٽل]] جو مندر ۽ قلعو </gallery> ==تاريخ== ڪوشاني حڪمرانن جو ذڪر لڳ ڀڳ ٽن صدين تائين ملي ٿو، يعني تقريباً 30 عيسوي کان 375 عيسوي تائين، جيستائين [[ڪيدارائيٽس]] جي حملي سبب تبديليون ٿيون. هنن لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[مغربي ستراپ]]ن، [[ستواهن]]ن ۽ [[گپتا سلطنت]] جي شروعاتي حڪمرانن سان همعصر حڪمراني ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} === ڪجولا ڪدفيسس (تقريباً 25 – 85) === {{Main| ڪجولا ڪدفيسس}} {{ ڪوشان حاڪم}} {{blockquote|...گوئشوانگ جو شهزادو، جنهن جو نالو ٿيلڪ [ڪجولا ڪدفيسس] هو، ٻين چار xihou کي حملا ڪري ختم ڪري ڇڏيو. هو بادشاهه بڻيو، ۽ سندس خاندان کي گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهن جو خاندان سڏيو ويو. هن انشي [هندو-پارٿيا] تي حملو ڪيو ۽ گاوفو [ڪابل] جو علائقو ورتو. هن پودا [پڪٽيا] ۽ جِبين [ڪاپيسا ۽ گنڌارا] جون سڀ بادشاهتون به شڪست ڏنيون. قيوجيوڪُو [ڪجولا ڪدفيسس] اسي سالن کان وڌيڪ عمر ۾ وفات ڪئي.|[[Book of the Later Han|Hou Hanshu]]{{sfn|Hill|2009|p=29}}|title=|source=}} اهي فتحون غالباً عيسوي 45 ۽ 60 جي وچ ۾ ٿيون، ۽ انهن ڪوشاني سلطنت جو بنياد وڌو، جنهن کي پوءِ سندس جانشينن تيزيءَ سان وڌايو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪيترن سڪن جون سيريز جاري ڪيون ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه پُٽ هئا: [[Sadashkana|سداشڪنه]] (جيڪو رڳو ٻن لکتن مان سڃاتو وڃي ٿو، خاص طور رباطڪ لکت مان، ۽ غالباً ڪڏهن حڪومت نه ڪئي) ۽ شايد ويما تڪتو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪدفيسس، ڪنشڪ جو پردادو هو.{{Citation needed|date=March 2021}} === ويما تڪتو يا سداشڪنه (تقريباً 80 – 95) === {{Main| ويما تڪتمو}} [[ويما تڪتو]] (قديم چيني: 閻膏珍 ''Yangaozhen'') رباطڪ لکت ۾ ذڪر ٿيل آهي (ٻيو پُٽ سداشڪنه سيناورمن—اوڊي جي بادشاهه—جي لکت ۾ به اچي ٿو). هو ويما ڪدفيسس ۽ ڪنشڪ پهرئين کان اڳ هو. هن ڪوشاني سلطنت کي ڏکڻ ايشيا جي اتر-اولهه تائين وڌايو. ''Hou Hanshu'' موجب: {{blockquote|"سندس پُٽ يانگاؤژين [شايد ويما تڪتو، يا ممڪن آهي سندس ڀاءُ سداشڪنه] سندس جاءِ تي بادشاهه ٿيو. هن تيانزو [اتر-اولھ ڀارت] کي شڪست ڏني ۽ اتي نگراني لاءِ جنرل مقرر ڪيا. پوءِ يوئژهي انتهائي امير ٿي ويا. سڀ بادشاهتون [پنهنجي بادشاهه کي] گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهه سڏين ٿيون، پر هان کين سندن اصل نالي دا يوئژهي سان سڏين ٿا."|Hou Hanshu{{sfn|Hill|2009|p=29}}}} === ويما ڪدفيسس (تقريباً 95 – 127) === {{Main|Vima Kadphises}} [[ويما ڪدفيسس]] (ڪوشاني ٻولي: Οοημο Καδφισης) تقريباً عيسوي 95–127 دوران ڪوشاني شهنشاهه هو، سداشڪنه جو پٽ، ڪجولا ڪدفيسس جو پوٽو ۽ ڪنشڪ پهرئين جو پيءُ، جيئن رباطڪ لکت مان معلوم ٿئي ٿو.{{Citation needed|date=March 2021}} ويما ڪدفيسس باختر ۾ فتحون ڪري ڪوشاني علائقو وڌايو. هن گهڻا سڪا ۽ لکتون جاري ڪيون. هن موجوده تانبي ۽ چانديءَ جي سڪن سان گڏ سون جا سڪا به جاري ڪيا.{{Citation needed|date=March 2021}} ===ڪنيشڪه پهريون (تقريباً 127ع – تقريباً 150ع)=== {{Main|ڪنشيڪه}} {{multiple image | align = right | direction =vertical | header=Mathura statue of Kanishka | total_width=250 | image1 = Kanishka enhanced.jpg | caption1 = [[ڪنيشڪه]] جو بت، ڊگهو ڪوٽ ۽ بوٽ پاتل، هٿ ۾ [[گرز]] (Mace) ۽ [[تلوار]]، [[مٿرا ميوزيم]] ۾ رکيل. ڪوٽ جي هيٺان لکت موجود آهي. | image2 = Kanishka statue inscription.jpg | caption2 = هي لکت وچولي [[براهمي رسم الخط]] ۾ آهي:<br /> [[File:Gupta ashoka m.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka haa.jpg|12px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad dhi.jpg|8px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka d.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka v.svg|10px]]<sub>[[File:Gupta ashoka pu.jpg|10px]] [[File:Gupta ashoka tr.jpg|10px]]</sub> [[File:Gupta ashoka kaa.svg|12px]]<sup>[[File:Gupta ashoka nni.jpg|12px]]</sup><sub>[[File:Gupta ashoka ssk.jpg|14px]]</sub><br />''مهاراجا راجڌراجا ديوپُتر ڪنيشڪه''<br />"عظيم بادشاهه، بادشاهن جو بادشاهه، ديوتا جو پٽ، ڪنيشڪه".<ref>{{cite book |last1=Puri |first1=Baij Nath |title=India under the Kushāṇas |date=1965 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |url=https://books.google.com/books?id=bxZuAAAAMAAJ}}</ref><br />[[مٿرا جو فن]]، [[مٿرا ميوزيم]] | caption_align = center | footer= }} [[ڪنيشڪه اعظم]]، ڪوشان سلطنت جو چوٿون بادشاهه، تقريباً 23 سال حڪومت ڪئي، لڳ ڀڳ 127ع کان.<ref>{{cite journal |last1=Bracey |first1=Robert |title=The Date of Kanishka since 1960 |journal=Indian Historical Review |date=2017 |volume=44 |issue=1 |pages=21–61 |doi=10.1177/0376983617694717 |s2cid=149016806 |url=https://www.academia.edu/32448882}}</ref> تخت نشيني کان پوءِ، ڪنيشڪه هڪ وسيع سلطنت تي حڪمراني ڪئي، جيڪا تقريباً سڄي اتر هندستان تي پکڙيل هئي؛ ڏکڻ ۾ [[اجين|اُجّين]] ۽ [[ڪنڊينا]] (Kundina) تائين، ۽ اوڀر ۾ [[پاٽلي پتر|پاٽلي پُتر]] کان به اڳتي، جيئن رباطڪ لکت مان ظاهر ٿئي ٿو: {{Blockquote|پهرين سال ۾، هندستان جي سڄي راڄ ۾ اعلان ڪيو ويو، حڪمران طبقي جي سمورن علائقن تائين، جن ۾ ڪوناديانو [[ڪونڊيني]]، (Kundina)، [[اوزينو]] (Ujjain)، زاگيدا (Saketa)، [[ڪوزامبو]] (Kausambi)، [[پالابوترو]] (Pataliputra) ۽ [[زيري-تمبو]] (Sri-Champa) تائين شامل هئا؛ جن حڪمرانن ۽ اهم ماڻهن سندس اطاعت قبول ڪئي، ۽ هن سڄي هندستان کي پنهنجي فرمانبرداري ۾ آندو.|رباطڪ لکت، سٽون 4–8}} ڪنيشڪه جي سلطنت جا ٻه گاديءَ جا هنڌ هئا: [[پورشپور]] (اڄ جو [[پشاور]]، اتر اولهه [[پاڪستان]]) ۽ [[مٿرا]]، اتر هندستان ۾. هن کي (۽ [[راجا داب]] سان گڏ) [[باٿنڊا قلعو]] ([[قلعو مبارڪ، ڀاٿنڊا|قلعو مبارڪ]]) تعمير ڪرائڻ جو به ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، جيڪو اڄ [[باٿنڊا]] شهر ۾ آهي.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪوشانن جي هڪ اونهاري جي راڄڌاني [[ڪپيسي]] (اڄ جي بگرام ڀرسان) ۾ به هئي، جتي "[[بگرام خزانو]]" مليو، جنهن ۾ يونان کان چين تائين جا فن پارا شامل آهن. رباطڪ لکت موجب، ڪنيشڪه [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جو پٽ، [[سداشڪانا]] (Sadashkana) جو پوٽو، ۽ [[ڪجولا ڪدفيسس]] جو پرپوٽو هو. ڪنيشڪه جو دور هاڻي عام طور تي 127ع کان شروع سمجهيو وڃي ٿو، هيري فالڪ جي تحقيق جي بنياد تي.{{sfn|Falk|2001|pp=121–136}}{{sfn|Falk|2004|pp=167–176}} ===هووشڪه (تقريباً 150ع – تقريباً 190ع)=== {{Main|هووشڪه}} [[هووشڪه]] (Kushan: Οοηϸκι، "Ooishki") ڪوشان سلطنت جو شهنشاهه هو، جيڪو [[ڪنيشڪه پهريون|ڪنيشڪه]] جي وفات کان پوءِ (بهترين موجود ثبوتن موجب 150ع ۾) تخت نشين ٿيو ۽ لڳ ڀڳ ٽيهه سال پوءِ [[وسوديوا پهريون]] جي جانشيني تائين حڪومت ڪندو رهيو. سندس دور کي سلطنت لاءِ ”پاڻ ۾ سڪون آڻڻ“ ۽ ”استحڪام“ (retrenchment ۽ consolidation) جو زمانو سمجهيو وڃي ٿو. خاص طور، پنهنجي حڪومت جي شروعاتي عرصي ۾ هن [[مٿرا]] شهر تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ وقت ۽ ڪوشش وقف ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} ===وسوديوا پهريون (تقريباً 190ع – تقريباً 230ع)=== {{Main|وسوديوا پهريون}} [[وسوديوا پهريون]] (Kushan: Βαζοδηο "Bazodeo"، Chinese: 波調 "Bodiao") ”عظيم ڪوشانن“ جو آخري شهنشاهه هو. ڪنيشڪه جي دور (era) جي سال 64 کان 98 تائين تاريخ رکندڙ لکتن مان اندازو ٿئي ٿو ته سندس حڪومت گهٽ ۾ گهٽ 191ع کان 225ع تائين هلي. هو آخري وڏو ڪوشان شهنشاهه هو، ۽ سندس دورِ حڪومت جي پڄاڻي تقريباً ان واقعي سان گڏجي ٿي جڏهن [[ساساني سلطنت|ساساني]] اتر اولهه هندستان تائين حملو آندا ۽ لڳ ڀڳ 240ع کان شروع ٿي افغانستان، پاڪستان ۽ اتر اولهه هندستان جي علائقن ۾ [[هند-ساساني]] يا ''Kushanshahs'' جو قيام عمل ۾ آيو.{{Citation needed|date=March 2021}} {{South Asia in 350 CE||برِصغير جي اتر اولهه حصي ۾ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جي جاءِ، ۽ لڳ ڀڳ 350ع ۾ همعصر ڏکڻ ايشيائي سياسي قوتن جي جغرافيائي تصوير.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |pages=25, 145 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |archive-date=7 February 2025 |access-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |date=7 February 2025 }}</ref>|{{Annotation|75|25|[[File:Rectangle (plain).svg|55px]]}}}} ===ڪنيشڪه ٻيون (تقريباً 232ع – تقريباً 247ع)=== {{Main|ڪنيشڪه ٻيون}} ===واسيشڪه (تقريباً 247ع – تقريباً 267ع)=== {{Main|واسيشڪه}} [[واسيشڪه]] ڪوشان شهنشاهه هو، جنهن بابت لڳي ٿو ته هن [[ڪنيشڪه ٻيون]] کان پوءِ لڳ ڀڳ 20 سال حڪومت ڪئي. سندس حڪمراني جا ثبوت [[مٿرا]]، [[گنڌارا]] ۽ ايتري قدر جو ڏکڻ ۾ سانچي (ويجهو [[وديشا]] (Vidisa)) تائين ملن ٿا، جتي سندس نالي سان ڪيترين لکتن جو پتو پوي ٿو. اهي لکتون ممڪن ”ٻئي ڪنيشڪه دور“ (second Kanishka era) جي سال 22 (سانچي جي ”Vaksushana“ واري لکت — يعني واسيشڪه ڪوشان) ۽ سال 28 (سانچي جي ”Vasaska“ واري لکت — يعني واسيشڪه) جي تاريخن سان درج آهن.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}}<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA57 57]}}</ref> === ننڍا ڪوشان (270ع – 350ع) === اولهه ۾ علائقائي نقصانن (يعني [[باختريا]] جو [[ڪوشان-ساساني]]ن جي هٿان وڃائجي وڃڻ) ۽ اوڀر ۾ نقصانن (يعني [[مٿرا]] جو [[گپتا سلطنت]] جي هٿان وڃائجي وڃڻ) کان پوءِ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جا ڪي مقامي حڪمران معلوم ٿين ٿا، جيڪي [[پنجاب]] جي علائقي ۾ پنهنجي گادي [[ٽيڪسلا]] (Taxila) ۾ ويهاري حڪومت ڪندا رهيا: [[وسوديوا ٻيون]] (270ع – 300ع)، [[ماهي (ڪوشان)|ماهي]] (300ع – 305ع)، [[شڪا (ڪوشان)|شڪا]] (305ع – 335ع) ۽ [[ڪپوندا]] (335ع – 350ع).{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} غالب امڪان آهي ته اهي [[گپتا سلطنت]] جا باجگزار (vassals) هئا، تان جو [[ڪيداري]]ن (Kidarites) جي حملي ڪوشان حڪمراني جا آخري نشان به ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} ==ڪوشان ديوتا== [[File:Kumara, The Divine General LACMA M.85.279.3.jpg|thumb|upright|ڪُماره/[[ڪارتڪيه]] هڪ ڪوشان عقيدتمند سان گڏ، ٻيون صدي عيسوي]] [[File:Gandhara, omaggio di un re kushana al bodhisattva, II-III sec.JPG|thumb|ڪوشان شهزادو، جنهن کي [[هوِشڪه]] چيو وڃي ٿو، هڪ [[ٻڌيستوا]] کي نذرانو پيش ڪندي.<ref>{{cite journal |last1=Marshak |first1=Boris |last2=Grenet |first2=Frantz |title=Une peinture kouchane sur toile |journal=Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres |date=2006 |volume=150 |issue=2 |pages=957|doi=10.3406/crai.2006.87101 }}</ref>]] [[File:Relief Showing Shiva Linga Worshipped by Saka Devotees - Kushan Period - Dampier Nagar - ACCN 36-2661 - Government Museum - Mathura 2013-02-23 5614.JPG|thumb|[[Shiva|شِو]] جو [[Linga|لِنگ]] ڪوشان عقيدتمندن پاران پوڄيل، لڳ ڀڳ ٻيون صدي عيسوي]] ڪوشانن جو مذهبي [[پينٿيائي ديوتا |ديوتا-مجموعو]] نهايت گهڻو رنگارنگ هو، جيئن سندن سون، چاندي ۽ ٽامي ۾ ٺهيل سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو. انهن سڪن تي ٽيهه کان وڌيڪ مختلف ديوتائن جون تصويرون موجود آهن، جيڪي گهڻو ڪري سندن پنهنجن ايراني ديوتائن سان گڏ يوناني ۽ هندي دنيا سان به لاڳاپيل آهن. ڪوشان سڪن تي ڪوشان بادشاهن، [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ]]، ۽ هند-آريائي ۽ ايراني<!-- Bactrian/Arachosian/etc == Eastern Iranian, which is _not_ "Persian", which is western Iranian--> ديوتائن واري مجموعي (پينٿيون) جون شڪليون پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.{{sfn|Liu|2010|p=47}} شروعاتي سڪن تي يوناني نالن سان يوناني ديوتائون ڏيکاريل آهن. [[ڪنيشڪه]] جي دور ۾ سڪن جي ٻولي [[باڪتريائي ٻولي|باڪٽريائي]] ٿي وڃي ٿي (پر سڀني بادشاهن لاءِ لکڻي يوناني رسم الخط ۾ ئي رهي). [[هوِشڪه]] (Huvishka) کان پوءِ، سڪن تي رڳو ٻه ديوتائون نظر اچن ٿيون: ''آردوڪشو'' ۽ ''[[اوئيشو]]'' (هيٺ تفصيل ڏسو).<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Boyce |first1=Mary |title=Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices |year=2001 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-23902-8 |page=83 |url=https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC&pg=PA83}}</ref> ايراني هستيون (ديوتا) جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن: * ''[[آردوڪشو]]'' (Αρδοχþο): [[اشي وانگوھي]] [[File:Kushan king Huvishka coin.jpg|30px]] * ''[[اشائيژشو]]'' (Aþαειχþo، "بهترين راستبازي"): [[اشا واھشتا ]] [[File:Huvishka with Ashaiexsho.jpg|30px]] * ''[[اتشو]](Athsho)'' (Αθþο، "شاهانه باهه"): [[اتار]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Athsho.jpg|30px]] * ''[[ڦارو]]'' (Φαρρο، "شاهانه جَلال/شڪوه"): [[خوارينا]] [[File:Huvishka. Circa CE 152-192 diademed.jpg|30px]] * ''لروئاسپا'' (Λροοασπο): [[درواسپا]] [[File:Coin of the Kushan king Kanishka.jpg|30px]] * ''Manaobago'' (Μαναοβαγο): [[ووھو مناھ]]{{sfn|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA324 324]}} [[File:Kanishka I with Manaobago.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مانائتوباگو سان گڏ.]] * ''مائو'' (Μαο، چنڊ وارو ديوتا): [[Mah]] [[File:Huvishka with Mao.jpg|30px]] * ''مٿرو'' ۽ ٻيا روپ (Μιθρο، Μιιρο، Μιορο، Μιυρο): [[مٿرا]] [[File:Kanishka I with Miiro.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مئرو سان گڏ]] * ''مزدووانو'' (Μοζδοοανο، "مزدا the victorious?"): [[ آھورا مزدا|مزدا وانا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jongeward |first1=David |last2=Cribb |first2=Joe |title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society |date=2014 |publisher=THE AMERICAN NUMISMATIC SOCIETY |location=New York |page=Front page illustration |url=http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |access-date=7 March 2021 |archive-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |date=17 August 2021 }}</ref> [[File:Coin_of_Kanishka_depicting_Mozdoano.jpg|30px|ڪنيشڪه جي سڪي تي مزدوئانو]] * ''[[Nana (باڪتريائي ديوي)|نانا]]'' (Νανα، Ναναια، Νاناϸαο): پين-ايشيائي ''نانا'' جون صورتون، سوگديائي ''نني'' [[File:Kanishka I with Nana.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، نانا سان گڏ]] * ''Oado'' (Οαδο): [[Vata-Vayu|Vata]] [[File:Kanishka I and Oado.jpg|30px|ڪنيشڪه ۽ Oado]] * ''اوئاڪشو'' (Oαxþo): "آڪسس" * ''اوروموزدو'' (Οορομοζδο): [[آھورا مزدا]] [[File:Huvihska with Ahuramazda.jpg|30px]] * ''[[اورلاگنو]]'' (Οραλαγνο): [[ويريٿراگنا]]، ايراني جنگ جو ديوتا [[File:Coin of Kanisha I showing Verethragna.jpg|30px]] * ''[[رشتي]]'' (Ριϸτι، "سڌائي/سچائي"): [[Arshtat]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Rishti.jpg|30px]] * ''[[شائوريئورو]]'' (Ϸαορηορο، "بهترين شاهانه اختيار"، مثالي حڪمران): [[کشاترا وائريا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka and Shaoreoro.jpg|30px]] * ''تئيرو'' (Τιερο): [[تشتريا|تير]] يوناني ڏند ڪٿائن ۽ هلينسٽڪ ميل ميلاپ مان ڏيکاريل هستيون: * ''زائو'' (Ζαοου):<ref>{{cite web |title=Kujula Kadphises coin |website=The British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1922-0213-64}}</ref> [[زيوس]] [[File:Kujula Kadphises with Zeus.jpg|30px|ڪجولا ڪدفيسس جو سڪو: زيوس ريورس تي.]] * ''ايلئيوس'' (Ηλιος): [[Helios|هيليئوس]] [[File:Kanishka_I_Greek_legend_and_Helios.jpg|30px]] * ''Ēphaēstos'' (Ηφαηστος): [[هيفيسٽس]] * ''Oa nēndo'' (Οα νηνδο): [[Nike (mythology)|نائڪي]] [[File:Huvishka with Nike.jpg|30px|هوِشڪه نائڪي سان گڏ]] * ''Salēnē'' (Ϲαληνη):<ref>{{cite book |last1=Dani |first1=A. H. |last2=Asimov |first2=M. S. |last3=Litvinsky |first3=B. A. |last4=Zhang |first4=Guang-da |last5=Samghabadi |first5=R. Shabani |last6=Bosworth |first6=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations, 700 B. C. to A |date=1 January 1994 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-102846-5 |page=321 |url=https://books.google.com/books?id=9U6RlVVjpakC&pg=PA321 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=77 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA77 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sen |first1=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |date=1999 |publisher=New Age International |isbn=978-81-224-1198-0 |page=199 |url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA199 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |date=2008 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1120-0 |page=377 |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA377 |language=en}}</ref> [[Selene|سيليني]] [[File:Kanishka I. Circa AD 127-151. Monolingual Greek issue. Main mint in Baktria Early phase. Obverse BACIΛЄYC BACIΛЄωN KANHÞKOY, Reverse CAΛHNH to right, Selene, wearing lunar horns.jpg|30px|ڪنيشڪه سيليني سان گڏ]] * ''Anēmos'' (Ανημος): [[اينيموس]] [[File:A43 Kouchan Kanishka 4unit 1ar (8300885384).jpg|30px]] * ''Ērakilo'' (Ηρακιλο): [[هيراڪليس]] [[File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|30px]] * ''سيراپو'' (Ϲαραπο): يوناني-مصري ديوتا [[سيراپِس]] [[File:Huvishka with seated god Serapis ("Sarapo").jpg|30px]] هندي (Indic) هستيون جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن:<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}. "Also omitted is the ancient Iranian war god Orlagno, whose place and function are occupied by a group of Indian war gods, Skando (Old Indian Skanda), Komaro (Old Indian Kumara), Maaseno (Old Indian Mahāsena), Bizago (Old Indian Viśākha), and even Ommo (Old Indian Umā), the consort of Siva. Their use as reverse types of Huvishka I is clear evidence for the new trends in religious policy of the Kushan king, which was possibly influenced by enlisting Indian warriors into the Kushan army during the campaign against Pataliputra."</ref> * ''Boddo'' (Βοδδο): [[Gautama Buddha|ٻُڌ]] [[File:Coin of Kanishka I.jpg|30px]] * ''Shakamano Boddho'' (Ϸακαμανο Βοδδο): [[Shakyamuni Buddha|شاڪيه مُني ٻُڌ]] [[File:Kanishka I and Buddha Sakyamuni.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون ۽ شاڪيه مُني ٻُڌ]] * ''Metrago Boddo'' (Μετραγο Βοδδο): بودهي ستوا [[Maitreya|مَيتريا]] [[File:Kanishka I with Maitreya.jpg|30px|ڪنيشڪه جو سڪو: مَيتريا ("Metrago Boudo") سان گڏ]] * ''Maaseno'' (Μαασηνο): [[Kartikeya|مهاسينا]] [[File:Huvishka Maaseno.jpg|30px]] [[File:Huvishka with Maasena and attendants.jpg|30px|هوِشڪه مهاسينا ۽ ساٿين سان گڏ]] * ''Skando-Komaro'' (Σκανδο-kομαρο): [[Murugan|اسڪند]]-[[Kartikeya|ڪُماره]] [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Bizago'': [[Viśākha|وشاکهه]]<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Ommo'': [[Umā|اُما]]، شِو جي ساٿياڻي/همسر.<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Ommo and Oesho.jpg|30px|هوِشڪه جي سڪن تي: Ommo (اُما) ۽ [[Oesho]]]] * ''[[Oesho]]'' (Οηϸο): گهڻي عرصي تائين هندي [[Shiva|شِو]] جي نمائندگي سمجهيو ويو،{{sfn|Sivaramamurti|1976|p=56-59}}<ref name="sino-platonic.org">{{cite journal |last=Loeschner |first=Hans |title=The Stūpa of the Kushan Emperor Kanishka the Great |journal=Sino-Platonic Papers |volume=227 |date=July 2012 |page=11 |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp227_kanishka_stupa_casket.pdf}}</ref>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}} پر ان کي [[Avestan|اوستا/اَويستان]] [[Vayu-Vata|وائو-واتا]] سان به ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو شِو سان ميل کائي ٿو.<ref>{{cite book|last=Sims-Williams |first=Nicolas|chapter=Bactrian Language|title=Encyclopaedia Iranica|volume=3|location=London |publisher=Routledge & Kegan Paul}}</ref><ref>{{harvnb|Bopearachchi|2003}}. Cites H. Humbach, 1975, p.402-408. K.Tanabe, 1997, p.277, M.Carter, 1995, p.152. J.Cribb, 1997, p.40.</ref> [[File:Huvishka Oesho coin.jpg|30px]] * هوِشڪه جا ٻه ٽامي جا سڪا "Ganesa" واري لکت کڻن ٿا، پر عام [[theriomorphic|ٿيريو-مورفڪ]] شڪل واري [[Ganesha|گنيش]] بدران انهن تي هڪ تيرانداز ڏيکاريل آهي، جيڪو ڊگهو ڪمان (ڏور اندرئين پاسي) ۽ هڪ تير هٿ ۾ جهليل آهي. هي عموماً [[Rudra|رُدر]] جي تصوير سمجهي وڃي ٿي، پر انهن ٻن سڪن جي صورت ۾ عام طور تي ان کي شِو جي نمائندگي قرار ڏنو وڃي ٿو. {{Gallery|align=center |title= ڪوشان پوڄارين جون تصويرون |width= 160 |height= 140 |File:ZeusSerapisOhrmazdWithWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: زيوس/سيراپِس/اُهرمزڊ سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:PharroAndWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: [[Pharro]] سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:ShivaOeshoBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: شِو/اويشو سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:Shiva-Oesho wall painting, Kushan, 3rd century CE.jpg|شِو-اويشو ڀِت-چِتر (wall painting) ۽ پوڄاري جو ٽڪرو، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref>{{cite web |title=Panel fragment with the god Shiva/Oesho |publisher=Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/327832}}</ref> }} <gallery class="center" mode="packed" heights="100px" caption="ڪوشان سڪن ۽ مهرن تي ديوتائن جون شڪليون"> File:MahasenaHuvishka.jpg|هوِشڪه جي سڪي تي مهاسينا File:CoinOfHuvishkaWithOisho.JPG|چار-چهرو اويشو File:CoinOfHuvishkaWithRishtiAsRoma.JPG|رِشتي يا ريوم<ref>{{cite journal |quote=The reading of the name of the deity on this coin is very much uncertain and disputed (Riom, Riddhi, Rishthi, Rise....) |last1=Fleet |first1=J.F. |title=The Introduction of the Greek Uncial and Cursive Characters into India |journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |year=1908 |volume=1908 |page=179, note 1 |jstor=25210545}}</ref><ref>{{cite book |quote=The name Riom as read by Gardner, was read by Cunningham as Ride, who equated it with Riddhi, the Indian goddess of fortune. F.W. Thomas has read the name as Rhea |last1=Shrava |first1=Satya |title=The Kushāṇa Numismatics |year=1985 |publisher=Pranava Prakashan |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=_1EaAAAAYAAJ}}</ref> File:Manaobago.JPG|Manaobago File:CoinOfHuvishkaWithPharro.JPG|Pharro File:CoinOfHuvishkaWithArdochsho.JPG|Ardochsho File:KanihkaIOishoShiva.jpg|Oesho يا شِو File:KanihkaIOishoShivaCoin2.jpg|Oesho يا شِو (ٻيل سان گڏ) File:SkandaAndVisakhaHuvishkaCoin.jpg|اسڪند ۽ وشاکهه File:AdshoCarnelianSeal.jpg|ڪوشان [[Carnelian|ڪرنيليئن]] مهر: "ΑΔϷΟ" (''adsho'' Atar) جي نمائندگي، کاٻي پاسي [[triratana]] نشان، ۽ ساڄي پاسي ڪنيشڪه اعظم جو خانداني نشان File:Coin of Kanishka I.jpg|[[Kanishka I|ڪنيشڪه پهريون]] جو سڪو: [[Buddha|ٻُڌ]] جي تصوير ۽ يوناني رسم الخط ۾ "Boddo" File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|هيراكليس File:Coin of Kujula Kadphises.jpg|ٻُڌ File:Wima Kadphises.jpg|[[Vima Kadphises|وِما ڪدفيسس]] جو سڪو: ريورس تي [[Oesho]]، جنهن کي [[Shiva|شِو]] سمجهيو ويو آهي،<ref name="sino-platonic.org"/>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}}<ref>Perkins, J. (2007). Three-headed Śiva on the Reverse of Vima Kadphises's Copper Coinage. South Asian Studies, 23(1), 31–37</ref> يا زرتشتي [[Vayu-Vata|وائو-واتا]].<ref>{{cite book |editor-last1=Errington |editor-first1=Elizabeth |author=Fitzwilliam Museum |title=The Crossroads of Asia: transformation in image and symbol in the art of ancient Afghanistan and Pakistan |date=1992 |publisher=Ancient India and Iran Trust |isbn=9780951839911 |page=87 |url=https://books.google.com/books?id=pfLpAAAAMAAJ}}</ref> </gallery> ```0 ==ڪوشان ۽ ٻڌ مت== ڪوشانن، [[Greco-Buddhist|يوناني-ٻڌ]] روايتن کي اڳتي وڌايو، ۽ ٻڌ مت کي واپار ۽ رستن وسيلي چين ۽ اوڀر ايشيا تائين پهچايو.{{sfn|Liu|2010|p=42}} [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] [[ٻڌمت]] جي روايت ۾ ان ڪري مشهور آهي جو هن [[ڪشمير]] ۾ ٻڌن جي چوٿين ڪانفرنس ڪوٺائي. ==ڪوشان فن== ڪوشان فن، خاص طور تي [[گنڌارا]] ۽ مٿورا ۾، يوناني، ايراني ۽ هندي اثرن جو ميلاپ هو، جنهن مان يوناني-ٻڌ فن پيدا ٿيو. ==ڪوشان سڪا== {{main|ڪشان دور جا سڪا}} ڪوشان سلطنت سون جا ٽڪرا ۽ سڪا استعمال ڪيا، جيڪي واپار ۽ سياسي پروپيگنڊا جو اهم ذريعو هئا. سون جي ماخذ بابت جديد تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو سڌو سنئون رومي نه هو، بلڪه ان جو اصل ذريعو اڃا نامعلوم آهي.<ref>{{cite book |last1=Reden |first1=Sitta |title=Handbook of Ancient Afro-Eurasian Economies |date=2019 |publisher=Walter de Gruyter}}</ref> ==حڪمران== حڪمرانن جي تاريخن وار تازين فهرستن مان هڪ هن ريت آهي: <ref name="KKSK2">{{cite book|url=https://www.academia.edu/11049999|title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society by David Jongeward and Joe Cribb with Peter Donovan|last1=Jongeward|first1=David|last2=Cribb|first2=Joe|date=2014|page=4}}</ref> * هيرائيوس (تقريبا 1 - 30ع)، پهريون بادشاهه جنهن پنهنجي سڪن تي پاڻ کي "ڪشان" سڏيو. [[File:Heraios coin.jpg|50px]] "عظيم ڪشان" * ڪوجولا ڪڊفيسس ({{Circa|50|90}}) [[File:Kujula Kadphises. Laureate Julio-Claudian style.jpg|50px]] * ويما ٽڪٽو ({{Circa|90|113}})، عرف سوٽر ميگاس يا "عظيم نجات ڏيندڙ" [[File:Coin of Vima Takto.jpg|50px]] * ويما ڪڊفيسس ({{Circa|113|127}}، پهريون عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:Vima Kadphises with ithyphallic Shiva.jpg|50px]] * [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] (127 – {{Circa|151}}) [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|50px]] * هويشڪا ({{Circa|151|190}}) [[File:Huvishka Maaseno.jpg|50px]] * واسوديوا اول ({{Circa|190|230}})، آخري عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:VASUDEVA I.jpg|50px]] * ڪنشڪا ٻيون ({{Circa|230}} – 247)، [[File:Coin of KanishkaII.jpg|50px]] * واشيشڪا ({{Circa|247}} – 267) [[File:Vasishka.jpg|50px]] "ننڍو ڪشان" * ڪنشڪا ٽيون ({{Circa|267}} – 270) [[File:Kanishka III Circa AD 267-270.jpg|50px]] * واسوديوا ٻيون ({{Circa|270}} – 300) [[File:Coin of VasudevaII.jpg|50px]] * ماهي ({{Circa|300}} – 305)<ref name="Katariya">[https://books.google.com/books?id=P7TpDAAAQBAJ&pg=PA69 The Glorious History of Kushana Empire, Adesh Katariya, 2012, p.69]</ref> [[File:Mahi Kushan 4th century CE.jpg|50px]] * شاڪا ({{Circa|305}} – 335)<ref name="Katariya"/> [[File:Kushan Empire Shaka Circa AD 325-345.jpg|50px]] * ڪپوناڊا ({{Circa|335}} – 350)<ref name="Katariya"/> [[File:Kipunada.jpg|50px]] ==پڻ ڏسو== * [[ٽيڪسيلا]] * [[پاڪستان جي تاريخ]] * [[افغانستان جي تاريخ]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[مٿورا]] * [[ڪڇا]]، هڪ ٻي توچاري ڳالهائيندڙ بادشاهت * [[چين ۾ ايراني ماڻهو]] * [[ڪوشان رسم الخط]] * [[هندستان ۾ ترڪ ماڻهو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Kushan Empire}} * [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/325483/Kushan-dynasty Kushan dynasty] in [[Encyclopædia Britannica]] * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/kush/hd_kush.htm Metropolitan Museum capsule history] * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050204064550/http://www.grifterrec.com/coins/kushan/kushan.html |title=New documents help fix controversial Kushan dating |date=4 February 2005}} * [http://www.wildwinds.com/coins/greece/indo_scythians/i.html Coins of the Kushans on wildwinds.com] * {{webarchive |url=http://webarchive.loc.gov/all/20130207084302/http://home.comcast.net/~pankajtandon/home.html |title=Antique Indian Coins |date=7 February 2013}} * [http://www.kushan.org/ Brief Guide to Kushan History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://coinindia.com/galleries-kushan.html The CoinIndia Online Catalogue of Kushan Coins] * [http://www.kushan.org/ Dedicated resource to study of Kushan Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://www.himalayanresearch.org/pdf/2000-2002/vol05%20N2final.pdf imalayan and Central Asian Studies: Journal of Himalayan Research and Cultural Foundation Volume 5 Issue 2] {{India topics}} {{Kyrgyzstan topics}} {{Central Asian history}} {{Rulers of Ancient Central Asia}} {{Ancient South Asia and Central Asia}} {{Middle kingdoms of India}} {{Uttarakhand}} {{Empires}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Kushan Empire}} [[زمرو:ڪشان سلطنت]] [[زمرو:هندوستان ۾ اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:افغانستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان جا خاندان]] [[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] [[زمرو:ايراني خانه بدوش]] [[زمرو:تاجڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:بادشاهن جي فهرست]] [[زمرو:يوريشيا ۾ خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:يوزي]] [[زمرو:پهرين صدي ۾ هندستان ۾ قائم ڪيل ادارا]] [[زمرو:375ع ۾ تباهيون]] [[زمرو:هندستان ۾ چوٿين صدي جي تباهيون]] [[زمرو:خانه بدوش سلطنتون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] b2zyprmqljj6dani7uz6fvgvxur154j 424137 424136 2026-10-21T16:15:13Z Intisar Ali 8681 424137 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = <small>कुषाणसाम्राज्यम् ([[سنسڪرت]])<br />Κοϸανο (باختري)<br />Βασιλεία Κοσσανῶν ([[يوناني ٻولي|يوناني]])</small> | conventional_long_name = ڪشان سلطنت | era = قديم ڪلاسيڪي دور | event_start = ڪجولا ڪدفيسس طرفان يوئه‌ژي قبيلن کي گڏ ڪري اتحاد قائم ڪرڻ | year_start = 30ع | event_end = [[ساساني سلطنت]]، گپتا سلطنت ۽ هيفٿلائي جي هٿن زوال<ref name="lcwb2">{{cite web |title=Afghanistan: Central Asian and Sassanian Rule, ca. 150 B.C.-700 A.D. |publisher=Library of Congress Country Studies |year=1997}}</ref> | year_end = 375ع | p1 = هند-يوناني سلطنت | p2 = هند-پارٿائي سلطنت | p3 = هند-سڪٿي | p4 = اترين استراپئ | p5 = اولهه وارا استراپئ | p6 = مها-ميگهاواهنا | s1 = ساساني سلطنت | s2 = ڪوشان-ساساني سلطنت | s3 = نئگس آف پدماؤتي | s4 = ڪدارائيٽ | s6 = ناگَس آف ونڌياتاهي | s7 = گپتا سلطنت | image_map = Map of the Kushan Empire.png | map_width = 270 | image_map_caption = ٻي صدي عيسوي ۾ هندستان جو نقشو، جنهن ۾ [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪشان سلطنت جي حدن کي ڏيکاريو ويو آهي | capital = پهرين صدي ق.م: ڪپيسي/پشڪلاوتي<br/>پهرين صدي عيسوي کان: [[پشاور|پروشپور]]/مٿورا<br/>ٽين ۽ چوٿين صدي عيسوي: [[ٽيڪسلا]] | common_languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]] ({{circa|127}} تائين سرڪاري)؛<br />باختري ({{circa|127}} کان سرڪاري)؛<br/>[[پراڪرت|گنڌاري پراڪرت]]؛<br />[[سنسڪرت|ٻُڌ مت سان لاڳاپيل سنسڪرت]] | religion = [[هندومت]]؛<br />[[ٻڌمت]]؛<br />[[زردشتي مذهب]] | demonym = ڪشان (يوئه‌ژي) | currency = ڪشان دينارا | government_type = بادشاهت | leader1 = ڪجولا ڪدفيسس <small>(پهريون)</small> | year_leader1 = 25–85ع | leader2 = ڪپونادا <small>(آخري)</small> | year_leader2 = 350–375ع | title_leader = شهنشاهه }} '''ڪشان سلطنت''' <small>'''({{circa|30}}–{{circa|375}} عيسوي)'''</small> هڪ مذهبي، ثقافتي ۽ تهذيبي لحاظ کان گڏيل (syncretic) سلطنت هئي، جيڪا "يوئاژي" قوم پاران پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ [[باختر]] (Bactria) جي علائقن ۾ قائم ڪئي وئي. هي سلطنت آهستي آهستي ڦهلجي، موجوده [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، اولھه [[نيپال]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ازبڪستان]] جي وڏن حصن تي پکڙجي وئي.<ref>{{cite web |title=The History of Pakistan: The Kushans}}{{cite book |translator=Samuel Beal |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World}}</ref> ڀارت اندر، ڪشان سلطنت جون حدون گهٽ ۾ گهٽ ساڪيت ۽ سارناٿ تائين پهتل هيون، جيڪي اڄ ضلع وارانسي جي ويجهو آهن، جتي ڪشان شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] جي دور سان لاڳاپيل لکتون مليون آهن. ڪشانن جو تعلق غالباً يوئاژي اتحاد جي پنج شاخن مان هڪ سان هو، جيڪي هڪ هند-يورپي نسل جي خانہ بدوش قوم هئا، جن جو امڪاني تعلق ٽوچاري نسل سان ٻڌايو وڃي ٿو. اهي قومون اتر-اولهه چين (سنڪيانگ ۽ گانسو) مان لڏي، قديم باختر ۾ آباد ٿيون. ڪشان خاندان جو باني ڪجولا ڪدفيسس هو، جنهن يوناني ۽ ايراني ثقافتي عنصر اختيار ڪيا ۽ [[شيو|شيومت]] سان لاڳاپيل هو. ان کان پوءِ ايندڙ ڪيترائي ڪشان بادشاهه پڻ [[هندوڌرم|هندومت]] جا سرپرست رهيا، ۽ گڏوگڏ ڪشان سلطنت [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ مت]] جي وڏي سرپرست رهي، خاص طور شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] (Kanishka the Great) جي دور ۾. ڪشانن جو هڪ وڏو تاريخي ڪردار [[وچ ايشيا]] ۽ [[چين]] ڏانهن مهايانا ٻُڌ مت جي ڦهلاءُ ۾ رهيو ۽ تقريباً ٻه سئو سال جاري رهندڙ امن واري دور کي مؤرخن طرفان ڪڏهن ڪڏهن "پيڪس ڪشان" (Pax Kushana) پڻ سڏيو وڃي ٿو. '''ڪشان''' (Kushans)، [[يوچي قوم]] (Yu-chi) جي هڪ قبيلي، لڳ ڀڳ 45ع ۾ '''[[ڪجولا ڪڊفيسس|ڪڊفيسس پهريون]]''' (Kadphises I) جي اڳواڻيءَ هيٺ وڏي طاقت حاصل ڪئي. هن [[ڪابل]] ۽ [[ڪشمير]] کي فتح ڪيو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=28 |language=en }}</ref> سندس جانشين '''[[ويما ڪڊفيسس|ڪڊفيسس ٻيون]]''' (Kadphises II) پنهنجي فوجي فتحن جو دائرو وڌيڪ وڌايو. ان کان پوءِ مشهور بادشاهه '''[[ڪنشڪ]]''' تخت تي ويٺو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ اتر طرف [[ڪاشغر]]، [[يارقند]] ۽ [[ختن]] (Khotan) کي فتح ڪيو، جڏهن ته هندستان ۾ سندس سلطنت ڏکڻ طرف [[ونڌيا جبل]] تائين پکڙيل هئي.<ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت جي بيان موجب، اهو سمجهيو ويندو هو ته ڪنشڪ '''[[شڪ سنبت]]''' (Saka Era) جو بنياد وڌو، جنهن جي شروعات 78ع کان ٿئي ٿي.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ [[ٻڌ ڌرم]] جو نهايت سرگرم ۽ عقيدتمند پيروڪار هو. هن اتر وارن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪرڻ لاءِ هڪ مذهبي مجلس منعقد ڪئي، جهڙيءَ طرح [[اشوڪ اعظم]] جي دور ۾ منعقد ٿيل ٻڌ ڌرم جي مجلس ڏاکڻن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪيو هو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ جي وفات کان پوءِ [[ڪشمير]] ۾ ٻڌ ڌرم جي جاءِ تي [[هندو ڌرم]] غالب ٿي ويو، ۽ سندس وسيع سلطنت ٽٽي ڪيترن ئي ننڍن حصن ۾ ورهائجي وئي.<ref name="Dutt1908"/> == آغاز == [[File:Noin-Ula nobleman and priest over fire altar.jpg|thumb|left|upright|[[يوئاژي]] امير ۽ باهه جي قربانگاهه وٽ پجاري. [[نوئين-اولا]].<ref>{{cite journal |last1=Yatsenko |first1=Sergey A. |title=Yuezhi on Bactrian Embroidery from Textiles Found at Noyon uul, Mongolia |journal=The Silk Road |date=2012 |volume=10 |url=http://www.silkroadfoundation.org/newsletter/vol10/SilkRoad_10_2012_yatsenko.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Francfort |first1=Henri-Paul |title=Sur quelques vestiges et indices nouveaux de l'hellénisme dans les arts entre la Bactriane et le Gandhāra (130 av. J.-C.-100 apr. J.-C. environ) |journal=Journal des Savants |date=1 January 2020 |pages=26–27 |url=https://www.academia.edu/45042820 |language=en}}</ref>]] چيني ذريعا ''Guìshuāng'' ([[wikt:貴霜|貴霜]]), يعني ڪشانن، کي [[يوئاژي]] اتحاد جي پنج اعليٰ (ارستقراطي) قبيلن مان هڪ طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/TOAH/HD/kush/hd_kush.htm |title=Kushan Empire (ca. 2nd century B.C.–3rd century A.D.) {{pipe}} Thematic Essay {{pipe}} Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=Metropolitan Museum of Art |access-date=23 October 2015}}</ref> ڪيترائي عالم سمجهن ٿا ته يوئازي قوم جو تعلق [[هند-يورپي]] )(Proto-Indian European) نسل سان هو.<ref name="Narain">{{harvnb|Narain|1990|pp=152–155}} ”اسان کي [[توخاري قوم|توخارين]] (Tocharians) جي سڃاڻپ چيني تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل [[يوچي قوم|يوچي]] (Yueh-chih) قوم سان ڪرڻ گهرجي... علمي ماهرن جي گڏيل راءِ يوچي قوم کي توخارين سان سڃاڻي ٿي... يوچي، يعني توخارين، جي [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] نسلي اصليت کي عام طور تسليم ڪيو وڃي ٿو... يوچي = توخاري قوم... يوچي = توخاري.“ </ref><ref name="Roux">{{harvnb|Roux|1997|p=90}} ”عالمن جي لڳ ڀڳ متفقه راءِ موجب، اهي [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ غالباً انهن قومن مان سڀ کان وڌيڪ اوڀر طرف آباد هئا، جيڪي [[اسٽيپ|وسيع گاهه وارن ميداني علائقن]] (Steppes) ۾ رهنديون هيون.“</ref> يوئازيءَ جي خاص طور [[ٽوچاري]] اصلت گهڻو ڪري تجويز ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Narain"/><ref name="Beckwith_380">{{harvnb|Beckwith|2009|p=380}} " توخاروي (Tokharoi) ۽ [[يوچي قوم|يوچي]] (Yüeh-chih) قومن جي سڃاڻپ بلڪل يقيني آهي ۽ گهٽ ۾ گهٽ اڌ صديءَ کان اها ڳالهه واضح رهي آهي. تنهن هوندي به اها ڄاڻ انهن ٿورن [[لسانيات|لسانيات جي ماهرن]] کان ٻاهر وڏي پيماني تي مشهور نه ٿي سگهي آهي، جيڪي قديم [[وچ يوريشيا]] ۽ قديم [[چين]] جي تاريخ ۽ لسانيات تي تحقيق ڪن ٿا."</ref><ref name="Pulleyblank">{{harvnb|Pulleyblank|1966|pp=9–39}}</ref><ref name="EOIC">{{harvnb|Mallory|1997|pp=591–593}} "تاريخي چيني ماخذن ۾ '''[[توخاري قوم|توخارين]]''' (Tocharians) کي اڪثر '''[[يوچي قوم|يوچي]]''' (Yuezhi) نالي سان مشهور قوم سان منسوب ڪيو ويو آهي."</ref><ref name="TCHAC">{{harvnb|Loewe|Shaughnessy|1999|pp=87–88}} "لسانيات جي ماهر '''[[ايڊون جي. پليبلينڪ]]''' (Edwin G. Pulleyblank) چيني [[هان گهراڻو|هان گهراڻي]] جي تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل '''[[يوچي قوم|يوچي]]''' (Yuezhi)، '''[[ووسون]]''' (Wusun)، '''[[دايوان]]''' (Dayuan)، '''[[ڪانگجو]]''' (Kangju) ۽ '''[[يانچي]]''' (Yanqi) جي ماڻهن کي [[توخاري ٻوليون|توخاري ٻوليون]] ڳالهائيندڙ قومن طور سڃاتو آهي. ."</ref>{{sfn|Mallory|Mair|2008|pp=270–297}} ڪجهه عالمن طرفان يوئه‌ژيءَ لاءِ [[ايراني ماڻھو|ايراني]]، خاص طور [[سڪا]] (Saka) اصلت پڻ پيش ڪئي وئي آهي.<ref name="Enoki 1994 171–183">{{harvnb|Enoki|Koshelenko|Haidary|1994|pp=171–183}}</ref> يوئاژيءَ کي ''[[ريڪارڊس آف دي گريٽ هسٽورين]]'' ۽ ''[[بڪ آف هان]]'' ۾ اهڙي قوم طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا اوڀر سنڪيانگ ۽ جديد چين جي اتر-اولهه [[گانسو]] (Gansu) جي گاھ وارن ميدانن ۾ رهندي هئي، جيستائين انهن جي بادشاهه کي [[ژيونگ نو]] (Xiongnu) هٿان قتل (سِر قلم) ڪيو ويو، جيڪي چين سان پڻ جنگ ۾ هئا. ان واقعي کان پوءِ يوئه‌ژيءَ کي مجبوراً 176–160 ق.م. جي دوران اولهه طرف هجرت ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |first=Michael A.N. |last=Loewe |chapter=Introduction |pages=[https://archive.org/details/dli.pahar.3532/page/1 1]–70 |title=China in Central Asia: The Early Stage: 125 BC – AD 23; an Annotated Translation of Chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3532 |editor-first=Anthony François Paulus |editor-last=Hulsewé |publisher=Brill |year=1979 |isbn=978-90-04-05884-2}} pp. 23–24.</ref> يوئاژيءَ جي پنج قبيلن کي چيني تاريخ ۾ ''Xiūmì'' (休密)، ''Guìshuāng'' (貴霜)، ''Shuāngmǐ'' (雙靡)، ''Xìdùn'' (肸頓)، ۽ ''Dūmì'' (都密) طور سڃاتو وڃي ٿو. [[File:Koshanoy.jpg|thumb|right|نسلي نالو (ethnonym) "KO[[Sho (letter)|Ϸ]][[Sho (letter)|Ϸ]]ANO" (''Koshshano''، "Kushan") يوناني الف-بي ۾ (۽ اضافي حرف [[شو (اکر)|Ϸ]]، "''Sh''" سان) پهرين ڄاتل ڪشان حڪمران [[هيرايوس]] (پهرين صدي عيسوي) جي سڪن تي.]] يوئه‌ژيءَ لڳ ڀڳ 135 ق.م. جي قريب اتر افغانستان ۽ ازبڪستان جي علائقي ۾ موجود يوناني (هلينڪ) سلطنت [[يوناني-بڪٽريا]] تائين پهتا. جن يوناني حڪمران خاندانن کي هتان کان هٽايو ويو، اهي پوءِ ڏکڻ-اوڀر طرف [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] (اڄوڪي افغانستان ۽ پاڪستان) ۽ [[سنڌو درياھ]] جي وادي (اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت) ۾ لڏي ويا، ۽ اتي [[هند-يوناني سلطنت]] جي اولهه حصي تي قابض رهيا.{{cn|date=June 2025}} ڏکڻ ايشيا ۾، ڪوشان شهنشاھ پنهنجن سڪن تي باقاعدگي سان خانداني نالو ''ΚΟϷΑΝΟ'' ("ڪوشانو") استعمال ڪندا هئا.<ref name="JMR7"/> جڏهن ته [[سنسڪرت]] جون ڪيتريون ئي لکتون [[براهمي لِپي]] ۾، جهڙوڪ [[مٿرا]] ۾ [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جي مورتيءَ واري لکت، ڪوشان شهنشاھ کي [[File:Gupta allahabad ku.jpg|16px]] [[File:Gupta gujarat ssaa.jpg|12px]] [[File:Gupta ashoka nn.svg|14px]]، ''Ku-ṣā-ṇa'' ("Kushana") طور بيان ڪن ٿيون.<ref name="JMR7"/><ref>{{cite book |last1=Banerjee |first1=Gauranga Nath |title=Hellenism in ancient India |date=1920 |publisher=Calcutta: Published by the Author; New York: Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/hellenisminancie00bane/page/92 92] |url=https://archive.org/details/hellenisminancie00bane}}</ref> بعد وارن ڀارتي ادبي ذريعن ۾ ڪوشانن کي ''تروشڪا'' پڻ چيو ويو آهي، جيڪو بعد جي سنسڪرت متنن ۾{{refn|group=note|مثال طور، [[ڪشمير]] جي 12هين صديءَ واري تاريخي ڪتاب ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ مرڪزي ايشيا جي ڪوشانن کي ''ترشڪا'' (तुरुष्क) چيو ويو آهي.}} [[Tترڪ]] سان ڳنڍجي ويو، "شايد انهيءَ ڪري جو [[توخاريستان]] ستين صديءَ ۾ [[اولھ ترڪ خاقانيت]] جي هٿ ۾ هليو ويو."{{sfn|Wink|2002|p=57}}<ref>''[[راجترنگڻي]]'' {{cite book |quote=”ان کان پوءِ انهيءَ ئي سرزمين تي ٽن بادشاهن، '''[[هووشڪ|هوشڪ]]''' (Huska)، '''[[واشِشڪ|جوشڪ]]''' (Juska) ۽ '''[[ڪنشڪ]]''' (Kaniska)، حڪومت ڪئي. انهن بادشاهن پنهنجن نالن پٺيان شهر آباد ڪيا. جيتوڻيڪ اهي بادشاهه ترڪ نسل سان تعلق رکندا هئا، تنهن هوندي به هنن مذهبي نيڪ ڪمن ۾ پناهه ورتي. هنن '''سُشڪليتر''' (Suskaletra) ۽ ٻين هنڌن تي [[وهارا|ٻڌ خانقاهون]] (Viharas)، [[چيتيا]] (Caityas) ۽ اهڙيون ٻيون مذهبي عمارتون تعمير ڪرايون.“<!--sic-->. |last1=Pandit |first1=Ranjit Sitaram |title=River Of Kings (rajatarangini) |date=1935 |pages=I168–I173 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530051/page/n65}}</ref> [[جان ايم روزن فيلڊ]] موجب، ''Turushka''، ''توخرا'' يا ''توخارہ'' ڀارتي تحريرن ۾ لفظ ''توخاري'' جون ئي مختلف صورتون آهن.<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA8 8]}}</ref> تنهن هوندي به، [[وينڪ]] موجب: "اڄڪلهه ڪوبه مؤرخ انهن کي ترڪي-منگولائيڊ يا 'هون' نه ٿو سمجهي، جيتوڻيڪ انهن جي مرڪزي ايشيائي اصلت بابت ڪو شڪ ناهي."{{sfn|Wink|2002|p=57}} == اوائلي ڪوشان == <gallery mode="packed" heights="180px" caption="ڪوشان سلطنت سان لاڳاپيل تاريخي آثار"> File:KushanHead.jpg|ڪوشان حڪمران جو سر، [[مٿرا ميوزيم]] File:KushanRing.jpg|ڪوشان شهنشاهه جي مُهر (سگنيٽ رنگ)، [[برطانوي ميوزيم]] File:KushanCoin.jpg|شروعاتي ڪوشان سڪو، يوناني لکت سان </gallery> چيني تاريخي ماخذن مطابق، يوئاژي (Yuezhi) قبيلن مان هڪ، يعني گُئي‌شوانگ / ڪوشان، آهستي آهستي ٻين يوئه‌ژي قبيلن تي بالادستي قائم ڪئي. هي عمل پهرين صدي قبل مسيح جي آخر ۽ پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ ٿيو. ان وقت تائين، يوئه‌ژي قبيلن جو اتحاد هڪ منظم سياسي قوت ۾ تبديل ٿي رهيو هو، جنهن جو مرڪز بڪٽريا (اڄوڪو اتر افغانستان ۽ ڏکڻ ازبڪستان) هو.<ref>{{cite book |last=Benjamin |first=Craig |title=The Yuezhi: Origin, Migration and the Conquest of Northern Bactria |publisher=Brepols |year=2007 |isbn=978-2503520671 |pages=173–189}}</ref> چيني تاريخي ڪتاب ''[[پوئين ھان جو ڪتاب ھان|ھائو ھنشو]]'' (後漢書) ڪوشانن جي عروج بابت هيٺيون اهم بيان ڏئي ٿو: <blockquote> 「貴霜王丘就卻，略有其餘四翕侯國，并為一國，號貴霜。」 <br /> "گُئي‌شوانگ جو بادشاهه قيو جيوچيو (Qiujiuque) ٻين چار زِهو قبيلن کي شڪست ڏئي انهن کي پنهنجي ماتحت ڪيو، ۽ سڀني کي گڏ ڪري هڪ واحد رياست قائم ڪئي، جنهن کي ڪوشان چيو ويو." </blockquote> <ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |chapter=Chapter 88: Western Regions |publisher=Beijing Zhonghua Shuju |year=1965}}</ref> هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته شروعاتي ڪوشان حڪمران، جنهن کي گهڻو ڪري جديد مؤرخن [[هيرايوس]] يا قيو جيوچيو سان سڃاڻن ٿا، سياسي ۽ فوجي طاقت ذريعي يوئه‌ژي اتحاد کي هڪ بادشاهي ۾ تبديل ڪيو. هيرايوس جا سڪا، جن تي يوناني رسم الخط استعمال ٿيل آهي، هن دور جي ثقافتي امتزاج کي ظاهر ڪن ٿا، جنهن ۾ هلينسٽڪ (يوناني) ۽ وچ ايشيائي روايتون گڏيل صورت ۾ نظر اچن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=The early Kushan kings: New evidence for chronology |journal=Numismatic Chronicle |year=1999 |pages=113–134}}</ref> ابتدائي ڪوشان دور ۾، حڪمرانن پاڻ کي "بادشاهن جا بادشاهه" نه پر قبائلي سردار يا مقامي حڪمران طور پيش ڪيو. انهن جو بنيادي ڌيان واپار جي ڪنٽرول تي هو، خاص طور تي اهي رستا جيڪي وچ ايشيا کي ڏکڻ ايشيا ۽ ايران سان ڳنڍيندا هئا. اهڙيءَ ريت، ڪوشان رياست جلد ئي ريشم روڊ جي اهم ڪڙي بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last=Falk |first=Harry |title=The Kushan Empire: A Historical Overview |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=41–58}}</ref> ابتدائي ڪوشانن جي طاقت جو بنياد بڪٽريا ۾ رهيو، پر ڪجهه ئي ڏهاڪن ۾ هنن پنهنجو اثر [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[مٿرا]] تائين وڌايو، جيڪو بعد ۾ ڪوشان سلطنت جي مڪمل توسيع جو بنياد بڻيو. ==ڪُجولا ڪدفيسس جي شاھي توسيع == {{multiple image | align = right | total_width = 280 | image1 = Kujula_Kadphises_coin.jpg | caption1 = ڪُجولا ڪدفيسس جو سڪو (يوناني–خروشتی لکت) | image2 = Kushan_Map_1st_century.jpg | caption2 = پهرين صدي عيسوي ۾ ڪوشان سلطنت جي توسيع | image3 = Gandhara_art_Kushan.jpg | caption3 = ڪوشان دور جو گندهارا فن }} ڪوشان سلطنت جي حقيقي سامراجي توسيع [[ڪجولا ڪدفيسس|ڪُجولا ڪدفيسس]] جي دور ۾ ٿي، جيڪو پهرين صدي عيسوي جي وچ ڌاري حڪمران رهيو. تاريخي ۽ سڪن جي شاهدي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُجولا، شروعاتي قبائلي قيادت کي هڪ منظم بادشاهت ۾ تبديل ڪيو ۽ ڪوشانن کي علائقائي طاقت مان بين الاقوامي سلطنت بڻايو.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=Kujula Kadphises and the early Kushan empire |journal=Numismatic Chronicle |year=2018 |pages=45–72}}</ref> ڪُجولا ڪدفيسس جو سڀ کان اهم قدم هندوڪُش جبلن کي پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[ڪابل ماٿري]] تي قبضو ڪرڻ هو. هن توسيع سان ڪوشانن کي ڏکڻ ايشيا ڏانهن واپار جا اهم رستا مليا، خاص طور تي اهي شاهراهيون جيڪي ريشم روڊ کي سنڌو ماٿري سان ڳنڍينديون هيون. چيني ماخذ ''[[ھوئو ھانسو]]'' موجب، ڪُجولا پاڙيسري بادشاهتن کي يا ته فتح ڪيو يا پنهنجي ماتحت آندو، جنهن سان ڪوشان اقتدار مستحڪم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |publisher=Zhonghua Shuju |year=1965 |chapter=Western Regions}}</ref> سڪن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪُجولا ڪدفيسس شروعات ۾ يوناني حڪمرانن جي سڪن جي نقل ڪئي، جن تي يوناني رسم الخط ۽ عنوان استعمال ڪيا ويا. بعد ۾، هن پنهنجي نالي سان سڪا جاري ڪيا، جن تي پاڻ کي ''ΒΑΣΙΛΕΥΣ'' (بادشاهه) سڏيو ويو. هي عمل سياسي خودمختياري ۽ سامراجي حيثيت جو واضح اظهار ھو. ==گھڻ رخا ثقافتي اثرات== پھريائين صدي ق.م. ۾ ''گوئشوانگ'' (چيني: 貴霜) قبيلي ٻين يوئژهي قبيلن تي برتري حاصل ڪئي، ۽ ڪمانڊر ڪجولا ڪدفيسس جي اڳواڻيءَ هيٺ کين هڪ مضبوط اتحاد (ڪنفيڊريشن) ۾ ٻڌي ڇڏيو.<ref name="CWH">{{cite book |last1=Benjamin |first1=Craig |title=The Cambridge World History: Volume 4, A World with States, Empires and Networks 1200 BCE–900 CE |date=16 April 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-29830-5 |page=477 ff |url=https://books.google.com/books?id=LAFuCAAAQBAJ&pg=PT477|quote="It is generally agreed that the Kushans were one of the five tribes of the Yuezhi..."}}</ref> نالو ''گوئشوانگ'' مغرب ۾ اختيار ڪيو ويو ۽ پوءِ تبديل ٿي ''ڪوشان'' بڻيو، جيڪو ان اتحاد لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جڏهن ته چيني کين اڃا به ''يوئژهي'' ئي سڏيندا رهيا. اسڪٿين قبيلن کان علائقي جو ڪنٽرول آهستي آهستي کسي، ڪوشان ڏکڻ طرف اُن خطي ۾ وڌيا جيڪو روايتي طور [[گنڌارا]] سڏبو هو (اهو علائقو گهڻو ڪري [[پاڪستان]] جي [[پوتوهار پليٽو|پوتوهار]] ۽ [[خيبر پختونخوا]] وارن علائقن ۾ آهي)، ۽ هنن ٻه گڏيل گاديون قائم ڪيون: [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (اڄوڪي بگرام ڀرسان)<ref name="Starr, p. 53">{{cite book |first=S. Frederick |last=Starr |title=Lost Enlightenment: Central Asia's Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane |url=https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press |year=2013 |page=[https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star/page/n102 53]}}</ref> ۽ [[پشڪلاوتي]] (بعد ۾ [[چارسده]]).<ref name="CWH"/> [[File:Kushan script.jpg|thumb|upright=1.35|[[يوناني الفابيٽ]] (تنگ ڪالم) سان گڏ ڪوشان خط (ويڪرا ڪالم)]] ڪوشانن باختر جي [[هلينسٽڪ تهذيب|هلينسٽڪ]] ثقافت جا عنصر اختيار ڪيا. هنن [[يوناني الفابيٽ]] کي پنهنجي ٻوليءَ مطابق ڍاليو (۽ پوءِ Þ حرف "ش" لاءِ تيار ڪيو ويو، جيئن "Kushan" ۾) ۽ جلد ئي يوناني نموني تي سڪا ٽڪساڻ شروع ڪيا. هنن پنهنجن سڪن تي يوناني ٻوليءَ جا ليجنڊ پالي ليجنڊن ( [[خروشي]] لِپِيءَ ۾) سان گڏ استعمال ڪيا، ڪنشڪ جي دور جي شروعاتي سالن تائين. ڪنشڪ جي راڄ جي وچ واري دور کان پوءِ، هنن ڪوشاني ٻوليءَ جا ليجنڊ (ترميم ٿيل يوناني لِپيءَ ۾) استعمال ڪيا، گڏوگڏ يوناني (يوناني لِپيءَ ۾) ۽ پراڪرت (خروشي لِپيءَ ۾) جا ليجنڊ به شامل رکيا. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته ٻئي صدي عيسويءَ ۾ يوناني آباديءَ ۽ ڪوشانن جي گڏيل تعاون جا ثبوت ملن ٿا. ظاهر آهي ته [[سرخ ڪوٽل]] ۾ ڪوشان مندر جو مکيه معمار هڪ يوناني شخص پالاميڊيس هو. هڪ يوناني لکت ملي آهي جيڪا هن طرح پڙهي وڃي ٿي: ΔΙΑ ΠΑΛΑΜΕΔΟΥΣ، يعني ''dia Palamedous''، جنهن جو مطلب آهي "پالاميڊيس وسيلي" يا "پالاميڊيس جي هٿان". ان مان ثابت ٿئي ٿو ته هلينسٽڪ آبادي باختر ۾ ڪوشان دور تائين موجود رهي، ۽ اهو به سمجهه ۾ اچي ٿو ته يوناني الفابيٽ کي باختري/ڪوشاني ٻوليءَ تي ڪيئن لاڳو ڪيو ويو.<ref>Suchandra Ghosh. (2012). Revisiting Kushana Dynastic Sanctuaries. ''Proceedings of the Indian History Congress'', 72nd Session, Patiala, Delhi. 212-219.</ref> [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|thumb|upright=1.15|ڪنشڪ پهرئين جو ابتدائي سون جو سڪو، يوناني ٻوليءَ جي ليجنڊ ۽ هلينسٽڪ ديوتاهه [[هيليوس]] سان. (تقريباً عيسوي 120).<br />'''مُهاڙو:''' ڪنشڪ بيٺل، ڳري ڪوشاني ڪوٽ ۽ ڊگها بوٽ پاتل، ڪلهن مان باهه نڪري رهي آهي، کاٻي هٿ ۾ جهنڊو جهليل، ۽ قربانيءَ طور قربانگاهه مٿان رسم ادا ڪري رهيو آهي. يوناني ليجنڊ:<div class="center">ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΚΑΝΗ''Ϸ''ΚΟΥ<br />''Basileus Basileon Kanishkoy''<br />"[سڪو] ڪنشڪ جو، بادشاهن جو بادشاه".</div>'''پُٺاڻو:''' هيليوس هلينسٽڪ انداز ۾ بيٺل، ساڄي هٿ سان دعا/برڪت وارو اِشارو. يوناني لِپيءَ ۾ ليجنڊ:<div class="center">ΗΛΙΟC ''Helios''</div>کاٻي پاسي ڪنشڪ جو مونوگرام (''تمغہ'').]] ڪوشانن "گهڻيون مقامي عقيدتون ۽ رواج اختيار ڪيا، جن ۾ [[زرتشت مذهب]] ۽ علائقي جون ٻه اڀرندڙ مذهبي تحريڪون، يعني يوناني ڪلٽ ۽ [[ٻڌ ڌرم]] شامل هئا".<ref name="Starr, p. 53"/> [[ويما تڪتو]] جي زماني کان ڪيترائي ڪوشان ٻڌ مت جي ثقافت جا پهلو اختيار ڪرڻ لڳا، ۽ مصريئن وانگر هنن هلينسٽڪ بادشاهتن جي يوناني ثقافت جا مضبوط اثر به جذب ڪيا، جنهن سبب هو گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور [[هلينائز]]ڊ ٿي ويا. عظيم ڪوشاني شهنشاهه [[ويما ڪدفيسس]]، جيڪو [[ڪنشڪ]] جو پيءُ هو، [[شيوا مت]] (هندومت جي هڪ شاخ) کي اختيار ڪيو، جيئن اُن دور جي سڪن مان اندازو ٿئي ٿو.{{sfn|Bopearachchi|2007|p=45}} ان کان پوءِ وارن ڪوشاني بادشاهن مختلف عقيدا ظاهر ڪيا، جن ۾ [[مهايان|ٻڌ ڌرم]]، زرتشت مذهب ۽ [[شيوا مت|هندومت جو شيوا مت]] شامل آهن. ڪوشانن جي حڪمراني [[هندستاني سمنڊ]] واري سامونڊي واپار کي [[ريشم راهه]] جي واپار سان ڳنڍيو، جيڪو پراڻي تهذيب يافته [[سنڌو ماٿري]] وسيلي گذرندو هو. سلطنت جي عروج تي ڪوشانن هڪ وسيع علائقي تي ڍِلو پر وڏو اثر رکيو، جيڪو [[ارال سمنڊ]] تائين (اڄوڪي [[ازبڪستان]] وسيلي)، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[اتر ڀارت]] تائين پکڙيل هو.<ref name="CWH"/> اهڙي وسيع خطي جي ڍِلي وحدت ۽ نسبي امن ڊگهي فاصلي واري واپار کي وڌايو، چين جا ريشمي ڪپڙا [[روم]] تائين پهچايا، ۽ ڪيترن خوشحال شهري مرڪزن جون قطارون پيدا ڪيون.<ref name="CWH"/> ==حدودي واڌ== {{ايشيا کنڊ 100ع ۾|right|ڪوشان علائقا (پوري لائين) ۽ [[ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪوشان اثر جي وڌ ۾ وڌ حد.<ref>{{cite book |last1=O'Brien |first1=Patrick Karl |last2=Press |first2=Oxford University |title=Atlas of World History |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |page=46 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA46}}</ref> ڪوشان ڪنٽرول جي حد خاص طور [[رباطڪ لکت]] ۾ درج آهي.<ref name="AADC"/><ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno ([[Ujjain]]), Kozambo (Kausambi), Zagedo ([[Saketa]]), Palabotro ([[Pataliputra]]), and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment|1=See also the analysis of {{harvp|Sims-Williams|Cribb|1995–1996}}, specialists of the field, who had a central role in the decipherment.}}<ref>{{cite journal |last=Mukherjee |first=B.N. |title=The Great Kushana Testament |journal=Indian Museum Bulletin |place=Calcutta |date=1995}}</ref> اتر طرف [[تارم طاس]] ۾ واڌ جو اشارو گهڻو ڪري سڪن جي ملڻ ۽ چيني تواريخي احوالن مان ملي ٿو.<ref name="SKK"/><ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1(g) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |archive-date=24 February 2021 |access-date=25 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=24 February 2021 }}</ref>||Map_of_the_Kushan_Empire_(large).png}} روزن فيلڊ لکي ٿو ته ڊگهي عرصي واري ڪوشاني حڪمراني جا آثار قديمه جا ثبوت اهڙي علائقي ۾ موجود آهن جيڪو سرخ ڪوٽل کان وٺي [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (ڪوشانن جي اونهاري گادي)، [[پُروشا پُرا]] (اڄوڪو پشاور)، جيڪو ڪنشڪ پهرئين جي دور ۾ گادي هو، [[ٽيڪسيلا]] ۽ [[مٿورا، اتر پرديش|مٿورا]] (ڪوشانن جي سياري گادي) تائين پکڙيل آهي.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} ڪوشانن پهريون ڀيرو اهڙي حڪمراني جو نمونو متعارف ڪرايو، جنهن ۾ ''ڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]_{[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]}[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Kṣatrapa'', "[[ستراپ]]") ۽ ''مهڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka m.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka h.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]_{[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]}[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Mahakṣatrapa'', "وڏو [[ستراپ]]") شامل هئا.{{sfn|Sailendra Nath Sen|1999|p=[https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA188 188]}} ممڪن حڪمراني وارا ٻيا علائقا [[خوارزم]] ۽ اُن جو گادي شهر [[ٽوپراڪ-ڪلا]]،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}}<ref>{{cite book |last1=Basham |first1=Arthur Llewellyn |title=Papers on the Date of Kaniṣka: Submitted to the Conference on the Date of Kaniṣka, London, 20-22 April 1960 |year=1968 |publisher=Brill Archive |page=414|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ&pg=PA414}}</ref> [[ڪوسامبي]] ( [[الله آباد يونيورسٽي]] جون کوٽايون)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[سانچي]] ۽ [[سارناٿ]] (جتي ڪوشان بادشاهن جا نالا ۽ تاريخون وارين لکتن جا ثبوت ملن ٿا)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[مالوا]] ۽ [[مهاراشٽر]]،<ref>{{harvnb|Rosenfield|1993|p=41}}. "Malwa and Maharashtra, for which it is speculated that the Kushans had an alliance with the [[Western Kshatrapas]]".</ref> ۽ [[اوڊيشا]] (ڪوشاني سڪن جون نقلون ۽ وڏا سڪن جا ذخيرو).{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} {{clarify span|text=[[رباطڪ لکت]]، جيڪا 1993 ۾ دريافت ٿي، ''Hou Hanshu''، ''Weilüe'' ۽ ڪنشڪ دور جي شروعاتي لکتن جي احوال جي تصديق ڪري ٿي (شايد عيسوي 127 کان)، ته ٻئي صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ڪوشاني سلطنتون اتر ڀارت جي مرڪزي علائقن تائين وڌيون.|explain=ڊگهو ۽ گنجلڪ جملو (شايد خراب گرامر سبب)|date=July 2021}} لکت جون لائينون 4 کان 7 ڪنشڪ جي ماتحت شهرن جو ذڪر ڪن ٿيون،{{refn|group=note|For a translation of the full text of the Rabatak inscription see: {{harvp|Mukherjee|1995}}. This translation is quoted in: {{harvp|Goyal|2005|p=88}}.}} جن مان ڇهه نالا سڃاڻپ لائق آهن: [[اُجين]]، [[ڪُندينا]]، [[سڪيٽا]]، [[ڪوسامبي]]، [[پاٽلي پُتر]]، ۽ [[چمپا، ڇتيس ڳڙهه|چمپا]] (جيتوڻيڪ متن مان صاف ناهي ته چمپا ڪنشڪ جي ملڪيت هو يا اُن کان اڳتي).<ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno (Ujjain), Kozambo (Kausambi), Zagedo (Saketa), Palabotro (Pataliputra) and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment}}<ref>{{cite web |last=Sims-Williams |first=Nicholas |author-link=Nicholas Sims-Williams |title=Bactrian Documents from Ancient Afghanistan |url=http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |access-date=24 May 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070610192252/http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |archive-date=10 June 2007 }}</ref>{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} ٻڌ مت جو متن ''Śrīdharmapiṭakanidānasūtra''—جيڪو چيني ترجمي ذريعي معلوم ٿئي ٿو (عيسوي 472)—پاٽلي پُتر جي ڪنشڪ هٿان فتح جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Puri|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA258 258]}} ٻئي صدي عيسويءَ جي هڪ پٿر جي لکت، هڪ "وڏي ستراپ" [[روپيامما]] جي نالي سان، [[پاؤني]] ۾ ( [[نرمدا درياهه]] جي ڏکڻ) ملي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪوشان اثر ايترو ڏکڻ تائين وڌيل هو، جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته اهو علائقو [[مغربي ستراپ]]ن جي ڪنٽرول ۾ به رهيو هجي.<ref>{{cite book |last1=Mukherjee |first1=Bratindra Nath |title=The rise and fall of the Kushāṇa Empire |date=1988 |page=269 |publisher=Firma KLM |isbn=9780836423938 |url=https://books.google.com/books?id=ig1uAAAAMAAJ}}</ref> [[File:Bengal. Samatata. Coin of Vira Jadamarah imitative of Kushan coinage of Kanishka I. Circa 2nd-3rd century CE.jpg|thumb|اوڀر ۾ حد [[بنگال]] تائين: [[ساماتتا]] ۾ بادشاهه ويرا جدمره جا سڪا، [[ڪنشڪ پهرئين]] جي [[ڪوشاني سڪن]] جي نقل طور. ليجنڊ جو متن بي معنيٰ نقل آهي. بنگال، تقريباً ٻئي-ٽئين صدي عيسوي.<ref name="Samatata coin">{{cite web |title=Samatata coin |url=https://research.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=3412701&page=1&partId=1 |website=The British Museum}}</ref>]] اوڀر ۾، ٽئين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، هوويشڪ جا سجايل سڪا [[بودھ گايا]] ۾ ٻين سون جي نذرن سان گڏ "بودهه جي روشنائيءَ واري تخت" هيٺ پيش ڪيا ويا، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته اُن دور ۾ به علائقي تي ڪوشاني اثر موجود هو.<ref>British Museum display, Asian Art room.{{full citation needed|date=July 2021}}</ref> ڪوشاني سڪا گهڻائيءَ سان [[بنگال]] تائين ملن ٿا، ۽ قديم بنگالي رياست [[ساماتتا]] به ڪنشڪ پهرئين جي سڪن جي نقل تي سڪا جاري ڪيا، شايد گهڻو ڪري واپاري اثر سبب.<ref>{{cite book |last1=Sengupta |first1=Nitish |title=Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib |date=2011 |publisher=Penguin UK |isbn=978-81-8475-530-5 |page=39 |url=https://books.google.com/books?id=TI8GQioaoL4C&pg=PT39}}</ref><ref name="Samatata coin"/><ref>{{cite book |quote=As far as gold coins in Bengal are concerned it was Samatata or South-eastern Bengal which issued gold coins ... This trend of imitating Kushan gold continued and had major impact on the currency pattern of this south-eastern zone. |title=Numismatic Digest |date=2012 |publisher=Numismatic Society of Bombay |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=C83R2wM0caIC}}</ref> ڪوشاني سڪن جي نقل ۾ سڪا اوڀر جي رياست [[اُڙيسا]] ۾ به گهڻائيءَ سان مليا آهن.<ref>{{cite book |quote=A large number of Kushan and Puri Kushan coins have been discovered from different parts of Orissa. Scholars have designated the Puri Kushan coins as the Oriya Kushan coins. Though the coins are the imitations of Kushan coins they have been abundantly found from different parts of Orissa. |last1=Ray |first1=N. R. |year=1982 |title=Sources of the History of India: Bihar, Orissa, Bengal, Manipur, and Tripura |publisher=Institute of Historical Studies |page=194 |url=https://books.google.com/books?id=_gW2AAAAIAAJ}}</ref> اولهه ۾، ڪوشاني رياست [[پاراتراجا|پاراتا رياست]] ([[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]])، اولهه [[پاڪستان]]، [[افغانستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[تاجڪستان]]، [[ازبڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]] تائين پکڙيل هئي. [[ترڪمانستان]] ۾ ڪوشانن جو ٻڌ مت وارو شهر [[مرو]] مشهور هو.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} اتر طرف، پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪجولا ڪدفيسس]] [[تارم طاس]] ڏانهن فوج موڪلي ته جيئن [[ڪوچا]] شهر-رياست جي مدد ڪري، جيڪا علائقي ۾ چيني حملي کي روڪي رهي هئي؛ پر ٿوريون جهڙپون ٿيڻ کان پوءِ هو واپس موٽي آيا.{{sfn|Grousset|1970|pp=45-46}} ٻي صدي عيسويءَ ۾، ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشانن [[تارم طاس]] ۾ ڪيتريون چڙهائيون ڪيون، ۽ چيني ماڻهن سان سندن گهڻا لاڳاپا رهيا. ڪنشڪ وٽ [[تارم طاس]] جا اهي علائقا هئا جيڪي غالباً اُن قديم علائقن سان ميل کائين ٿا، جيڪي اڳ ۾ [[يوئژهي|يوئه-ژهي]] وٽ هئا (ڪوشانن جا ممڪن ابن ڏاڏا). [[ڪشغر]]، [[يارڪند ضلعو|يارڪند]] ۽ [[ختن|ختن]] ۾ سڪن تي ڪوشاني اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="SKK">{{cite magazine|last=Cribb |first=Joe|title=The Sino-Kharosthi coins of Khotan part 2|url=https://www.academia.edu/33275660 |date=1984 |magazine=Numismatic Chronicle |pages=129–152}}</ref> چيني تواريخن موجب، ڪوشانن (چيني ماخذن ۾ [[دا يوئژهي]] سڏيل) هڪ هان شهزادي جي گهر ڪئي، پر انڪار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ هنن چيني درٻار کي تحفا موڪليا هئا. جواب طور، هو عيسوي 90 ۾ بان چاؤ ڏانهن 70,000 جي فوج سان وڌيا، پر ننڍڙي چيني فوج هٿان شڪست کاڌائون. چيني تواريخي احوال ڪوشانن ۽ چيني جنرل [[بان چاؤ]] وچ ۾ جنگين جو ذڪر ڪن ٿا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} يوئژهي پوئتي هٽي ويا ۽ چيني سلطنت کي خراج ڏيڻ لڳا. [[تارم طاس]] جا علائقا آخرڪار [[بان چاؤ]] فتح ڪيا. پوءِ، [[هان جي شهنشاهه آن|يُوانچُو]] دور (عيسوي 114–120) ۾ ڪوشانن فوج موڪلي ۽ چنپان کي—جيڪو اڳ ۾ سندن وٽ يرغمال رهيو هو—[[ڪشغر]] جو بادشاهه مقرر ڪرايو.{{sfn|Hill|2009|p=43}} ===ڪوشاني قلعي بنديون=== ڪيترائي ڪوشاني قلعا سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور [[باختر]] ۾، جيڪي گهڻو ڪري [[هلينسٽڪ]] قلعن جي مٿان ٻيهر تعمير ڪيا ويا، جيئن [[ڪمپير تيپي]].<ref name="DVR">{{cite journal |last1=RUSANOV |first1=D. V. |title=The Fortification of Kampir-Tepe: A Reconstruction |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=1994 |volume=8 |pages=155–160 |jstor=24048772 |url=https://www.jstor.org/stable/24048772 |issn=0890-4464}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Rtveladze|first=E|title=Alexandria on the Oxus - Kampir Tepe: A fortress city on the Oxus shore|year=2019|location=Tashkent|pages=}}</ref> اهي عام طور تيراندازن لاءِ تير جي شڪل وارن [[لوپ هول]]ن سبب سڃاتا وڃن ٿا.<ref name="DVR"/> <gallery class="center" widths="200px" heights="120px"> File:Kampir_Tepe_archeological_site.jpg|[[ڪمپير تيپي]] جو ڪوشاني قلعو File:Ayaz_Kala_(Khorezm,_Ouzbékistan)_(5608879653).jpg|[[اياز ڪلا]] جو قلعو File:Françoise_Foliot_-_Afghanistan_152.jpg|شهرِ زُهڪ جو قلعو.<ref>{{cite book |last1=Lee |first1=Jonathan L. |title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present |date=8 March 2022 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-019-4 |url=https://books.google.com/books?id=asR9DwAAQBAJ&pg=PA151 |language=en}}</ref> File:Staircase,_Surkh_Kotal,_2–4_century_CE.jpg|[[سرخ ڪوٽل]] جو مندر ۽ قلعو </gallery> ==تاريخ== ڪوشاني حڪمرانن جو ذڪر لڳ ڀڳ ٽن صدين تائين ملي ٿو، يعني تقريباً 30 عيسوي کان 375 عيسوي تائين، جيستائين [[ڪيدارائيٽس]] جي حملي سبب تبديليون ٿيون. هنن لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[مغربي ستراپ]]ن، [[ستواهن]]ن ۽ [[گپتا سلطنت]] جي شروعاتي حڪمرانن سان همعصر حڪمراني ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} === ڪجولا ڪدفيسس (تقريباً 25 – 85) === {{Main| ڪجولا ڪدفيسس}} {{ ڪوشان حاڪم}} {{blockquote|...گوئشوانگ جو شهزادو، جنهن جو نالو ٿيلڪ [ڪجولا ڪدفيسس] هو، ٻين چار xihou کي حملا ڪري ختم ڪري ڇڏيو. هو بادشاهه بڻيو، ۽ سندس خاندان کي گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهن جو خاندان سڏيو ويو. هن انشي [هندو-پارٿيا] تي حملو ڪيو ۽ گاوفو [ڪابل] جو علائقو ورتو. هن پودا [پڪٽيا] ۽ جِبين [ڪاپيسا ۽ گنڌارا] جون سڀ بادشاهتون به شڪست ڏنيون. قيوجيوڪُو [ڪجولا ڪدفيسس] اسي سالن کان وڌيڪ عمر ۾ وفات ڪئي.|[[Book of the Later Han|Hou Hanshu]]{{sfn|Hill|2009|p=29}}|title=|source=}} اهي فتحون غالباً عيسوي 45 ۽ 60 جي وچ ۾ ٿيون، ۽ انهن ڪوشاني سلطنت جو بنياد وڌو، جنهن کي پوءِ سندس جانشينن تيزيءَ سان وڌايو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪيترن سڪن جون سيريز جاري ڪيون ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه پُٽ هئا: [[Sadashkana|سداشڪنه]] (جيڪو رڳو ٻن لکتن مان سڃاتو وڃي ٿو، خاص طور رباطڪ لکت مان، ۽ غالباً ڪڏهن حڪومت نه ڪئي) ۽ شايد ويما تڪتو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪدفيسس، ڪنشڪ جو پردادو هو.{{Citation needed|date=March 2021}} === ويما تڪتو يا سداشڪنه (تقريباً 80 – 95) === {{Main| ويما تڪتمو}} [[ويما تڪتو]] (قديم چيني: 閻膏珍 ''Yangaozhen'') رباطڪ لکت ۾ ذڪر ٿيل آهي (ٻيو پُٽ سداشڪنه سيناورمن—اوڊي جي بادشاهه—جي لکت ۾ به اچي ٿو). هو ويما ڪدفيسس ۽ ڪنشڪ پهرئين کان اڳ هو. هن ڪوشاني سلطنت کي ڏکڻ ايشيا جي اتر-اولهه تائين وڌايو. ''Hou Hanshu'' موجب: {{blockquote|"سندس پُٽ يانگاؤژين [شايد ويما تڪتو، يا ممڪن آهي سندس ڀاءُ سداشڪنه] سندس جاءِ تي بادشاهه ٿيو. هن تيانزو [اتر-اولھ ڀارت] کي شڪست ڏني ۽ اتي نگراني لاءِ جنرل مقرر ڪيا. پوءِ يوئژهي انتهائي امير ٿي ويا. سڀ بادشاهتون [پنهنجي بادشاهه کي] گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهه سڏين ٿيون، پر هان کين سندن اصل نالي دا يوئژهي سان سڏين ٿا."|Hou Hanshu{{sfn|Hill|2009|p=29}}}} === ويما ڪدفيسس (تقريباً 95 – 127) === {{Main|Vima Kadphises}} [[ويما ڪدفيسس]] (ڪوشاني ٻولي: Οοημο Καδφισης) تقريباً عيسوي 95–127 دوران ڪوشاني شهنشاهه هو، سداشڪنه جو پٽ، ڪجولا ڪدفيسس جو پوٽو ۽ ڪنشڪ پهرئين جو پيءُ، جيئن رباطڪ لکت مان معلوم ٿئي ٿو.{{Citation needed|date=March 2021}} ويما ڪدفيسس باختر ۾ فتحون ڪري ڪوشاني علائقو وڌايو. هن گهڻا سڪا ۽ لکتون جاري ڪيون. هن موجوده تانبي ۽ چانديءَ جي سڪن سان گڏ سون جا سڪا به جاري ڪيا.{{Citation needed|date=March 2021}} ===ڪنيشڪه پهريون (تقريباً 127ع – تقريباً 150ع)=== {{Main|ڪنشيڪه}} {{multiple image | align = right | direction =vertical | header=Mathura statue of Kanishka | total_width=250 | image1 = Kanishka enhanced.jpg | caption1 = [[ڪنيشڪه]] جو بت، ڊگهو ڪوٽ ۽ بوٽ پاتل، هٿ ۾ [[گرز]] (Mace) ۽ [[تلوار]]، [[مٿرا ميوزيم]] ۾ رکيل. ڪوٽ جي هيٺان لکت موجود آهي. | image2 = Kanishka statue inscription.jpg | caption2 = هي لکت وچولي [[براهمي رسم الخط]] ۾ آهي:<br /> [[File:Gupta ashoka m.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka haa.jpg|12px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad dhi.jpg|8px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka d.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka v.svg|10px]]_{[[File:Gupta ashoka pu.jpg|10px]] [[File:Gupta ashoka tr.jpg|10px]]} [[File:Gupta ashoka kaa.svg|12px]]^{[[File:Gupta ashoka nni.jpg|12px]]}_{[[File:Gupta ashoka ssk.jpg|14px]]}<br />''مهاراجا راجڌراجا ديوپُتر ڪنيشڪه''<br />"عظيم بادشاهه، بادشاهن جو بادشاهه، ديوتا جو پٽ، ڪنيشڪه".<ref>{{cite book |last1=Puri |first1=Baij Nath |title=India under the Kushāṇas |date=1965 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |url=https://books.google.com/books?id=bxZuAAAAMAAJ}}</ref><br />[[مٿرا جو فن]]، [[مٿرا ميوزيم]] | caption_align = center | footer= }} [[ڪنيشڪه اعظم]]، ڪوشان سلطنت جو چوٿون بادشاهه، تقريباً 23 سال حڪومت ڪئي، لڳ ڀڳ 127ع کان.<ref>{{cite journal |last1=Bracey |first1=Robert |title=The Date of Kanishka since 1960 |journal=Indian Historical Review |date=2017 |volume=44 |issue=1 |pages=21–61 |doi=10.1177/0376983617694717 |s2cid=149016806 |url=https://www.academia.edu/32448882}}</ref> تخت نشيني کان پوءِ، ڪنيشڪه هڪ وسيع سلطنت تي حڪمراني ڪئي، جيڪا تقريباً سڄي اتر هندستان تي پکڙيل هئي؛ ڏکڻ ۾ [[اجين|اُجّين]] ۽ [[ڪنڊينا]] (Kundina) تائين، ۽ اوڀر ۾ [[پاٽلي پتر|پاٽلي پُتر]] کان به اڳتي، جيئن رباطڪ لکت مان ظاهر ٿئي ٿو: {{Blockquote|پهرين سال ۾، هندستان جي سڄي راڄ ۾ اعلان ڪيو ويو، حڪمران طبقي جي سمورن علائقن تائين، جن ۾ ڪوناديانو [[ڪونڊيني]]، (Kundina)، [[اوزينو]] (Ujjain)، زاگيدا (Saketa)، [[ڪوزامبو]] (Kausambi)، [[پالابوترو]] (Pataliputra) ۽ [[زيري-تمبو]] (Sri-Champa) تائين شامل هئا؛ جن حڪمرانن ۽ اهم ماڻهن سندس اطاعت قبول ڪئي، ۽ هن سڄي هندستان کي پنهنجي فرمانبرداري ۾ آندو.|رباطڪ لکت، سٽون 4–8}} ڪنيشڪه جي سلطنت جا ٻه گاديءَ جا هنڌ هئا: [[پورشپور]] (اڄ جو [[پشاور]]، اتر اولهه [[پاڪستان]]) ۽ [[مٿرا]]، اتر هندستان ۾. هن کي (۽ [[راجا داب]] سان گڏ) [[باٿنڊا قلعو]] ([[قلعو مبارڪ، ڀاٿنڊا|قلعو مبارڪ]]) تعمير ڪرائڻ جو به ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، جيڪو اڄ [[باٿنڊا]] شهر ۾ آهي.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪوشانن جي هڪ اونهاري جي راڄڌاني [[ڪپيسي]] (اڄ جي بگرام ڀرسان) ۾ به هئي، جتي "[[بگرام خزانو]]" مليو، جنهن ۾ يونان کان چين تائين جا فن پارا شامل آهن. رباطڪ لکت موجب، ڪنيشڪه [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جو پٽ، [[سداشڪانا]] (Sadashkana) جو پوٽو، ۽ [[ڪجولا ڪدفيسس]] جو پرپوٽو هو. ڪنيشڪه جو دور هاڻي عام طور تي 127ع کان شروع سمجهيو وڃي ٿو، هيري فالڪ جي تحقيق جي بنياد تي.{{sfn|Falk|2001|pp=121–136}}{{sfn|Falk|2004|pp=167–176}} ===هووشڪه (تقريباً 150ع – تقريباً 190ع)=== {{Main|هووشڪه}} [[هووشڪه]] (Kushan: Οοηϸκι، "Ooishki") ڪوشان سلطنت جو شهنشاهه هو، جيڪو [[ڪنيشڪه پهريون|ڪنيشڪه]] جي وفات کان پوءِ (بهترين موجود ثبوتن موجب 150ع ۾) تخت نشين ٿيو ۽ لڳ ڀڳ ٽيهه سال پوءِ [[وسوديوا پهريون]] جي جانشيني تائين حڪومت ڪندو رهيو. سندس دور کي سلطنت لاءِ ”پاڻ ۾ سڪون آڻڻ“ ۽ ”استحڪام“ (retrenchment ۽ consolidation) جو زمانو سمجهيو وڃي ٿو. خاص طور، پنهنجي حڪومت جي شروعاتي عرصي ۾ هن [[مٿرا]] شهر تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ وقت ۽ ڪوشش وقف ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} ===وسوديوا پهريون (تقريباً 190ع – تقريباً 230ع)=== {{Main|وسوديوا پهريون}} [[وسوديوا پهريون]] (Kushan: Βαζοδηο "Bazodeo"، Chinese: 波調 "Bodiao") ”عظيم ڪوشانن“ جو آخري شهنشاهه هو. ڪنيشڪه جي دور (era) جي سال 64 کان 98 تائين تاريخ رکندڙ لکتن مان اندازو ٿئي ٿو ته سندس حڪومت گهٽ ۾ گهٽ 191ع کان 225ع تائين هلي. هو آخري وڏو ڪوشان شهنشاهه هو، ۽ سندس دورِ حڪومت جي پڄاڻي تقريباً ان واقعي سان گڏجي ٿي جڏهن [[ساساني سلطنت|ساساني]] اتر اولهه هندستان تائين حملو آندا ۽ لڳ ڀڳ 240ع کان شروع ٿي افغانستان، پاڪستان ۽ اتر اولهه هندستان جي علائقن ۾ [[هند-ساساني]] يا ''Kushanshahs'' جو قيام عمل ۾ آيو.{{Citation needed|date=March 2021}} {{South Asia in 350 CE||برِصغير جي اتر اولهه حصي ۾ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جي جاءِ، ۽ لڳ ڀڳ 350ع ۾ همعصر ڏکڻ ايشيائي سياسي قوتن جي جغرافيائي تصوير.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |pages=25, 145 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |archive-date=7 February 2025 |access-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |date=7 February 2025 }}</ref>|{{Annotation|75|25|[[File:Rectangle (plain).svg|55px]]}}}} ===ڪنيشڪه ٻيون (تقريباً 232ع – تقريباً 247ع)=== {{Main|ڪنيشڪه ٻيون}} ===واسيشڪه (تقريباً 247ع – تقريباً 267ع)=== {{Main|واسيشڪه}} [[واسيشڪه]] ڪوشان شهنشاهه هو، جنهن بابت لڳي ٿو ته هن [[ڪنيشڪه ٻيون]] کان پوءِ لڳ ڀڳ 20 سال حڪومت ڪئي. سندس حڪمراني جا ثبوت [[مٿرا]]، [[گنڌارا]] ۽ ايتري قدر جو ڏکڻ ۾ سانچي (ويجهو [[وديشا]] (Vidisa)) تائين ملن ٿا، جتي سندس نالي سان ڪيترين لکتن جو پتو پوي ٿو. اهي لکتون ممڪن ”ٻئي ڪنيشڪه دور“ (second Kanishka era) جي سال 22 (سانچي جي ”Vaksushana“ واري لکت — يعني واسيشڪه ڪوشان) ۽ سال 28 (سانچي جي ”Vasaska“ واري لکت — يعني واسيشڪه) جي تاريخن سان درج آهن.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}}<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA57 57]}}</ref> === ننڍا ڪوشان (270ع – 350ع) === اولهه ۾ علائقائي نقصانن (يعني [[باختريا]] جو [[ڪوشان-ساساني]]ن جي هٿان وڃائجي وڃڻ) ۽ اوڀر ۾ نقصانن (يعني [[مٿرا]] جو [[گپتا سلطنت]] جي هٿان وڃائجي وڃڻ) کان پوءِ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جا ڪي مقامي حڪمران معلوم ٿين ٿا، جيڪي [[پنجاب]] جي علائقي ۾ پنهنجي گادي [[ٽيڪسلا]] (Taxila) ۾ ويهاري حڪومت ڪندا رهيا: [[وسوديوا ٻيون]] (270ع – 300ع)، [[ماهي (ڪوشان)|ماهي]] (300ع – 305ع)، [[شڪا (ڪوشان)|شڪا]] (305ع – 335ع) ۽ [[ڪپوندا]] (335ع – 350ع).{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} غالب امڪان آهي ته اهي [[گپتا سلطنت]] جا باجگزار (vassals) هئا، تان جو [[ڪيداري]]ن (Kidarites) جي حملي ڪوشان حڪمراني جا آخري نشان به ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} ==ڪوشان ديوتا== [[File:Kumara, The Divine General LACMA M.85.279.3.jpg|thumb|upright|ڪُماره/[[ڪارتڪيه]] هڪ ڪوشان عقيدتمند سان گڏ، ٻيون صدي عيسوي]] [[File:Gandhara, omaggio di un re kushana al bodhisattva, II-III sec.JPG|thumb|ڪوشان شهزادو، جنهن کي [[هوِشڪه]] چيو وڃي ٿو، هڪ [[ٻڌيستوا]] کي نذرانو پيش ڪندي.<ref>{{cite journal |last1=Marshak |first1=Boris |last2=Grenet |first2=Frantz |title=Une peinture kouchane sur toile |journal=Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres |date=2006 |volume=150 |issue=2 |pages=957|doi=10.3406/crai.2006.87101 }}</ref>]] [[File:Relief Showing Shiva Linga Worshipped by Saka Devotees - Kushan Period - Dampier Nagar - ACCN 36-2661 - Government Museum - Mathura 2013-02-23 5614.JPG|thumb|[[Shiva|شِو]] جو [[Linga|لِنگ]] ڪوشان عقيدتمندن پاران پوڄيل، لڳ ڀڳ ٻيون صدي عيسوي]] ڪوشانن جو مذهبي [[پينٿيائي ديوتا |ديوتا-مجموعو]] نهايت گهڻو رنگارنگ هو، جيئن سندن سون، چاندي ۽ ٽامي ۾ ٺهيل سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو. انهن سڪن تي ٽيهه کان وڌيڪ مختلف ديوتائن جون تصويرون موجود آهن، جيڪي گهڻو ڪري سندن پنهنجن ايراني ديوتائن سان گڏ يوناني ۽ هندي دنيا سان به لاڳاپيل آهن. ڪوشان سڪن تي ڪوشان بادشاهن، [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ]]، ۽ هند-آريائي ۽ ايراني<!-- Bactrian/Arachosian/etc == Eastern Iranian, which is _not_ "Persian", which is western Iranian--> ديوتائن واري مجموعي (پينٿيون) جون شڪليون پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.{{sfn|Liu|2010|p=47}} شروعاتي سڪن تي يوناني نالن سان يوناني ديوتائون ڏيکاريل آهن. [[ڪنيشڪه]] جي دور ۾ سڪن جي ٻولي [[باڪتريائي ٻولي|باڪٽريائي]] ٿي وڃي ٿي (پر سڀني بادشاهن لاءِ لکڻي يوناني رسم الخط ۾ ئي رهي). [[هوِشڪه]] (Huvishka) کان پوءِ، سڪن تي رڳو ٻه ديوتائون نظر اچن ٿيون: ''آردوڪشو'' ۽ ''[[اوئيشو]]'' (هيٺ تفصيل ڏسو).<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Boyce |first1=Mary |title=Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices |year=2001 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-23902-8 |page=83 |url=https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC&pg=PA83}}</ref> ايراني هستيون (ديوتا) جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن: * ''[[آردوڪشو]]'' (Αρδοχþο): [[اشي وانگوھي]] [[File:Kushan king Huvishka coin.jpg|30px]] * ''[[اشائيژشو]]'' (Aþαειχþo، "بهترين راستبازي"): [[اشا واھشتا ]] [[File:Huvishka with Ashaiexsho.jpg|30px]] * ''[[اتشو]](Athsho)'' (Αθþο، "شاهانه باهه"): [[اتار]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Athsho.jpg|30px]] * ''[[ڦارو]]'' (Φαρρο، "شاهانه جَلال/شڪوه"): [[خوارينا]] [[File:Huvishka. Circa CE 152-192 diademed.jpg|30px]] * ''لروئاسپا'' (Λροοασπο): [[درواسپا]] [[File:Coin of the Kushan king Kanishka.jpg|30px]] * ''Manaobago'' (Μαναοβαγο): [[ووھو مناھ]]{{sfn|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA324 324]}} [[File:Kanishka I with Manaobago.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مانائتوباگو سان گڏ.]] * ''مائو'' (Μαο، چنڊ وارو ديوتا): [[Mah]] [[File:Huvishka with Mao.jpg|30px]] * ''مٿرو'' ۽ ٻيا روپ (Μιθρο، Μιιρο، Μιορο، Μιυρο): [[مٿرا]] [[File:Kanishka I with Miiro.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مئرو سان گڏ]] * ''مزدووانو'' (Μοζδοοανο، "مزدا the victorious?"): [[ آھورا مزدا|مزدا وانا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jongeward |first1=David |last2=Cribb |first2=Joe |title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society |date=2014 |publisher=THE AMERICAN NUMISMATIC SOCIETY |location=New York |page=Front page illustration |url=http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |access-date=7 March 2021 |archive-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |date=17 August 2021 }}</ref> [[File:Coin_of_Kanishka_depicting_Mozdoano.jpg|30px|ڪنيشڪه جي سڪي تي مزدوئانو]] * ''[[Nana (باڪتريائي ديوي)|نانا]]'' (Νανα، Ναναια، Νاناϸαο): پين-ايشيائي ''نانا'' جون صورتون، سوگديائي ''نني'' [[File:Kanishka I with Nana.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، نانا سان گڏ]] * ''Oado'' (Οαδο): [[Vata-Vayu|Vata]] [[File:Kanishka I and Oado.jpg|30px|ڪنيشڪه ۽ Oado]] * ''اوئاڪشو'' (Oαxþo): "آڪسس" * ''اوروموزدو'' (Οορομοζδο): [[آھورا مزدا]] [[File:Huvihska with Ahuramazda.jpg|30px]] * ''[[اورلاگنو]]'' (Οραλαγνο): [[ويريٿراگنا]]، ايراني جنگ جو ديوتا [[File:Coin of Kanisha I showing Verethragna.jpg|30px]] * ''[[رشتي]]'' (Ριϸτι، "سڌائي/سچائي"): [[Arshtat]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Rishti.jpg|30px]] * ''[[شائوريئورو]]'' (Ϸαορηορο، "بهترين شاهانه اختيار"، مثالي حڪمران): [[کشاترا وائريا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka and Shaoreoro.jpg|30px]] * ''تئيرو'' (Τιερο): [[تشتريا|تير]] يوناني ڏند ڪٿائن ۽ هلينسٽڪ ميل ميلاپ مان ڏيکاريل هستيون: * ''زائو'' (Ζαοου):<ref>{{cite web |title=Kujula Kadphises coin |website=The British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1922-0213-64}}</ref> [[زيوس]] [[File:Kujula Kadphises with Zeus.jpg|30px|ڪجولا ڪدفيسس جو سڪو: زيوس ريورس تي.]] * ''ايلئيوس'' (Ηλιος): [[Helios|هيليئوس]] [[File:Kanishka_I_Greek_legend_and_Helios.jpg|30px]] * ''Ēphaēstos'' (Ηφαηστος): [[هيفيسٽس]] * ''Oa nēndo'' (Οα νηνδο): [[Nike (mythology)|نائڪي]] [[File:Huvishka with Nike.jpg|30px|هوِشڪه نائڪي سان گڏ]] * ''Salēnē'' (Ϲαληνη):<ref>{{cite book |last1=Dani |first1=A. H. |last2=Asimov |first2=M. S. |last3=Litvinsky |first3=B. A. |last4=Zhang |first4=Guang-da |last5=Samghabadi |first5=R. Shabani |last6=Bosworth |first6=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations, 700 B. C. to A |date=1 January 1994 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-102846-5 |page=321 |url=https://books.google.com/books?id=9U6RlVVjpakC&pg=PA321 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=77 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA77 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sen |first1=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |date=1999 |publisher=New Age International |isbn=978-81-224-1198-0 |page=199 |url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA199 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |date=2008 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1120-0 |page=377 |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA377 |language=en}}</ref> [[Selene|سيليني]] [[File:Kanishka I. Circa AD 127-151. Monolingual Greek issue. Main mint in Baktria Early phase. Obverse BACIΛЄYC BACIΛЄωN KANHÞKOY, Reverse CAΛHNH to right, Selene, wearing lunar horns.jpg|30px|ڪنيشڪه سيليني سان گڏ]] * ''Anēmos'' (Ανημος): [[اينيموس]] [[File:A43 Kouchan Kanishka 4unit 1ar (8300885384).jpg|30px]] * ''Ērakilo'' (Ηρακιλο): [[هيراڪليس]] [[File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|30px]] * ''سيراپو'' (Ϲαραπο): يوناني-مصري ديوتا [[سيراپِس]] [[File:Huvishka with seated god Serapis ("Sarapo").jpg|30px]] هندي (Indic) هستيون جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن:<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}. "Also omitted is the ancient Iranian war god Orlagno, whose place and function are occupied by a group of Indian war gods, Skando (Old Indian Skanda), Komaro (Old Indian Kumara), Maaseno (Old Indian Mahāsena), Bizago (Old Indian Viśākha), and even Ommo (Old Indian Umā), the consort of Siva. Their use as reverse types of Huvishka I is clear evidence for the new trends in religious policy of the Kushan king, which was possibly influenced by enlisting Indian warriors into the Kushan army during the campaign against Pataliputra."</ref> * ''Boddo'' (Βοδδο): [[Gautama Buddha|ٻُڌ]] [[File:Coin of Kanishka I.jpg|30px]] * ''Shakamano Boddho'' (Ϸακαμανο Βοδδο): [[Shakyamuni Buddha|شاڪيه مُني ٻُڌ]] [[File:Kanishka I and Buddha Sakyamuni.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون ۽ شاڪيه مُني ٻُڌ]] * ''Metrago Boddo'' (Μετραγο Βοδδο): بودهي ستوا [[Maitreya|مَيتريا]] [[File:Kanishka I with Maitreya.jpg|30px|ڪنيشڪه جو سڪو: مَيتريا ("Metrago Boudo") سان گڏ]] * ''Maaseno'' (Μαασηνο): [[Kartikeya|مهاسينا]] [[File:Huvishka Maaseno.jpg|30px]] [[File:Huvishka with Maasena and attendants.jpg|30px|هوِشڪه مهاسينا ۽ ساٿين سان گڏ]] * ''Skando-Komaro'' (Σκανδο-kομαρο): [[Murugan|اسڪند]]-[[Kartikeya|ڪُماره]] [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Bizago'': [[Viśākha|وشاکهه]]<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Ommo'': [[Umā|اُما]]، شِو جي ساٿياڻي/همسر.<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Ommo and Oesho.jpg|30px|هوِشڪه جي سڪن تي: Ommo (اُما) ۽ [[Oesho]]]] * ''[[Oesho]]'' (Οηϸο): گهڻي عرصي تائين هندي [[Shiva|شِو]] جي نمائندگي سمجهيو ويو،{{sfn|Sivaramamurti|1976|p=56-59}}<ref name="sino-platonic.org">{{cite journal |last=Loeschner |first=Hans |title=The Stūpa of the Kushan Emperor Kanishka the Great |journal=Sino-Platonic Papers |volume=227 |date=July 2012 |page=11 |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp227_kanishka_stupa_casket.pdf}}</ref>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}} پر ان کي [[Avestan|اوستا/اَويستان]] [[Vayu-Vata|وائو-واتا]] سان به ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو شِو سان ميل کائي ٿو.<ref>{{cite book|last=Sims-Williams |first=Nicolas|chapter=Bactrian Language|title=Encyclopaedia Iranica|volume=3|location=London |publisher=Routledge & Kegan Paul}}</ref><ref>{{harvnb|Bopearachchi|2003}}. Cites H. Humbach, 1975, p.402-408. K.Tanabe, 1997, p.277, M.Carter, 1995, p.152. J.Cribb, 1997, p.40.</ref> [[File:Huvishka Oesho coin.jpg|30px]] * هوِشڪه جا ٻه ٽامي جا سڪا "Ganesa" واري لکت کڻن ٿا، پر عام [[theriomorphic|ٿيريو-مورفڪ]] شڪل واري [[Ganesha|گنيش]] بدران انهن تي هڪ تيرانداز ڏيکاريل آهي، جيڪو ڊگهو ڪمان (ڏور اندرئين پاسي) ۽ هڪ تير هٿ ۾ جهليل آهي. هي عموماً [[Rudra|رُدر]] جي تصوير سمجهي وڃي ٿي، پر انهن ٻن سڪن جي صورت ۾ عام طور تي ان کي شِو جي نمائندگي قرار ڏنو وڃي ٿو. {{Gallery|align=center |title= ڪوشان پوڄارين جون تصويرون |width= 160 |height= 140 |File:ZeusSerapisOhrmazdWithWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: زيوس/سيراپِس/اُهرمزڊ سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:PharroAndWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: [[Pharro]] سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:ShivaOeshoBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: شِو/اويشو سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:Shiva-Oesho wall painting, Kushan, 3rd century CE.jpg|شِو-اويشو ڀِت-چِتر (wall painting) ۽ پوڄاري جو ٽڪرو، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref>{{cite web |title=Panel fragment with the god Shiva/Oesho |publisher=Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/327832}}</ref> }} <gallery class="center" mode="packed" heights="100px" caption="ڪوشان سڪن ۽ مهرن تي ديوتائن جون شڪليون"> File:MahasenaHuvishka.jpg|هوِشڪه جي سڪي تي مهاسينا File:CoinOfHuvishkaWithOisho.JPG|چار-چهرو اويشو File:CoinOfHuvishkaWithRishtiAsRoma.JPG|رِشتي يا ريوم<ref>{{cite journal |quote=The reading of the name of the deity on this coin is very much uncertain and disputed (Riom, Riddhi, Rishthi, Rise....) |last1=Fleet |first1=J.F. |title=The Introduction of the Greek Uncial and Cursive Characters into India |journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |year=1908 |volume=1908 |page=179, note 1 |jstor=25210545}}</ref><ref>{{cite book |quote=The name Riom as read by Gardner, was read by Cunningham as Ride, who equated it with Riddhi, the Indian goddess of fortune. F.W. Thomas has read the name as Rhea |last1=Shrava |first1=Satya |title=The Kushāṇa Numismatics |year=1985 |publisher=Pranava Prakashan |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=_1EaAAAAYAAJ}}</ref> File:Manaobago.JPG|Manaobago File:CoinOfHuvishkaWithPharro.JPG|Pharro File:CoinOfHuvishkaWithArdochsho.JPG|Ardochsho File:KanihkaIOishoShiva.jpg|Oesho يا شِو File:KanihkaIOishoShivaCoin2.jpg|Oesho يا شِو (ٻيل سان گڏ) File:SkandaAndVisakhaHuvishkaCoin.jpg|اسڪند ۽ وشاکهه File:AdshoCarnelianSeal.jpg|ڪوشان [[Carnelian|ڪرنيليئن]] مهر: "ΑΔϷΟ" (''adsho'' Atar) جي نمائندگي، کاٻي پاسي [[triratana]] نشان، ۽ ساڄي پاسي ڪنيشڪه اعظم جو خانداني نشان File:Coin of Kanishka I.jpg|[[Kanishka I|ڪنيشڪه پهريون]] جو سڪو: [[Buddha|ٻُڌ]] جي تصوير ۽ يوناني رسم الخط ۾ "Boddo" File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|هيراكليس File:Coin of Kujula Kadphises.jpg|ٻُڌ File:Wima Kadphises.jpg|[[Vima Kadphises|وِما ڪدفيسس]] جو سڪو: ريورس تي [[Oesho]]، جنهن کي [[Shiva|شِو]] سمجهيو ويو آهي،<ref name="sino-platonic.org"/>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}}<ref>Perkins, J. (2007). Three-headed Śiva on the Reverse of Vima Kadphises's Copper Coinage. South Asian Studies, 23(1), 31–37</ref> يا زرتشتي [[Vayu-Vata|وائو-واتا]].<ref>{{cite book |editor-last1=Errington |editor-first1=Elizabeth |author=Fitzwilliam Museum |title=The Crossroads of Asia: transformation in image and symbol in the art of ancient Afghanistan and Pakistan |date=1992 |publisher=Ancient India and Iran Trust |isbn=9780951839911 |page=87 |url=https://books.google.com/books?id=pfLpAAAAMAAJ}}</ref> </gallery> ```0 ==ڪوشان ۽ ٻڌ مت== ڪوشانن، [[Greco-Buddhist|يوناني-ٻڌ]] روايتن کي اڳتي وڌايو، ۽ ٻڌ مت کي واپار ۽ رستن وسيلي چين ۽ اوڀر ايشيا تائين پهچايو.{{sfn|Liu|2010|p=42}} [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] [[ٻڌمت]] جي روايت ۾ ان ڪري مشهور آهي جو هن [[ڪشمير]] ۾ ٻڌن جي چوٿين ڪانفرنس ڪوٺائي. ==ڪوشان فن== ڪوشان فن، خاص طور تي [[گنڌارا]] ۽ مٿورا ۾، يوناني، ايراني ۽ هندي اثرن جو ميلاپ هو، جنهن مان يوناني-ٻڌ فن پيدا ٿيو. ==ڪوشان سڪا== {{main|ڪشان دور جا سڪا}} ڪوشان سلطنت سون جا ٽڪرا ۽ سڪا استعمال ڪيا، جيڪي واپار ۽ سياسي پروپيگنڊا جو اهم ذريعو هئا. سون جي ماخذ بابت جديد تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو سڌو سنئون رومي نه هو، بلڪه ان جو اصل ذريعو اڃا نامعلوم آهي.<ref>{{cite book |last1=Reden |first1=Sitta |title=Handbook of Ancient Afro-Eurasian Economies |date=2019 |publisher=Walter de Gruyter}}</ref> ==حڪمران== حڪمرانن جي تاريخن وار تازين فهرستن مان هڪ هن ريت آهي: <ref name="KKSK2">{{cite book|url=https://www.academia.edu/11049999|title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society by David Jongeward and Joe Cribb with Peter Donovan|last1=Jongeward|first1=David|last2=Cribb|first2=Joe|date=2014|page=4}}</ref> * هيرائيوس (تقريبا 1 - 30ع)، پهريون بادشاهه جنهن پنهنجي سڪن تي پاڻ کي "ڪشان" سڏيو. [[File:Heraios coin.jpg|50px]] "عظيم ڪشان" * ڪوجولا ڪڊفيسس ({{Circa|50|90}}) [[File:Kujula Kadphises. Laureate Julio-Claudian style.jpg|50px]] * ويما ٽڪٽو ({{Circa|90|113}})، عرف سوٽر ميگاس يا "عظيم نجات ڏيندڙ" [[File:Coin of Vima Takto.jpg|50px]] * ويما ڪڊفيسس ({{Circa|113|127}}، پهريون عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:Vima Kadphises with ithyphallic Shiva.jpg|50px]] * [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] (127 – {{Circa|151}}) [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|50px]] * هويشڪا ({{Circa|151|190}}) [[File:Huvishka Maaseno.jpg|50px]] * واسوديوا اول ({{Circa|190|230}})، آخري عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:VASUDEVA I.jpg|50px]] * ڪنشڪا ٻيون ({{Circa|230}} – 247)، [[File:Coin of KanishkaII.jpg|50px]] * واشيشڪا ({{Circa|247}} – 267) [[File:Vasishka.jpg|50px]] "ننڍو ڪشان" * ڪنشڪا ٽيون ({{Circa|267}} – 270) [[File:Kanishka III Circa AD 267-270.jpg|50px]] * واسوديوا ٻيون ({{Circa|270}} – 300) [[File:Coin of VasudevaII.jpg|50px]] * ماهي ({{Circa|300}} – 305)<ref name="Katariya">[https://books.google.com/books?id=P7TpDAAAQBAJ&pg=PA69 The Glorious History of Kushana Empire, Adesh Katariya, 2012, p.69]</ref> [[File:Mahi Kushan 4th century CE.jpg|50px]] * شاڪا ({{Circa|305}} – 335)<ref name="Katariya"/> [[File:Kushan Empire Shaka Circa AD 325-345.jpg|50px]] * ڪپوناڊا ({{Circa|335}} – 350)<ref name="Katariya"/> [[File:Kipunada.jpg|50px]] ==پڻ ڏسو== * [[ٽيڪسيلا]] * [[پاڪستان جي تاريخ]] * [[افغانستان جي تاريخ]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[مٿورا]] * [[ڪڇا]]، هڪ ٻي توچاري ڳالهائيندڙ بادشاهت * [[چين ۾ ايراني ماڻهو]] * [[ڪوشان رسم الخط]] * [[هندستان ۾ ترڪ ماڻهو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Kushan Empire}} * [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/325483/Kushan-dynasty Kushan dynasty] in [[Encyclopædia Britannica]] * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/kush/hd_kush.htm Metropolitan Museum capsule history] * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050204064550/http://www.grifterrec.com/coins/kushan/kushan.html |title=New documents help fix controversial Kushan dating |date=4 February 2005}} * [http://www.wildwinds.com/coins/greece/indo_scythians/i.html Coins of the Kushans on wildwinds.com] * {{webarchive |url=http://webarchive.loc.gov/all/20130207084302/http://home.comcast.net/~pankajtandon/home.html |title=Antique Indian Coins |date=7 February 2013}} * [http://www.kushan.org/ Brief Guide to Kushan History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://coinindia.com/galleries-kushan.html The CoinIndia Online Catalogue of Kushan Coins] * [http://www.kushan.org/ Dedicated resource to study of Kushan Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://www.himalayanresearch.org/pdf/2000-2002/vol05%20N2final.pdf imalayan and Central Asian Studies: Journal of Himalayan Research and Cultural Foundation Volume 5 Issue 2] {{India topics}} {{Kyrgyzstan topics}} {{Central Asian history}} {{Rulers of Ancient Central Asia}} {{Ancient South Asia and Central Asia}} {{Middle kingdoms of India}} {{Uttarakhand}} {{Empires}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Kushan Empire}} [[زمرو:ڪشان سلطنت]] [[زمرو:هندوستان ۾ اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:افغانستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان جا خاندان]] [[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] [[زمرو:ايراني خانه بدوش]] [[زمرو:تاجڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:بادشاهن جي فهرست]] [[زمرو:يوريشيا ۾ خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:يوزي]] [[زمرو:پهرين صدي ۾ هندستان ۾ قائم ڪيل ادارا]] [[زمرو:375ع ۾ تباهيون]] [[زمرو:هندستان ۾ چوٿين صدي جي تباهيون]] [[زمرو:خانه بدوش سلطنتون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] j2gnajrrt13rtrfilbu78hrodqnegyd 424138 424137 2026-10-21T16:16:22Z Intisar Ali 8681 424138 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = <small>कुषाणसाम्राज्यम् ([[سنسڪرت]])<br />Κοϸανο (باختري)<br />Βασιλεία Κοσσανῶν ([[يوناني ٻولي|يوناني]])</small> | conventional_long_name = ڪشان سلطنت | era = قديم ڪلاسيڪي دور | event_start = ڪجولا ڪدفيسس طرفان يوئه‌ژي قبيلن کي گڏ ڪري اتحاد قائم ڪرڻ | year_start = 30ع | event_end = [[ساساني سلطنت]]، گپتا سلطنت ۽ هيفٿلائي جي هٿن زوال<ref name="lcwb2">{{cite web |title=Afghanistan: Central Asian and Sassanian Rule, ca. 150 B.C.-700 A.D. |publisher=Library of Congress Country Studies |year=1997}}</ref> | year_end = 375ع | p1 = هند-يوناني سلطنت | p2 = هند-پارٿائي سلطنت | p3 = هند-سڪٿي | p4 = اترين استراپئ | p5 = اولهه وارا استراپئ | p6 = مها-ميگهاواهنا | s1 = ساساني سلطنت | s2 = ڪوشان-ساساني سلطنت | s3 = نئگس آف پدماؤتي | s4 = ڪدارائيٽ | s6 = ناگَس آف ونڌياتاهي | s7 = گپتا سلطنت | image_map = Map of the Kushan Empire.png | map_width = 270 | image_map_caption = ٻي صدي عيسوي ۾ هندستان جو نقشو، جنهن ۾ [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪشان سلطنت جي حدن کي ڏيکاريو ويو آهي | capital = پهرين صدي ق.م: ڪپيسي/پشڪلاوتي<br/>پهرين صدي عيسوي کان: [[پشاور|پروشپور]]/مٿورا<br/>ٽين ۽ چوٿين صدي عيسوي: [[ٽيڪسلا]] | common_languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]] ({{circa|127}} تائين سرڪاري)؛<br />باختري ({{circa|127}} کان سرڪاري)؛<br/>[[پراڪرت|گنڌاري پراڪرت]]؛<br />[[سنسڪرت|ٻُڌ مت سان لاڳاپيل سنسڪرت]] | religion = [[هندومت]]؛<br />[[ٻڌمت]]؛<br />[[زردشتي مذهب]] | demonym = ڪشان (يوئه‌ژي) | currency = ڪشان دينارا | government_type = بادشاهت | leader1 = ڪجولا ڪدفيسس <small>(پهريون)</small> | year_leader1 = 25–85ع | leader2 = ڪپونادا <small>(آخري)</small> | year_leader2 = 350–375ع | title_leader = شهنشاهه }} '''ڪشان سلطنت''' <small>'''({{circa|30}}–{{circa|375}} عيسوي)'''</small> هڪ مذهبي، ثقافتي ۽ تهذيبي لحاظ کان گڏيل (syncretic) سلطنت هئي، جيڪا "يوئاژي" قوم پاران پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ [[باختر]] (Bactria) جي علائقن ۾ قائم ڪئي وئي. هي سلطنت آهستي آهستي ڦهلجي، موجوده [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، اولھه [[نيپال]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ازبڪستان]] جي وڏن حصن تي پکڙجي وئي.<ref>{{cite web |title=The History of Pakistan: The Kushans}}{{cite book |translator=Samuel Beal |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World}}</ref> ڀارت اندر، ڪشان سلطنت جون حدون گهٽ ۾ گهٽ ساڪيت ۽ سارناٿ تائين پهتل هيون، جيڪي اڄ ضلع وارانسي جي ويجهو آهن، جتي ڪشان شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] جي دور سان لاڳاپيل لکتون مليون آهن. ڪشانن جو تعلق غالباً يوئاژي اتحاد جي پنج شاخن مان هڪ سان هو، جيڪي هڪ هند-يورپي نسل جي خانہ بدوش قوم هئا، جن جو امڪاني تعلق ٽوچاري نسل سان ٻڌايو وڃي ٿو. اهي قومون اتر-اولهه چين (سنڪيانگ ۽ گانسو) مان لڏي، قديم باختر ۾ آباد ٿيون. ڪشان خاندان جو باني ڪجولا ڪدفيسس هو، جنهن يوناني ۽ ايراني ثقافتي عنصر اختيار ڪيا ۽ [[شيو|شيومت]] سان لاڳاپيل هو. ان کان پوءِ ايندڙ ڪيترائي ڪشان بادشاهه پڻ [[هندوڌرم|هندومت]] جا سرپرست رهيا، ۽ گڏوگڏ ڪشان سلطنت [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ مت]] جي وڏي سرپرست رهي، خاص طور شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] (Kanishka the Great) جي دور ۾. ڪشانن جو هڪ وڏو تاريخي ڪردار [[وچ ايشيا]] ۽ [[چين]] ڏانهن مهايانا ٻُڌ مت جي ڦهلاءُ ۾ رهيو ۽ تقريباً ٻه سئو سال جاري رهندڙ امن واري دور کي مؤرخن طرفان ڪڏهن ڪڏهن "پيڪس ڪشان" (Pax Kushana) پڻ سڏيو وڃي ٿو. '''ڪشان''' (Kushans)، [[يوچي قوم]] (Yu-chi) جي هڪ قبيلي، لڳ ڀڳ 45ع ۾ '''[[ڪجولا ڪڊفيسس|ڪڊفيسس پهريون]]''' (Kadphises I) جي اڳواڻيءَ هيٺ وڏي طاقت حاصل ڪئي. هن [[ڪابل]] ۽ [[ڪشمير]] کي فتح ڪيو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=28 |language=en }}</ref> سندس جانشين '''[[ويما ڪڊفيسس|ڪڊفيسس ٻيون]]''' (Kadphises II) پنهنجي فوجي فتحن جو دائرو وڌيڪ وڌايو. ان کان پوءِ مشهور بادشاهه '''[[ڪنشڪ]]''' تخت تي ويٺو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ اتر طرف [[ڪاشغر]]، [[يارقند]] ۽ [[ختن]] (Khotan) کي فتح ڪيو، جڏهن ته هندستان ۾ سندس سلطنت ڏکڻ طرف [[ونڌيا جبل]] تائين پکڙيل هئي.<ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت جي بيان موجب، اهو سمجهيو ويندو هو ته ڪنشڪ '''[[شڪ سنبت]]''' (Saka Era) جو بنياد وڌو، جنهن جي شروعات 78ع کان ٿئي ٿي.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ [[ٻڌ ڌرم]] جو نهايت سرگرم ۽ عقيدتمند پيروڪار هو. هن اتر وارن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪرڻ لاءِ هڪ مذهبي مجلس منعقد ڪئي، جهڙيءَ طرح [[اشوڪ اعظم]] جي دور ۾ منعقد ٿيل ٻڌ ڌرم جي مجلس ڏاکڻن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪيو هو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ جي وفات کان پوءِ [[ڪشمير]] ۾ ٻڌ ڌرم جي جاءِ تي [[هندو ڌرم]] غالب ٿي ويو، ۽ سندس وسيع سلطنت ٽٽي ڪيترن ئي ننڍن حصن ۾ ورهائجي وئي.<ref name="Dutt1908"/> == آغاز == [[File:Noin-Ula nobleman and priest over fire altar.jpg|thumb|left|upright|[[يوئاژي]] امير ۽ باهه جي قربانگاهه وٽ پجاري. [[نوئين-اولا]].<ref>{{cite journal |last1=Yatsenko |first1=Sergey A. |title=Yuezhi on Bactrian Embroidery from Textiles Found at Noyon uul, Mongolia |journal=The Silk Road |date=2012 |volume=10 |url=http://www.silkroadfoundation.org/newsletter/vol10/SilkRoad_10_2012_yatsenko.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Francfort |first1=Henri-Paul |title=Sur quelques vestiges et indices nouveaux de l'hellénisme dans les arts entre la Bactriane et le Gandhāra (130 av. J.-C.-100 apr. J.-C. environ) |journal=Journal des Savants |date=1 January 2020 |pages=26–27 |url=https://www.academia.edu/45042820 |language=en}}</ref>]] چيني ذريعا ''Guìshuāng'' ([[wikt:貴霜|貴霜]]), يعني ڪشانن، کي [[يوئاژي]] اتحاد جي پنج اعليٰ (ارستقراطي) قبيلن مان هڪ طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/TOAH/HD/kush/hd_kush.htm |title=Kushan Empire (ca. 2nd century B.C.–3rd century A.D.) {{pipe}} Thematic Essay {{pipe}} Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=Metropolitan Museum of Art |access-date=23 October 2015}}</ref> ڪيترائي عالم سمجهن ٿا ته يوئازي قوم جو تعلق [[هند-يورپي]] )(پروٽو-انڊين يورپين) نسل سان هو.<ref name="Narain">{{harvnb|Narain|1990|pp=152–155}} ”اسان کي [[توخاري قوم|توخارين]] (Tocharians) جي سڃاڻپ چيني تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل [[يوچي قوم|يوچي]] (Yueh-chih) قوم سان ڪرڻ گهرجي... علمي ماهرن جي گڏيل راءِ يوچي قوم کي توخارين سان سڃاڻي ٿي... يوچي، يعني توخارين، جي [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] نسلي اصليت کي عام طور تسليم ڪيو وڃي ٿو... يوچي = توخاري قوم... يوچي = توخاري.“ </ref><ref name="Roux">{{harvnb|Roux|1997|p=90}} ”عالمن جي لڳ ڀڳ متفقه راءِ موجب، اهي [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ غالباً انهن قومن مان سڀ کان وڌيڪ اوڀر طرف آباد هئا، جيڪي [[اسٽيپ|وسيع گاهه وارن ميداني علائقن]] (Steppes) ۾ رهنديون هيون.“</ref> يوئازيءَ جي خاص طور [[ٽوچاري]] اصلت گهڻو ڪري تجويز ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Narain"/><ref name="Beckwith_380">{{harvnb|Beckwith|2009|p=380}} " توخاروي (Tokharoi) ۽ [[يوچي قوم|يوچي]] (Yüeh-chih) قومن جي سڃاڻپ بلڪل يقيني آهي ۽ گهٽ ۾ گهٽ اڌ صديءَ کان اها ڳالهه واضح رهي آهي. تنهن هوندي به اها ڄاڻ انهن ٿورن [[لسانيات|لسانيات جي ماهرن]] کان ٻاهر وڏي پيماني تي مشهور نه ٿي سگهي آهي، جيڪي قديم [[وچ يوريشيا]] ۽ قديم [[چين]] جي تاريخ ۽ لسانيات تي تحقيق ڪن ٿا."</ref><ref name="Pulleyblank">{{harvnb|Pulleyblank|1966|pp=9–39}}</ref><ref name="EOIC">{{harvnb|Mallory|1997|pp=591–593}} "تاريخي چيني ماخذن ۾ '''[[توخاري قوم|توخارين]]''' (Tocharians) کي اڪثر '''[[يوچي قوم|يوچي]]''' (Yuezhi) نالي سان مشهور قوم سان منسوب ڪيو ويو آهي."</ref><ref name="TCHAC">{{harvnb|Loewe|Shaughnessy|1999|pp=87–88}} "لسانيات جي ماهر '''[[ايڊون جي. پليبلينڪ]]''' (Edwin G. Pulleyblank) چيني [[هان گهراڻو|هان گهراڻي]] جي تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل '''[[يوچي قوم|يوچي]]''' (Yuezhi)، '''[[ووسون]]''' (Wusun)، '''[[دايوان]]''' (Dayuan)، '''[[ڪانگجو]]''' (Kangju) ۽ '''[[يانچي]]''' (Yanqi) جي ماڻهن کي [[توخاري ٻوليون|توخاري ٻوليون]] ڳالهائيندڙ قومن طور سڃاتو آهي. ."</ref>{{sfn|Mallory|Mair|2008|pp=270–297}} ڪجهه عالمن طرفان يوئه‌ژيءَ لاءِ [[ايراني ماڻھو|ايراني]]، خاص طور [[سڪا]] (Saka) اصلت پڻ پيش ڪئي وئي آهي.<ref name="Enoki 1994 171–183">{{harvnb|Enoki|Koshelenko|Haidary|1994|pp=171–183}}</ref> يوئاژيءَ کي ''[[ريڪارڊس آف دي گريٽ هسٽورين]]'' ۽ ''[[بڪ آف هان]]'' ۾ اهڙي قوم طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا اوڀر سنڪيانگ ۽ جديد چين جي اتر-اولهه [[گانسو]] (Gansu) جي گاھ وارن ميدانن ۾ رهندي هئي، جيستائين انهن جي بادشاهه کي [[ژيونگ نو]] (Xiongnu) هٿان قتل (سِر قلم) ڪيو ويو، جيڪي چين سان پڻ جنگ ۾ هئا. ان واقعي کان پوءِ يوئه‌ژيءَ کي مجبوراً 176–160 ق.م. جي دوران اولهه طرف هجرت ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |first=Michael A.N. |last=Loewe |chapter=Introduction |pages=[https://archive.org/details/dli.pahar.3532/page/1 1]–70 |title=China in Central Asia: The Early Stage: 125 BC – AD 23; an Annotated Translation of Chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3532 |editor-first=Anthony François Paulus |editor-last=Hulsewé |publisher=Brill |year=1979 |isbn=978-90-04-05884-2}} pp. 23–24.</ref> يوئاژيءَ جي پنج قبيلن کي چيني تاريخ ۾ ''Xiūmì'' (休密)، ''Guìshuāng'' (貴霜)، ''Shuāngmǐ'' (雙靡)، ''Xìdùn'' (肸頓)، ۽ ''Dūmì'' (都密) طور سڃاتو وڃي ٿو. [[File:Koshanoy.jpg|thumb|right|نسلي نالو (ethnonym) "KO[[Sho (letter)|Ϸ]][[Sho (letter)|Ϸ]]ANO" (''Koshshano''، "Kushan") يوناني الف-بي ۾ (۽ اضافي حرف [[شو (اکر)|Ϸ]]، "''Sh''" سان) پهرين ڄاتل ڪشان حڪمران [[هيرايوس]] (پهرين صدي عيسوي) جي سڪن تي.]] يوئه‌ژيءَ لڳ ڀڳ 135 ق.م. جي قريب اتر افغانستان ۽ ازبڪستان جي علائقي ۾ موجود يوناني (هلينڪ) سلطنت [[يوناني-بڪٽريا]] تائين پهتا. جن يوناني حڪمران خاندانن کي هتان کان هٽايو ويو، اهي پوءِ ڏکڻ-اوڀر طرف [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] (اڄوڪي افغانستان ۽ پاڪستان) ۽ [[سنڌو درياھ]] جي وادي (اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت) ۾ لڏي ويا، ۽ اتي [[هند-يوناني سلطنت]] جي اولهه حصي تي قابض رهيا.{{cn|date=June 2025}} ڏکڻ ايشيا ۾، ڪوشان شهنشاھ پنهنجن سڪن تي باقاعدگي سان خانداني نالو ''ΚΟϷΑΝΟ'' ("ڪوشانو") استعمال ڪندا هئا.<ref name="JMR7"/> جڏهن ته [[سنسڪرت]] جون ڪيتريون ئي لکتون [[براهمي لِپي]] ۾، جهڙوڪ [[مٿرا]] ۾ [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جي مورتيءَ واري لکت، ڪوشان شهنشاھ کي [[File:Gupta allahabad ku.jpg|16px]] [[File:Gupta gujarat ssaa.jpg|12px]] [[File:Gupta ashoka nn.svg|14px]]، ''Ku-ṣā-ṇa'' ("Kushana") طور بيان ڪن ٿيون.<ref name="JMR7"/><ref>{{cite book |last1=Banerjee |first1=Gauranga Nath |title=Hellenism in ancient India |date=1920 |publisher=Calcutta: Published by the Author; New York: Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/hellenisminancie00bane/page/92 92] |url=https://archive.org/details/hellenisminancie00bane}}</ref> بعد وارن ڀارتي ادبي ذريعن ۾ ڪوشانن کي ''تروشڪا'' پڻ چيو ويو آهي، جيڪو بعد جي سنسڪرت متنن ۾{{refn|group=note|مثال طور، [[ڪشمير]] جي 12هين صديءَ واري تاريخي ڪتاب ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ مرڪزي ايشيا جي ڪوشانن کي ''ترشڪا'' (तुरुष्क) چيو ويو آهي.}} [[Tترڪ]] سان ڳنڍجي ويو، "شايد انهيءَ ڪري جو [[توخاريستان]] ستين صديءَ ۾ [[اولھ ترڪ خاقانيت]] جي هٿ ۾ هليو ويو."{{sfn|Wink|2002|p=57}}<ref>''[[راجترنگڻي]]'' {{cite book |quote=”ان کان پوءِ انهيءَ ئي سرزمين تي ٽن بادشاهن، '''[[هووشڪ|هوشڪ]]''' (Huska)، '''[[واشِشڪ|جوشڪ]]''' (Juska) ۽ '''[[ڪنشڪ]]''' (Kaniska)، حڪومت ڪئي. انهن بادشاهن پنهنجن نالن پٺيان شهر آباد ڪيا. جيتوڻيڪ اهي بادشاهه ترڪ نسل سان تعلق رکندا هئا، تنهن هوندي به هنن مذهبي نيڪ ڪمن ۾ پناهه ورتي. هنن '''سُشڪليتر''' (Suskaletra) ۽ ٻين هنڌن تي [[وهارا|ٻڌ خانقاهون]] (Viharas)، [[چيتيا]] (Caityas) ۽ اهڙيون ٻيون مذهبي عمارتون تعمير ڪرايون.“<!--sic-->. |last1=Pandit |first1=Ranjit Sitaram |title=River Of Kings (rajatarangini) |date=1935 |pages=I168–I173 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530051/page/n65}}</ref> [[جان ايم روزن فيلڊ]] موجب، ''Turushka''، ''توخرا'' يا ''توخارہ'' ڀارتي تحريرن ۾ لفظ ''توخاري'' جون ئي مختلف صورتون آهن.<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA8 8]}}</ref> تنهن هوندي به، [[وينڪ]] موجب: "اڄڪلهه ڪوبه مؤرخ انهن کي ترڪي-منگولائيڊ يا 'هون' نه ٿو سمجهي، جيتوڻيڪ انهن جي مرڪزي ايشيائي اصلت بابت ڪو شڪ ناهي."{{sfn|Wink|2002|p=57}} == اوائلي ڪوشان == <gallery mode="packed" heights="180px" caption="ڪوشان سلطنت سان لاڳاپيل تاريخي آثار"> File:KushanHead.jpg|ڪوشان حڪمران جو سر، [[مٿرا ميوزيم]] File:KushanRing.jpg|ڪوشان شهنشاهه جي مُهر (سگنيٽ رنگ)، [[برطانوي ميوزيم]] File:KushanCoin.jpg|شروعاتي ڪوشان سڪو، يوناني لکت سان </gallery> چيني تاريخي ماخذن مطابق، يوئاژي (Yuezhi) قبيلن مان هڪ، يعني گُئي‌شوانگ / ڪوشان، آهستي آهستي ٻين يوئه‌ژي قبيلن تي بالادستي قائم ڪئي. هي عمل پهرين صدي قبل مسيح جي آخر ۽ پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ ٿيو. ان وقت تائين، يوئه‌ژي قبيلن جو اتحاد هڪ منظم سياسي قوت ۾ تبديل ٿي رهيو هو، جنهن جو مرڪز بڪٽريا (اڄوڪو اتر افغانستان ۽ ڏکڻ ازبڪستان) هو.<ref>{{cite book |last=Benjamin |first=Craig |title=The Yuezhi: Origin, Migration and the Conquest of Northern Bactria |publisher=Brepols |year=2007 |isbn=978-2503520671 |pages=173–189}}</ref> چيني تاريخي ڪتاب ''[[پوئين ھان جو ڪتاب ھان|ھائو ھنشو]]'' (後漢書) ڪوشانن جي عروج بابت هيٺيون اهم بيان ڏئي ٿو: <blockquote> 「貴霜王丘就卻，略有其餘四翕侯國，并為一國，號貴霜。」 <br /> "گُئي‌شوانگ جو بادشاهه قيو جيوچيو (Qiujiuque) ٻين چار زِهو قبيلن کي شڪست ڏئي انهن کي پنهنجي ماتحت ڪيو، ۽ سڀني کي گڏ ڪري هڪ واحد رياست قائم ڪئي، جنهن کي ڪوشان چيو ويو." </blockquote> <ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |chapter=Chapter 88: Western Regions |publisher=Beijing Zhonghua Shuju |year=1965}}</ref> هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته شروعاتي ڪوشان حڪمران، جنهن کي گهڻو ڪري جديد مؤرخن [[هيرايوس]] يا قيو جيوچيو سان سڃاڻن ٿا، سياسي ۽ فوجي طاقت ذريعي يوئه‌ژي اتحاد کي هڪ بادشاهي ۾ تبديل ڪيو. هيرايوس جا سڪا، جن تي يوناني رسم الخط استعمال ٿيل آهي، هن دور جي ثقافتي امتزاج کي ظاهر ڪن ٿا، جنهن ۾ هلينسٽڪ (يوناني) ۽ وچ ايشيائي روايتون گڏيل صورت ۾ نظر اچن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=The early Kushan kings: New evidence for chronology |journal=Numismatic Chronicle |year=1999 |pages=113–134}}</ref> ابتدائي ڪوشان دور ۾، حڪمرانن پاڻ کي "بادشاهن جا بادشاهه" نه پر قبائلي سردار يا مقامي حڪمران طور پيش ڪيو. انهن جو بنيادي ڌيان واپار جي ڪنٽرول تي هو، خاص طور تي اهي رستا جيڪي وچ ايشيا کي ڏکڻ ايشيا ۽ ايران سان ڳنڍيندا هئا. اهڙيءَ ريت، ڪوشان رياست جلد ئي ريشم روڊ جي اهم ڪڙي بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last=Falk |first=Harry |title=The Kushan Empire: A Historical Overview |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=41–58}}</ref> ابتدائي ڪوشانن جي طاقت جو بنياد بڪٽريا ۾ رهيو، پر ڪجهه ئي ڏهاڪن ۾ هنن پنهنجو اثر [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[مٿرا]] تائين وڌايو، جيڪو بعد ۾ ڪوشان سلطنت جي مڪمل توسيع جو بنياد بڻيو. ==ڪُجولا ڪدفيسس جي شاھي توسيع == {{multiple image | align = right | total_width = 280 | image1 = Kujula_Kadphises_coin.jpg | caption1 = ڪُجولا ڪدفيسس جو سڪو (يوناني–خروشتی لکت) | image2 = Kushan_Map_1st_century.jpg | caption2 = پهرين صدي عيسوي ۾ ڪوشان سلطنت جي توسيع | image3 = Gandhara_art_Kushan.jpg | caption3 = ڪوشان دور جو گندهارا فن }} ڪوشان سلطنت جي حقيقي سامراجي توسيع [[ڪجولا ڪدفيسس|ڪُجولا ڪدفيسس]] جي دور ۾ ٿي، جيڪو پهرين صدي عيسوي جي وچ ڌاري حڪمران رهيو. تاريخي ۽ سڪن جي شاهدي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُجولا، شروعاتي قبائلي قيادت کي هڪ منظم بادشاهت ۾ تبديل ڪيو ۽ ڪوشانن کي علائقائي طاقت مان بين الاقوامي سلطنت بڻايو.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=Kujula Kadphises and the early Kushan empire |journal=Numismatic Chronicle |year=2018 |pages=45–72}}</ref> ڪُجولا ڪدفيسس جو سڀ کان اهم قدم هندوڪُش جبلن کي پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[ڪابل ماٿري]] تي قبضو ڪرڻ هو. هن توسيع سان ڪوشانن کي ڏکڻ ايشيا ڏانهن واپار جا اهم رستا مليا، خاص طور تي اهي شاهراهيون جيڪي ريشم روڊ کي سنڌو ماٿري سان ڳنڍينديون هيون. چيني ماخذ ''[[ھوئو ھانسو]]'' موجب، ڪُجولا پاڙيسري بادشاهتن کي يا ته فتح ڪيو يا پنهنجي ماتحت آندو، جنهن سان ڪوشان اقتدار مستحڪم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |publisher=Zhonghua Shuju |year=1965 |chapter=Western Regions}}</ref> سڪن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪُجولا ڪدفيسس شروعات ۾ يوناني حڪمرانن جي سڪن جي نقل ڪئي، جن تي يوناني رسم الخط ۽ عنوان استعمال ڪيا ويا. بعد ۾، هن پنهنجي نالي سان سڪا جاري ڪيا، جن تي پاڻ کي ''ΒΑΣΙΛΕΥΣ'' (بادشاهه) سڏيو ويو. هي عمل سياسي خودمختياري ۽ سامراجي حيثيت جو واضح اظهار ھو. ==گھڻ رخا ثقافتي اثرات== پھريائين صدي ق.م. ۾ ''گوئشوانگ'' (چيني: 貴霜) قبيلي ٻين يوئژهي قبيلن تي برتري حاصل ڪئي، ۽ ڪمانڊر ڪجولا ڪدفيسس جي اڳواڻيءَ هيٺ کين هڪ مضبوط اتحاد (ڪنفيڊريشن) ۾ ٻڌي ڇڏيو.<ref name="CWH">{{cite book |last1=Benjamin |first1=Craig |title=The Cambridge World History: Volume 4, A World with States, Empires and Networks 1200 BCE–900 CE |date=16 April 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-29830-5 |page=477 ff |url=https://books.google.com/books?id=LAFuCAAAQBAJ&pg=PT477|quote="It is generally agreed that the Kushans were one of the five tribes of the Yuezhi..."}}</ref> نالو ''گوئشوانگ'' مغرب ۾ اختيار ڪيو ويو ۽ پوءِ تبديل ٿي ''ڪوشان'' بڻيو، جيڪو ان اتحاد لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جڏهن ته چيني کين اڃا به ''يوئژهي'' ئي سڏيندا رهيا. اسڪٿين قبيلن کان علائقي جو ڪنٽرول آهستي آهستي کسي، ڪوشان ڏکڻ طرف اُن خطي ۾ وڌيا جيڪو روايتي طور [[گنڌارا]] سڏبو هو (اهو علائقو گهڻو ڪري [[پاڪستان]] جي [[پوتوهار پليٽو|پوتوهار]] ۽ [[خيبر پختونخوا]] وارن علائقن ۾ آهي)، ۽ هنن ٻه گڏيل گاديون قائم ڪيون: [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (اڄوڪي بگرام ڀرسان)<ref name="Starr, p. 53">{{cite book |first=S. Frederick |last=Starr |title=Lost Enlightenment: Central Asia's Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane |url=https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press |year=2013 |page=[https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star/page/n102 53]}}</ref> ۽ [[پشڪلاوتي]] (بعد ۾ [[چارسده]]).<ref name="CWH"/> [[File:Kushan script.jpg|thumb|upright=1.35|[[يوناني الفابيٽ]] (تنگ ڪالم) سان گڏ ڪوشان خط (ويڪرا ڪالم)]] ڪوشانن باختر جي [[هلينسٽڪ تهذيب|هلينسٽڪ]] ثقافت جا عنصر اختيار ڪيا. هنن [[يوناني الفابيٽ]] کي پنهنجي ٻوليءَ مطابق ڍاليو (۽ پوءِ Þ حرف "ش" لاءِ تيار ڪيو ويو، جيئن "Kushan" ۾) ۽ جلد ئي يوناني نموني تي سڪا ٽڪساڻ شروع ڪيا. هنن پنهنجن سڪن تي يوناني ٻوليءَ جا ليجنڊ پالي ليجنڊن ( [[خروشي]] لِپِيءَ ۾) سان گڏ استعمال ڪيا، ڪنشڪ جي دور جي شروعاتي سالن تائين. ڪنشڪ جي راڄ جي وچ واري دور کان پوءِ، هنن ڪوشاني ٻوليءَ جا ليجنڊ (ترميم ٿيل يوناني لِپيءَ ۾) استعمال ڪيا، گڏوگڏ يوناني (يوناني لِپيءَ ۾) ۽ پراڪرت (خروشي لِپيءَ ۾) جا ليجنڊ به شامل رکيا. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته ٻئي صدي عيسويءَ ۾ يوناني آباديءَ ۽ ڪوشانن جي گڏيل تعاون جا ثبوت ملن ٿا. ظاهر آهي ته [[سرخ ڪوٽل]] ۾ ڪوشان مندر جو مکيه معمار هڪ يوناني شخص پالاميڊيس هو. هڪ يوناني لکت ملي آهي جيڪا هن طرح پڙهي وڃي ٿي: ΔΙΑ ΠΑΛΑΜΕΔΟΥΣ، يعني ''dia Palamedous''، جنهن جو مطلب آهي "پالاميڊيس وسيلي" يا "پالاميڊيس جي هٿان". ان مان ثابت ٿئي ٿو ته هلينسٽڪ آبادي باختر ۾ ڪوشان دور تائين موجود رهي، ۽ اهو به سمجهه ۾ اچي ٿو ته يوناني الفابيٽ کي باختري/ڪوشاني ٻوليءَ تي ڪيئن لاڳو ڪيو ويو.<ref>Suchandra Ghosh. (2012). Revisiting Kushana Dynastic Sanctuaries. ''Proceedings of the Indian History Congress'', 72nd Session, Patiala, Delhi. 212-219.</ref> [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|thumb|upright=1.15|ڪنشڪ پهرئين جو ابتدائي سون جو سڪو، يوناني ٻوليءَ جي ليجنڊ ۽ هلينسٽڪ ديوتاهه [[هيليوس]] سان. (تقريباً عيسوي 120).<br />'''مُهاڙو:''' ڪنشڪ بيٺل، ڳري ڪوشاني ڪوٽ ۽ ڊگها بوٽ پاتل، ڪلهن مان باهه نڪري رهي آهي، کاٻي هٿ ۾ جهنڊو جهليل، ۽ قربانيءَ طور قربانگاهه مٿان رسم ادا ڪري رهيو آهي. يوناني ليجنڊ:<div class="center">ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΚΑΝΗ''Ϸ''ΚΟΥ<br />''Basileus Basileon Kanishkoy''<br />"[سڪو] ڪنشڪ جو، بادشاهن جو بادشاه".</div>'''پُٺاڻو:''' هيليوس هلينسٽڪ انداز ۾ بيٺل، ساڄي هٿ سان دعا/برڪت وارو اِشارو. يوناني لِپيءَ ۾ ليجنڊ:<div class="center">ΗΛΙΟC ''Helios''</div>کاٻي پاسي ڪنشڪ جو مونوگرام (''تمغہ'').]] ڪوشانن "گهڻيون مقامي عقيدتون ۽ رواج اختيار ڪيا، جن ۾ [[زرتشت مذهب]] ۽ علائقي جون ٻه اڀرندڙ مذهبي تحريڪون، يعني يوناني ڪلٽ ۽ [[ٻڌ ڌرم]] شامل هئا".<ref name="Starr, p. 53"/> [[ويما تڪتو]] جي زماني کان ڪيترائي ڪوشان ٻڌ مت جي ثقافت جا پهلو اختيار ڪرڻ لڳا، ۽ مصريئن وانگر هنن هلينسٽڪ بادشاهتن جي يوناني ثقافت جا مضبوط اثر به جذب ڪيا، جنهن سبب هو گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور [[هلينائز]]ڊ ٿي ويا. عظيم ڪوشاني شهنشاهه [[ويما ڪدفيسس]]، جيڪو [[ڪنشڪ]] جو پيءُ هو، [[شيوا مت]] (هندومت جي هڪ شاخ) کي اختيار ڪيو، جيئن اُن دور جي سڪن مان اندازو ٿئي ٿو.{{sfn|Bopearachchi|2007|p=45}} ان کان پوءِ وارن ڪوشاني بادشاهن مختلف عقيدا ظاهر ڪيا، جن ۾ [[مهايان|ٻڌ ڌرم]]، زرتشت مذهب ۽ [[شيوا مت|هندومت جو شيوا مت]] شامل آهن. ڪوشانن جي حڪمراني [[هندستاني سمنڊ]] واري سامونڊي واپار کي [[ريشم راهه]] جي واپار سان ڳنڍيو، جيڪو پراڻي تهذيب يافته [[سنڌو ماٿري]] وسيلي گذرندو هو. سلطنت جي عروج تي ڪوشانن هڪ وسيع علائقي تي ڍِلو پر وڏو اثر رکيو، جيڪو [[ارال سمنڊ]] تائين (اڄوڪي [[ازبڪستان]] وسيلي)، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[اتر ڀارت]] تائين پکڙيل هو.<ref name="CWH"/> اهڙي وسيع خطي جي ڍِلي وحدت ۽ نسبي امن ڊگهي فاصلي واري واپار کي وڌايو، چين جا ريشمي ڪپڙا [[روم]] تائين پهچايا، ۽ ڪيترن خوشحال شهري مرڪزن جون قطارون پيدا ڪيون.<ref name="CWH"/> ==حدودي واڌ== {{ايشيا کنڊ 100ع ۾|right|ڪوشان علائقا (پوري لائين) ۽ [[ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪوشان اثر جي وڌ ۾ وڌ حد.<ref>{{cite book |last1=O'Brien |first1=Patrick Karl |last2=Press |first2=Oxford University |title=Atlas of World History |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |page=46 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA46}}</ref> ڪوشان ڪنٽرول جي حد خاص طور [[رباطڪ لکت]] ۾ درج آهي.<ref name="AADC"/><ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno ([[Ujjain]]), Kozambo (Kausambi), Zagedo ([[Saketa]]), Palabotro ([[Pataliputra]]), and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment|1=See also the analysis of {{harvp|Sims-Williams|Cribb|1995–1996}}, specialists of the field, who had a central role in the decipherment.}}<ref>{{cite journal |last=Mukherjee |first=B.N. |title=The Great Kushana Testament |journal=Indian Museum Bulletin |place=Calcutta |date=1995}}</ref> اتر طرف [[تارم طاس]] ۾ واڌ جو اشارو گهڻو ڪري سڪن جي ملڻ ۽ چيني تواريخي احوالن مان ملي ٿو.<ref name="SKK"/><ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1(g) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |archive-date=24 February 2021 |access-date=25 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=24 February 2021 }}</ref>||Map_of_the_Kushan_Empire_(large).png}} روزن فيلڊ لکي ٿو ته ڊگهي عرصي واري ڪوشاني حڪمراني جا آثار قديمه جا ثبوت اهڙي علائقي ۾ موجود آهن جيڪو سرخ ڪوٽل کان وٺي [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (ڪوشانن جي اونهاري گادي)، [[پُروشا پُرا]] (اڄوڪو پشاور)، جيڪو ڪنشڪ پهرئين جي دور ۾ گادي هو، [[ٽيڪسيلا]] ۽ [[مٿورا، اتر پرديش|مٿورا]] (ڪوشانن جي سياري گادي) تائين پکڙيل آهي.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} ڪوشانن پهريون ڀيرو اهڙي حڪمراني جو نمونو متعارف ڪرايو، جنهن ۾ ''ڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]<sub>[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]</sub>[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Kṣatrapa'', "[[ستراپ]]") ۽ ''مهڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka m.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka h.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]<sub>[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]</sub>[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Mahakṣatrapa'', "وڏو [[ستراپ]]") شامل هئا.{{sfn|Sailendra Nath Sen|1999|p=[https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA188 188]}} ممڪن حڪمراني وارا ٻيا علائقا [[خوارزم]] ۽ اُن جو گادي شهر [[ٽوپراڪ-ڪلا]]،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}}<ref>{{cite book |last1=Basham |first1=Arthur Llewellyn |title=Papers on the Date of Kaniṣka: Submitted to the Conference on the Date of Kaniṣka, London, 20-22 April 1960 |year=1968 |publisher=Brill Archive |page=414|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ&pg=PA414}}</ref> [[ڪوسامبي]] ( [[الله آباد يونيورسٽي]] جون کوٽايون)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[سانچي]] ۽ [[سارناٿ]] (جتي ڪوشان بادشاهن جا نالا ۽ تاريخون وارين لکتن جا ثبوت ملن ٿا)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[مالوا]] ۽ [[مهاراشٽر]]،<ref>{{harvnb|Rosenfield|1993|p=41}}. "Malwa and Maharashtra, for which it is speculated that the Kushans had an alliance with the [[Western Kshatrapas]]".</ref> ۽ [[اوڊيشا]] (ڪوشاني سڪن جون نقلون ۽ وڏا سڪن جا ذخيرو).{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} {{clarify span|text=[[رباطڪ لکت]]، جيڪا 1993 ۾ دريافت ٿي، ''Hou Hanshu''، ''Weilüe'' ۽ ڪنشڪ دور جي شروعاتي لکتن جي احوال جي تصديق ڪري ٿي (شايد عيسوي 127 کان)، ته ٻئي صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ڪوشاني سلطنتون اتر ڀارت جي مرڪزي علائقن تائين وڌيون.|explain=ڊگهو ۽ گنجلڪ جملو (شايد خراب گرامر سبب)|date=July 2021}} لکت جون لائينون 4 کان 7 ڪنشڪ جي ماتحت شهرن جو ذڪر ڪن ٿيون،{{refn|group=note|For a translation of the full text of the Rabatak inscription see: {{harvp|Mukherjee|1995}}. This translation is quoted in: {{harvp|Goyal|2005|p=88}}.}} جن مان ڇهه نالا سڃاڻپ لائق آهن: [[اُجين]]، [[ڪُندينا]]، [[سڪيٽا]]، [[ڪوسامبي]]، [[پاٽلي پُتر]]، ۽ [[چمپا، ڇتيس ڳڙهه|چمپا]] (جيتوڻيڪ متن مان صاف ناهي ته چمپا ڪنشڪ جي ملڪيت هو يا اُن کان اڳتي).<ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno (Ujjain), Kozambo (Kausambi), Zagedo (Saketa), Palabotro (Pataliputra) and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment}}<ref>{{cite web |last=Sims-Williams |first=Nicholas |author-link=Nicholas Sims-Williams |title=Bactrian Documents from Ancient Afghanistan |url=http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |access-date=24 May 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070610192252/http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |archive-date=10 June 2007 }}</ref>{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} ٻڌ مت جو متن ''Śrīdharmapiṭakanidānasūtra''—جيڪو چيني ترجمي ذريعي معلوم ٿئي ٿو (عيسوي 472)—پاٽلي پُتر جي ڪنشڪ هٿان فتح جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Puri|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA258 258]}} ٻئي صدي عيسويءَ جي هڪ پٿر جي لکت، هڪ "وڏي ستراپ" [[روپيامما]] جي نالي سان، [[پاؤني]] ۾ ( [[نرمدا درياهه]] جي ڏکڻ) ملي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪوشان اثر ايترو ڏکڻ تائين وڌيل هو، جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته اهو علائقو [[مغربي ستراپ]]ن جي ڪنٽرول ۾ به رهيو هجي.<ref>{{cite book |last1=Mukherjee |first1=Bratindra Nath |title=The rise and fall of the Kushāṇa Empire |date=1988 |page=269 |publisher=Firma KLM |isbn=9780836423938 |url=https://books.google.com/books?id=ig1uAAAAMAAJ}}</ref> [[File:Bengal. Samatata. Coin of Vira Jadamarah imitative of Kushan coinage of Kanishka I. Circa 2nd-3rd century CE.jpg|thumb|اوڀر ۾ حد [[بنگال]] تائين: [[ساماتتا]] ۾ بادشاهه ويرا جدمره جا سڪا، [[ڪنشڪ پهرئين]] جي [[ڪوشاني سڪن]] جي نقل طور. ليجنڊ جو متن بي معنيٰ نقل آهي. بنگال، تقريباً ٻئي-ٽئين صدي عيسوي.<ref name="Samatata coin">{{cite web |title=Samatata coin |url=https://research.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=3412701&page=1&partId=1 |website=The British Museum}}</ref>]] اوڀر ۾، ٽئين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، هوويشڪ جا سجايل سڪا [[بودھ گايا]] ۾ ٻين سون جي نذرن سان گڏ "بودهه جي روشنائيءَ واري تخت" هيٺ پيش ڪيا ويا، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته اُن دور ۾ به علائقي تي ڪوشاني اثر موجود هو.<ref>British Museum display, Asian Art room.{{full citation needed|date=July 2021}}</ref> ڪوشاني سڪا گهڻائيءَ سان [[بنگال]] تائين ملن ٿا، ۽ قديم بنگالي رياست [[ساماتتا]] به ڪنشڪ پهرئين جي سڪن جي نقل تي سڪا جاري ڪيا، شايد گهڻو ڪري واپاري اثر سبب.<ref>{{cite book |last1=Sengupta |first1=Nitish |title=Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib |date=2011 |publisher=Penguin UK |isbn=978-81-8475-530-5 |page=39 |url=https://books.google.com/books?id=TI8GQioaoL4C&pg=PT39}}</ref><ref name="Samatata coin"/><ref>{{cite book |quote=As far as gold coins in Bengal are concerned it was Samatata or South-eastern Bengal which issued gold coins ... This trend of imitating Kushan gold continued and had major impact on the currency pattern of this south-eastern zone. |title=Numismatic Digest |date=2012 |publisher=Numismatic Society of Bombay |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=C83R2wM0caIC}}</ref> ڪوشاني سڪن جي نقل ۾ سڪا اوڀر جي رياست [[اُڙيسا]] ۾ به گهڻائيءَ سان مليا آهن.<ref>{{cite book |quote=A large number of Kushan and Puri Kushan coins have been discovered from different parts of Orissa. Scholars have designated the Puri Kushan coins as the Oriya Kushan coins. Though the coins are the imitations of Kushan coins they have been abundantly found from different parts of Orissa. |last1=Ray |first1=N. R. |year=1982 |title=Sources of the History of India: Bihar, Orissa, Bengal, Manipur, and Tripura |publisher=Institute of Historical Studies |page=194 |url=https://books.google.com/books?id=_gW2AAAAIAAJ}}</ref> اولهه ۾، ڪوشاني رياست [[پاراتراجا|پاراتا رياست]] ([[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]])، اولهه [[پاڪستان]]، [[افغانستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[تاجڪستان]]، [[ازبڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]] تائين پکڙيل هئي. [[ترڪمانستان]] ۾ ڪوشانن جو ٻڌ مت وارو شهر [[مرو]] مشهور هو.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} اتر طرف، پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪجولا ڪدفيسس]] [[تارم طاس]] ڏانهن فوج موڪلي ته جيئن [[ڪوچا]] شهر-رياست جي مدد ڪري، جيڪا علائقي ۾ چيني حملي کي روڪي رهي هئي؛ پر ٿوريون جهڙپون ٿيڻ کان پوءِ هو واپس موٽي آيا.{{sfn|Grousset|1970|pp=45-46}} ٻي صدي عيسويءَ ۾، ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشانن [[تارم طاس]] ۾ ڪيتريون چڙهائيون ڪيون، ۽ چيني ماڻهن سان سندن گهڻا لاڳاپا رهيا. ڪنشڪ وٽ [[تارم طاس]] جا اهي علائقا هئا جيڪي غالباً اُن قديم علائقن سان ميل کائين ٿا، جيڪي اڳ ۾ [[يوئژهي|يوئه-ژهي]] وٽ هئا (ڪوشانن جا ممڪن ابن ڏاڏا). [[ڪشغر]]، [[يارڪند ضلعو|يارڪند]] ۽ [[ختن|ختن]] ۾ سڪن تي ڪوشاني اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="SKK">{{cite magazine|last=Cribb |first=Joe|title=The Sino-Kharosthi coins of Khotan part 2|url=https://www.academia.edu/33275660 |date=1984 |magazine=Numismatic Chronicle |pages=129–152}}</ref> چيني تواريخن موجب، ڪوشانن (چيني ماخذن ۾ [[دا يوئژهي]] سڏيل) هڪ هان شهزادي جي گهر ڪئي، پر انڪار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ هنن چيني درٻار کي تحفا موڪليا هئا. جواب طور، هو عيسوي 90 ۾ بان چاؤ ڏانهن 70,000 جي فوج سان وڌيا، پر ننڍڙي چيني فوج هٿان شڪست کاڌائون. چيني تواريخي احوال ڪوشانن ۽ چيني جنرل [[بان چاؤ]] وچ ۾ جنگين جو ذڪر ڪن ٿا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} يوئژهي پوئتي هٽي ويا ۽ چيني سلطنت کي خراج ڏيڻ لڳا. [[تارم طاس]] جا علائقا آخرڪار [[بان چاؤ]] فتح ڪيا. پوءِ، [[هان جي شهنشاهه آن|يُوانچُو]] دور (عيسوي 114–120) ۾ ڪوشانن فوج موڪلي ۽ چنپان کي—جيڪو اڳ ۾ سندن وٽ يرغمال رهيو هو—[[ڪشغر]] جو بادشاهه مقرر ڪرايو.{{sfn|Hill|2009|p=43}} ===ڪوشاني قلعي بنديون=== ڪيترائي ڪوشاني قلعا سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور [[باختر]] ۾، جيڪي گهڻو ڪري [[هلينسٽڪ]] قلعن جي مٿان ٻيهر تعمير ڪيا ويا، جيئن [[ڪمپير تيپي]].<ref name="DVR">{{cite journal |last1=RUSANOV |first1=D. V. |title=The Fortification of Kampir-Tepe: A Reconstruction |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=1994 |volume=8 |pages=155–160 |jstor=24048772 |url=https://www.jstor.org/stable/24048772 |issn=0890-4464}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Rtveladze|first=E|title=Alexandria on the Oxus - Kampir Tepe: A fortress city on the Oxus shore|year=2019|location=Tashkent|pages=}}</ref> اهي عام طور تيراندازن لاءِ تير جي شڪل وارن [[لوپ هول]]ن سبب سڃاتا وڃن ٿا.<ref name="DVR"/> <gallery class="center" widths="200px" heights="120px"> File:Kampir_Tepe_archeological_site.jpg|[[ڪمپير تيپي]] جو ڪوشاني قلعو File:Ayaz_Kala_(Khorezm,_Ouzbékistan)_(5608879653).jpg|[[اياز ڪلا]] جو قلعو File:Françoise_Foliot_-_Afghanistan_152.jpg|شهرِ زُهڪ جو قلعو.<ref>{{cite book |last1=Lee |first1=Jonathan L. |title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present |date=8 March 2022 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-019-4 |url=https://books.google.com/books?id=asR9DwAAQBAJ&pg=PA151 |language=en}}</ref> File:Staircase,_Surkh_Kotal,_2–4_century_CE.jpg|[[سرخ ڪوٽل]] جو مندر ۽ قلعو </gallery> ==تاريخ== ڪوشاني حڪمرانن جو ذڪر لڳ ڀڳ ٽن صدين تائين ملي ٿو، يعني تقريباً 30 عيسوي کان 375 عيسوي تائين، جيستائين [[ڪيدارائيٽس]] جي حملي سبب تبديليون ٿيون. هنن لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[مغربي ستراپ]]ن، [[ستواهن]]ن ۽ [[گپتا سلطنت]] جي شروعاتي حڪمرانن سان همعصر حڪمراني ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} === ڪجولا ڪدفيسس (تقريباً 25 – 85) === {{Main| ڪجولا ڪدفيسس}} {{ ڪوشان حاڪم}} {{blockquote|...گوئشوانگ جو شهزادو، جنهن جو نالو ٿيلڪ [ڪجولا ڪدفيسس] هو، ٻين چار xihou کي حملا ڪري ختم ڪري ڇڏيو. هو بادشاهه بڻيو، ۽ سندس خاندان کي گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهن جو خاندان سڏيو ويو. هن انشي [هندو-پارٿيا] تي حملو ڪيو ۽ گاوفو [ڪابل] جو علائقو ورتو. هن پودا [پڪٽيا] ۽ جِبين [ڪاپيسا ۽ گنڌارا] جون سڀ بادشاهتون به شڪست ڏنيون. قيوجيوڪُو [ڪجولا ڪدفيسس] اسي سالن کان وڌيڪ عمر ۾ وفات ڪئي.|[[Book of the Later Han|Hou Hanshu]]{{sfn|Hill|2009|p=29}}|title=|source=}} اهي فتحون غالباً عيسوي 45 ۽ 60 جي وچ ۾ ٿيون، ۽ انهن ڪوشاني سلطنت جو بنياد وڌو، جنهن کي پوءِ سندس جانشينن تيزيءَ سان وڌايو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪيترن سڪن جون سيريز جاري ڪيون ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه پُٽ هئا: [[Sadashkana|سداشڪنه]] (جيڪو رڳو ٻن لکتن مان سڃاتو وڃي ٿو، خاص طور رباطڪ لکت مان، ۽ غالباً ڪڏهن حڪومت نه ڪئي) ۽ شايد ويما تڪتو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪدفيسس، ڪنشڪ جو پردادو هو.{{Citation needed|date=March 2021}} === ويما تڪتو يا سداشڪنه (تقريباً 80 – 95) === {{Main| ويما تڪتمو}} [[ويما تڪتو]] (قديم چيني: 閻膏珍 ''Yangaozhen'') رباطڪ لکت ۾ ذڪر ٿيل آهي (ٻيو پُٽ سداشڪنه سيناورمن—اوڊي جي بادشاهه—جي لکت ۾ به اچي ٿو). هو ويما ڪدفيسس ۽ ڪنشڪ پهرئين کان اڳ هو. هن ڪوشاني سلطنت کي ڏکڻ ايشيا جي اتر-اولهه تائين وڌايو. ''Hou Hanshu'' موجب: {{blockquote|"سندس پُٽ يانگاؤژين [شايد ويما تڪتو، يا ممڪن آهي سندس ڀاءُ سداشڪنه] سندس جاءِ تي بادشاهه ٿيو. هن تيانزو [اتر-اولھ ڀارت] کي شڪست ڏني ۽ اتي نگراني لاءِ جنرل مقرر ڪيا. پوءِ يوئژهي انتهائي امير ٿي ويا. سڀ بادشاهتون [پنهنجي بادشاهه کي] گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهه سڏين ٿيون، پر هان کين سندن اصل نالي دا يوئژهي سان سڏين ٿا."|Hou Hanshu{{sfn|Hill|2009|p=29}}}} === ويما ڪدفيسس (تقريباً 95 – 127) === {{Main|Vima Kadphises}} [[ويما ڪدفيسس]] (ڪوشاني ٻولي: Οοημο Καδφισης) تقريباً عيسوي 95–127 دوران ڪوشاني شهنشاهه هو، سداشڪنه جو پٽ، ڪجولا ڪدفيسس جو پوٽو ۽ ڪنشڪ پهرئين جو پيءُ، جيئن رباطڪ لکت مان معلوم ٿئي ٿو.{{Citation needed|date=March 2021}} ويما ڪدفيسس باختر ۾ فتحون ڪري ڪوشاني علائقو وڌايو. هن گهڻا سڪا ۽ لکتون جاري ڪيون. هن موجوده تانبي ۽ چانديءَ جي سڪن سان گڏ سون جا سڪا به جاري ڪيا.{{Citation needed|date=March 2021}} ===ڪنيشڪه پهريون (تقريباً 127ع – تقريباً 150ع)=== {{Main|ڪنشيڪه}} {{multiple image | align = right | direction =vertical | header=Mathura statue of Kanishka | total_width=250 | image1 = Kanishka enhanced.jpg | caption1 = [[ڪنيشڪه]] جو بت، ڊگهو ڪوٽ ۽ بوٽ پاتل، هٿ ۾ [[گرز]] (Mace) ۽ [[تلوار]]، [[مٿرا ميوزيم]] ۾ رکيل. ڪوٽ جي هيٺان لکت موجود آهي. | image2 = Kanishka statue inscription.jpg | caption2 = هي لکت وچولي [[براهمي رسم الخط]] ۾ آهي:<br /> [[File:Gupta ashoka m.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka haa.jpg|12px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad dhi.jpg|8px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka d.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka v.svg|10px]]<sub>[[File:Gupta ashoka pu.jpg|10px]] [[File:Gupta ashoka tr.jpg|10px]]</sub> [[File:Gupta ashoka kaa.svg|12px]]<sup>[[File:Gupta ashoka nni.jpg|12px]]</sup><sub>[[File:Gupta ashoka ssk.jpg|14px]]</sub><br />''مهاراجا راجڌراجا ديوپُتر ڪنيشڪه''<br />"عظيم بادشاهه، بادشاهن جو بادشاهه، ديوتا جو پٽ، ڪنيشڪه".<ref>{{cite book |last1=Puri |first1=Baij Nath |title=India under the Kushāṇas |date=1965 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |url=https://books.google.com/books?id=bxZuAAAAMAAJ}}</ref><br />[[مٿرا جو فن]]، [[مٿرا ميوزيم]] | caption_align = center | footer= }} [[ڪنيشڪه اعظم]]، ڪوشان سلطنت جو چوٿون بادشاهه، تقريباً 23 سال حڪومت ڪئي، لڳ ڀڳ 127ع کان.<ref>{{cite journal |last1=Bracey |first1=Robert |title=The Date of Kanishka since 1960 |journal=Indian Historical Review |date=2017 |volume=44 |issue=1 |pages=21–61 |doi=10.1177/0376983617694717 |s2cid=149016806 |url=https://www.academia.edu/32448882}}</ref> تخت نشيني کان پوءِ، ڪنيشڪه هڪ وسيع سلطنت تي حڪمراني ڪئي، جيڪا تقريباً سڄي اتر هندستان تي پکڙيل هئي؛ ڏکڻ ۾ [[اجين|اُجّين]] ۽ [[ڪنڊينا]] (Kundina) تائين، ۽ اوڀر ۾ [[پاٽلي پتر|پاٽلي پُتر]] کان به اڳتي، جيئن رباطڪ لکت مان ظاهر ٿئي ٿو: {{Blockquote|پهرين سال ۾، هندستان جي سڄي راڄ ۾ اعلان ڪيو ويو، حڪمران طبقي جي سمورن علائقن تائين، جن ۾ ڪوناديانو [[ڪونڊيني]]، (Kundina)، [[اوزينو]] (Ujjain)، زاگيدا (Saketa)، [[ڪوزامبو]] (Kausambi)، [[پالابوترو]] (Pataliputra) ۽ [[زيري-تمبو]] (Sri-Champa) تائين شامل هئا؛ جن حڪمرانن ۽ اهم ماڻهن سندس اطاعت قبول ڪئي، ۽ هن سڄي هندستان کي پنهنجي فرمانبرداري ۾ آندو.|رباطڪ لکت، سٽون 4–8}} ڪنيشڪه جي سلطنت جا ٻه گاديءَ جا هنڌ هئا: [[پورشپور]] (اڄ جو [[پشاور]]، اتر اولهه [[پاڪستان]]) ۽ [[مٿرا]]، اتر هندستان ۾. هن کي (۽ [[راجا داب]] سان گڏ) [[باٿنڊا قلعو]] ([[قلعو مبارڪ، ڀاٿنڊا|قلعو مبارڪ]]) تعمير ڪرائڻ جو به ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، جيڪو اڄ [[باٿنڊا]] شهر ۾ آهي.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪوشانن جي هڪ اونهاري جي راڄڌاني [[ڪپيسي]] (اڄ جي بگرام ڀرسان) ۾ به هئي، جتي "[[بگرام خزانو]]" مليو، جنهن ۾ يونان کان چين تائين جا فن پارا شامل آهن. رباطڪ لکت موجب، ڪنيشڪه [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جو پٽ، [[سداشڪانا]] (Sadashkana) جو پوٽو، ۽ [[ڪجولا ڪدفيسس]] جو پرپوٽو هو. ڪنيشڪه جو دور هاڻي عام طور تي 127ع کان شروع سمجهيو وڃي ٿو، هيري فالڪ جي تحقيق جي بنياد تي.{{sfn|Falk|2001|pp=121–136}}{{sfn|Falk|2004|pp=167–176}} ===هووشڪه (تقريباً 150ع – تقريباً 190ع)=== {{Main|هووشڪه}} [[هووشڪه]] (Kushan: Οοηϸκι، "Ooishki") ڪوشان سلطنت جو شهنشاهه هو، جيڪو [[ڪنيشڪه پهريون|ڪنيشڪه]] جي وفات کان پوءِ (بهترين موجود ثبوتن موجب 150ع ۾) تخت نشين ٿيو ۽ لڳ ڀڳ ٽيهه سال پوءِ [[وسوديوا پهريون]] جي جانشيني تائين حڪومت ڪندو رهيو. سندس دور کي سلطنت لاءِ ”پاڻ ۾ سڪون آڻڻ“ ۽ ”استحڪام“ (retrenchment ۽ consolidation) جو زمانو سمجهيو وڃي ٿو. خاص طور، پنهنجي حڪومت جي شروعاتي عرصي ۾ هن [[مٿرا]] شهر تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ وقت ۽ ڪوشش وقف ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} ===وسوديوا پهريون (تقريباً 190ع – تقريباً 230ع)=== {{Main|وسوديوا پهريون}} [[وسوديوا پهريون]] (Kushan: Βαζοδηο "Bazodeo"، Chinese: 波調 "Bodiao") ”عظيم ڪوشانن“ جو آخري شهنشاهه هو. ڪنيشڪه جي دور (era) جي سال 64 کان 98 تائين تاريخ رکندڙ لکتن مان اندازو ٿئي ٿو ته سندس حڪومت گهٽ ۾ گهٽ 191ع کان 225ع تائين هلي. هو آخري وڏو ڪوشان شهنشاهه هو، ۽ سندس دورِ حڪومت جي پڄاڻي تقريباً ان واقعي سان گڏجي ٿي جڏهن [[ساساني سلطنت|ساساني]] اتر اولهه هندستان تائين حملو آندا ۽ لڳ ڀڳ 240ع کان شروع ٿي افغانستان، پاڪستان ۽ اتر اولهه هندستان جي علائقن ۾ [[هند-ساساني]] يا ''Kushanshahs'' جو قيام عمل ۾ آيو.{{Citation needed|date=March 2021}} {{South Asia in 350 CE||برِصغير جي اتر اولهه حصي ۾ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جي جاءِ، ۽ لڳ ڀڳ 350ع ۾ همعصر ڏکڻ ايشيائي سياسي قوتن جي جغرافيائي تصوير.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |pages=25, 145 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |archive-date=7 February 2025 |access-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |date=7 February 2025 }}</ref>|{{Annotation|75|25|[[File:Rectangle (plain).svg|55px]]}}}} ===ڪنيشڪه ٻيون (تقريباً 232ع – تقريباً 247ع)=== {{Main|ڪنيشڪه ٻيون}} ===واسيشڪه (تقريباً 247ع – تقريباً 267ع)=== {{Main|واسيشڪه}} [[واسيشڪه]] ڪوشان شهنشاهه هو، جنهن بابت لڳي ٿو ته هن [[ڪنيشڪه ٻيون]] کان پوءِ لڳ ڀڳ 20 سال حڪومت ڪئي. سندس حڪمراني جا ثبوت [[مٿرا]]، [[گنڌارا]] ۽ ايتري قدر جو ڏکڻ ۾ سانچي (ويجهو [[وديشا]] (Vidisa)) تائين ملن ٿا، جتي سندس نالي سان ڪيترين لکتن جو پتو پوي ٿو. اهي لکتون ممڪن ”ٻئي ڪنيشڪه دور“ (second Kanishka era) جي سال 22 (سانچي جي ”Vaksushana“ واري لکت — يعني واسيشڪه ڪوشان) ۽ سال 28 (سانچي جي ”Vasaska“ واري لکت — يعني واسيشڪه) جي تاريخن سان درج آهن.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}}<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA57 57]}}</ref> === ننڍا ڪوشان (270ع – 350ع) === اولهه ۾ علائقائي نقصانن (يعني [[باختريا]] جو [[ڪوشان-ساساني]]ن جي هٿان وڃائجي وڃڻ) ۽ اوڀر ۾ نقصانن (يعني [[مٿرا]] جو [[گپتا سلطنت]] جي هٿان وڃائجي وڃڻ) کان پوءِ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جا ڪي مقامي حڪمران معلوم ٿين ٿا، جيڪي [[پنجاب]] جي علائقي ۾ پنهنجي گادي [[ٽيڪسلا]] (Taxila) ۾ ويهاري حڪومت ڪندا رهيا: [[وسوديوا ٻيون]] (270ع – 300ع)، [[ماهي (ڪوشان)|ماهي]] (300ع – 305ع)، [[شڪا (ڪوشان)|شڪا]] (305ع – 335ع) ۽ [[ڪپوندا]] (335ع – 350ع).{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} غالب امڪان آهي ته اهي [[گپتا سلطنت]] جا باجگزار (vassals) هئا، تان جو [[ڪيداري]]ن (Kidarites) جي حملي ڪوشان حڪمراني جا آخري نشان به ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} ==ڪوشان ديوتا== [[File:Kumara, The Divine General LACMA M.85.279.3.jpg|thumb|upright|ڪُماره/[[ڪارتڪيه]] هڪ ڪوشان عقيدتمند سان گڏ، ٻيون صدي عيسوي]] [[File:Gandhara, omaggio di un re kushana al bodhisattva, II-III sec.JPG|thumb|ڪوشان شهزادو، جنهن کي [[هوِشڪه]] چيو وڃي ٿو، هڪ [[ٻڌيستوا]] کي نذرانو پيش ڪندي.<ref>{{cite journal |last1=Marshak |first1=Boris |last2=Grenet |first2=Frantz |title=Une peinture kouchane sur toile |journal=Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres |date=2006 |volume=150 |issue=2 |pages=957|doi=10.3406/crai.2006.87101 }}</ref>]] [[File:Relief Showing Shiva Linga Worshipped by Saka Devotees - Kushan Period - Dampier Nagar - ACCN 36-2661 - Government Museum - Mathura 2013-02-23 5614.JPG|thumb|[[Shiva|شِو]] جو [[Linga|لِنگ]] ڪوشان عقيدتمندن پاران پوڄيل، لڳ ڀڳ ٻيون صدي عيسوي]] ڪوشانن جو مذهبي [[پينٿيائي ديوتا |ديوتا-مجموعو]] نهايت گهڻو رنگارنگ هو، جيئن سندن سون، چاندي ۽ ٽامي ۾ ٺهيل سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو. انهن سڪن تي ٽيهه کان وڌيڪ مختلف ديوتائن جون تصويرون موجود آهن، جيڪي گهڻو ڪري سندن پنهنجن ايراني ديوتائن سان گڏ يوناني ۽ هندي دنيا سان به لاڳاپيل آهن. ڪوشان سڪن تي ڪوشان بادشاهن، [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ]]، ۽ هند-آريائي ۽ ايراني<!-- Bactrian/Arachosian/etc == Eastern Iranian, which is _not_ "Persian", which is western Iranian--> ديوتائن واري مجموعي (پينٿيون) جون شڪليون پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.{{sfn|Liu|2010|p=47}} شروعاتي سڪن تي يوناني نالن سان يوناني ديوتائون ڏيکاريل آهن. [[ڪنيشڪه]] جي دور ۾ سڪن جي ٻولي [[باڪتريائي ٻولي|باڪٽريائي]] ٿي وڃي ٿي (پر سڀني بادشاهن لاءِ لکڻي يوناني رسم الخط ۾ ئي رهي). [[هوِشڪه]] (Huvishka) کان پوءِ، سڪن تي رڳو ٻه ديوتائون نظر اچن ٿيون: ''آردوڪشو'' ۽ ''[[اوئيشو]]'' (هيٺ تفصيل ڏسو).<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Boyce |first1=Mary |title=Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices |year=2001 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-23902-8 |page=83 |url=https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC&pg=PA83}}</ref> ايراني هستيون (ديوتا) جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن: * ''[[آردوڪشو]]'' (Αρδοχþο): [[اشي وانگوھي]] [[File:Kushan king Huvishka coin.jpg|30px]] * ''[[اشائيژشو]]'' (Aþαειχþo، "بهترين راستبازي"): [[اشا واھشتا ]] [[File:Huvishka with Ashaiexsho.jpg|30px]] * ''[[اتشو]](Athsho)'' (Αθþο، "شاهانه باهه"): [[اتار]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Athsho.jpg|30px]] * ''[[ڦارو]]'' (Φαρρο، "شاهانه جَلال/شڪوه"): [[خوارينا]] [[File:Huvishka. Circa CE 152-192 diademed.jpg|30px]] * ''لروئاسپا'' (Λροοασπο): [[درواسپا]] [[File:Coin of the Kushan king Kanishka.jpg|30px]] * ''Manaobago'' (Μαναοβαγο): [[ووھو مناھ]]{{sfn|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA324 324]}} [[File:Kanishka I with Manaobago.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مانائتوباگو سان گڏ.]] * ''مائو'' (Μαο، چنڊ وارو ديوتا): [[Mah]] [[File:Huvishka with Mao.jpg|30px]] * ''مٿرو'' ۽ ٻيا روپ (Μιθρο، Μιιρο، Μιορο، Μιυρο): [[مٿرا]] [[File:Kanishka I with Miiro.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مئرو سان گڏ]] * ''مزدووانو'' (Μοζδοοανο، "مزدا the victorious?"): [[ آھورا مزدا|مزدا وانا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jongeward |first1=David |last2=Cribb |first2=Joe |title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society |date=2014 |publisher=THE AMERICAN NUMISMATIC SOCIETY |location=New York |page=Front page illustration |url=http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |access-date=7 March 2021 |archive-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |date=17 August 2021 }}</ref> [[File:Coin_of_Kanishka_depicting_Mozdoano.jpg|30px|ڪنيشڪه جي سڪي تي مزدوئانو]] * ''[[Nana (باڪتريائي ديوي)|نانا]]'' (Νανα، Ναναια، Νاناϸαο): پين-ايشيائي ''نانا'' جون صورتون، سوگديائي ''نني'' [[File:Kanishka I with Nana.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، نانا سان گڏ]] * ''Oado'' (Οαδο): [[Vata-Vayu|Vata]] [[File:Kanishka I and Oado.jpg|30px|ڪنيشڪه ۽ Oado]] * ''اوئاڪشو'' (Oαxþo): "آڪسس" * ''اوروموزدو'' (Οορομοζδο): [[آھورا مزدا]] [[File:Huvihska with Ahuramazda.jpg|30px]] * ''[[اورلاگنو]]'' (Οραλαγνο): [[ويريٿراگنا]]، ايراني جنگ جو ديوتا [[File:Coin of Kanisha I showing Verethragna.jpg|30px]] * ''[[رشتي]]'' (Ριϸτι، "سڌائي/سچائي"): [[Arshtat]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Rishti.jpg|30px]] * ''[[شائوريئورو]]'' (Ϸαορηορο، "بهترين شاهانه اختيار"، مثالي حڪمران): [[کشاترا وائريا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka and Shaoreoro.jpg|30px]] * ''تئيرو'' (Τιερο): [[تشتريا|تير]] يوناني ڏند ڪٿائن ۽ هلينسٽڪ ميل ميلاپ مان ڏيکاريل هستيون: * ''زائو'' (Ζαοου):<ref>{{cite web |title=Kujula Kadphises coin |website=The British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1922-0213-64}}</ref> [[زيوس]] [[File:Kujula Kadphises with Zeus.jpg|30px|ڪجولا ڪدفيسس جو سڪو: زيوس ريورس تي.]] * ''ايلئيوس'' (Ηλιος): [[Helios|هيليئوس]] [[File:Kanishka_I_Greek_legend_and_Helios.jpg|30px]] * ''Ēphaēstos'' (Ηφαηστος): [[هيفيسٽس]] * ''Oa nēndo'' (Οα νηνδο): [[Nike (mythology)|نائڪي]] [[File:Huvishka with Nike.jpg|30px|هوِشڪه نائڪي سان گڏ]] * ''Salēnē'' (Ϲαληνη):<ref>{{cite book |last1=Dani |first1=A. H. |last2=Asimov |first2=M. S. |last3=Litvinsky |first3=B. A. |last4=Zhang |first4=Guang-da |last5=Samghabadi |first5=R. Shabani |last6=Bosworth |first6=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations, 700 B. C. to A |date=1 January 1994 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-102846-5 |page=321 |url=https://books.google.com/books?id=9U6RlVVjpakC&pg=PA321 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=77 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA77 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sen |first1=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |date=1999 |publisher=New Age International |isbn=978-81-224-1198-0 |page=199 |url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA199 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |date=2008 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1120-0 |page=377 |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA377 |language=en}}</ref> [[Selene|سيليني]] [[File:Kanishka I. Circa AD 127-151. Monolingual Greek issue. Main mint in Baktria Early phase. Obverse BACIΛЄYC BACIΛЄωN KANHÞKOY, Reverse CAΛHNH to right, Selene, wearing lunar horns.jpg|30px|ڪنيشڪه سيليني سان گڏ]] * ''Anēmos'' (Ανημος): [[اينيموس]] [[File:A43 Kouchan Kanishka 4unit 1ar (8300885384).jpg|30px]] * ''Ērakilo'' (Ηρακιλο): [[هيراڪليس]] [[File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|30px]] * ''سيراپو'' (Ϲαραπο): يوناني-مصري ديوتا [[سيراپِس]] [[File:Huvishka with seated god Serapis ("Sarapo").jpg|30px]] هندي (Indic) هستيون جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن:<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}. "Also omitted is the ancient Iranian war god Orlagno, whose place and function are occupied by a group of Indian war gods, Skando (Old Indian Skanda), Komaro (Old Indian Kumara), Maaseno (Old Indian Mahāsena), Bizago (Old Indian Viśākha), and even Ommo (Old Indian Umā), the consort of Siva. Their use as reverse types of Huvishka I is clear evidence for the new trends in religious policy of the Kushan king, which was possibly influenced by enlisting Indian warriors into the Kushan army during the campaign against Pataliputra."</ref> * ''Boddo'' (Βοδδο): [[Gautama Buddha|ٻُڌ]] [[File:Coin of Kanishka I.jpg|30px]] * ''Shakamano Boddho'' (Ϸακαμανο Βοδδο): [[Shakyamuni Buddha|شاڪيه مُني ٻُڌ]] [[File:Kanishka I and Buddha Sakyamuni.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون ۽ شاڪيه مُني ٻُڌ]] * ''Metrago Boddo'' (Μετραγο Βοδδο): بودهي ستوا [[Maitreya|مَيتريا]] [[File:Kanishka I with Maitreya.jpg|30px|ڪنيشڪه جو سڪو: مَيتريا ("Metrago Boudo") سان گڏ]] * ''Maaseno'' (Μαασηνο): [[Kartikeya|مهاسينا]] [[File:Huvishka Maaseno.jpg|30px]] [[File:Huvishka with Maasena and attendants.jpg|30px|هوِشڪه مهاسينا ۽ ساٿين سان گڏ]] * ''Skando-Komaro'' (Σκανδο-kομαρο): [[Murugan|اسڪند]]-[[Kartikeya|ڪُماره]] [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Bizago'': [[Viśākha|وشاکهه]]<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Ommo'': [[Umā|اُما]]، شِو جي ساٿياڻي/همسر.<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Ommo and Oesho.jpg|30px|هوِشڪه جي سڪن تي: Ommo (اُما) ۽ [[Oesho]]]] * ''[[Oesho]]'' (Οηϸο): گهڻي عرصي تائين هندي [[Shiva|شِو]] جي نمائندگي سمجهيو ويو،{{sfn|Sivaramamurti|1976|p=56-59}}<ref name="sino-platonic.org">{{cite journal |last=Loeschner |first=Hans |title=The Stūpa of the Kushan Emperor Kanishka the Great |journal=Sino-Platonic Papers |volume=227 |date=July 2012 |page=11 |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp227_kanishka_stupa_casket.pdf}}</ref>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}} پر ان کي [[Avestan|اوستا/اَويستان]] [[Vayu-Vata|وائو-واتا]] سان به ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو شِو سان ميل کائي ٿو.<ref>{{cite book|last=Sims-Williams |first=Nicolas|chapter=Bactrian Language|title=Encyclopaedia Iranica|volume=3|location=London |publisher=Routledge & Kegan Paul}}</ref><ref>{{harvnb|Bopearachchi|2003}}. Cites H. Humbach, 1975, p.402-408. K.Tanabe, 1997, p.277, M.Carter, 1995, p.152. J.Cribb, 1997, p.40.</ref> [[File:Huvishka Oesho coin.jpg|30px]] * هوِشڪه جا ٻه ٽامي جا سڪا "Ganesa" واري لکت کڻن ٿا، پر عام [[theriomorphic|ٿيريو-مورفڪ]] شڪل واري [[Ganesha|گنيش]] بدران انهن تي هڪ تيرانداز ڏيکاريل آهي، جيڪو ڊگهو ڪمان (ڏور اندرئين پاسي) ۽ هڪ تير هٿ ۾ جهليل آهي. هي عموماً [[Rudra|رُدر]] جي تصوير سمجهي وڃي ٿي، پر انهن ٻن سڪن جي صورت ۾ عام طور تي ان کي شِو جي نمائندگي قرار ڏنو وڃي ٿو. {{Gallery|align=center |title= ڪوشان پوڄارين جون تصويرون |width= 160 |height= 140 |File:ZeusSerapisOhrmazdWithWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: زيوس/سيراپِس/اُهرمزڊ سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:PharroAndWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: [[Pharro]] سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:ShivaOeshoBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: شِو/اويشو سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:Shiva-Oesho wall painting, Kushan, 3rd century CE.jpg|شِو-اويشو ڀِت-چِتر (wall painting) ۽ پوڄاري جو ٽڪرو، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref>{{cite web |title=Panel fragment with the god Shiva/Oesho |publisher=Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/327832}}</ref> }} <gallery class="center" mode="packed" heights="100px" caption="ڪوشان سڪن ۽ مهرن تي ديوتائن جون شڪليون"> File:MahasenaHuvishka.jpg|هوِشڪه جي سڪي تي مهاسينا File:CoinOfHuvishkaWithOisho.JPG|چار-چهرو اويشو File:CoinOfHuvishkaWithRishtiAsRoma.JPG|رِشتي يا ريوم<ref>{{cite journal |quote=The reading of the name of the deity on this coin is very much uncertain and disputed (Riom, Riddhi, Rishthi, Rise....) |last1=Fleet |first1=J.F. |title=The Introduction of the Greek Uncial and Cursive Characters into India |journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |year=1908 |volume=1908 |page=179, note 1 |jstor=25210545}}</ref><ref>{{cite book |quote=The name Riom as read by Gardner, was read by Cunningham as Ride, who equated it with Riddhi, the Indian goddess of fortune. F.W. Thomas has read the name as Rhea |last1=Shrava |first1=Satya |title=The Kushāṇa Numismatics |year=1985 |publisher=Pranava Prakashan |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=_1EaAAAAYAAJ}}</ref> File:Manaobago.JPG|Manaobago File:CoinOfHuvishkaWithPharro.JPG|Pharro File:CoinOfHuvishkaWithArdochsho.JPG|Ardochsho File:KanihkaIOishoShiva.jpg|Oesho يا شِو File:KanihkaIOishoShivaCoin2.jpg|Oesho يا شِو (ٻيل سان گڏ) File:SkandaAndVisakhaHuvishkaCoin.jpg|اسڪند ۽ وشاکهه File:AdshoCarnelianSeal.jpg|ڪوشان [[Carnelian|ڪرنيليئن]] مهر: "ΑΔϷΟ" (''adsho'' Atar) جي نمائندگي، کاٻي پاسي [[triratana]] نشان، ۽ ساڄي پاسي ڪنيشڪه اعظم جو خانداني نشان File:Coin of Kanishka I.jpg|[[Kanishka I|ڪنيشڪه پهريون]] جو سڪو: [[Buddha|ٻُڌ]] جي تصوير ۽ يوناني رسم الخط ۾ "Boddo" File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|هيراكليس File:Coin of Kujula Kadphises.jpg|ٻُڌ File:Wima Kadphises.jpg|[[Vima Kadphises|وِما ڪدفيسس]] جو سڪو: ريورس تي [[Oesho]]، جنهن کي [[Shiva|شِو]] سمجهيو ويو آهي،<ref name="sino-platonic.org"/>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}}<ref>Perkins, J. (2007). Three-headed Śiva on the Reverse of Vima Kadphises's Copper Coinage. South Asian Studies, 23(1), 31–37</ref> يا زرتشتي [[Vayu-Vata|وائو-واتا]].<ref>{{cite book |editor-last1=Errington |editor-first1=Elizabeth |author=Fitzwilliam Museum |title=The Crossroads of Asia: transformation in image and symbol in the art of ancient Afghanistan and Pakistan |date=1992 |publisher=Ancient India and Iran Trust |isbn=9780951839911 |page=87 |url=https://books.google.com/books?id=pfLpAAAAMAAJ}}</ref> </gallery> ```0 ==ڪوشان ۽ ٻڌ مت== ڪوشانن، [[Greco-Buddhist|يوناني-ٻڌ]] روايتن کي اڳتي وڌايو، ۽ ٻڌ مت کي واپار ۽ رستن وسيلي چين ۽ اوڀر ايشيا تائين پهچايو.{{sfn|Liu|2010|p=42}} [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] [[ٻڌمت]] جي روايت ۾ ان ڪري مشهور آهي جو هن [[ڪشمير]] ۾ ٻڌن جي چوٿين ڪانفرنس ڪوٺائي. ==ڪوشان فن== ڪوشان فن، خاص طور تي [[گنڌارا]] ۽ مٿورا ۾، يوناني، ايراني ۽ هندي اثرن جو ميلاپ هو، جنهن مان يوناني-ٻڌ فن پيدا ٿيو. ==ڪوشان سڪا== {{main|ڪشان دور جا سڪا}} ڪوشان سلطنت سون جا ٽڪرا ۽ سڪا استعمال ڪيا، جيڪي واپار ۽ سياسي پروپيگنڊا جو اهم ذريعو هئا. سون جي ماخذ بابت جديد تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو سڌو سنئون رومي نه هو، بلڪه ان جو اصل ذريعو اڃا نامعلوم آهي.<ref>{{cite book |last1=Reden |first1=Sitta |title=Handbook of Ancient Afro-Eurasian Economies |date=2019 |publisher=Walter de Gruyter}}</ref> ==حڪمران== حڪمرانن جي تاريخن وار تازين فهرستن مان هڪ هن ريت آهي: <ref name="KKSK2">{{cite book|url=https://www.academia.edu/11049999|title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society by David Jongeward and Joe Cribb with Peter Donovan|last1=Jongeward|first1=David|last2=Cribb|first2=Joe|date=2014|page=4}}</ref> * هيرائيوس (تقريبا 1 - 30ع)، پهريون بادشاهه جنهن پنهنجي سڪن تي پاڻ کي "ڪشان" سڏيو. [[File:Heraios coin.jpg|50px]] "عظيم ڪشان" * ڪوجولا ڪڊفيسس ({{Circa|50|90}}) [[File:Kujula Kadphises. Laureate Julio-Claudian style.jpg|50px]] * ويما ٽڪٽو ({{Circa|90|113}})، عرف سوٽر ميگاس يا "عظيم نجات ڏيندڙ" [[File:Coin of Vima Takto.jpg|50px]] * ويما ڪڊفيسس ({{Circa|113|127}}، پهريون عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:Vima Kadphises with ithyphallic Shiva.jpg|50px]] * [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] (127 – {{Circa|151}}) [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|50px]] * هويشڪا ({{Circa|151|190}}) [[File:Huvishka Maaseno.jpg|50px]] * واسوديوا اول ({{Circa|190|230}})، آخري عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:VASUDEVA I.jpg|50px]] * ڪنشڪا ٻيون ({{Circa|230}} – 247)، [[File:Coin of KanishkaII.jpg|50px]] * واشيشڪا ({{Circa|247}} – 267) [[File:Vasishka.jpg|50px]] "ننڍو ڪشان" * ڪنشڪا ٽيون ({{Circa|267}} – 270) [[File:Kanishka III Circa AD 267-270.jpg|50px]] * واسوديوا ٻيون ({{Circa|270}} – 300) [[File:Coin of VasudevaII.jpg|50px]] * ماهي ({{Circa|300}} – 305)<ref name="Katariya">[https://books.google.com/books?id=P7TpDAAAQBAJ&pg=PA69 The Glorious History of Kushana Empire, Adesh Katariya, 2012, p.69]</ref> [[File:Mahi Kushan 4th century CE.jpg|50px]] * شاڪا ({{Circa|305}} – 335)<ref name="Katariya"/> [[File:Kushan Empire Shaka Circa AD 325-345.jpg|50px]] * ڪپوناڊا ({{Circa|335}} – 350)<ref name="Katariya"/> [[File:Kipunada.jpg|50px]] ==پڻ ڏسو== * [[ٽيڪسيلا]] * [[پاڪستان جي تاريخ]] * [[افغانستان جي تاريخ]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[مٿورا]] * [[ڪڇا]]، هڪ ٻي توچاري ڳالهائيندڙ بادشاهت * [[چين ۾ ايراني ماڻهو]] * [[ڪوشان رسم الخط]] * [[هندستان ۾ ترڪ ماڻهو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Kushan Empire}} * [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/325483/Kushan-dynasty Kushan dynasty] in [[Encyclopædia Britannica]] * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/kush/hd_kush.htm Metropolitan Museum capsule history] * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050204064550/http://www.grifterrec.com/coins/kushan/kushan.html |title=New documents help fix controversial Kushan dating |date=4 February 2005}} * [http://www.wildwinds.com/coins/greece/indo_scythians/i.html Coins of the Kushans on wildwinds.com] * {{webarchive |url=http://webarchive.loc.gov/all/20130207084302/http://home.comcast.net/~pankajtandon/home.html |title=Antique Indian Coins |date=7 February 2013}} * [http://www.kushan.org/ Brief Guide to Kushan History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://coinindia.com/galleries-kushan.html The CoinIndia Online Catalogue of Kushan Coins] * [http://www.kushan.org/ Dedicated resource to study of Kushan Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://www.himalayanresearch.org/pdf/2000-2002/vol05%20N2final.pdf imalayan and Central Asian Studies: Journal of Himalayan Research and Cultural Foundation Volume 5 Issue 2] {{India topics}} {{Kyrgyzstan topics}} {{Central Asian history}} {{Rulers of Ancient Central Asia}} {{Ancient South Asia and Central Asia}} {{Middle kingdoms of India}} {{Uttarakhand}} {{Empires}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Kushan Empire}} [[زمرو:ڪشان سلطنت]] [[زمرو:هندوستان ۾ اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:افغانستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان جا خاندان]] [[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] [[زمرو:ايراني خانه بدوش]] [[زمرو:تاجڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:بادشاهن جي فهرست]] [[زمرو:يوريشيا ۾ خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:يوزي]] [[زمرو:پهرين صدي ۾ هندستان ۾ قائم ڪيل ادارا]] [[زمرو:375ع ۾ تباهيون]] [[زمرو:هندستان ۾ چوٿين صدي جي تباهيون]] [[زمرو:خانه بدوش سلطنتون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] 1u28o8drqcw01cgxtg95mvir25xcqd6 424139 424138 2026-10-21T16:18:28Z Intisar Ali 8681 424139 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = <small>कुषाणसाम्राज्यम् ([[سنسڪرت]])<br />Κοϸανο (باختري)<br />Βασιλεία Κοσσανῶν ([[يوناني ٻولي|يوناني]])</small> | conventional_long_name = ڪشان سلطنت | era = قديم ڪلاسيڪي دور | event_start = ڪجولا ڪدفيسس طرفان يوئه‌ژي قبيلن کي گڏ ڪري اتحاد قائم ڪرڻ | year_start = 30ع | event_end = [[ساساني سلطنت]]، گپتا سلطنت ۽ هيفٿلائي جي هٿن زوال<ref name="lcwb2">{{cite web |title=Afghanistan: Central Asian and Sassanian Rule, ca. 150 B.C.-700 A.D. |publisher=Library of Congress Country Studies |year=1997}}</ref> | year_end = 375ع | p1 = هند-يوناني سلطنت | p2 = هند-پارٿائي سلطنت | p3 = هند-سڪٿي | p4 = اترين استراپئ | p5 = اولهه وارا استراپئ | p6 = مها-ميگهاواهنا | s1 = ساساني سلطنت | s2 = ڪوشان-ساساني سلطنت | s3 = نئگس آف پدماؤتي | s4 = ڪدارائيٽ | s6 = ناگَس آف ونڌياتاهي | s7 = گپتا سلطنت | image_map = Map of the Kushan Empire.png | map_width = 270 | image_map_caption = ٻي صدي عيسوي ۾ هندستان جو نقشو، جنهن ۾ [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪشان سلطنت جي حدن کي ڏيکاريو ويو آهي | capital = پهرين صدي ق.م: ڪپيسي/پشڪلاوتي<br/>پهرين صدي عيسوي کان: [[پشاور|پروشپور]]/مٿورا<br/>ٽين ۽ چوٿين صدي عيسوي: [[ٽيڪسلا]] | common_languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]] ({{circa|127}} تائين سرڪاري)؛<br />باختري ({{circa|127}} کان سرڪاري)؛<br/>[[پراڪرت|گنڌاري پراڪرت]]؛<br />[[سنسڪرت|ٻُڌ مت سان لاڳاپيل سنسڪرت]] | religion = [[هندومت]]؛<br />[[ٻڌمت]]؛<br />[[زردشتي مذهب]] | demonym = ڪشان (يوئه‌ژي) | currency = ڪشان دينارا | government_type = بادشاهت | leader1 = ڪجولا ڪدفيسس <small>(پهريون)</small> | year_leader1 = 25–85ع | leader2 = ڪپونادا <small>(آخري)</small> | year_leader2 = 350–375ع | title_leader = شهنشاهه }} '''ڪشان سلطنت''' <small>'''({{circa|30}}–{{circa|375}} عيسوي)'''</small> هڪ مذهبي، ثقافتي ۽ تهذيبي لحاظ کان گڏيل (syncretic) سلطنت هئي، جيڪا "يوئاژي" قوم پاران پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ [[باختر]] (Bactria) جي علائقن ۾ قائم ڪئي وئي. هي سلطنت آهستي آهستي ڦهلجي، موجوده [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، اولھه [[نيپال]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ازبڪستان]] جي وڏن حصن تي پکڙجي وئي.<ref>{{cite web |title=The History of Pakistan: The Kushans}}{{cite book |translator=Samuel Beal |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World}}</ref> ڀارت اندر، ڪشان سلطنت جون حدون گهٽ ۾ گهٽ ساڪيت ۽ سارناٿ تائين پهتل هيون، جيڪي اڄ ضلع وارانسي جي ويجهو آهن، جتي ڪشان شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] جي دور سان لاڳاپيل لکتون مليون آهن. ڪشانن جو تعلق غالباً يوئاژي اتحاد جي پنج شاخن مان هڪ سان هو، جيڪي هڪ هند-يورپي نسل جي خانہ بدوش قوم هئا، جن جو امڪاني تعلق ٽوچاري نسل سان ٻڌايو وڃي ٿو. اهي قومون اتر-اولهه چين (سنڪيانگ ۽ گانسو) مان لڏي، قديم باختر ۾ آباد ٿيون. ڪشان خاندان جو باني ڪجولا ڪدفيسس هو، جنهن يوناني ۽ ايراني ثقافتي عنصر اختيار ڪيا ۽ [[شيو|شيومت]] سان لاڳاپيل هو. ان کان پوءِ ايندڙ ڪيترائي ڪشان بادشاهه پڻ [[هندوڌرم|هندومت]] جا سرپرست رهيا، ۽ گڏوگڏ ڪشان سلطنت [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ مت]] جي وڏي سرپرست رهي، خاص طور شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] (Kanishka the Great) جي دور ۾. ڪشانن جو هڪ وڏو تاريخي ڪردار [[وچ ايشيا]] ۽ [[چين]] ڏانهن مهايانا ٻُڌ مت جي ڦهلاءُ ۾ رهيو ۽ تقريباً ٻه سئو سال جاري رهندڙ امن واري دور کي مؤرخن طرفان ڪڏهن ڪڏهن "پيڪس ڪشان" (Pax Kushana) پڻ سڏيو وڃي ٿو. '''ڪشان''' (Kushans)، [[يوچي قوم]] (Yu-chi) جي هڪ قبيلي، لڳ ڀڳ 45ع ۾ '''[[ڪجولا ڪڊفيسس|ڪڊفيسس پهريون]]''' (Kadphises I) جي اڳواڻيءَ هيٺ وڏي طاقت حاصل ڪئي. هن [[ڪابل]] ۽ [[ڪشمير]] کي فتح ڪيو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=28 |language=en }}</ref> سندس جانشين '''[[ويما ڪڊفيسس|ڪڊفيسس ٻيون]]''' (Kadphises II) پنهنجي فوجي فتحن جو دائرو وڌيڪ وڌايو. ان کان پوءِ مشهور بادشاهه '''[[ڪنشڪ]]''' تخت تي ويٺو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ اتر طرف [[ڪاشغر]]، [[يارقند]] ۽ [[ختن]] (Khotan) کي فتح ڪيو، جڏهن ته هندستان ۾ سندس سلطنت ڏکڻ طرف [[ونڌيا جبل]] تائين پکڙيل هئي.<ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت جي بيان موجب، اهو سمجهيو ويندو هو ته ڪنشڪ '''[[شڪ سنبت]]''' (Saka Era) جو بنياد وڌو، جنهن جي شروعات 78ع کان ٿئي ٿي.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ [[ٻڌ ڌرم]] جو نهايت سرگرم ۽ عقيدتمند پيروڪار هو. هن اتر وارن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪرڻ لاءِ هڪ مذهبي مجلس منعقد ڪئي، جهڙيءَ طرح [[اشوڪ اعظم]] جي دور ۾ منعقد ٿيل ٻڌ ڌرم جي مجلس ڏاکڻن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪيو هو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ جي وفات کان پوءِ [[ڪشمير]] ۾ ٻڌ ڌرم جي جاءِ تي [[هندو ڌرم]] غالب ٿي ويو، ۽ سندس وسيع سلطنت ٽٽي ڪيترن ئي ننڍن حصن ۾ ورهائجي وئي.<ref name="Dutt1908"/> == آغاز == [[File:Noin-Ula nobleman and priest over fire altar.jpg|thumb|left|upright|[[يوئاژي]] امير ۽ باهه جي قربانگاهه وٽ پجاري. [[نوئين-اولا]].<ref>{{cite journal |last1=Yatsenko |first1=Sergey A. |title=Yuezhi on Bactrian Embroidery from Textiles Found at Noyon uul, Mongolia |journal=The Silk Road |date=2012 |volume=10 |url=http://www.silkroadfoundation.org/newsletter/vol10/SilkRoad_10_2012_yatsenko.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Francfort |first1=Henri-Paul |title=Sur quelques vestiges et indices nouveaux de l'hellénisme dans les arts entre la Bactriane et le Gandhāra (130 av. J.-C.-100 apr. J.-C. environ) |journal=Journal des Savants |date=1 January 2020 |pages=26–27 |url=https://www.academia.edu/45042820 |language=en}}</ref>]] چيني ذريعا ''Guìshuāng'' ([[wikt:貴霜|貴霜]]), يعني ڪشانن، کي [[يوئاژي]] اتحاد جي پنج اعليٰ (ارستقراطي) قبيلن مان هڪ طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/TOAH/HD/kush/hd_kush.htm |title=Kushan Empire (ca. 2nd century B.C.–3rd century A.D.) {{pipe}} Thematic Essay {{pipe}} Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=Metropolitan Museum of Art |access-date=23 October 2015}}</ref> ڪيترائي عالم سمجهن ٿا ته يوئازي قوم جو تعلق [[هند-يورپي]] )(پروٽو-انڊين يورپين) نسل سان هو.<ref name="Narain">{{harvnb|Narain|1990|pp=152–155}} ”اسان کي [[توخاري قوم|توخارين]] (Tocharians) جي سڃاڻپ چيني تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل [[يوچي قوم|يوچي]] (Yueh-chih) قوم سان ڪرڻ گهرجي... علمي ماهرن جي گڏيل راءِ يوچي قوم کي توخارين سان سڃاڻي ٿي... يوچي، يعني توخارين، جي [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] نسلي اصليت کي عام طور تسليم ڪيو وڃي ٿو... يوچي = توخاري قوم... يوچي = توخاري.“ </ref><ref name="Roux">{{harvnb|Roux|1997|p=90}} ”عالمن جي لڳ ڀڳ متفقه راءِ موجب، اهي [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ غالباً انهن قومن مان سڀ کان وڌيڪ اوڀر طرف آباد هئا، جيڪي [[اسٽيپ|وسيع گاهه وارن ميداني علائقن]] (اسٽيپيز) ۾ رهنديون هيون.“</ref> يوئازيءَ جي خاص طور [[ٽوچاري]] اصلت گهڻو ڪري تجويز ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Narain"/><ref name="Beckwith_380">{{harvnb|Beckwith|2009|p=380}} " توخاروي (Tokharoi) ۽ [[يوچي قوم|يوچي]] (Yüeh-chih) قومن جي سڃاڻپ بلڪل يقيني آهي ۽ گهٽ ۾ گهٽ اڌ صديءَ کان اها ڳالهه واضح رهي آهي. تنهن هوندي به اها ڄاڻ انهن ٿورن [[لسانيات|لسانيات جي ماهرن]] کان ٻاهر وڏي پيماني تي مشهور نه ٿي سگهي آهي، جيڪي قديم [[وچ يوريشيا]] ۽ قديم [[چين]] جي تاريخ ۽ لسانيات تي تحقيق ڪن ٿا."</ref><ref name="Pulleyblank">{{harvnb|Pulleyblank|1966|pp=9–39}}</ref><ref name="EOIC">{{harvnb|Mallory|1997|pp=591–593}} "تاريخي چيني ماخذن ۾ '''[[توخاري قوم|توخارين]]''' (Tocharians) کي اڪثر '''[[يوچي قوم|يوچي]]''' (Yuezhi) نالي سان مشهور قوم سان منسوب ڪيو ويو آهي."</ref><ref name="TCHAC">{{harvnb|Loewe|Shaughnessy|1999|pp=87–88}} "لسانيات جي ماهر '''[[ايڊون جي. پليبلينڪ]]''' (Edwin G. Pulleyblank) چيني [[هان گهراڻو|هان گهراڻي]] جي تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل '''[[يوچي قوم|يوچي]]''' (Yuezhi)، '''[[ووسون]]''' (Wusun)، '''[[دايوان]]''' (Dayuan)، '''[[ڪانگجو]]''' (Kangju) ۽ '''[[يانچي]]''' (Yanqi) جي ماڻهن کي [[توخاري ٻوليون|توخاري ٻوليون]] ڳالهائيندڙ قومن طور سڃاتو آهي. ."</ref>{{sfn|Mallory|Mair|2008|pp=270–297}} ڪجهه عالمن طرفان يوئه‌ژيءَ لاءِ [[ايراني ماڻھو|ايراني]]، خاص طور [[ساڪا]] (Saka) اصلت پڻ پيش ڪئي وئي آهي.<ref name="Enoki 1994 171–183">{{harvnb|Enoki|Koshelenko|Haidary|1994|pp=171–183}}</ref> يوئاژيءَ کي ''[[ريڪارڊس آف دي گريٽ هسٽورين]]'' ۽ ''[[بڪ آف هان]]'' ۾ اهڙي قوم طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا اوڀر سنڪيانگ ۽ جديد چين جي اتر-اولهه [[گانسو]] (Gansu) جي گاھ وارن ميدانن ۾ رهندي هئي، جيستائين انهن جي بادشاهه کي [[ژيونگ نو]] (Xiongnu) هٿان قتل (سِر قلم) ڪيو ويو، جيڪي چين سان پڻ جنگ ۾ هئا. ان واقعي کان پوءِ يوئه‌ژيءَ کي مجبوراً 176–160 ق.م. جي دوران اولهه طرف هجرت ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |first=Michael A.N. |last=Loewe |chapter=Introduction |pages=[https://archive.org/details/dli.pahar.3532/page/1 1]–70 |title=China in Central Asia: The Early Stage: 125 BC – AD 23; an Annotated Translation of Chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3532 |editor-first=Anthony François Paulus |editor-last=Hulsewé |publisher=Brill |year=1979 |isbn=978-90-04-05884-2}} pp. 23–24.</ref> يوئاژيءَ جي پنج قبيلن کي چيني تاريخ ۾ ''Xiūmì'' (休密)، ''Guìshuāng'' (貴霜)، ''Shuāngmǐ'' (雙靡)، ''Xìdùn'' (肸頓)، ۽ ''Dūmì'' (都密) طور سڃاتو وڃي ٿو. [[File:Koshanoy.jpg|thumb|right|نسلي نالو (ethnonym) "KO[[Sho (letter)|Ϸ]][[Sho (letter)|Ϸ]]ANO" (''ڪوشانو''، "ڪشان") يوناني الف-بي ۾ (۽ اضافي حرف [[شو (اکر)|Ϸ]]، "''Sh''" سان) پهرين ڄاتل ڪشان حڪمران [[هيرايوس]] (پهرين صدي عيسوي) جي سڪن تي.]] يوئه‌ژيءَ لڳ ڀڳ 135 ق.م. جي قريب اتر افغانستان ۽ ازبڪستان جي علائقي ۾ موجود يوناني (هلينڪ) سلطنت [[يوناني-بڪٽريا]] تائين پهتا. جن يوناني حڪمران خاندانن کي هتان کان هٽايو ويو، اهي پوءِ ڏکڻ-اوڀر طرف [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] (اڄوڪي افغانستان ۽ پاڪستان) ۽ [[سنڌو درياھ]] جي وادي (اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت) ۾ لڏي ويا، ۽ اتي [[هند-يوناني سلطنت]] جي اولهه حصي تي قابض رهيا.{{cn|date=June 2025}} ڏکڻ ايشيا ۾، ڪوشان شهنشاھ پنهنجن سڪن تي باقاعدگي سان خانداني نالو ''ΚΟϷΑΝΟ'' ("ڪوشانو") استعمال ڪندا هئا.<ref name="JMR7"/> جڏهن ته [[سنسڪرت]] جون ڪيتريون ئي لکتون [[براهمي لِپي]] ۾، جهڙوڪ [[مٿرا]] ۾ [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جي مورتيءَ واري لکت، ڪوشان شهنشاھ کي [[File:Gupta allahabad ku.jpg|16px]] [[File:Gupta gujarat ssaa.jpg|12px]] [[File:Gupta ashoka nn.svg|14px]]، ''Ku-ṣā-ṇa'' ("Kushana") طور بيان ڪن ٿيون.<ref name="JMR7"/><ref>{{cite book |last1=Banerjee |first1=Gauranga Nath |title=Hellenism in ancient India |date=1920 |publisher=Calcutta: Published by the Author; New York: Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/hellenisminancie00bane/page/92 92] |url=https://archive.org/details/hellenisminancie00bane}}</ref> بعد وارن ڀارتي ادبي ذريعن ۾ ڪوشانن کي ''تروشڪا'' پڻ چيو ويو آهي، جيڪو بعد جي سنسڪرت متنن ۾{{refn|group=note|مثال طور، [[ڪشمير]] جي 12هين صديءَ واري تاريخي ڪتاب ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ مرڪزي ايشيا جي ڪوشانن کي ''ترشڪا'' (तुरुष्क) چيو ويو آهي.}} [[Tترڪ]] سان ڳنڍجي ويو، "شايد انهيءَ ڪري جو [[توخاريستان]] ستين صديءَ ۾ [[اولھ ترڪ خاقانيت]] جي هٿ ۾ هليو ويو."{{sfn|Wink|2002|p=57}}<ref>''[[راجترنگڻي]]'' {{cite book |quote=”ان کان پوءِ انهيءَ ئي سرزمين تي ٽن بادشاهن، '''[[هووشڪ|هوشڪ]]''' (Huska)، '''[[واشِشڪ|جوشڪ]]''' (Juska) ۽ '''[[ڪنشڪ]]''' (Kaniska)، حڪومت ڪئي. انهن بادشاهن پنهنجن نالن پٺيان شهر آباد ڪيا. جيتوڻيڪ اهي بادشاهه ترڪ نسل سان تعلق رکندا هئا، تنهن هوندي به هنن مذهبي نيڪ ڪمن ۾ پناهه ورتي. هنن '''سُشڪليتر''' (Suskaletra) ۽ ٻين هنڌن تي [[وهارا|ٻڌ خانقاهون]] (Viharas)، [[چيتيا]] (Caityas) ۽ اهڙيون ٻيون مذهبي عمارتون تعمير ڪرايون.“<!--sic-->. |last1=Pandit |first1=Ranjit Sitaram |title=River Of Kings (rajatarangini) |date=1935 |pages=I168–I173 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530051/page/n65}}</ref> [[جان ايم روزن فيلڊ]] موجب، ''Turushka''، ''توخرا'' يا ''توخارہ'' ڀارتي تحريرن ۾ لفظ ''توخاري'' جون ئي مختلف صورتون آهن.<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA8 8]}}</ref> تنهن هوندي به، [[وينڪ]] موجب: "اڄڪلهه ڪوبه مؤرخ انهن کي ترڪي-منگولائيڊ يا 'هون' نه ٿو سمجهي، جيتوڻيڪ انهن جي مرڪزي ايشيائي اصلت بابت ڪو شڪ ناهي."{{sfn|Wink|2002|p=57}} == اوائلي ڪوشان == <gallery mode="packed" heights="180px" caption="ڪوشان سلطنت سان لاڳاپيل تاريخي آثار"> File:KushanHead.jpg|ڪوشان حڪمران جو سر، [[مٿرا ميوزيم]] File:KushanRing.jpg|ڪوشان شهنشاهه جي مُهر (سگنيٽ رنگ)، [[برطانوي ميوزيم]] File:KushanCoin.jpg|شروعاتي ڪوشان سڪو، يوناني لکت سان </gallery> چيني تاريخي ماخذن مطابق، يوئاژي (Yuezhi) قبيلن مان هڪ، يعني گُئي‌شوانگ / ڪوشان، آهستي آهستي ٻين يوئه‌ژي قبيلن تي بالادستي قائم ڪئي. هي عمل پهرين صدي قبل مسيح جي آخر ۽ پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ ٿيو. ان وقت تائين، يوئه‌ژي قبيلن جو اتحاد هڪ منظم سياسي قوت ۾ تبديل ٿي رهيو هو، جنهن جو مرڪز بڪٽريا (اڄوڪو اتر افغانستان ۽ ڏکڻ ازبڪستان) هو.<ref>{{cite book |last=Benjamin |first=Craig |title=The Yuezhi: Origin, Migration and the Conquest of Northern Bactria |publisher=Brepols |year=2007 |isbn=978-2503520671 |pages=173–189}}</ref> چيني تاريخي ڪتاب ''[[پوئين ھان جو ڪتاب ھان|ھائو ھنشو]]'' (後漢書) ڪوشانن جي عروج بابت هيٺيون اهم بيان ڏئي ٿو: <blockquote> 「貴霜王丘就卻，略有其餘四翕侯國，并為一國，號貴霜。」 <br /> "گُئي‌شوانگ جو بادشاهه قيو جيوچيو (Qiujiuque) ٻين چار زِهو قبيلن کي شڪست ڏئي انهن کي پنهنجي ماتحت ڪيو، ۽ سڀني کي گڏ ڪري هڪ واحد رياست قائم ڪئي، جنهن کي ڪوشان چيو ويو." </blockquote> <ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |chapter=Chapter 88: Western Regions |publisher=Beijing Zhonghua Shuju |year=1965}}</ref> هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته شروعاتي ڪوشان حڪمران، جنهن کي گهڻو ڪري جديد مؤرخن [[هيرايوس]] يا قيو جيوچيو سان سڃاڻن ٿا، سياسي ۽ فوجي طاقت ذريعي يوئه‌ژي اتحاد کي هڪ بادشاهي ۾ تبديل ڪيو. هيرايوس جا سڪا، جن تي يوناني رسم الخط استعمال ٿيل آهي، هن دور جي ثقافتي امتزاج کي ظاهر ڪن ٿا، جنهن ۾ هلينسٽڪ (يوناني) ۽ وچ ايشيائي روايتون گڏيل صورت ۾ نظر اچن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=The early Kushan kings: New evidence for chronology |journal=Numismatic Chronicle |year=1999 |pages=113–134}}</ref> ابتدائي ڪوشان دور ۾، حڪمرانن پاڻ کي "بادشاهن جا بادشاهه" نه پر قبائلي سردار يا مقامي حڪمران طور پيش ڪيو. انهن جو بنيادي ڌيان واپار جي ڪنٽرول تي هو، خاص طور تي اهي رستا جيڪي وچ ايشيا کي ڏکڻ ايشيا ۽ ايران سان ڳنڍيندا هئا. اهڙيءَ ريت، ڪوشان رياست جلد ئي ريشم روڊ جي اهم ڪڙي بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last=Falk |first=Harry |title=The Kushan Empire: A Historical Overview |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=41–58}}</ref> ابتدائي ڪوشانن جي طاقت جو بنياد بڪٽريا ۾ رهيو، پر ڪجهه ئي ڏهاڪن ۾ هنن پنهنجو اثر [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[مٿرا]] تائين وڌايو، جيڪو بعد ۾ ڪوشان سلطنت جي مڪمل توسيع جو بنياد بڻيو. ==ڪُجولا ڪدفيسس جي شاھي توسيع == {{multiple image | align = right | total_width = 280 | image1 = Kujula_Kadphises_coin.jpg | caption1 = ڪُجولا ڪدفيسس جو سڪو (يوناني–خروشتی لکت) | image2 = Kushan_Map_1st_century.jpg | caption2 = پهرين صدي عيسوي ۾ ڪوشان سلطنت جي توسيع | image3 = Gandhara_art_Kushan.jpg | caption3 = ڪوشان دور جو گندهارا فن }} ڪوشان سلطنت جي حقيقي سامراجي توسيع [[ڪجولا ڪدفيسس|ڪُجولا ڪدفيسس]] جي دور ۾ ٿي، جيڪو پهرين صدي عيسوي جي وچ ڌاري حڪمران رهيو. تاريخي ۽ سڪن جي شاهدي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُجولا، شروعاتي قبائلي قيادت کي هڪ منظم بادشاهت ۾ تبديل ڪيو ۽ ڪوشانن کي علائقائي طاقت مان بين الاقوامي سلطنت بڻايو.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=Kujula Kadphises and the early Kushan empire |journal=Numismatic Chronicle |year=2018 |pages=45–72}}</ref> ڪُجولا ڪدفيسس جو سڀ کان اهم قدم هندوڪُش جبلن کي پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[ڪابل ماٿري]] تي قبضو ڪرڻ هو. هن توسيع سان ڪوشانن کي ڏکڻ ايشيا ڏانهن واپار جا اهم رستا مليا، خاص طور تي اهي شاهراهيون جيڪي ريشم روڊ کي سنڌو ماٿري سان ڳنڍينديون هيون. چيني ماخذ ''[[ھوئو ھانسو]]'' موجب، ڪُجولا پاڙيسري بادشاهتن کي يا ته فتح ڪيو يا پنهنجي ماتحت آندو، جنهن سان ڪوشان اقتدار مستحڪم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |publisher=Zhonghua Shuju |year=1965 |chapter=Western Regions}}</ref> سڪن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪُجولا ڪدفيسس شروعات ۾ يوناني حڪمرانن جي سڪن جي نقل ڪئي، جن تي يوناني رسم الخط ۽ عنوان استعمال ڪيا ويا. بعد ۾، هن پنهنجي نالي سان سڪا جاري ڪيا، جن تي پاڻ کي ''ΒΑΣΙΛΕΥΣ'' (بادشاهه) سڏيو ويو. هي عمل سياسي خودمختياري ۽ سامراجي حيثيت جو واضح اظهار ھو. ==گھڻ رخا ثقافتي اثرات== پھريائين صدي ق.م. ۾ ''گوئشوانگ'' (چيني: 貴霜) قبيلي ٻين يوئژهي قبيلن تي برتري حاصل ڪئي، ۽ ڪمانڊر ڪجولا ڪدفيسس جي اڳواڻيءَ هيٺ کين هڪ مضبوط اتحاد (ڪنفيڊريشن) ۾ ٻڌي ڇڏيو.<ref name="CWH">{{cite book |last1=Benjamin |first1=Craig |title=The Cambridge World History: Volume 4, A World with States, Empires and Networks 1200 BCE–900 CE |date=16 April 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-29830-5 |page=477 ff |url=https://books.google.com/books?id=LAFuCAAAQBAJ&pg=PT477|quote="It is generally agreed that the Kushans were one of the five tribes of the Yuezhi..."}}</ref> نالو ''گوئشوانگ'' مغرب ۾ اختيار ڪيو ويو ۽ پوءِ تبديل ٿي ''ڪوشان'' بڻيو، جيڪو ان اتحاد لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جڏهن ته چيني کين اڃا به ''يوئژهي'' ئي سڏيندا رهيا. اسڪٿين قبيلن کان علائقي جو ڪنٽرول آهستي آهستي کسي، ڪوشان ڏکڻ طرف اُن خطي ۾ وڌيا جيڪو روايتي طور [[گنڌارا]] سڏبو هو (اهو علائقو گهڻو ڪري [[پاڪستان]] جي [[پوتوهار پليٽو|پوتوهار]] ۽ [[خيبر پختونخوا]] وارن علائقن ۾ آهي)، ۽ هنن ٻه گڏيل گاديون قائم ڪيون: [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (اڄوڪي بگرام ڀرسان)<ref name="Starr, p. 53">{{cite book |first=S. Frederick |last=Starr |title=Lost Enlightenment: Central Asia's Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane |url=https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press |year=2013 |page=[https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star/page/n102 53]}}</ref> ۽ [[پشڪلاوتي]] (بعد ۾ [[چارسده]]).<ref name="CWH"/> [[File:Kushan script.jpg|thumb|upright=1.35|[[يوناني الفابيٽ]] (تنگ ڪالم) سان گڏ ڪوشان خط (ويڪرا ڪالم)]] ڪوشانن باختر جي [[هلينسٽڪ تهذيب|هلينسٽڪ]] ثقافت جا عنصر اختيار ڪيا. هنن [[يوناني الفابيٽ]] کي پنهنجي ٻوليءَ مطابق ڍاليو (۽ پوءِ Þ حرف "ش" لاءِ تيار ڪيو ويو، جيئن "Kushan" ۾) ۽ جلد ئي يوناني نموني تي سڪا ٽڪساڻ شروع ڪيا. هنن پنهنجن سڪن تي يوناني ٻوليءَ جا ليجنڊ پالي ليجنڊن ( [[خروشي]] لِپِيءَ ۾) سان گڏ استعمال ڪيا، ڪنشڪ جي دور جي شروعاتي سالن تائين. ڪنشڪ جي راڄ جي وچ واري دور کان پوءِ، هنن ڪوشاني ٻوليءَ جا ليجنڊ (ترميم ٿيل يوناني لِپيءَ ۾) استعمال ڪيا، گڏوگڏ يوناني (يوناني لِپيءَ ۾) ۽ پراڪرت (خروشي لِپيءَ ۾) جا ليجنڊ به شامل رکيا. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته ٻئي صدي عيسويءَ ۾ يوناني آباديءَ ۽ ڪوشانن جي گڏيل تعاون جا ثبوت ملن ٿا. ظاهر آهي ته [[سرخ ڪوٽل]] ۾ ڪوشان مندر جو مکيه معمار هڪ يوناني شخص پالاميڊيس هو. هڪ يوناني لکت ملي آهي جيڪا هن طرح پڙهي وڃي ٿي: ΔΙΑ ΠΑΛΑΜΕΔΟΥΣ، يعني ''dia Palamedous''، جنهن جو مطلب آهي "پالاميڊيس وسيلي" يا "پالاميڊيس جي هٿان". ان مان ثابت ٿئي ٿو ته هلينسٽڪ آبادي باختر ۾ ڪوشان دور تائين موجود رهي، ۽ اهو به سمجهه ۾ اچي ٿو ته يوناني الفابيٽ کي باختري/ڪوشاني ٻوليءَ تي ڪيئن لاڳو ڪيو ويو.<ref>Suchandra Ghosh. (2012). Revisiting Kushana Dynastic Sanctuaries. ''Proceedings of the Indian History Congress'', 72nd Session, Patiala, Delhi. 212-219.</ref> [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|thumb|upright=1.15|ڪنشڪ پهرئين جو ابتدائي سون جو سڪو، يوناني ٻوليءَ جي ليجنڊ ۽ هلينسٽڪ ديوتاهه [[هيليوس]] سان. (تقريباً عيسوي 120).<br />'''مُهاڙو:''' ڪنشڪ بيٺل، ڳري ڪوشاني ڪوٽ ۽ ڊگها بوٽ پاتل، ڪلهن مان باهه نڪري رهي آهي، کاٻي هٿ ۾ جهنڊو جهليل، ۽ قربانيءَ طور قربانگاهه مٿان رسم ادا ڪري رهيو آهي. يوناني ليجنڊ:<div class="center">ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΚΑΝΗ''Ϸ''ΚΟΥ<br />''Basileus Basileon Kanishkoy''<br />"[سڪو] ڪنشڪ جو، بادشاهن جو بادشاه".</div>'''پُٺاڻو:''' هيليوس هلينسٽڪ انداز ۾ بيٺل، ساڄي هٿ سان دعا/برڪت وارو اِشارو. يوناني لِپيءَ ۾ ليجنڊ:<div class="center">ΗΛΙΟC ''Helios''</div>کاٻي پاسي ڪنشڪ جو مونوگرام (''تمغہ'').]] ڪوشانن "گهڻيون مقامي عقيدتون ۽ رواج اختيار ڪيا، جن ۾ [[زرتشت مذهب]] ۽ علائقي جون ٻه اڀرندڙ مذهبي تحريڪون، يعني يوناني ڪلٽ ۽ [[ٻڌ ڌرم]] شامل هئا".<ref name="Starr, p. 53"/> [[ويما تڪتو]] جي زماني کان ڪيترائي ڪوشان ٻڌ مت جي ثقافت جا پهلو اختيار ڪرڻ لڳا، ۽ مصريئن وانگر هنن هلينسٽڪ بادشاهتن جي يوناني ثقافت جا مضبوط اثر به جذب ڪيا، جنهن سبب هو گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور [[هلينائز]]ڊ ٿي ويا. عظيم ڪوشاني شهنشاهه [[ويما ڪدفيسس]]، جيڪو [[ڪنشڪ]] جو پيءُ هو، [[شيوا مت]] (هندومت جي هڪ شاخ) کي اختيار ڪيو، جيئن اُن دور جي سڪن مان اندازو ٿئي ٿو.{{sfn|Bopearachchi|2007|p=45}} ان کان پوءِ وارن ڪوشاني بادشاهن مختلف عقيدا ظاهر ڪيا، جن ۾ [[مهايان|ٻڌ ڌرم]]، زرتشت مذهب ۽ [[شيوا مت|هندومت جو شيوا مت]] شامل آهن. ڪوشانن جي حڪمراني [[هندستاني سمنڊ]] واري سامونڊي واپار کي [[ريشم راهه]] جي واپار سان ڳنڍيو، جيڪو پراڻي تهذيب يافته [[سنڌو ماٿري]] وسيلي گذرندو هو. سلطنت جي عروج تي ڪوشانن هڪ وسيع علائقي تي ڍِلو پر وڏو اثر رکيو، جيڪو [[ارال سمنڊ]] تائين (اڄوڪي [[ازبڪستان]] وسيلي)، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[اتر ڀارت]] تائين پکڙيل هو.<ref name="CWH"/> اهڙي وسيع خطي جي ڍِلي وحدت ۽ نسبي امن ڊگهي فاصلي واري واپار کي وڌايو، چين جا ريشمي ڪپڙا [[روم]] تائين پهچايا، ۽ ڪيترن خوشحال شهري مرڪزن جون قطارون پيدا ڪيون.<ref name="CWH"/> ==حدودي واڌ== {{ايشيا کنڊ 100ع ۾|right|ڪوشان علائقا (پوري لائين) ۽ [[ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪوشان اثر جي وڌ ۾ وڌ حد.<ref>{{cite book |last1=O'Brien |first1=Patrick Karl |last2=Press |first2=Oxford University |title=Atlas of World History |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |page=46 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA46}}</ref> ڪوشان ڪنٽرول جي حد خاص طور [[رباطڪ لکت]] ۾ درج آهي.<ref name="AADC"/><ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno ([[Ujjain]]), Kozambo (Kausambi), Zagedo ([[Saketa]]), Palabotro ([[Pataliputra]]), and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment|1=See also the analysis of {{harvp|Sims-Williams|Cribb|1995–1996}}, specialists of the field, who had a central role in the decipherment.}}<ref>{{cite journal |last=Mukherjee |first=B.N. |title=The Great Kushana Testament |journal=Indian Museum Bulletin |place=Calcutta |date=1995}}</ref> اتر طرف [[تارم طاس]] ۾ واڌ جو اشارو گهڻو ڪري سڪن جي ملڻ ۽ چيني تواريخي احوالن مان ملي ٿو.<ref name="SKK"/><ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1(g) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |archive-date=24 February 2021 |access-date=25 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=24 February 2021 }}</ref>||Map_of_the_Kushan_Empire_(large).png}} روزن فيلڊ لکي ٿو ته ڊگهي عرصي واري ڪوشاني حڪمراني جا آثار قديمه جا ثبوت اهڙي علائقي ۾ موجود آهن جيڪو سرخ ڪوٽل کان وٺي [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (ڪوشانن جي اونهاري گادي)، [[پُروشا پُرا]] (اڄوڪو پشاور)، جيڪو ڪنشڪ پهرئين جي دور ۾ گادي هو، [[ٽيڪسيلا]] ۽ [[مٿورا، اتر پرديش|مٿورا]] (ڪوشانن جي سياري گادي) تائين پکڙيل آهي.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} ڪوشانن پهريون ڀيرو اهڙي حڪمراني جو نمونو متعارف ڪرايو، جنهن ۾ ''ڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]_{[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]}[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Kṣatrapa'', "[[ستراپ]]") ۽ ''مهڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka m.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka h.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]_{[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]}[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Mahakṣatrapa'', "وڏو [[ستراپ]]") شامل هئا.{{sfn|Sailendra Nath Sen|1999|p=[https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA188 188]}} ممڪن حڪمراني وارا ٻيا علائقا [[خوارزم]] ۽ اُن جو گادي شهر [[ٽوپراڪ-ڪلا]]،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}}<ref>{{cite book |last1=Basham |first1=Arthur Llewellyn |title=Papers on the Date of Kaniṣka: Submitted to the Conference on the Date of Kaniṣka, London, 20-22 April 1960 |year=1968 |publisher=Brill Archive |page=414|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ&pg=PA414}}</ref> [[ڪوسامبي]] ( [[الله آباد يونيورسٽي]] جون کوٽايون)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[سانچي]] ۽ [[سارناٿ]] (جتي ڪوشان بادشاهن جا نالا ۽ تاريخون وارين لکتن جا ثبوت ملن ٿا)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[مالوا]] ۽ [[مهاراشٽر]]،<ref>{{harvnb|Rosenfield|1993|p=41}}. "Malwa and Maharashtra, for which it is speculated that the Kushans had an alliance with the [[Western Kshatrapas]]".</ref> ۽ [[اوڊيشا]] (ڪوشاني سڪن جون نقلون ۽ وڏا سڪن جا ذخيرو).{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} {{clarify span|text=[[رباطڪ لکت]]، جيڪا 1993 ۾ دريافت ٿي، ''Hou Hanshu''، ''Weilüe'' ۽ ڪنشڪ دور جي شروعاتي لکتن جي احوال جي تصديق ڪري ٿي (شايد عيسوي 127 کان)، ته ٻئي صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ڪوشاني سلطنتون اتر ڀارت جي مرڪزي علائقن تائين وڌيون.|explain=ڊگهو ۽ گنجلڪ جملو (شايد خراب گرامر سبب)|date=July 2021}} لکت جون لائينون 4 کان 7 ڪنشڪ جي ماتحت شهرن جو ذڪر ڪن ٿيون،{{refn|group=note|For a translation of the full text of the Rabatak inscription see: {{harvp|Mukherjee|1995}}. This translation is quoted in: {{harvp|Goyal|2005|p=88}}.}} جن مان ڇهه نالا سڃاڻپ لائق آهن: [[اُجين]]، [[ڪُندينا]]، [[سڪيٽا]]، [[ڪوسامبي]]، [[پاٽلي پُتر]]، ۽ [[چمپا، ڇتيس ڳڙهه|چمپا]] (جيتوڻيڪ متن مان صاف ناهي ته چمپا ڪنشڪ جي ملڪيت هو يا اُن کان اڳتي).<ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno (Ujjain), Kozambo (Kausambi), Zagedo (Saketa), Palabotro (Pataliputra) and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment}}<ref>{{cite web |last=Sims-Williams |first=Nicholas |author-link=Nicholas Sims-Williams |title=Bactrian Documents from Ancient Afghanistan |url=http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |access-date=24 May 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070610192252/http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |archive-date=10 June 2007 }}</ref>{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} ٻڌ مت جو متن ''Śrīdharmapiṭakanidānasūtra''—جيڪو چيني ترجمي ذريعي معلوم ٿئي ٿو (عيسوي 472)—پاٽلي پُتر جي ڪنشڪ هٿان فتح جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Puri|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA258 258]}} ٻئي صدي عيسويءَ جي هڪ پٿر جي لکت، هڪ "وڏي ستراپ" [[روپيامما]] جي نالي سان، [[پاؤني]] ۾ ( [[نرمدا درياهه]] جي ڏکڻ) ملي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪوشان اثر ايترو ڏکڻ تائين وڌيل هو، جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته اهو علائقو [[مغربي ستراپ]]ن جي ڪنٽرول ۾ به رهيو هجي.<ref>{{cite book |last1=Mukherjee |first1=Bratindra Nath |title=The rise and fall of the Kushāṇa Empire |date=1988 |page=269 |publisher=Firma KLM |isbn=9780836423938 |url=https://books.google.com/books?id=ig1uAAAAMAAJ}}</ref> [[File:Bengal. Samatata. Coin of Vira Jadamarah imitative of Kushan coinage of Kanishka I. Circa 2nd-3rd century CE.jpg|thumb|اوڀر ۾ حد [[بنگال]] تائين: [[ساماتتا]] ۾ بادشاهه ويرا جدمره جا سڪا، [[ڪنشڪ پهرئين]] جي [[ڪوشاني سڪن]] جي نقل طور. ليجنڊ جو متن بي معنيٰ نقل آهي. بنگال، تقريباً ٻئي-ٽئين صدي عيسوي.<ref name="Samatata coin">{{cite web |title=Samatata coin |url=https://research.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=3412701&page=1&partId=1 |website=The British Museum}}</ref>]] اوڀر ۾، ٽئين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، هوويشڪ جا سجايل سڪا [[بودھ گايا]] ۾ ٻين سون جي نذرن سان گڏ "بودهه جي روشنائيءَ واري تخت" هيٺ پيش ڪيا ويا، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته اُن دور ۾ به علائقي تي ڪوشاني اثر موجود هو.<ref>British Museum display, Asian Art room.{{full citation needed|date=July 2021}}</ref> ڪوشاني سڪا گهڻائيءَ سان [[بنگال]] تائين ملن ٿا، ۽ قديم بنگالي رياست [[ساماتتا]] به ڪنشڪ پهرئين جي سڪن جي نقل تي سڪا جاري ڪيا، شايد گهڻو ڪري واپاري اثر سبب.<ref>{{cite book |last1=Sengupta |first1=Nitish |title=Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib |date=2011 |publisher=Penguin UK |isbn=978-81-8475-530-5 |page=39 |url=https://books.google.com/books?id=TI8GQioaoL4C&pg=PT39}}</ref><ref name="Samatata coin"/><ref>{{cite book |quote=As far as gold coins in Bengal are concerned it was Samatata or South-eastern Bengal which issued gold coins ... This trend of imitating Kushan gold continued and had major impact on the currency pattern of this south-eastern zone. |title=Numismatic Digest |date=2012 |publisher=Numismatic Society of Bombay |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=C83R2wM0caIC}}</ref> ڪوشاني سڪن جي نقل ۾ سڪا اوڀر جي رياست [[اُڙيسا]] ۾ به گهڻائيءَ سان مليا آهن.<ref>{{cite book |quote=A large number of Kushan and Puri Kushan coins have been discovered from different parts of Orissa. Scholars have designated the Puri Kushan coins as the Oriya Kushan coins. Though the coins are the imitations of Kushan coins they have been abundantly found from different parts of Orissa. |last1=Ray |first1=N. R. |year=1982 |title=Sources of the History of India: Bihar, Orissa, Bengal, Manipur, and Tripura |publisher=Institute of Historical Studies |page=194 |url=https://books.google.com/books?id=_gW2AAAAIAAJ}}</ref> اولهه ۾، ڪوشاني رياست [[پاراتراجا|پاراتا رياست]] ([[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]])، اولهه [[پاڪستان]]، [[افغانستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[تاجڪستان]]، [[ازبڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]] تائين پکڙيل هئي. [[ترڪمانستان]] ۾ ڪوشانن جو ٻڌ مت وارو شهر [[مرو]] مشهور هو.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} اتر طرف، پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪجولا ڪدفيسس]] [[تارم طاس]] ڏانهن فوج موڪلي ته جيئن [[ڪوچا]] شهر-رياست جي مدد ڪري، جيڪا علائقي ۾ چيني حملي کي روڪي رهي هئي؛ پر ٿوريون جهڙپون ٿيڻ کان پوءِ هو واپس موٽي آيا.{{sfn|Grousset|1970|pp=45-46}} ٻي صدي عيسويءَ ۾، ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشانن [[تارم طاس]] ۾ ڪيتريون چڙهائيون ڪيون، ۽ چيني ماڻهن سان سندن گهڻا لاڳاپا رهيا. ڪنشڪ وٽ [[تارم طاس]] جا اهي علائقا هئا جيڪي غالباً اُن قديم علائقن سان ميل کائين ٿا، جيڪي اڳ ۾ [[يوئژهي|يوئه-ژهي]] وٽ هئا (ڪوشانن جا ممڪن ابن ڏاڏا). [[ڪشغر]]، [[يارڪند ضلعو|يارڪند]] ۽ [[ختن|ختن]] ۾ سڪن تي ڪوشاني اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="SKK">{{cite magazine|last=Cribb |first=Joe|title=The Sino-Kharosthi coins of Khotan part 2|url=https://www.academia.edu/33275660 |date=1984 |magazine=Numismatic Chronicle |pages=129–152}}</ref> چيني تواريخن موجب، ڪوشانن (چيني ماخذن ۾ [[دا يوئژهي]] سڏيل) هڪ هان شهزادي جي گهر ڪئي، پر انڪار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ هنن چيني درٻار کي تحفا موڪليا هئا. جواب طور، هو عيسوي 90 ۾ بان چاؤ ڏانهن 70,000 جي فوج سان وڌيا، پر ننڍڙي چيني فوج هٿان شڪست کاڌائون. چيني تواريخي احوال ڪوشانن ۽ چيني جنرل [[بان چاؤ]] وچ ۾ جنگين جو ذڪر ڪن ٿا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} يوئژهي پوئتي هٽي ويا ۽ چيني سلطنت کي خراج ڏيڻ لڳا. [[تارم طاس]] جا علائقا آخرڪار [[بان چاؤ]] فتح ڪيا. پوءِ، [[هان جي شهنشاهه آن|يُوانچُو]] دور (عيسوي 114–120) ۾ ڪوشانن فوج موڪلي ۽ چنپان کي—جيڪو اڳ ۾ سندن وٽ يرغمال رهيو هو—[[ڪشغر]] جو بادشاهه مقرر ڪرايو.{{sfn|Hill|2009|p=43}} ===ڪوشاني قلعي بنديون=== ڪيترائي ڪوشاني قلعا سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور [[باختر]] ۾، جيڪي گهڻو ڪري [[هلينسٽڪ]] قلعن جي مٿان ٻيهر تعمير ڪيا ويا، جيئن [[ڪمپير تيپي]].<ref name="DVR">{{cite journal |last1=RUSANOV |first1=D. V. |title=The Fortification of Kampir-Tepe: A Reconstruction |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=1994 |volume=8 |pages=155–160 |jstor=24048772 |url=https://www.jstor.org/stable/24048772 |issn=0890-4464}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Rtveladze|first=E|title=Alexandria on the Oxus - Kampir Tepe: A fortress city on the Oxus shore|year=2019|location=Tashkent|pages=}}</ref> اهي عام طور تيراندازن لاءِ تير جي شڪل وارن [[لوپ هول]]ن سبب سڃاتا وڃن ٿا.<ref name="DVR"/> <gallery class="center" widths="200px" heights="120px"> File:Kampir_Tepe_archeological_site.jpg|[[ڪمپير تيپي]] جو ڪوشاني قلعو File:Ayaz_Kala_(Khorezm,_Ouzbékistan)_(5608879653).jpg|[[اياز ڪلا]] جو قلعو File:Françoise_Foliot_-_Afghanistan_152.jpg|شهرِ زُهڪ جو قلعو.<ref>{{cite book |last1=Lee |first1=Jonathan L. |title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present |date=8 March 2022 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-019-4 |url=https://books.google.com/books?id=asR9DwAAQBAJ&pg=PA151 |language=en}}</ref> File:Staircase,_Surkh_Kotal,_2–4_century_CE.jpg|[[سرخ ڪوٽل]] جو مندر ۽ قلعو </gallery> ==تاريخ== ڪوشاني حڪمرانن جو ذڪر لڳ ڀڳ ٽن صدين تائين ملي ٿو، يعني تقريباً 30 عيسوي کان 375 عيسوي تائين، جيستائين [[ڪيدارائيٽس]] جي حملي سبب تبديليون ٿيون. هنن لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[مغربي ستراپ]]ن، [[ستواهن]]ن ۽ [[گپتا سلطنت]] جي شروعاتي حڪمرانن سان همعصر حڪمراني ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} === ڪجولا ڪدفيسس (تقريباً 25 – 85) === {{Main| ڪجولا ڪدفيسس}} {{ ڪوشان حاڪم}} {{blockquote|...گوئشوانگ جو شهزادو، جنهن جو نالو ٿيلڪ [ڪجولا ڪدفيسس] هو، ٻين چار xihou کي حملا ڪري ختم ڪري ڇڏيو. هو بادشاهه بڻيو، ۽ سندس خاندان کي گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهن جو خاندان سڏيو ويو. هن انشي [هندو-پارٿيا] تي حملو ڪيو ۽ گاوفو [ڪابل] جو علائقو ورتو. هن پودا [پڪٽيا] ۽ جِبين [ڪاپيسا ۽ گنڌارا] جون سڀ بادشاهتون به شڪست ڏنيون. قيوجيوڪُو [ڪجولا ڪدفيسس] اسي سالن کان وڌيڪ عمر ۾ وفات ڪئي.|[[Book of the Later Han|Hou Hanshu]]{{sfn|Hill|2009|p=29}}|title=|source=}} اهي فتحون غالباً عيسوي 45 ۽ 60 جي وچ ۾ ٿيون، ۽ انهن ڪوشاني سلطنت جو بنياد وڌو، جنهن کي پوءِ سندس جانشينن تيزيءَ سان وڌايو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪيترن سڪن جون سيريز جاري ڪيون ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه پُٽ هئا: [[Sadashkana|سداشڪنه]] (جيڪو رڳو ٻن لکتن مان سڃاتو وڃي ٿو، خاص طور رباطڪ لکت مان، ۽ غالباً ڪڏهن حڪومت نه ڪئي) ۽ شايد ويما تڪتو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪدفيسس، ڪنشڪ جو پردادو هو.{{Citation needed|date=March 2021}} === ويما تڪتو يا سداشڪنه (تقريباً 80 – 95) === {{Main| ويما تڪتمو}} [[ويما تڪتو]] (قديم چيني: 閻膏珍 ''Yangaozhen'') رباطڪ لکت ۾ ذڪر ٿيل آهي (ٻيو پُٽ سداشڪنه سيناورمن—اوڊي جي بادشاهه—جي لکت ۾ به اچي ٿو). هو ويما ڪدفيسس ۽ ڪنشڪ پهرئين کان اڳ هو. هن ڪوشاني سلطنت کي ڏکڻ ايشيا جي اتر-اولهه تائين وڌايو. ''Hou Hanshu'' موجب: {{blockquote|"سندس پُٽ يانگاؤژين [شايد ويما تڪتو، يا ممڪن آهي سندس ڀاءُ سداشڪنه] سندس جاءِ تي بادشاهه ٿيو. هن تيانزو [اتر-اولھ ڀارت] کي شڪست ڏني ۽ اتي نگراني لاءِ جنرل مقرر ڪيا. پوءِ يوئژهي انتهائي امير ٿي ويا. سڀ بادشاهتون [پنهنجي بادشاهه کي] گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهه سڏين ٿيون، پر هان کين سندن اصل نالي دا يوئژهي سان سڏين ٿا."|Hou Hanshu{{sfn|Hill|2009|p=29}}}} === ويما ڪدفيسس (تقريباً 95 – 127) === {{Main|Vima Kadphises}} [[ويما ڪدفيسس]] (ڪوشاني ٻولي: Οοημο Καδφισης) تقريباً عيسوي 95–127 دوران ڪوشاني شهنشاهه هو، سداشڪنه جو پٽ، ڪجولا ڪدفيسس جو پوٽو ۽ ڪنشڪ پهرئين جو پيءُ، جيئن رباطڪ لکت مان معلوم ٿئي ٿو.{{Citation needed|date=March 2021}} ويما ڪدفيسس باختر ۾ فتحون ڪري ڪوشاني علائقو وڌايو. هن گهڻا سڪا ۽ لکتون جاري ڪيون. هن موجوده تانبي ۽ چانديءَ جي سڪن سان گڏ سون جا سڪا به جاري ڪيا.{{Citation needed|date=March 2021}} ===ڪنيشڪه پهريون (تقريباً 127ع – تقريباً 150ع)=== {{Main|ڪنشيڪه}} {{multiple image | align = right | direction =vertical | header=Mathura statue of Kanishka | total_width=250 | image1 = Kanishka enhanced.jpg | caption1 = [[ڪنيشڪه]] جو بت، ڊگهو ڪوٽ ۽ بوٽ پاتل، هٿ ۾ [[گرز]] (Mace) ۽ [[تلوار]]، [[مٿرا ميوزيم]] ۾ رکيل. ڪوٽ جي هيٺان لکت موجود آهي. | image2 = Kanishka statue inscription.jpg | caption2 = هي لکت وچولي [[براهمي رسم الخط]] ۾ آهي:<br /> [[File:Gupta ashoka m.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka haa.jpg|12px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad dhi.jpg|8px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka d.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka v.svg|10px]]_{[[File:Gupta ashoka pu.jpg|10px]] [[File:Gupta ashoka tr.jpg|10px]]} [[File:Gupta ashoka kaa.svg|12px]]^{[[File:Gupta ashoka nni.jpg|12px]]}_{[[File:Gupta ashoka ssk.jpg|14px]]}<br />''مهاراجا راجڌراجا ديوپُتر ڪنيشڪه''<br />"عظيم بادشاهه، بادشاهن جو بادشاهه، ديوتا جو پٽ، ڪنيشڪه".<ref>{{cite book |last1=Puri |first1=Baij Nath |title=India under the Kushāṇas |date=1965 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |url=https://books.google.com/books?id=bxZuAAAAMAAJ}}</ref><br />[[مٿرا جو فن]]، [[مٿرا ميوزيم]] | caption_align = center | footer= }} [[ڪنيشڪه اعظم]]، ڪوشان سلطنت جو چوٿون بادشاهه، تقريباً 23 سال حڪومت ڪئي، لڳ ڀڳ 127ع کان.<ref>{{cite journal |last1=Bracey |first1=Robert |title=The Date of Kanishka since 1960 |journal=Indian Historical Review |date=2017 |volume=44 |issue=1 |pages=21–61 |doi=10.1177/0376983617694717 |s2cid=149016806 |url=https://www.academia.edu/32448882}}</ref> تخت نشيني کان پوءِ، ڪنيشڪه هڪ وسيع سلطنت تي حڪمراني ڪئي، جيڪا تقريباً سڄي اتر هندستان تي پکڙيل هئي؛ ڏکڻ ۾ [[اجين|اُجّين]] ۽ [[ڪنڊينا]] (Kundina) تائين، ۽ اوڀر ۾ [[پاٽلي پتر|پاٽلي پُتر]] کان به اڳتي، جيئن رباطڪ لکت مان ظاهر ٿئي ٿو: {{Blockquote|پهرين سال ۾، هندستان جي سڄي راڄ ۾ اعلان ڪيو ويو، حڪمران طبقي جي سمورن علائقن تائين، جن ۾ ڪوناديانو [[ڪونڊيني]]، (Kundina)، [[اوزينو]] (Ujjain)، زاگيدا (Saketa)، [[ڪوزامبو]] (Kausambi)، [[پالابوترو]] (Pataliputra) ۽ [[زيري-تمبو]] (Sri-Champa) تائين شامل هئا؛ جن حڪمرانن ۽ اهم ماڻهن سندس اطاعت قبول ڪئي، ۽ هن سڄي هندستان کي پنهنجي فرمانبرداري ۾ آندو.|رباطڪ لکت، سٽون 4–8}} ڪنيشڪه جي سلطنت جا ٻه گاديءَ جا هنڌ هئا: [[پورشپور]] (اڄ جو [[پشاور]]، اتر اولهه [[پاڪستان]]) ۽ [[مٿرا]]، اتر هندستان ۾. هن کي (۽ [[راجا داب]] سان گڏ) [[باٿنڊا قلعو]] ([[قلعو مبارڪ، ڀاٿنڊا|قلعو مبارڪ]]) تعمير ڪرائڻ جو به ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، جيڪو اڄ [[باٿنڊا]] شهر ۾ آهي.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪوشانن جي هڪ اونهاري جي راڄڌاني [[ڪپيسي]] (اڄ جي بگرام ڀرسان) ۾ به هئي، جتي "[[بگرام خزانو]]" مليو، جنهن ۾ يونان کان چين تائين جا فن پارا شامل آهن. رباطڪ لکت موجب، ڪنيشڪه [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جو پٽ، [[سداشڪانا]] (Sadashkana) جو پوٽو، ۽ [[ڪجولا ڪدفيسس]] جو پرپوٽو هو. ڪنيشڪه جو دور هاڻي عام طور تي 127ع کان شروع سمجهيو وڃي ٿو، هيري فالڪ جي تحقيق جي بنياد تي.{{sfn|Falk|2001|pp=121–136}}{{sfn|Falk|2004|pp=167–176}} ===هووشڪه (تقريباً 150ع – تقريباً 190ع)=== {{Main|هووشڪه}} [[هووشڪه]] (Kushan: Οοηϸκι، "Ooishki") ڪوشان سلطنت جو شهنشاهه هو، جيڪو [[ڪنيشڪه پهريون|ڪنيشڪه]] جي وفات کان پوءِ (بهترين موجود ثبوتن موجب 150ع ۾) تخت نشين ٿيو ۽ لڳ ڀڳ ٽيهه سال پوءِ [[وسوديوا پهريون]] جي جانشيني تائين حڪومت ڪندو رهيو. سندس دور کي سلطنت لاءِ ”پاڻ ۾ سڪون آڻڻ“ ۽ ”استحڪام“ (retrenchment ۽ consolidation) جو زمانو سمجهيو وڃي ٿو. خاص طور، پنهنجي حڪومت جي شروعاتي عرصي ۾ هن [[مٿرا]] شهر تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ وقت ۽ ڪوشش وقف ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} ===وسوديوا پهريون (تقريباً 190ع – تقريباً 230ع)=== {{Main|وسوديوا پهريون}} [[وسوديوا پهريون]] (Kushan: Βαζοδηο "Bazodeo"، Chinese: 波調 "Bodiao") ”عظيم ڪوشانن“ جو آخري شهنشاهه هو. ڪنيشڪه جي دور (era) جي سال 64 کان 98 تائين تاريخ رکندڙ لکتن مان اندازو ٿئي ٿو ته سندس حڪومت گهٽ ۾ گهٽ 191ع کان 225ع تائين هلي. هو آخري وڏو ڪوشان شهنشاهه هو، ۽ سندس دورِ حڪومت جي پڄاڻي تقريباً ان واقعي سان گڏجي ٿي جڏهن [[ساساني سلطنت|ساساني]] اتر اولهه هندستان تائين حملو آندا ۽ لڳ ڀڳ 240ع کان شروع ٿي افغانستان، پاڪستان ۽ اتر اولهه هندستان جي علائقن ۾ [[هند-ساساني]] يا ''Kushanshahs'' جو قيام عمل ۾ آيو.{{Citation needed|date=March 2021}} {{South Asia in 350 CE||برِصغير جي اتر اولهه حصي ۾ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جي جاءِ، ۽ لڳ ڀڳ 350ع ۾ همعصر ڏکڻ ايشيائي سياسي قوتن جي جغرافيائي تصوير.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |pages=25, 145 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |archive-date=7 February 2025 |access-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |date=7 February 2025 }}</ref>|{{Annotation|75|25|[[File:Rectangle (plain).svg|55px]]}}}} ===ڪنيشڪه ٻيون (تقريباً 232ع – تقريباً 247ع)=== {{Main|ڪنيشڪه ٻيون}} ===واسيشڪه (تقريباً 247ع – تقريباً 267ع)=== {{Main|واسيشڪه}} [[واسيشڪه]] ڪوشان شهنشاهه هو، جنهن بابت لڳي ٿو ته هن [[ڪنيشڪه ٻيون]] کان پوءِ لڳ ڀڳ 20 سال حڪومت ڪئي. سندس حڪمراني جا ثبوت [[مٿرا]]، [[گنڌارا]] ۽ ايتري قدر جو ڏکڻ ۾ سانچي (ويجهو [[وديشا]] (Vidisa)) تائين ملن ٿا، جتي سندس نالي سان ڪيترين لکتن جو پتو پوي ٿو. اهي لکتون ممڪن ”ٻئي ڪنيشڪه دور“ (second Kanishka era) جي سال 22 (سانچي جي ”Vaksushana“ واري لکت — يعني واسيشڪه ڪوشان) ۽ سال 28 (سانچي جي ”Vasaska“ واري لکت — يعني واسيشڪه) جي تاريخن سان درج آهن.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}}<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA57 57]}}</ref> === ننڍا ڪوشان (270ع – 350ع) === اولهه ۾ علائقائي نقصانن (يعني [[باختريا]] جو [[ڪوشان-ساساني]]ن جي هٿان وڃائجي وڃڻ) ۽ اوڀر ۾ نقصانن (يعني [[مٿرا]] جو [[گپتا سلطنت]] جي هٿان وڃائجي وڃڻ) کان پوءِ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جا ڪي مقامي حڪمران معلوم ٿين ٿا، جيڪي [[پنجاب]] جي علائقي ۾ پنهنجي گادي [[ٽيڪسلا]] (Taxila) ۾ ويهاري حڪومت ڪندا رهيا: [[وسوديوا ٻيون]] (270ع – 300ع)، [[ماهي (ڪوشان)|ماهي]] (300ع – 305ع)، [[شڪا (ڪوشان)|شڪا]] (305ع – 335ع) ۽ [[ڪپوندا]] (335ع – 350ع).{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} غالب امڪان آهي ته اهي [[گپتا سلطنت]] جا باجگزار (vassals) هئا، تان جو [[ڪيداري]]ن (Kidarites) جي حملي ڪوشان حڪمراني جا آخري نشان به ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} ==ڪوشان ديوتا== [[File:Kumara, The Divine General LACMA M.85.279.3.jpg|thumb|upright|ڪُماره/[[ڪارتڪيه]] هڪ ڪوشان عقيدتمند سان گڏ، ٻيون صدي عيسوي]] [[File:Gandhara, omaggio di un re kushana al bodhisattva, II-III sec.JPG|thumb|ڪوشان شهزادو، جنهن کي [[هوِشڪه]] چيو وڃي ٿو، هڪ [[ٻڌيستوا]] کي نذرانو پيش ڪندي.<ref>{{cite journal |last1=Marshak |first1=Boris |last2=Grenet |first2=Frantz |title=Une peinture kouchane sur toile |journal=Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres |date=2006 |volume=150 |issue=2 |pages=957|doi=10.3406/crai.2006.87101 }}</ref>]] [[File:Relief Showing Shiva Linga Worshipped by Saka Devotees - Kushan Period - Dampier Nagar - ACCN 36-2661 - Government Museum - Mathura 2013-02-23 5614.JPG|thumb|[[Shiva|شِو]] جو [[Linga|لِنگ]] ڪوشان عقيدتمندن پاران پوڄيل، لڳ ڀڳ ٻيون صدي عيسوي]] ڪوشانن جو مذهبي [[پينٿيائي ديوتا |ديوتا-مجموعو]] نهايت گهڻو رنگارنگ هو، جيئن سندن سون، چاندي ۽ ٽامي ۾ ٺهيل سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو. انهن سڪن تي ٽيهه کان وڌيڪ مختلف ديوتائن جون تصويرون موجود آهن، جيڪي گهڻو ڪري سندن پنهنجن ايراني ديوتائن سان گڏ يوناني ۽ هندي دنيا سان به لاڳاپيل آهن. ڪوشان سڪن تي ڪوشان بادشاهن، [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ]]، ۽ هند-آريائي ۽ ايراني<!-- Bactrian/Arachosian/etc == Eastern Iranian, which is _not_ "Persian", which is western Iranian--> ديوتائن واري مجموعي (پينٿيون) جون شڪليون پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.{{sfn|Liu|2010|p=47}} شروعاتي سڪن تي يوناني نالن سان يوناني ديوتائون ڏيکاريل آهن. [[ڪنيشڪه]] جي دور ۾ سڪن جي ٻولي [[باڪتريائي ٻولي|باڪٽريائي]] ٿي وڃي ٿي (پر سڀني بادشاهن لاءِ لکڻي يوناني رسم الخط ۾ ئي رهي). [[هوِشڪه]] (Huvishka) کان پوءِ، سڪن تي رڳو ٻه ديوتائون نظر اچن ٿيون: ''آردوڪشو'' ۽ ''[[اوئيشو]]'' (هيٺ تفصيل ڏسو).<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Boyce |first1=Mary |title=Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices |year=2001 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-23902-8 |page=83 |url=https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC&pg=PA83}}</ref> ايراني هستيون (ديوتا) جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن: * ''[[آردوڪشو]]'' (Αρδοχþο): [[اشي وانگوھي]] [[File:Kushan king Huvishka coin.jpg|30px]] * ''[[اشائيژشو]]'' (Aþαειχþo، "بهترين راستبازي"): [[اشا واھشتا ]] [[File:Huvishka with Ashaiexsho.jpg|30px]] * ''[[اتشو]](Athsho)'' (Αθþο، "شاهانه باهه"): [[اتار]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Athsho.jpg|30px]] * ''[[ڦارو]]'' (Φαρρο، "شاهانه جَلال/شڪوه"): [[خوارينا]] [[File:Huvishka. Circa CE 152-192 diademed.jpg|30px]] * ''لروئاسپا'' (Λροοασπο): [[درواسپا]] [[File:Coin of the Kushan king Kanishka.jpg|30px]] * ''Manaobago'' (Μαναοβαγο): [[ووھو مناھ]]{{sfn|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA324 324]}} [[File:Kanishka I with Manaobago.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مانائتوباگو سان گڏ.]] * ''مائو'' (Μαο، چنڊ وارو ديوتا): [[Mah]] [[File:Huvishka with Mao.jpg|30px]] * ''مٿرو'' ۽ ٻيا روپ (Μιθρο، Μιιρο، Μιορο، Μιυρο): [[مٿرا]] [[File:Kanishka I with Miiro.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مئرو سان گڏ]] * ''مزدووانو'' (Μοζδοοανο، "مزدا the victorious?"): [[ آھورا مزدا|مزدا وانا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jongeward |first1=David |last2=Cribb |first2=Joe |title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society |date=2014 |publisher=THE AMERICAN NUMISMATIC SOCIETY |location=New York |page=Front page illustration |url=http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |access-date=7 March 2021 |archive-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |date=17 August 2021 }}</ref> [[File:Coin_of_Kanishka_depicting_Mozdoano.jpg|30px|ڪنيشڪه جي سڪي تي مزدوئانو]] * ''[[Nana (باڪتريائي ديوي)|نانا]]'' (Νανα، Ναναια، Νاناϸαο): پين-ايشيائي ''نانا'' جون صورتون، سوگديائي ''نني'' [[File:Kanishka I with Nana.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، نانا سان گڏ]] * ''Oado'' (Οαδο): [[Vata-Vayu|Vata]] [[File:Kanishka I and Oado.jpg|30px|ڪنيشڪه ۽ Oado]] * ''اوئاڪشو'' (Oαxþo): "آڪسس" * ''اوروموزدو'' (Οορομοζδο): [[آھورا مزدا]] [[File:Huvihska with Ahuramazda.jpg|30px]] * ''[[اورلاگنو]]'' (Οραλαγνο): [[ويريٿراگنا]]، ايراني جنگ جو ديوتا [[File:Coin of Kanisha I showing Verethragna.jpg|30px]] * ''[[رشتي]]'' (Ριϸτι، "سڌائي/سچائي"): [[Arshtat]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Rishti.jpg|30px]] * ''[[شائوريئورو]]'' (Ϸαορηορο، "بهترين شاهانه اختيار"، مثالي حڪمران): [[کشاترا وائريا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka and Shaoreoro.jpg|30px]] * ''تئيرو'' (Τιερο): [[تشتريا|تير]] يوناني ڏند ڪٿائن ۽ هلينسٽڪ ميل ميلاپ مان ڏيکاريل هستيون: * ''زائو'' (Ζαοου):<ref>{{cite web |title=Kujula Kadphises coin |website=The British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1922-0213-64}}</ref> [[زيوس]] [[File:Kujula Kadphises with Zeus.jpg|30px|ڪجولا ڪدفيسس جو سڪو: زيوس ريورس تي.]] * ''ايلئيوس'' (Ηλιος): [[Helios|هيليئوس]] [[File:Kanishka_I_Greek_legend_and_Helios.jpg|30px]] * ''Ēphaēstos'' (Ηφαηστος): [[هيفيسٽس]] * ''Oa nēndo'' (Οα νηνδο): [[Nike (mythology)|نائڪي]] [[File:Huvishka with Nike.jpg|30px|هوِشڪه نائڪي سان گڏ]] * ''Salēnē'' (Ϲαληνη):<ref>{{cite book |last1=Dani |first1=A. H. |last2=Asimov |first2=M. S. |last3=Litvinsky |first3=B. A. |last4=Zhang |first4=Guang-da |last5=Samghabadi |first5=R. Shabani |last6=Bosworth |first6=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations, 700 B. C. to A |date=1 January 1994 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-102846-5 |page=321 |url=https://books.google.com/books?id=9U6RlVVjpakC&pg=PA321 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=77 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA77 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sen |first1=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |date=1999 |publisher=New Age International |isbn=978-81-224-1198-0 |page=199 |url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA199 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |date=2008 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1120-0 |page=377 |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA377 |language=en}}</ref> [[Selene|سيليني]] [[File:Kanishka I. Circa AD 127-151. Monolingual Greek issue. Main mint in Baktria Early phase. Obverse BACIΛЄYC BACIΛЄωN KANHÞKOY, Reverse CAΛHNH to right, Selene, wearing lunar horns.jpg|30px|ڪنيشڪه سيليني سان گڏ]] * ''Anēmos'' (Ανημος): [[اينيموس]] [[File:A43 Kouchan Kanishka 4unit 1ar (8300885384).jpg|30px]] * ''Ērakilo'' (Ηρακιλο): [[هيراڪليس]] [[File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|30px]] * ''سيراپو'' (Ϲαραπο): يوناني-مصري ديوتا [[سيراپِس]] [[File:Huvishka with seated god Serapis ("Sarapo").jpg|30px]] هندي (Indic) هستيون جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن:<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}. "Also omitted is the ancient Iranian war god Orlagno, whose place and function are occupied by a group of Indian war gods, Skando (Old Indian Skanda), Komaro (Old Indian Kumara), Maaseno (Old Indian Mahāsena), Bizago (Old Indian Viśākha), and even Ommo (Old Indian Umā), the consort of Siva. Their use as reverse types of Huvishka I is clear evidence for the new trends in religious policy of the Kushan king, which was possibly influenced by enlisting Indian warriors into the Kushan army during the campaign against Pataliputra."</ref> * ''Boddo'' (Βοδδο): [[Gautama Buddha|ٻُڌ]] [[File:Coin of Kanishka I.jpg|30px]] * ''Shakamano Boddho'' (Ϸακαμανο Βοδδο): [[Shakyamuni Buddha|شاڪيه مُني ٻُڌ]] [[File:Kanishka I and Buddha Sakyamuni.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون ۽ شاڪيه مُني ٻُڌ]] * ''Metrago Boddo'' (Μετραγο Βοδδο): بودهي ستوا [[Maitreya|مَيتريا]] [[File:Kanishka I with Maitreya.jpg|30px|ڪنيشڪه جو سڪو: مَيتريا ("Metrago Boudo") سان گڏ]] * ''Maaseno'' (Μαασηνο): [[Kartikeya|مهاسينا]] [[File:Huvishka Maaseno.jpg|30px]] [[File:Huvishka with Maasena and attendants.jpg|30px|هوِشڪه مهاسينا ۽ ساٿين سان گڏ]] * ''Skando-Komaro'' (Σκανδο-kομαρο): [[Murugan|اسڪند]]-[[Kartikeya|ڪُماره]] [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Bizago'': [[Viśākha|وشاکهه]]<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Ommo'': [[Umā|اُما]]، شِو جي ساٿياڻي/همسر.<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Ommo and Oesho.jpg|30px|هوِشڪه جي سڪن تي: Ommo (اُما) ۽ [[Oesho]]]] * ''[[Oesho]]'' (Οηϸο): گهڻي عرصي تائين هندي [[Shiva|شِو]] جي نمائندگي سمجهيو ويو،{{sfn|Sivaramamurti|1976|p=56-59}}<ref name="sino-platonic.org">{{cite journal |last=Loeschner |first=Hans |title=The Stūpa of the Kushan Emperor Kanishka the Great |journal=Sino-Platonic Papers |volume=227 |date=July 2012 |page=11 |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp227_kanishka_stupa_casket.pdf}}</ref>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}} پر ان کي [[Avestan|اوستا/اَويستان]] [[Vayu-Vata|وائو-واتا]] سان به ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو شِو سان ميل کائي ٿو.<ref>{{cite book|last=Sims-Williams |first=Nicolas|chapter=Bactrian Language|title=Encyclopaedia Iranica|volume=3|location=London |publisher=Routledge & Kegan Paul}}</ref><ref>{{harvnb|Bopearachchi|2003}}. Cites H. Humbach, 1975, p.402-408. K.Tanabe, 1997, p.277, M.Carter, 1995, p.152. J.Cribb, 1997, p.40.</ref> [[File:Huvishka Oesho coin.jpg|30px]] * هوِشڪه جا ٻه ٽامي جا سڪا "Ganesa" واري لکت کڻن ٿا، پر عام [[theriomorphic|ٿيريو-مورفڪ]] شڪل واري [[Ganesha|گنيش]] بدران انهن تي هڪ تيرانداز ڏيکاريل آهي، جيڪو ڊگهو ڪمان (ڏور اندرئين پاسي) ۽ هڪ تير هٿ ۾ جهليل آهي. هي عموماً [[Rudra|رُدر]] جي تصوير سمجهي وڃي ٿي، پر انهن ٻن سڪن جي صورت ۾ عام طور تي ان کي شِو جي نمائندگي قرار ڏنو وڃي ٿو. {{Gallery|align=center |title= ڪوشان پوڄارين جون تصويرون |width= 160 |height= 140 |File:ZeusSerapisOhrmazdWithWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: زيوس/سيراپِس/اُهرمزڊ سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:PharroAndWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: [[Pharro]] سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:ShivaOeshoBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: شِو/اويشو سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:Shiva-Oesho wall painting, Kushan, 3rd century CE.jpg|شِو-اويشو ڀِت-چِتر (wall painting) ۽ پوڄاري جو ٽڪرو، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref>{{cite web |title=Panel fragment with the god Shiva/Oesho |publisher=Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/327832}}</ref> }} <gallery class="center" mode="packed" heights="100px" caption="ڪوشان سڪن ۽ مهرن تي ديوتائن جون شڪليون"> File:MahasenaHuvishka.jpg|هوِشڪه جي سڪي تي مهاسينا File:CoinOfHuvishkaWithOisho.JPG|چار-چهرو اويشو File:CoinOfHuvishkaWithRishtiAsRoma.JPG|رِشتي يا ريوم<ref>{{cite journal |quote=The reading of the name of the deity on this coin is very much uncertain and disputed (Riom, Riddhi, Rishthi, Rise....) |last1=Fleet |first1=J.F. |title=The Introduction of the Greek Uncial and Cursive Characters into India |journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |year=1908 |volume=1908 |page=179, note 1 |jstor=25210545}}</ref><ref>{{cite book |quote=The name Riom as read by Gardner, was read by Cunningham as Ride, who equated it with Riddhi, the Indian goddess of fortune. F.W. Thomas has read the name as Rhea |last1=Shrava |first1=Satya |title=The Kushāṇa Numismatics |year=1985 |publisher=Pranava Prakashan |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=_1EaAAAAYAAJ}}</ref> File:Manaobago.JPG|Manaobago File:CoinOfHuvishkaWithPharro.JPG|Pharro File:CoinOfHuvishkaWithArdochsho.JPG|Ardochsho File:KanihkaIOishoShiva.jpg|Oesho يا شِو File:KanihkaIOishoShivaCoin2.jpg|Oesho يا شِو (ٻيل سان گڏ) File:SkandaAndVisakhaHuvishkaCoin.jpg|اسڪند ۽ وشاکهه File:AdshoCarnelianSeal.jpg|ڪوشان [[Carnelian|ڪرنيليئن]] مهر: "ΑΔϷΟ" (''adsho'' Atar) جي نمائندگي، کاٻي پاسي [[triratana]] نشان، ۽ ساڄي پاسي ڪنيشڪه اعظم جو خانداني نشان File:Coin of Kanishka I.jpg|[[Kanishka I|ڪنيشڪه پهريون]] جو سڪو: [[Buddha|ٻُڌ]] جي تصوير ۽ يوناني رسم الخط ۾ "Boddo" File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|هيراكليس File:Coin of Kujula Kadphises.jpg|ٻُڌ File:Wima Kadphises.jpg|[[Vima Kadphises|وِما ڪدفيسس]] جو سڪو: ريورس تي [[Oesho]]، جنهن کي [[Shiva|شِو]] سمجهيو ويو آهي،<ref name="sino-platonic.org"/>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}}<ref>Perkins, J. (2007). Three-headed Śiva on the Reverse of Vima Kadphises's Copper Coinage. South Asian Studies, 23(1), 31–37</ref> يا زرتشتي [[Vayu-Vata|وائو-واتا]].<ref>{{cite book |editor-last1=Errington |editor-first1=Elizabeth |author=Fitzwilliam Museum |title=The Crossroads of Asia: transformation in image and symbol in the art of ancient Afghanistan and Pakistan |date=1992 |publisher=Ancient India and Iran Trust |isbn=9780951839911 |page=87 |url=https://books.google.com/books?id=pfLpAAAAMAAJ}}</ref> </gallery> ```0 ==ڪوشان ۽ ٻڌ مت== ڪوشانن، [[Greco-Buddhist|يوناني-ٻڌ]] روايتن کي اڳتي وڌايو، ۽ ٻڌ مت کي واپار ۽ رستن وسيلي چين ۽ اوڀر ايشيا تائين پهچايو.{{sfn|Liu|2010|p=42}} [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] [[ٻڌمت]] جي روايت ۾ ان ڪري مشهور آهي جو هن [[ڪشمير]] ۾ ٻڌن جي چوٿين ڪانفرنس ڪوٺائي. ==ڪوشان فن== ڪوشان فن، خاص طور تي [[گنڌارا]] ۽ مٿورا ۾، يوناني، ايراني ۽ هندي اثرن جو ميلاپ هو، جنهن مان يوناني-ٻڌ فن پيدا ٿيو. ==ڪوشان سڪا== {{main|ڪشان دور جا سڪا}} ڪوشان سلطنت سون جا ٽڪرا ۽ سڪا استعمال ڪيا، جيڪي واپار ۽ سياسي پروپيگنڊا جو اهم ذريعو هئا. سون جي ماخذ بابت جديد تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو سڌو سنئون رومي نه هو، بلڪه ان جو اصل ذريعو اڃا نامعلوم آهي.<ref>{{cite book |last1=Reden |first1=Sitta |title=Handbook of Ancient Afro-Eurasian Economies |date=2019 |publisher=Walter de Gruyter}}</ref> ==حڪمران== حڪمرانن جي تاريخن وار تازين فهرستن مان هڪ هن ريت آهي: <ref name="KKSK2">{{cite book|url=https://www.academia.edu/11049999|title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society by David Jongeward and Joe Cribb with Peter Donovan|last1=Jongeward|first1=David|last2=Cribb|first2=Joe|date=2014|page=4}}</ref> * هيرائيوس (تقريبا 1 - 30ع)، پهريون بادشاهه جنهن پنهنجي سڪن تي پاڻ کي "ڪشان" سڏيو. [[File:Heraios coin.jpg|50px]] "عظيم ڪشان" * ڪوجولا ڪڊفيسس ({{Circa|50|90}}) [[File:Kujula Kadphises. Laureate Julio-Claudian style.jpg|50px]] * ويما ٽڪٽو ({{Circa|90|113}})، عرف سوٽر ميگاس يا "عظيم نجات ڏيندڙ" [[File:Coin of Vima Takto.jpg|50px]] * ويما ڪڊفيسس ({{Circa|113|127}}، پهريون عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:Vima Kadphises with ithyphallic Shiva.jpg|50px]] * [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] (127 – {{Circa|151}}) [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|50px]] * هويشڪا ({{Circa|151|190}}) [[File:Huvishka Maaseno.jpg|50px]] * واسوديوا اول ({{Circa|190|230}})، آخري عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:VASUDEVA I.jpg|50px]] * ڪنشڪا ٻيون ({{Circa|230}} – 247)، [[File:Coin of KanishkaII.jpg|50px]] * واشيشڪا ({{Circa|247}} – 267) [[File:Vasishka.jpg|50px]] "ننڍو ڪشان" * ڪنشڪا ٽيون ({{Circa|267}} – 270) [[File:Kanishka III Circa AD 267-270.jpg|50px]] * واسوديوا ٻيون ({{Circa|270}} – 300) [[File:Coin of VasudevaII.jpg|50px]] * ماهي ({{Circa|300}} – 305)<ref name="Katariya">[https://books.google.com/books?id=P7TpDAAAQBAJ&pg=PA69 The Glorious History of Kushana Empire, Adesh Katariya, 2012, p.69]</ref> [[File:Mahi Kushan 4th century CE.jpg|50px]] * شاڪا ({{Circa|305}} – 335)<ref name="Katariya"/> [[File:Kushan Empire Shaka Circa AD 325-345.jpg|50px]] * ڪپوناڊا ({{Circa|335}} – 350)<ref name="Katariya"/> [[File:Kipunada.jpg|50px]] ==پڻ ڏسو== * [[ٽيڪسيلا]] * [[پاڪستان جي تاريخ]] * [[افغانستان جي تاريخ]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[مٿورا]] * [[ڪڇا]]، هڪ ٻي توچاري ڳالهائيندڙ بادشاهت * [[چين ۾ ايراني ماڻهو]] * [[ڪوشان رسم الخط]] * [[هندستان ۾ ترڪ ماڻهو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Kushan Empire}} * [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/325483/Kushan-dynasty Kushan dynasty] in [[Encyclopædia Britannica]] * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/kush/hd_kush.htm Metropolitan Museum capsule history] * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050204064550/http://www.grifterrec.com/coins/kushan/kushan.html |title=New documents help fix controversial Kushan dating |date=4 February 2005}} * [http://www.wildwinds.com/coins/greece/indo_scythians/i.html Coins of the Kushans on wildwinds.com] * {{webarchive |url=http://webarchive.loc.gov/all/20130207084302/http://home.comcast.net/~pankajtandon/home.html |title=Antique Indian Coins |date=7 February 2013}} * [http://www.kushan.org/ Brief Guide to Kushan History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://coinindia.com/galleries-kushan.html The CoinIndia Online Catalogue of Kushan Coins] * [http://www.kushan.org/ Dedicated resource to study of Kushan Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://www.himalayanresearch.org/pdf/2000-2002/vol05%20N2final.pdf imalayan and Central Asian Studies: Journal of Himalayan Research and Cultural Foundation Volume 5 Issue 2] {{India topics}} {{Kyrgyzstan topics}} {{Central Asian history}} {{Rulers of Ancient Central Asia}} {{Ancient South Asia and Central Asia}} {{Middle kingdoms of India}} {{Uttarakhand}} {{Empires}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Kushan Empire}} [[زمرو:ڪشان سلطنت]] [[زمرو:هندوستان ۾ اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:افغانستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان جا خاندان]] [[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] [[زمرو:ايراني خانه بدوش]] [[زمرو:تاجڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:بادشاهن جي فهرست]] [[زمرو:يوريشيا ۾ خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:يوزي]] [[زمرو:پهرين صدي ۾ هندستان ۾ قائم ڪيل ادارا]] [[زمرو:375ع ۾ تباهيون]] [[زمرو:هندستان ۾ چوٿين صدي جي تباهيون]] [[زمرو:خانه بدوش سلطنتون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] 1r2q2j0zif5s8twr5d1nvh8zxc0p78k 424140 424139 2026-10-21T16:20:06Z Intisar Ali 8681 424140 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = <small>कुषाणसाम्राज्यम् ([[سنسڪرت]])<br />Κοϸανο (باختري)<br />Βασιλεία Κοσσανῶν ([[يوناني ٻولي|يوناني]])</small> | conventional_long_name = ڪشان سلطنت | era = قديم ڪلاسيڪي دور | event_start = ڪجولا ڪدفيسس طرفان يوئه‌ژي قبيلن کي گڏ ڪري اتحاد قائم ڪرڻ | year_start = 30ع | event_end = [[ساساني سلطنت]]، گپتا سلطنت ۽ هيفٿلائي جي هٿن زوال<ref name="lcwb2">{{cite web |title=Afghanistan: Central Asian and Sassanian Rule, ca. 150 B.C.-700 A.D. |publisher=Library of Congress Country Studies |year=1997}}</ref> | year_end = 375ع | p1 = هند-يوناني سلطنت | p2 = هند-پارٿائي سلطنت | p3 = هند-سڪٿي | p4 = اترين استراپئ | p5 = اولهه وارا استراپئ | p6 = مها-ميگهاواهنا | s1 = ساساني سلطنت | s2 = ڪوشان-ساساني سلطنت | s3 = نئگس آف پدماؤتي | s4 = ڪدارائيٽ | s6 = ناگَس آف ونڌياتاهي | s7 = گپتا سلطنت | image_map = Map of the Kushan Empire.png | map_width = 270 | image_map_caption = ٻي صدي عيسوي ۾ هندستان جو نقشو، جنهن ۾ [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪشان سلطنت جي حدن کي ڏيکاريو ويو آهي | capital = پهرين صدي ق.م: ڪپيسي/پشڪلاوتي<br/>پهرين صدي عيسوي کان: [[پشاور|پروشپور]]/مٿورا<br/>ٽين ۽ چوٿين صدي عيسوي: [[ٽيڪسلا]] | common_languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]] ({{circa|127}} تائين سرڪاري)؛<br />باختري ({{circa|127}} کان سرڪاري)؛<br/>[[پراڪرت|گنڌاري پراڪرت]]؛<br />[[سنسڪرت|ٻُڌ مت سان لاڳاپيل سنسڪرت]] | religion = [[هندومت]]؛<br />[[ٻڌمت]]؛<br />[[زردشتي مذهب]] | demonym = ڪشان (يوئه‌ژي) | currency = ڪشان دينارا | government_type = بادشاهت | leader1 = ڪجولا ڪدفيسس <small>(پهريون)</small> | year_leader1 = 25–85ع | leader2 = ڪپونادا <small>(آخري)</small> | year_leader2 = 350–375ع | title_leader = شهنشاهه }} '''ڪشان سلطنت''' <small>'''({{circa|30}}–{{circa|375}} عيسوي)'''</small> هڪ مذهبي، ثقافتي ۽ تهذيبي لحاظ کان گڏيل (syncretic) سلطنت هئي، جيڪا "يوئاژي" قوم پاران پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ [[باختر]] (Bactria) جي علائقن ۾ قائم ڪئي وئي. هي سلطنت آهستي آهستي ڦهلجي، موجوده [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، اولھه [[نيپال]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ازبڪستان]] جي وڏن حصن تي پکڙجي وئي.<ref>{{cite web |title=The History of Pakistan: The Kushans}}{{cite book |translator=Samuel Beal |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World}}</ref> ڀارت اندر، ڪشان سلطنت جون حدون گهٽ ۾ گهٽ ساڪيت ۽ سارناٿ تائين پهتل هيون، جيڪي اڄ ضلع وارانسي جي ويجهو آهن، جتي ڪشان شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] جي دور سان لاڳاپيل لکتون مليون آهن. ڪشانن جو تعلق غالباً يوئاژي اتحاد جي پنج شاخن مان هڪ سان هو، جيڪي هڪ هند-يورپي نسل جي خانہ بدوش قوم هئا، جن جو امڪاني تعلق ٽوچاري نسل سان ٻڌايو وڃي ٿو. اهي قومون اتر-اولهه چين (سنڪيانگ ۽ گانسو) مان لڏي، قديم باختر ۾ آباد ٿيون. ڪشان خاندان جو باني ڪجولا ڪدفيسس هو، جنهن يوناني ۽ ايراني ثقافتي عنصر اختيار ڪيا ۽ [[شيو|شيومت]] سان لاڳاپيل هو. ان کان پوءِ ايندڙ ڪيترائي ڪشان بادشاهه پڻ [[هندوڌرم|هندومت]] جا سرپرست رهيا، ۽ گڏوگڏ ڪشان سلطنت [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ مت]] جي وڏي سرپرست رهي، خاص طور شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] (Kanishka the Great) جي دور ۾. ڪشانن جو هڪ وڏو تاريخي ڪردار [[وچ ايشيا]] ۽ [[چين]] ڏانهن مهايانا ٻُڌ مت جي ڦهلاءُ ۾ رهيو ۽ تقريباً ٻه سئو سال جاري رهندڙ امن واري دور کي مؤرخن طرفان ڪڏهن ڪڏهن "پيڪس ڪشان" (Pax Kushana) پڻ سڏيو وڃي ٿو. '''ڪشان''' (Kushans)، [[يوچي قوم]] (Yu-chi) جي هڪ قبيلي، لڳ ڀڳ 45ع ۾ '''[[ڪجولا ڪڊفيسس|ڪڊفيسس پهريون]]''' (Kadphises I) جي اڳواڻيءَ هيٺ وڏي طاقت حاصل ڪئي. هن [[ڪابل]] ۽ [[ڪشمير]] کي فتح ڪيو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=28 |language=en }}</ref> سندس جانشين '''[[ويما ڪڊفيسس|ڪڊفيسس ٻيون]]''' (Kadphises II) پنهنجي فوجي فتحن جو دائرو وڌيڪ وڌايو. ان کان پوءِ مشهور بادشاهه '''[[ڪنشڪ]]''' تخت تي ويٺو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ اتر طرف [[ڪاشغر]]، [[يارقند]] ۽ [[ختن]] (Khotan) کي فتح ڪيو، جڏهن ته هندستان ۾ سندس سلطنت ڏکڻ طرف [[ونڌيا جبل]] تائين پکڙيل هئي.<ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت جي بيان موجب، اهو سمجهيو ويندو هو ته ڪنشڪ '''[[شڪ سنبت]]''' (Saka Era) جو بنياد وڌو، جنهن جي شروعات 78ع کان ٿئي ٿي.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ [[ٻڌ ڌرم]] جو نهايت سرگرم ۽ عقيدتمند پيروڪار هو. هن اتر وارن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪرڻ لاءِ هڪ مذهبي مجلس منعقد ڪئي، جهڙيءَ طرح [[اشوڪ اعظم]] جي دور ۾ منعقد ٿيل ٻڌ ڌرم جي مجلس ڏاکڻن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪيو هو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ جي وفات کان پوءِ [[ڪشمير]] ۾ ٻڌ ڌرم جي جاءِ تي [[هندو ڌرم]] غالب ٿي ويو، ۽ سندس وسيع سلطنت ٽٽي ڪيترن ئي ننڍن حصن ۾ ورهائجي وئي.<ref name="Dutt1908"/> == آغاز == [[File:Noin-Ula nobleman and priest over fire altar.jpg|thumb|left|upright|[[يوئاژي]] امير ۽ باهه جي قربانگاهه وٽ پجاري. [[نوئين-اولا]].<ref>{{cite journal |last1=Yatsenko |first1=Sergey A. |title=Yuezhi on Bactrian Embroidery from Textiles Found at Noyon uul, Mongolia |journal=The Silk Road |date=2012 |volume=10 |url=http://www.silkroadfoundation.org/newsletter/vol10/SilkRoad_10_2012_yatsenko.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Francfort |first1=Henri-Paul |title=Sur quelques vestiges et indices nouveaux de l'hellénisme dans les arts entre la Bactriane et le Gandhāra (130 av. J.-C.-100 apr. J.-C. environ) |journal=Journal des Savants |date=1 January 2020 |pages=26–27 |url=https://www.academia.edu/45042820 |language=en}}</ref>]] چيني ذريعا ''Guìshuāng'' ([[wikt:貴霜|貴霜]]), يعني ڪشانن، کي [[يوئاژي]] اتحاد جي پنج اعليٰ (ارستقراطي) قبيلن مان هڪ طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/TOAH/HD/kush/hd_kush.htm |title=Kushan Empire (ca. 2nd century B.C.–3rd century A.D.) {{pipe}} Thematic Essay {{pipe}} Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=Metropolitan Museum of Art |access-date=23 October 2015}}</ref> ڪيترائي عالم سمجهن ٿا ته يوئازي قوم جو تعلق [[هند-يورپي]] )(پروٽو-انڊين يورپين) نسل سان هو.<ref name="Narain">{{harvnb|Narain|1990|pp=152–155}} ”اسان کي [[توخاري قوم|توخارين]] (Tocharians) جي سڃاڻپ چيني تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل [[يوچي قوم|يوچي]] (Yueh-chih) قوم سان ڪرڻ گهرجي... علمي ماهرن جي گڏيل راءِ يوچي قوم کي توخارين سان سڃاڻي ٿي... يوچي، يعني توخارين، جي [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] نسلي اصليت کي عام طور تسليم ڪيو وڃي ٿو... يوچي = توخاري قوم... يوچي = توخاري.“ </ref><ref name="Roux">{{harvnb|Roux|1997|p=90}} ”عالمن جي لڳ ڀڳ متفقه راءِ موجب، اهي [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ غالباً انهن قومن مان سڀ کان وڌيڪ اوڀر طرف آباد هئا، جيڪي [[اسٽيپ|وسيع گاهه وارن ميداني علائقن]] (اسٽيپيز) ۾ رهنديون هيون.“</ref> يوئازيءَ جي خاص طور [[ٽوچاري]] اصلت گهڻو ڪري تجويز ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Narain"/><ref name="Beckwith_380">{{harvnb|Beckwith|2009|p=380}} " توخاروي (Tokharoi) ۽ [[يوچي قوم|يوچي]] (Yüeh-chih) قومن جي سڃاڻپ بلڪل يقيني آهي ۽ گهٽ ۾ گهٽ اڌ صديءَ کان اها ڳالهه واضح رهي آهي. تنهن هوندي به اها ڄاڻ انهن ٿورن [[لسانيات|لسانيات جي ماهرن]] کان ٻاهر وڏي پيماني تي مشهور نه ٿي سگهي آهي، جيڪي قديم [[وچ يوريشيا]] ۽ قديم [[چين]] جي تاريخ ۽ لسانيات تي تحقيق ڪن ٿا."</ref><ref name="Pulleyblank">{{harvnb|Pulleyblank|1966|pp=9–39}}</ref><ref name="EOIC">{{harvnb|Mallory|1997|pp=591–593}} "تاريخي چيني ماخذن ۾ '''[[توخاري قوم|توخارين]]''' (Tocharians) کي اڪثر '''[[يوچي قوم|يوچي]]''' (Yuezhi) نالي سان مشهور قوم سان منسوب ڪيو ويو آهي."</ref><ref name="TCHAC">{{harvnb|Loewe|Shaughnessy|1999|pp=87–88}} "لسانيات جي ماهر '''[[ايڊون جي. پليبلينڪ]]''' (Edwin G. Pulleyblank) چيني [[هان گهراڻو|هان گهراڻي]] جي تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل '''[[يوچي قوم|يوچي]]''' (Yuezhi)، '''[[ووسون]]''' (Wusun)، '''[[دايوان]]''' (Dayuan)، '''[[ڪانگجو]]''' (Kangju) ۽ '''[[يانچي]]''' (Yanqi) جي ماڻهن کي [[توخاري ٻوليون|توخاري ٻوليون]] ڳالهائيندڙ قومن طور سڃاتو آهي. ."</ref>{{sfn|Mallory|Mair|2008|pp=270–297}} ڪجهه عالمن طرفان يوئه‌ژيءَ لاءِ [[ايراني ماڻھو|ايراني]]، خاص طور [[ساڪا]] (Saka) اصلت پڻ پيش ڪئي وئي آهي.<ref name="Enoki 1994 171–183">{{harvnb|Enoki|Koshelenko|Haidary|1994|pp=171–183}}</ref> يوئاژيءَ کي ''[[ريڪارڊس آف دي گريٽ هسٽورين]]'' ۽ ''[[بڪ آف هان]]'' ۾ اهڙي قوم طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا اوڀر سنڪيانگ ۽ جديد چين جي اتر-اولهه [[گانسو]] (Gansu) جي گاھ وارن ميدانن ۾ رهندي هئي، جيستائين انهن جي بادشاهه کي [[ژيونگ نو]] (Xiongnu) هٿان قتل (سِر قلم) ڪيو ويو، جيڪي چين سان پڻ جنگ ۾ هئا. ان واقعي کان پوءِ يوئه‌ژيءَ کي مجبوراً 176–160 ق.م. جي دوران اولهه طرف هجرت ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |first=Michael A.N. |last=Loewe |chapter=Introduction |pages=[https://archive.org/details/dli.pahar.3532/page/1 1]–70 |title=China in Central Asia: The Early Stage: 125 BC – AD 23; an Annotated Translation of Chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3532 |editor-first=Anthony François Paulus |editor-last=Hulsewé |publisher=Brill |year=1979 |isbn=978-90-04-05884-2}} pp. 23–24.</ref> يوئاژيءَ جي پنج قبيلن کي چيني تاريخ ۾ ''Xiūmì'' (休密)، ''Guìshuāng'' (貴霜)، ''Shuāngmǐ'' (雙靡)، ''Xìdùn'' (肸頓)، ۽ ''Dūmì'' (都密) طور سڃاتو وڃي ٿو. [[File:Koshanoy.jpg|thumb|right|نسلي نالو (ethnonym) "KO[[Sho (letter)|Ϸ]][[Sho (letter)|Ϸ]]ANO" (''ڪوشانو''، "ڪشان") يوناني الف-بي ۾ (۽ اضافي حرف [[شو (اکر)|Ϸ]]، "''Sh''" سان) پهرين ڄاتل ڪشان حڪمران [[هيرايوس]] (پهرين صدي عيسوي) جي سڪن تي.]] يوئه‌ژيءَ لڳ ڀڳ 135 ق.م. جي قريب اتر افغانستان ۽ ازبڪستان جي علائقي ۾ موجود يوناني (هلينڪ) سلطنت [[يوناني-بڪٽريا]] تائين پهتا. جن يوناني حڪمران خاندانن کي هتان کان هٽايو ويو، اهي پوءِ ڏکڻ-اوڀر طرف [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] (اڄوڪي افغانستان ۽ پاڪستان) ۽ [[سنڌو درياھ]] جي وادي (اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت) ۾ لڏي ويا، ۽ اتي [[هند-يوناني سلطنت]] جي اولهه حصي تي قابض رهيا.{{cn|date=June 2025}} ڏکڻ ايشيا ۾، ڪوشان شهنشاھ پنهنجن سڪن تي باقاعدگي سان خانداني نالو ''ΚΟϷΑΝΟ'' ("ڪوشانو") استعمال ڪندا هئا.<ref name="JMR7"/> جڏهن ته [[سنسڪرت]] جون ڪيتريون ئي لکتون [[براهمي لِپي]] ۾، جهڙوڪ [[مٿرا]] ۾ [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جي مورتيءَ واري لکت، ڪوشان شهنشاھ کي [[File:Gupta allahabad ku.jpg|16px]] [[File:Gupta gujarat ssaa.jpg|12px]] [[File:Gupta ashoka nn.svg|14px]]، ''Ku-ṣā-ṇa'' ("Kushana") طور بيان ڪن ٿيون.<ref name="JMR7"/><ref>{{cite book |last1=Banerjee |first1=Gauranga Nath |title=Hellenism in ancient India |date=1920 |publisher=Calcutta: Published by the Author; New York: Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/hellenisminancie00bane/page/92 92] |url=https://archive.org/details/hellenisminancie00bane}}</ref> بعد وارن ڀارتي ادبي ذريعن ۾ ڪوشانن کي ''تروشڪا'' پڻ چيو ويو آهي، جيڪو بعد جي سنسڪرت متنن ۾{{refn|group=note|مثال طور، [[ڪشمير]] جي 12هين صديءَ واري تاريخي ڪتاب ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ مرڪزي ايشيا جي ڪوشانن کي ''ترشڪا'' (तुरुष्क) چيو ويو آهي.}} [[Tترڪ]] سان ڳنڍجي ويو، "شايد انهيءَ ڪري جو [[توخاريستان]] ستين صديءَ ۾ [[اولھ ترڪ خاقانيت]] جي هٿ ۾ هليو ويو."{{sfn|Wink|2002|p=57}}<ref>''[[راجترنگڻي]]'' {{cite book |quote=”ان کان پوءِ انهيءَ ئي سرزمين تي ٽن بادشاهن، '''[[هووشڪ|هوشڪ]]''' (Huska)، '''[[واشِشڪ|جوشڪ]]''' (Juska) ۽ '''[[ڪنشڪ]]''' (Kaniska)، حڪومت ڪئي. انهن بادشاهن پنهنجن نالن پٺيان شهر آباد ڪيا. جيتوڻيڪ اهي بادشاهه ترڪ نسل سان تعلق رکندا هئا، تنهن هوندي به هنن مذهبي نيڪ ڪمن ۾ پناهه ورتي. هنن '''سُشڪليتر''' (Suskaletra) ۽ ٻين هنڌن تي [[وهارا|ٻڌ خانقاهون]] (Viharas)، [[چيتيا]] (Caityas) ۽ اهڙيون ٻيون مذهبي عمارتون تعمير ڪرايون.“<!--sic-->. |last1=Pandit |first1=Ranjit Sitaram |title=River Of Kings (rajatarangini) |date=1935 |pages=I168–I173 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530051/page/n65}}</ref> [[جان ايم روزن فيلڊ]] موجب، ''Turushka''، ''توخرا'' يا ''توخارہ'' ڀارتي تحريرن ۾ لفظ ''توخاري'' جون ئي مختلف صورتون آهن.<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA8 8]}}</ref> تنهن هوندي به، [[وينڪ]] موجب: "اڄڪلهه ڪوبه مؤرخ انهن کي ترڪي-منگولائيڊ يا 'هون' نه ٿو سمجهي، جيتوڻيڪ انهن جي مرڪزي ايشيائي اصلت بابت ڪو شڪ ناهي."{{sfn|Wink|2002|p=57}} == اوائلي ڪشان == <gallery mode="packed" heights="180px" caption="ڪشان سلطنت سان لاڳاپيل تاريخي آثار"> File:KushanHead.jpg|ڪشان حڪمران جو سر، [[مٿرا ميوزيم]] File:KushanRing.jpg|ڪوشان شهنشاهه جي مُهر (سگنيٽ رنگ)، [[برطانوي ميوزيم]] File:KushanCoin.jpg|شروعاتي ڪشان سڪو، يوناني لکت سان </gallery> چيني تاريخي ماخذن مطابق، يوئاژي (Yuezhi) قبيلن مان هڪ، يعني گُئي‌شوانگ / ڪشان، آهستي آهستي ٻين يوئه‌ژي قبيلن تي بالادستي قائم ڪئي. هي عمل پهرين صدي قبل مسيح جي آخر ۽ پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ ٿيو. ان وقت تائين، يوئه‌ژي قبيلن جو اتحاد هڪ منظم سياسي قوت ۾ تبديل ٿي رهيو هو، جنهن جو مرڪز بڪٽريا (اڄوڪو اتر افغانستان ۽ ڏکڻ ازبڪستان) هو.<ref>{{cite book |last=Benjamin |first=Craig |title=The Yuezhi: Origin, Migration and the Conquest of Northern Bactria |publisher=Brepols |year=2007 |isbn=978-2503520671 |pages=173–189}}</ref> چيني تاريخي ڪتاب ''[[پوئين ھان جو ڪتاب ھان|ھائو ھنشو]]'' (後漢書) ڪشانن جي عروج بابت هيٺيون اهم بيان ڏئي ٿو: <blockquote> 「貴霜王丘就卻，略有其餘四翕侯國，并為一國，號貴霜。」 <br /> "گُئي‌شوانگ جو بادشاهه قيو جيوچيو (Qiujiuque) ٻين چار زِهو قبيلن کي شڪست ڏئي انهن کي پنهنجي ماتحت ڪيو، ۽ سڀني کي گڏ ڪري هڪ واحد رياست قائم ڪئي، جنهن کي ڪوشان چيو ويو." </blockquote> <ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |chapter=Chapter 88: Western Regions |publisher=Beijing Zhonghua Shuju |year=1965}}</ref> هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته شروعاتي ڪشان حڪمران، جنهن کي گهڻو ڪري جديد مؤرخن [[هيرايوس]] يا قيو جيوچيو سان سڃاڻن ٿا، سياسي ۽ فوجي طاقت ذريعي يوئه‌ژي اتحاد کي هڪ بادشاهي ۾ تبديل ڪيو. هيرايوس جا سڪا، جن تي يوناني رسم الخط استعمال ٿيل آهي، هن دور جي ثقافتي امتزاج کي ظاهر ڪن ٿا، جنهن ۾ هلينسٽڪ (يوناني) ۽ وچ ايشيائي روايتون گڏيل صورت ۾ نظر اچن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=The early Kushan kings: New evidence for chronology |journal=Numismatic Chronicle |year=1999 |pages=113–134}}</ref> ابتدائي ڪشان دور ۾، حڪمرانن پاڻ کي "بادشاهن جا بادشاهه" نه پر قبائلي سردار يا مقامي حڪمران طور پيش ڪيو. انهن جو بنيادي ڌيان واپار جي ڪنٽرول تي هو، خاص طور تي اهي رستا جيڪي وچ ايشيا کي ڏکڻ ايشيا ۽ ايران سان ڳنڍيندا هئا. اهڙيءَ ريت، ڪوشان رياست جلد ئي ريشم روڊ جي اهم ڪڙي بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last=Falk |first=Harry |title=The Kushan Empire: A Historical Overview |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=41–58}}</ref> ابتدائي ڪشانن جي طاقت جو بنياد بڪٽريا ۾ رهيو، پر ڪجهه ئي ڏهاڪن ۾ هنن پنهنجو اثر [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[مٿرا]] تائين وڌايو، جيڪو بعد ۾ ڪوشان سلطنت جي مڪمل توسيع جو بنياد بڻيو. ==ڪُجولا ڪدفيسس جي شاھي توسيع == {{multiple image | align = right | total_width = 280 | image1 = Kujula_Kadphises_coin.jpg | caption1 = ڪُجولا ڪدفيسس جو سڪو (يوناني–خروشتی لکت) | image2 = Kushan_Map_1st_century.jpg | caption2 = پهرين صدي عيسوي ۾ ڪوشان سلطنت جي توسيع | image3 = Gandhara_art_Kushan.jpg | caption3 = ڪوشان دور جو گندهارا فن }} ڪوشان سلطنت جي حقيقي سامراجي توسيع [[ڪجولا ڪدفيسس|ڪُجولا ڪدفيسس]] جي دور ۾ ٿي، جيڪو پهرين صدي عيسوي جي وچ ڌاري حڪمران رهيو. تاريخي ۽ سڪن جي شاهدي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُجولا، شروعاتي قبائلي قيادت کي هڪ منظم بادشاهت ۾ تبديل ڪيو ۽ ڪوشانن کي علائقائي طاقت مان بين الاقوامي سلطنت بڻايو.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=Kujula Kadphises and the early Kushan empire |journal=Numismatic Chronicle |year=2018 |pages=45–72}}</ref> ڪُجولا ڪدفيسس جو سڀ کان اهم قدم هندوڪُش جبلن کي پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[ڪابل ماٿري]] تي قبضو ڪرڻ هو. هن توسيع سان ڪوشانن کي ڏکڻ ايشيا ڏانهن واپار جا اهم رستا مليا، خاص طور تي اهي شاهراهيون جيڪي ريشم روڊ کي سنڌو ماٿري سان ڳنڍينديون هيون. چيني ماخذ ''[[ھوئو ھانسو]]'' موجب، ڪُجولا پاڙيسري بادشاهتن کي يا ته فتح ڪيو يا پنهنجي ماتحت آندو، جنهن سان ڪوشان اقتدار مستحڪم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |publisher=Zhonghua Shuju |year=1965 |chapter=Western Regions}}</ref> سڪن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪُجولا ڪدفيسس شروعات ۾ يوناني حڪمرانن جي سڪن جي نقل ڪئي، جن تي يوناني رسم الخط ۽ عنوان استعمال ڪيا ويا. بعد ۾، هن پنهنجي نالي سان سڪا جاري ڪيا، جن تي پاڻ کي ''ΒΑΣΙΛΕΥΣ'' (بادشاهه) سڏيو ويو. هي عمل سياسي خودمختياري ۽ سامراجي حيثيت جو واضح اظهار ھو. ==گھڻ رخا ثقافتي اثرات== پھريائين صدي ق.م. ۾ ''گوئشوانگ'' (چيني: 貴霜) قبيلي ٻين يوئژهي قبيلن تي برتري حاصل ڪئي، ۽ ڪمانڊر ڪجولا ڪدفيسس جي اڳواڻيءَ هيٺ کين هڪ مضبوط اتحاد (ڪنفيڊريشن) ۾ ٻڌي ڇڏيو.<ref name="CWH">{{cite book |last1=Benjamin |first1=Craig |title=The Cambridge World History: Volume 4, A World with States, Empires and Networks 1200 BCE–900 CE |date=16 April 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-29830-5 |page=477 ff |url=https://books.google.com/books?id=LAFuCAAAQBAJ&pg=PT477|quote="It is generally agreed that the Kushans were one of the five tribes of the Yuezhi..."}}</ref> نالو ''گوئشوانگ'' مغرب ۾ اختيار ڪيو ويو ۽ پوءِ تبديل ٿي ''ڪوشان'' بڻيو، جيڪو ان اتحاد لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جڏهن ته چيني کين اڃا به ''يوئژهي'' ئي سڏيندا رهيا. اسڪٿين قبيلن کان علائقي جو ڪنٽرول آهستي آهستي کسي، ڪوشان ڏکڻ طرف اُن خطي ۾ وڌيا جيڪو روايتي طور [[گنڌارا]] سڏبو هو (اهو علائقو گهڻو ڪري [[پاڪستان]] جي [[پوتوهار پليٽو|پوتوهار]] ۽ [[خيبر پختونخوا]] وارن علائقن ۾ آهي)، ۽ هنن ٻه گڏيل گاديون قائم ڪيون: [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (اڄوڪي بگرام ڀرسان)<ref name="Starr, p. 53">{{cite book |first=S. Frederick |last=Starr |title=Lost Enlightenment: Central Asia's Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane |url=https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press |year=2013 |page=[https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star/page/n102 53]}}</ref> ۽ [[پشڪلاوتي]] (بعد ۾ [[چارسده]]).<ref name="CWH"/> [[File:Kushan script.jpg|thumb|upright=1.35|[[يوناني الفابيٽ]] (تنگ ڪالم) سان گڏ ڪوشان خط (ويڪرا ڪالم)]] ڪوشانن باختر جي [[هلينسٽڪ تهذيب|هلينسٽڪ]] ثقافت جا عنصر اختيار ڪيا. هنن [[يوناني الفابيٽ]] کي پنهنجي ٻوليءَ مطابق ڍاليو (۽ پوءِ Þ حرف "ش" لاءِ تيار ڪيو ويو، جيئن "Kushan" ۾) ۽ جلد ئي يوناني نموني تي سڪا ٽڪساڻ شروع ڪيا. هنن پنهنجن سڪن تي يوناني ٻوليءَ جا ليجنڊ پالي ليجنڊن ( [[خروشي]] لِپِيءَ ۾) سان گڏ استعمال ڪيا، ڪنشڪ جي دور جي شروعاتي سالن تائين. ڪنشڪ جي راڄ جي وچ واري دور کان پوءِ، هنن ڪوشاني ٻوليءَ جا ليجنڊ (ترميم ٿيل يوناني لِپيءَ ۾) استعمال ڪيا، گڏوگڏ يوناني (يوناني لِپيءَ ۾) ۽ پراڪرت (خروشي لِپيءَ ۾) جا ليجنڊ به شامل رکيا. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته ٻئي صدي عيسويءَ ۾ يوناني آباديءَ ۽ ڪوشانن جي گڏيل تعاون جا ثبوت ملن ٿا. ظاهر آهي ته [[سرخ ڪوٽل]] ۾ ڪوشان مندر جو مکيه معمار هڪ يوناني شخص پالاميڊيس هو. هڪ يوناني لکت ملي آهي جيڪا هن طرح پڙهي وڃي ٿي: ΔΙΑ ΠΑΛΑΜΕΔΟΥΣ، يعني ''dia Palamedous''، جنهن جو مطلب آهي "پالاميڊيس وسيلي" يا "پالاميڊيس جي هٿان". ان مان ثابت ٿئي ٿو ته هلينسٽڪ آبادي باختر ۾ ڪوشان دور تائين موجود رهي، ۽ اهو به سمجهه ۾ اچي ٿو ته يوناني الفابيٽ کي باختري/ڪوشاني ٻوليءَ تي ڪيئن لاڳو ڪيو ويو.<ref>Suchandra Ghosh. (2012). Revisiting Kushana Dynastic Sanctuaries. ''Proceedings of the Indian History Congress'', 72nd Session, Patiala, Delhi. 212-219.</ref> [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|thumb|upright=1.15|ڪنشڪ پهرئين جو ابتدائي سون جو سڪو، يوناني ٻوليءَ جي ليجنڊ ۽ هلينسٽڪ ديوتاهه [[هيليوس]] سان. (تقريباً عيسوي 120).<br />'''مُهاڙو:''' ڪنشڪ بيٺل، ڳري ڪوشاني ڪوٽ ۽ ڊگها بوٽ پاتل، ڪلهن مان باهه نڪري رهي آهي، کاٻي هٿ ۾ جهنڊو جهليل، ۽ قربانيءَ طور قربانگاهه مٿان رسم ادا ڪري رهيو آهي. يوناني ليجنڊ:<div class="center">ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΚΑΝΗ''Ϸ''ΚΟΥ<br />''Basileus Basileon Kanishkoy''<br />"[سڪو] ڪنشڪ جو، بادشاهن جو بادشاه".</div>'''پُٺاڻو:''' هيليوس هلينسٽڪ انداز ۾ بيٺل، ساڄي هٿ سان دعا/برڪت وارو اِشارو. يوناني لِپيءَ ۾ ليجنڊ:<div class="center">ΗΛΙΟC ''Helios''</div>کاٻي پاسي ڪنشڪ جو مونوگرام (''تمغہ'').]] ڪوشانن "گهڻيون مقامي عقيدتون ۽ رواج اختيار ڪيا، جن ۾ [[زرتشت مذهب]] ۽ علائقي جون ٻه اڀرندڙ مذهبي تحريڪون، يعني يوناني ڪلٽ ۽ [[ٻڌ ڌرم]] شامل هئا".<ref name="Starr, p. 53"/> [[ويما تڪتو]] جي زماني کان ڪيترائي ڪوشان ٻڌ مت جي ثقافت جا پهلو اختيار ڪرڻ لڳا، ۽ مصريئن وانگر هنن هلينسٽڪ بادشاهتن جي يوناني ثقافت جا مضبوط اثر به جذب ڪيا، جنهن سبب هو گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور [[هلينائز]]ڊ ٿي ويا. عظيم ڪوشاني شهنشاهه [[ويما ڪدفيسس]]، جيڪو [[ڪنشڪ]] جو پيءُ هو، [[شيوا مت]] (هندومت جي هڪ شاخ) کي اختيار ڪيو، جيئن اُن دور جي سڪن مان اندازو ٿئي ٿو.{{sfn|Bopearachchi|2007|p=45}} ان کان پوءِ وارن ڪوشاني بادشاهن مختلف عقيدا ظاهر ڪيا، جن ۾ [[مهايان|ٻڌ ڌرم]]، زرتشت مذهب ۽ [[شيوا مت|هندومت جو شيوا مت]] شامل آهن. ڪوشانن جي حڪمراني [[هندستاني سمنڊ]] واري سامونڊي واپار کي [[ريشم راهه]] جي واپار سان ڳنڍيو، جيڪو پراڻي تهذيب يافته [[سنڌو ماٿري]] وسيلي گذرندو هو. سلطنت جي عروج تي ڪوشانن هڪ وسيع علائقي تي ڍِلو پر وڏو اثر رکيو، جيڪو [[ارال سمنڊ]] تائين (اڄوڪي [[ازبڪستان]] وسيلي)، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[اتر ڀارت]] تائين پکڙيل هو.<ref name="CWH"/> اهڙي وسيع خطي جي ڍِلي وحدت ۽ نسبي امن ڊگهي فاصلي واري واپار کي وڌايو، چين جا ريشمي ڪپڙا [[روم]] تائين پهچايا، ۽ ڪيترن خوشحال شهري مرڪزن جون قطارون پيدا ڪيون.<ref name="CWH"/> ==حدودي واڌ== {{ايشيا کنڊ 100ع ۾|right|ڪوشان علائقا (پوري لائين) ۽ [[ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪوشان اثر جي وڌ ۾ وڌ حد.<ref>{{cite book |last1=O'Brien |first1=Patrick Karl |last2=Press |first2=Oxford University |title=Atlas of World History |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |page=46 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA46}}</ref> ڪوشان ڪنٽرول جي حد خاص طور [[رباطڪ لکت]] ۾ درج آهي.<ref name="AADC"/><ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno ([[Ujjain]]), Kozambo (Kausambi), Zagedo ([[Saketa]]), Palabotro ([[Pataliputra]]), and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment|1=See also the analysis of {{harvp|Sims-Williams|Cribb|1995–1996}}, specialists of the field, who had a central role in the decipherment.}}<ref>{{cite journal |last=Mukherjee |first=B.N. |title=The Great Kushana Testament |journal=Indian Museum Bulletin |place=Calcutta |date=1995}}</ref> اتر طرف [[تارم طاس]] ۾ واڌ جو اشارو گهڻو ڪري سڪن جي ملڻ ۽ چيني تواريخي احوالن مان ملي ٿو.<ref name="SKK"/><ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1(g) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |archive-date=24 February 2021 |access-date=25 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=24 February 2021 }}</ref>||Map_of_the_Kushan_Empire_(large).png}} روزن فيلڊ لکي ٿو ته ڊگهي عرصي واري ڪوشاني حڪمراني جا آثار قديمه جا ثبوت اهڙي علائقي ۾ موجود آهن جيڪو سرخ ڪوٽل کان وٺي [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (ڪوشانن جي اونهاري گادي)، [[پُروشا پُرا]] (اڄوڪو پشاور)، جيڪو ڪنشڪ پهرئين جي دور ۾ گادي هو، [[ٽيڪسيلا]] ۽ [[مٿورا، اتر پرديش|مٿورا]] (ڪوشانن جي سياري گادي) تائين پکڙيل آهي.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} ڪوشانن پهريون ڀيرو اهڙي حڪمراني جو نمونو متعارف ڪرايو، جنهن ۾ ''ڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]<sub>[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]</sub>[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Kṣatrapa'', "[[ستراپ]]") ۽ ''مهڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka m.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka h.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]<sub>[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]</sub>[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Mahakṣatrapa'', "وڏو [[ستراپ]]") شامل هئا.{{sfn|Sailendra Nath Sen|1999|p=[https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA188 188]}} ممڪن حڪمراني وارا ٻيا علائقا [[خوارزم]] ۽ اُن جو گادي شهر [[ٽوپراڪ-ڪلا]]،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}}<ref>{{cite book |last1=Basham |first1=Arthur Llewellyn |title=Papers on the Date of Kaniṣka: Submitted to the Conference on the Date of Kaniṣka, London, 20-22 April 1960 |year=1968 |publisher=Brill Archive |page=414|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ&pg=PA414}}</ref> [[ڪوسامبي]] ( [[الله آباد يونيورسٽي]] جون کوٽايون)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[سانچي]] ۽ [[سارناٿ]] (جتي ڪوشان بادشاهن جا نالا ۽ تاريخون وارين لکتن جا ثبوت ملن ٿا)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[مالوا]] ۽ [[مهاراشٽر]]،<ref>{{harvnb|Rosenfield|1993|p=41}}. "Malwa and Maharashtra, for which it is speculated that the Kushans had an alliance with the [[Western Kshatrapas]]".</ref> ۽ [[اوڊيشا]] (ڪوشاني سڪن جون نقلون ۽ وڏا سڪن جا ذخيرو).{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} {{clarify span|text=[[رباطڪ لکت]]، جيڪا 1993 ۾ دريافت ٿي، ''Hou Hanshu''، ''Weilüe'' ۽ ڪنشڪ دور جي شروعاتي لکتن جي احوال جي تصديق ڪري ٿي (شايد عيسوي 127 کان)، ته ٻئي صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ڪوشاني سلطنتون اتر ڀارت جي مرڪزي علائقن تائين وڌيون.|explain=ڊگهو ۽ گنجلڪ جملو (شايد خراب گرامر سبب)|date=July 2021}} لکت جون لائينون 4 کان 7 ڪنشڪ جي ماتحت شهرن جو ذڪر ڪن ٿيون،{{refn|group=note|For a translation of the full text of the Rabatak inscription see: {{harvp|Mukherjee|1995}}. This translation is quoted in: {{harvp|Goyal|2005|p=88}}.}} جن مان ڇهه نالا سڃاڻپ لائق آهن: [[اُجين]]، [[ڪُندينا]]، [[سڪيٽا]]، [[ڪوسامبي]]، [[پاٽلي پُتر]]، ۽ [[چمپا، ڇتيس ڳڙهه|چمپا]] (جيتوڻيڪ متن مان صاف ناهي ته چمپا ڪنشڪ جي ملڪيت هو يا اُن کان اڳتي).<ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno (Ujjain), Kozambo (Kausambi), Zagedo (Saketa), Palabotro (Pataliputra) and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment}}<ref>{{cite web |last=Sims-Williams |first=Nicholas |author-link=Nicholas Sims-Williams |title=Bactrian Documents from Ancient Afghanistan |url=http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |access-date=24 May 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070610192252/http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |archive-date=10 June 2007 }}</ref>{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} ٻڌ مت جو متن ''Śrīdharmapiṭakanidānasūtra''—جيڪو چيني ترجمي ذريعي معلوم ٿئي ٿو (عيسوي 472)—پاٽلي پُتر جي ڪنشڪ هٿان فتح جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Puri|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA258 258]}} ٻئي صدي عيسويءَ جي هڪ پٿر جي لکت، هڪ "وڏي ستراپ" [[روپيامما]] جي نالي سان، [[پاؤني]] ۾ ( [[نرمدا درياهه]] جي ڏکڻ) ملي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪوشان اثر ايترو ڏکڻ تائين وڌيل هو، جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته اهو علائقو [[مغربي ستراپ]]ن جي ڪنٽرول ۾ به رهيو هجي.<ref>{{cite book |last1=Mukherjee |first1=Bratindra Nath |title=The rise and fall of the Kushāṇa Empire |date=1988 |page=269 |publisher=Firma KLM |isbn=9780836423938 |url=https://books.google.com/books?id=ig1uAAAAMAAJ}}</ref> [[File:Bengal. Samatata. Coin of Vira Jadamarah imitative of Kushan coinage of Kanishka I. Circa 2nd-3rd century CE.jpg|thumb|اوڀر ۾ حد [[بنگال]] تائين: [[ساماتتا]] ۾ بادشاهه ويرا جدمره جا سڪا، [[ڪنشڪ پهرئين]] جي [[ڪوشاني سڪن]] جي نقل طور. ليجنڊ جو متن بي معنيٰ نقل آهي. بنگال، تقريباً ٻئي-ٽئين صدي عيسوي.<ref name="Samatata coin">{{cite web |title=Samatata coin |url=https://research.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=3412701&page=1&partId=1 |website=The British Museum}}</ref>]] اوڀر ۾، ٽئين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، هوويشڪ جا سجايل سڪا [[بودھ گايا]] ۾ ٻين سون جي نذرن سان گڏ "بودهه جي روشنائيءَ واري تخت" هيٺ پيش ڪيا ويا، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته اُن دور ۾ به علائقي تي ڪوشاني اثر موجود هو.<ref>British Museum display, Asian Art room.{{full citation needed|date=July 2021}}</ref> ڪوشاني سڪا گهڻائيءَ سان [[بنگال]] تائين ملن ٿا، ۽ قديم بنگالي رياست [[ساماتتا]] به ڪنشڪ پهرئين جي سڪن جي نقل تي سڪا جاري ڪيا، شايد گهڻو ڪري واپاري اثر سبب.<ref>{{cite book |last1=Sengupta |first1=Nitish |title=Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib |date=2011 |publisher=Penguin UK |isbn=978-81-8475-530-5 |page=39 |url=https://books.google.com/books?id=TI8GQioaoL4C&pg=PT39}}</ref><ref name="Samatata coin"/><ref>{{cite book |quote=As far as gold coins in Bengal are concerned it was Samatata or South-eastern Bengal which issued gold coins ... This trend of imitating Kushan gold continued and had major impact on the currency pattern of this south-eastern zone. |title=Numismatic Digest |date=2012 |publisher=Numismatic Society of Bombay |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=C83R2wM0caIC}}</ref> ڪوشاني سڪن جي نقل ۾ سڪا اوڀر جي رياست [[اُڙيسا]] ۾ به گهڻائيءَ سان مليا آهن.<ref>{{cite book |quote=A large number of Kushan and Puri Kushan coins have been discovered from different parts of Orissa. Scholars have designated the Puri Kushan coins as the Oriya Kushan coins. Though the coins are the imitations of Kushan coins they have been abundantly found from different parts of Orissa. |last1=Ray |first1=N. R. |year=1982 |title=Sources of the History of India: Bihar, Orissa, Bengal, Manipur, and Tripura |publisher=Institute of Historical Studies |page=194 |url=https://books.google.com/books?id=_gW2AAAAIAAJ}}</ref> اولهه ۾، ڪوشاني رياست [[پاراتراجا|پاراتا رياست]] ([[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]])، اولهه [[پاڪستان]]، [[افغانستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[تاجڪستان]]، [[ازبڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]] تائين پکڙيل هئي. [[ترڪمانستان]] ۾ ڪوشانن جو ٻڌ مت وارو شهر [[مرو]] مشهور هو.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} اتر طرف، پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪجولا ڪدفيسس]] [[تارم طاس]] ڏانهن فوج موڪلي ته جيئن [[ڪوچا]] شهر-رياست جي مدد ڪري، جيڪا علائقي ۾ چيني حملي کي روڪي رهي هئي؛ پر ٿوريون جهڙپون ٿيڻ کان پوءِ هو واپس موٽي آيا.{{sfn|Grousset|1970|pp=45-46}} ٻي صدي عيسويءَ ۾، ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشانن [[تارم طاس]] ۾ ڪيتريون چڙهائيون ڪيون، ۽ چيني ماڻهن سان سندن گهڻا لاڳاپا رهيا. ڪنشڪ وٽ [[تارم طاس]] جا اهي علائقا هئا جيڪي غالباً اُن قديم علائقن سان ميل کائين ٿا، جيڪي اڳ ۾ [[يوئژهي|يوئه-ژهي]] وٽ هئا (ڪوشانن جا ممڪن ابن ڏاڏا). [[ڪشغر]]، [[يارڪند ضلعو|يارڪند]] ۽ [[ختن|ختن]] ۾ سڪن تي ڪوشاني اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="SKK">{{cite magazine|last=Cribb |first=Joe|title=The Sino-Kharosthi coins of Khotan part 2|url=https://www.academia.edu/33275660 |date=1984 |magazine=Numismatic Chronicle |pages=129–152}}</ref> چيني تواريخن موجب، ڪوشانن (چيني ماخذن ۾ [[دا يوئژهي]] سڏيل) هڪ هان شهزادي جي گهر ڪئي، پر انڪار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ هنن چيني درٻار کي تحفا موڪليا هئا. جواب طور، هو عيسوي 90 ۾ بان چاؤ ڏانهن 70,000 جي فوج سان وڌيا، پر ننڍڙي چيني فوج هٿان شڪست کاڌائون. چيني تواريخي احوال ڪوشانن ۽ چيني جنرل [[بان چاؤ]] وچ ۾ جنگين جو ذڪر ڪن ٿا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} يوئژهي پوئتي هٽي ويا ۽ چيني سلطنت کي خراج ڏيڻ لڳا. [[تارم طاس]] جا علائقا آخرڪار [[بان چاؤ]] فتح ڪيا. پوءِ، [[هان جي شهنشاهه آن|يُوانچُو]] دور (عيسوي 114–120) ۾ ڪوشانن فوج موڪلي ۽ چنپان کي—جيڪو اڳ ۾ سندن وٽ يرغمال رهيو هو—[[ڪشغر]] جو بادشاهه مقرر ڪرايو.{{sfn|Hill|2009|p=43}} ===ڪوشاني قلعي بنديون=== ڪيترائي ڪوشاني قلعا سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور [[باختر]] ۾، جيڪي گهڻو ڪري [[هلينسٽڪ]] قلعن جي مٿان ٻيهر تعمير ڪيا ويا، جيئن [[ڪمپير تيپي]].<ref name="DVR">{{cite journal |last1=RUSANOV |first1=D. V. |title=The Fortification of Kampir-Tepe: A Reconstruction |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=1994 |volume=8 |pages=155–160 |jstor=24048772 |url=https://www.jstor.org/stable/24048772 |issn=0890-4464}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Rtveladze|first=E|title=Alexandria on the Oxus - Kampir Tepe: A fortress city on the Oxus shore|year=2019|location=Tashkent|pages=}}</ref> اهي عام طور تيراندازن لاءِ تير جي شڪل وارن [[لوپ هول]]ن سبب سڃاتا وڃن ٿا.<ref name="DVR"/> <gallery class="center" widths="200px" heights="120px"> File:Kampir_Tepe_archeological_site.jpg|[[ڪمپير تيپي]] جو ڪوشاني قلعو File:Ayaz_Kala_(Khorezm,_Ouzbékistan)_(5608879653).jpg|[[اياز ڪلا]] جو قلعو File:Françoise_Foliot_-_Afghanistan_152.jpg|شهرِ زُهڪ جو قلعو.<ref>{{cite book |last1=Lee |first1=Jonathan L. |title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present |date=8 March 2022 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-019-4 |url=https://books.google.com/books?id=asR9DwAAQBAJ&pg=PA151 |language=en}}</ref> File:Staircase,_Surkh_Kotal,_2–4_century_CE.jpg|[[سرخ ڪوٽل]] جو مندر ۽ قلعو </gallery> ==تاريخ== ڪوشاني حڪمرانن جو ذڪر لڳ ڀڳ ٽن صدين تائين ملي ٿو، يعني تقريباً 30 عيسوي کان 375 عيسوي تائين، جيستائين [[ڪيدارائيٽس]] جي حملي سبب تبديليون ٿيون. هنن لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[مغربي ستراپ]]ن، [[ستواهن]]ن ۽ [[گپتا سلطنت]] جي شروعاتي حڪمرانن سان همعصر حڪمراني ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} === ڪجولا ڪدفيسس (تقريباً 25 – 85) === {{Main| ڪجولا ڪدفيسس}} {{ ڪوشان حاڪم}} {{blockquote|...گوئشوانگ جو شهزادو، جنهن جو نالو ٿيلڪ [ڪجولا ڪدفيسس] هو، ٻين چار xihou کي حملا ڪري ختم ڪري ڇڏيو. هو بادشاهه بڻيو، ۽ سندس خاندان کي گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهن جو خاندان سڏيو ويو. هن انشي [هندو-پارٿيا] تي حملو ڪيو ۽ گاوفو [ڪابل] جو علائقو ورتو. هن پودا [پڪٽيا] ۽ جِبين [ڪاپيسا ۽ گنڌارا] جون سڀ بادشاهتون به شڪست ڏنيون. قيوجيوڪُو [ڪجولا ڪدفيسس] اسي سالن کان وڌيڪ عمر ۾ وفات ڪئي.|[[Book of the Later Han|Hou Hanshu]]{{sfn|Hill|2009|p=29}}|title=|source=}} اهي فتحون غالباً عيسوي 45 ۽ 60 جي وچ ۾ ٿيون، ۽ انهن ڪوشاني سلطنت جو بنياد وڌو، جنهن کي پوءِ سندس جانشينن تيزيءَ سان وڌايو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪيترن سڪن جون سيريز جاري ڪيون ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه پُٽ هئا: [[Sadashkana|سداشڪنه]] (جيڪو رڳو ٻن لکتن مان سڃاتو وڃي ٿو، خاص طور رباطڪ لکت مان، ۽ غالباً ڪڏهن حڪومت نه ڪئي) ۽ شايد ويما تڪتو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪدفيسس، ڪنشڪ جو پردادو هو.{{Citation needed|date=March 2021}} === ويما تڪتو يا سداشڪنه (تقريباً 80 – 95) === {{Main| ويما تڪتمو}} [[ويما تڪتو]] (قديم چيني: 閻膏珍 ''Yangaozhen'') رباطڪ لکت ۾ ذڪر ٿيل آهي (ٻيو پُٽ سداشڪنه سيناورمن—اوڊي جي بادشاهه—جي لکت ۾ به اچي ٿو). هو ويما ڪدفيسس ۽ ڪنشڪ پهرئين کان اڳ هو. هن ڪوشاني سلطنت کي ڏکڻ ايشيا جي اتر-اولهه تائين وڌايو. ''Hou Hanshu'' موجب: {{blockquote|"سندس پُٽ يانگاؤژين [شايد ويما تڪتو، يا ممڪن آهي سندس ڀاءُ سداشڪنه] سندس جاءِ تي بادشاهه ٿيو. هن تيانزو [اتر-اولھ ڀارت] کي شڪست ڏني ۽ اتي نگراني لاءِ جنرل مقرر ڪيا. پوءِ يوئژهي انتهائي امير ٿي ويا. سڀ بادشاهتون [پنهنجي بادشاهه کي] گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهه سڏين ٿيون، پر هان کين سندن اصل نالي دا يوئژهي سان سڏين ٿا."|Hou Hanshu{{sfn|Hill|2009|p=29}}}} === ويما ڪدفيسس (تقريباً 95 – 127) === {{Main|Vima Kadphises}} [[ويما ڪدفيسس]] (ڪوشاني ٻولي: Οοημο Καδφισης) تقريباً عيسوي 95–127 دوران ڪوشاني شهنشاهه هو، سداشڪنه جو پٽ، ڪجولا ڪدفيسس جو پوٽو ۽ ڪنشڪ پهرئين جو پيءُ، جيئن رباطڪ لکت مان معلوم ٿئي ٿو.{{Citation needed|date=March 2021}} ويما ڪدفيسس باختر ۾ فتحون ڪري ڪوشاني علائقو وڌايو. هن گهڻا سڪا ۽ لکتون جاري ڪيون. هن موجوده تانبي ۽ چانديءَ جي سڪن سان گڏ سون جا سڪا به جاري ڪيا.{{Citation needed|date=March 2021}} ===ڪنيشڪه پهريون (تقريباً 127ع – تقريباً 150ع)=== {{Main|ڪنشيڪه}} {{multiple image | align = right | direction =vertical | header=Mathura statue of Kanishka | total_width=250 | image1 = Kanishka enhanced.jpg | caption1 = [[ڪنيشڪه]] جو بت، ڊگهو ڪوٽ ۽ بوٽ پاتل، هٿ ۾ [[گرز]] (Mace) ۽ [[تلوار]]، [[مٿرا ميوزيم]] ۾ رکيل. ڪوٽ جي هيٺان لکت موجود آهي. | image2 = Kanishka statue inscription.jpg | caption2 = هي لکت وچولي [[براهمي رسم الخط]] ۾ آهي:<br /> [[File:Gupta ashoka m.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka haa.jpg|12px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad dhi.jpg|8px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka d.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka v.svg|10px]]<sub>[[File:Gupta ashoka pu.jpg|10px]] [[File:Gupta ashoka tr.jpg|10px]]</sub> [[File:Gupta ashoka kaa.svg|12px]]<sup>[[File:Gupta ashoka nni.jpg|12px]]</sup><sub>[[File:Gupta ashoka ssk.jpg|14px]]</sub><br />''مهاراجا راجڌراجا ديوپُتر ڪنيشڪه''<br />"عظيم بادشاهه، بادشاهن جو بادشاهه، ديوتا جو پٽ، ڪنيشڪه".<ref>{{cite book |last1=Puri |first1=Baij Nath |title=India under the Kushāṇas |date=1965 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |url=https://books.google.com/books?id=bxZuAAAAMAAJ}}</ref><br />[[مٿرا جو فن]]، [[مٿرا ميوزيم]] | caption_align = center | footer= }} [[ڪنيشڪه اعظم]]، ڪوشان سلطنت جو چوٿون بادشاهه، تقريباً 23 سال حڪومت ڪئي، لڳ ڀڳ 127ع کان.<ref>{{cite journal |last1=Bracey |first1=Robert |title=The Date of Kanishka since 1960 |journal=Indian Historical Review |date=2017 |volume=44 |issue=1 |pages=21–61 |doi=10.1177/0376983617694717 |s2cid=149016806 |url=https://www.academia.edu/32448882}}</ref> تخت نشيني کان پوءِ، ڪنيشڪه هڪ وسيع سلطنت تي حڪمراني ڪئي، جيڪا تقريباً سڄي اتر هندستان تي پکڙيل هئي؛ ڏکڻ ۾ [[اجين|اُجّين]] ۽ [[ڪنڊينا]] (Kundina) تائين، ۽ اوڀر ۾ [[پاٽلي پتر|پاٽلي پُتر]] کان به اڳتي، جيئن رباطڪ لکت مان ظاهر ٿئي ٿو: {{Blockquote|پهرين سال ۾، هندستان جي سڄي راڄ ۾ اعلان ڪيو ويو، حڪمران طبقي جي سمورن علائقن تائين، جن ۾ ڪوناديانو [[ڪونڊيني]]، (Kundina)، [[اوزينو]] (Ujjain)، زاگيدا (Saketa)، [[ڪوزامبو]] (Kausambi)، [[پالابوترو]] (Pataliputra) ۽ [[زيري-تمبو]] (Sri-Champa) تائين شامل هئا؛ جن حڪمرانن ۽ اهم ماڻهن سندس اطاعت قبول ڪئي، ۽ هن سڄي هندستان کي پنهنجي فرمانبرداري ۾ آندو.|رباطڪ لکت، سٽون 4–8}} ڪنيشڪه جي سلطنت جا ٻه گاديءَ جا هنڌ هئا: [[پورشپور]] (اڄ جو [[پشاور]]، اتر اولهه [[پاڪستان]]) ۽ [[مٿرا]]، اتر هندستان ۾. هن کي (۽ [[راجا داب]] سان گڏ) [[باٿنڊا قلعو]] ([[قلعو مبارڪ، ڀاٿنڊا|قلعو مبارڪ]]) تعمير ڪرائڻ جو به ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، جيڪو اڄ [[باٿنڊا]] شهر ۾ آهي.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪوشانن جي هڪ اونهاري جي راڄڌاني [[ڪپيسي]] (اڄ جي بگرام ڀرسان) ۾ به هئي، جتي "[[بگرام خزانو]]" مليو، جنهن ۾ يونان کان چين تائين جا فن پارا شامل آهن. رباطڪ لکت موجب، ڪنيشڪه [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جو پٽ، [[سداشڪانا]] (Sadashkana) جو پوٽو، ۽ [[ڪجولا ڪدفيسس]] جو پرپوٽو هو. ڪنيشڪه جو دور هاڻي عام طور تي 127ع کان شروع سمجهيو وڃي ٿو، هيري فالڪ جي تحقيق جي بنياد تي.{{sfn|Falk|2001|pp=121–136}}{{sfn|Falk|2004|pp=167–176}} ===هووشڪه (تقريباً 150ع – تقريباً 190ع)=== {{Main|هووشڪه}} [[هووشڪه]] (Kushan: Οοηϸκι، "Ooishki") ڪوشان سلطنت جو شهنشاهه هو، جيڪو [[ڪنيشڪه پهريون|ڪنيشڪه]] جي وفات کان پوءِ (بهترين موجود ثبوتن موجب 150ع ۾) تخت نشين ٿيو ۽ لڳ ڀڳ ٽيهه سال پوءِ [[وسوديوا پهريون]] جي جانشيني تائين حڪومت ڪندو رهيو. سندس دور کي سلطنت لاءِ ”پاڻ ۾ سڪون آڻڻ“ ۽ ”استحڪام“ (retrenchment ۽ consolidation) جو زمانو سمجهيو وڃي ٿو. خاص طور، پنهنجي حڪومت جي شروعاتي عرصي ۾ هن [[مٿرا]] شهر تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ وقت ۽ ڪوشش وقف ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} ===وسوديوا پهريون (تقريباً 190ع – تقريباً 230ع)=== {{Main|وسوديوا پهريون}} [[وسوديوا پهريون]] (Kushan: Βαζοδηο "Bazodeo"، Chinese: 波調 "Bodiao") ”عظيم ڪوشانن“ جو آخري شهنشاهه هو. ڪنيشڪه جي دور (era) جي سال 64 کان 98 تائين تاريخ رکندڙ لکتن مان اندازو ٿئي ٿو ته سندس حڪومت گهٽ ۾ گهٽ 191ع کان 225ع تائين هلي. هو آخري وڏو ڪوشان شهنشاهه هو، ۽ سندس دورِ حڪومت جي پڄاڻي تقريباً ان واقعي سان گڏجي ٿي جڏهن [[ساساني سلطنت|ساساني]] اتر اولهه هندستان تائين حملو آندا ۽ لڳ ڀڳ 240ع کان شروع ٿي افغانستان، پاڪستان ۽ اتر اولهه هندستان جي علائقن ۾ [[هند-ساساني]] يا ''Kushanshahs'' جو قيام عمل ۾ آيو.{{Citation needed|date=March 2021}} {{South Asia in 350 CE||برِصغير جي اتر اولهه حصي ۾ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جي جاءِ، ۽ لڳ ڀڳ 350ع ۾ همعصر ڏکڻ ايشيائي سياسي قوتن جي جغرافيائي تصوير.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |pages=25, 145 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |archive-date=7 February 2025 |access-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |date=7 February 2025 }}</ref>|{{Annotation|75|25|[[File:Rectangle (plain).svg|55px]]}}}} ===ڪنيشڪه ٻيون (تقريباً 232ع – تقريباً 247ع)=== {{Main|ڪنيشڪه ٻيون}} ===واسيشڪه (تقريباً 247ع – تقريباً 267ع)=== {{Main|واسيشڪه}} [[واسيشڪه]] ڪوشان شهنشاهه هو، جنهن بابت لڳي ٿو ته هن [[ڪنيشڪه ٻيون]] کان پوءِ لڳ ڀڳ 20 سال حڪومت ڪئي. سندس حڪمراني جا ثبوت [[مٿرا]]، [[گنڌارا]] ۽ ايتري قدر جو ڏکڻ ۾ سانچي (ويجهو [[وديشا]] (Vidisa)) تائين ملن ٿا، جتي سندس نالي سان ڪيترين لکتن جو پتو پوي ٿو. اهي لکتون ممڪن ”ٻئي ڪنيشڪه دور“ (second Kanishka era) جي سال 22 (سانچي جي ”Vaksushana“ واري لکت — يعني واسيشڪه ڪوشان) ۽ سال 28 (سانچي جي ”Vasaska“ واري لکت — يعني واسيشڪه) جي تاريخن سان درج آهن.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}}<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA57 57]}}</ref> === ننڍا ڪوشان (270ع – 350ع) === اولهه ۾ علائقائي نقصانن (يعني [[باختريا]] جو [[ڪوشان-ساساني]]ن جي هٿان وڃائجي وڃڻ) ۽ اوڀر ۾ نقصانن (يعني [[مٿرا]] جو [[گپتا سلطنت]] جي هٿان وڃائجي وڃڻ) کان پوءِ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جا ڪي مقامي حڪمران معلوم ٿين ٿا، جيڪي [[پنجاب]] جي علائقي ۾ پنهنجي گادي [[ٽيڪسلا]] (Taxila) ۾ ويهاري حڪومت ڪندا رهيا: [[وسوديوا ٻيون]] (270ع – 300ع)، [[ماهي (ڪوشان)|ماهي]] (300ع – 305ع)، [[شڪا (ڪوشان)|شڪا]] (305ع – 335ع) ۽ [[ڪپوندا]] (335ع – 350ع).{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} غالب امڪان آهي ته اهي [[گپتا سلطنت]] جا باجگزار (vassals) هئا، تان جو [[ڪيداري]]ن (Kidarites) جي حملي ڪوشان حڪمراني جا آخري نشان به ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} ==ڪوشان ديوتا== [[File:Kumara, The Divine General LACMA M.85.279.3.jpg|thumb|upright|ڪُماره/[[ڪارتڪيه]] هڪ ڪوشان عقيدتمند سان گڏ، ٻيون صدي عيسوي]] [[File:Gandhara, omaggio di un re kushana al bodhisattva, II-III sec.JPG|thumb|ڪوشان شهزادو، جنهن کي [[هوِشڪه]] چيو وڃي ٿو، هڪ [[ٻڌيستوا]] کي نذرانو پيش ڪندي.<ref>{{cite journal |last1=Marshak |first1=Boris |last2=Grenet |first2=Frantz |title=Une peinture kouchane sur toile |journal=Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres |date=2006 |volume=150 |issue=2 |pages=957|doi=10.3406/crai.2006.87101 }}</ref>]] [[File:Relief Showing Shiva Linga Worshipped by Saka Devotees - Kushan Period - Dampier Nagar - ACCN 36-2661 - Government Museum - Mathura 2013-02-23 5614.JPG|thumb|[[Shiva|شِو]] جو [[Linga|لِنگ]] ڪوشان عقيدتمندن پاران پوڄيل، لڳ ڀڳ ٻيون صدي عيسوي]] ڪوشانن جو مذهبي [[پينٿيائي ديوتا |ديوتا-مجموعو]] نهايت گهڻو رنگارنگ هو، جيئن سندن سون، چاندي ۽ ٽامي ۾ ٺهيل سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو. انهن سڪن تي ٽيهه کان وڌيڪ مختلف ديوتائن جون تصويرون موجود آهن، جيڪي گهڻو ڪري سندن پنهنجن ايراني ديوتائن سان گڏ يوناني ۽ هندي دنيا سان به لاڳاپيل آهن. ڪوشان سڪن تي ڪوشان بادشاهن، [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ]]، ۽ هند-آريائي ۽ ايراني<!-- Bactrian/Arachosian/etc == Eastern Iranian, which is _not_ "Persian", which is western Iranian--> ديوتائن واري مجموعي (پينٿيون) جون شڪليون پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.{{sfn|Liu|2010|p=47}} شروعاتي سڪن تي يوناني نالن سان يوناني ديوتائون ڏيکاريل آهن. [[ڪنيشڪه]] جي دور ۾ سڪن جي ٻولي [[باڪتريائي ٻولي|باڪٽريائي]] ٿي وڃي ٿي (پر سڀني بادشاهن لاءِ لکڻي يوناني رسم الخط ۾ ئي رهي). [[هوِشڪه]] (Huvishka) کان پوءِ، سڪن تي رڳو ٻه ديوتائون نظر اچن ٿيون: ''آردوڪشو'' ۽ ''[[اوئيشو]]'' (هيٺ تفصيل ڏسو).<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Boyce |first1=Mary |title=Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices |year=2001 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-23902-8 |page=83 |url=https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC&pg=PA83}}</ref> ايراني هستيون (ديوتا) جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن: * ''[[آردوڪشو]]'' (Αρδοχþο): [[اشي وانگوھي]] [[File:Kushan king Huvishka coin.jpg|30px]] * ''[[اشائيژشو]]'' (Aþαειχþo، "بهترين راستبازي"): [[اشا واھشتا ]] [[File:Huvishka with Ashaiexsho.jpg|30px]] * ''[[اتشو]](Athsho)'' (Αθþο، "شاهانه باهه"): [[اتار]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Athsho.jpg|30px]] * ''[[ڦارو]]'' (Φαρρο، "شاهانه جَلال/شڪوه"): [[خوارينا]] [[File:Huvishka. Circa CE 152-192 diademed.jpg|30px]] * ''لروئاسپا'' (Λροοασπο): [[درواسپا]] [[File:Coin of the Kushan king Kanishka.jpg|30px]] * ''Manaobago'' (Μαναοβαγο): [[ووھو مناھ]]{{sfn|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA324 324]}} [[File:Kanishka I with Manaobago.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مانائتوباگو سان گڏ.]] * ''مائو'' (Μαο، چنڊ وارو ديوتا): [[Mah]] [[File:Huvishka with Mao.jpg|30px]] * ''مٿرو'' ۽ ٻيا روپ (Μιθρο، Μιιρο، Μιορο، Μιυρο): [[مٿرا]] [[File:Kanishka I with Miiro.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مئرو سان گڏ]] * ''مزدووانو'' (Μοζδοοανο، "مزدا the victorious?"): [[ آھورا مزدا|مزدا وانا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jongeward |first1=David |last2=Cribb |first2=Joe |title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society |date=2014 |publisher=THE AMERICAN NUMISMATIC SOCIETY |location=New York |page=Front page illustration |url=http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |access-date=7 March 2021 |archive-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |date=17 August 2021 }}</ref> [[File:Coin_of_Kanishka_depicting_Mozdoano.jpg|30px|ڪنيشڪه جي سڪي تي مزدوئانو]] * ''[[Nana (باڪتريائي ديوي)|نانا]]'' (Νανα، Ναναια، Νاناϸαο): پين-ايشيائي ''نانا'' جون صورتون، سوگديائي ''نني'' [[File:Kanishka I with Nana.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، نانا سان گڏ]] * ''Oado'' (Οαδο): [[Vata-Vayu|Vata]] [[File:Kanishka I and Oado.jpg|30px|ڪنيشڪه ۽ Oado]] * ''اوئاڪشو'' (Oαxþo): "آڪسس" * ''اوروموزدو'' (Οορομοζδο): [[آھورا مزدا]] [[File:Huvihska with Ahuramazda.jpg|30px]] * ''[[اورلاگنو]]'' (Οραλαγνο): [[ويريٿراگنا]]، ايراني جنگ جو ديوتا [[File:Coin of Kanisha I showing Verethragna.jpg|30px]] * ''[[رشتي]]'' (Ριϸτι، "سڌائي/سچائي"): [[Arshtat]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Rishti.jpg|30px]] * ''[[شائوريئورو]]'' (Ϸαορηορο، "بهترين شاهانه اختيار"، مثالي حڪمران): [[کشاترا وائريا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka and Shaoreoro.jpg|30px]] * ''تئيرو'' (Τιερο): [[تشتريا|تير]] يوناني ڏند ڪٿائن ۽ هلينسٽڪ ميل ميلاپ مان ڏيکاريل هستيون: * ''زائو'' (Ζαοου):<ref>{{cite web |title=Kujula Kadphises coin |website=The British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1922-0213-64}}</ref> [[زيوس]] [[File:Kujula Kadphises with Zeus.jpg|30px|ڪجولا ڪدفيسس جو سڪو: زيوس ريورس تي.]] * ''ايلئيوس'' (Ηλιος): [[Helios|هيليئوس]] [[File:Kanishka_I_Greek_legend_and_Helios.jpg|30px]] * ''Ēphaēstos'' (Ηφαηστος): [[هيفيسٽس]] * ''Oa nēndo'' (Οα νηνδο): [[Nike (mythology)|نائڪي]] [[File:Huvishka with Nike.jpg|30px|هوِشڪه نائڪي سان گڏ]] * ''Salēnē'' (Ϲαληνη):<ref>{{cite book |last1=Dani |first1=A. H. |last2=Asimov |first2=M. S. |last3=Litvinsky |first3=B. A. |last4=Zhang |first4=Guang-da |last5=Samghabadi |first5=R. Shabani |last6=Bosworth |first6=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations, 700 B. C. to A |date=1 January 1994 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-102846-5 |page=321 |url=https://books.google.com/books?id=9U6RlVVjpakC&pg=PA321 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=77 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA77 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sen |first1=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |date=1999 |publisher=New Age International |isbn=978-81-224-1198-0 |page=199 |url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA199 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |date=2008 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1120-0 |page=377 |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA377 |language=en}}</ref> [[Selene|سيليني]] [[File:Kanishka I. Circa AD 127-151. Monolingual Greek issue. Main mint in Baktria Early phase. Obverse BACIΛЄYC BACIΛЄωN KANHÞKOY, Reverse CAΛHNH to right, Selene, wearing lunar horns.jpg|30px|ڪنيشڪه سيليني سان گڏ]] * ''Anēmos'' (Ανημος): [[اينيموس]] [[File:A43 Kouchan Kanishka 4unit 1ar (8300885384).jpg|30px]] * ''Ērakilo'' (Ηρακιλο): [[هيراڪليس]] [[File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|30px]] * ''سيراپو'' (Ϲαραπο): يوناني-مصري ديوتا [[سيراپِس]] [[File:Huvishka with seated god Serapis ("Sarapo").jpg|30px]] هندي (Indic) هستيون جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن:<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}. "Also omitted is the ancient Iranian war god Orlagno, whose place and function are occupied by a group of Indian war gods, Skando (Old Indian Skanda), Komaro (Old Indian Kumara), Maaseno (Old Indian Mahāsena), Bizago (Old Indian Viśākha), and even Ommo (Old Indian Umā), the consort of Siva. Their use as reverse types of Huvishka I is clear evidence for the new trends in religious policy of the Kushan king, which was possibly influenced by enlisting Indian warriors into the Kushan army during the campaign against Pataliputra."</ref> * ''Boddo'' (Βοδδο): [[Gautama Buddha|ٻُڌ]] [[File:Coin of Kanishka I.jpg|30px]] * ''Shakamano Boddho'' (Ϸακαμανο Βοδδο): [[Shakyamuni Buddha|شاڪيه مُني ٻُڌ]] [[File:Kanishka I and Buddha Sakyamuni.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون ۽ شاڪيه مُني ٻُڌ]] * ''Metrago Boddo'' (Μετραγο Βοδδο): بودهي ستوا [[Maitreya|مَيتريا]] [[File:Kanishka I with Maitreya.jpg|30px|ڪنيشڪه جو سڪو: مَيتريا ("Metrago Boudo") سان گڏ]] * ''Maaseno'' (Μαασηνο): [[Kartikeya|مهاسينا]] [[File:Huvishka Maaseno.jpg|30px]] [[File:Huvishka with Maasena and attendants.jpg|30px|هوِشڪه مهاسينا ۽ ساٿين سان گڏ]] * ''Skando-Komaro'' (Σκανδο-kομαρο): [[Murugan|اسڪند]]-[[Kartikeya|ڪُماره]] [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Bizago'': [[Viśākha|وشاکهه]]<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Ommo'': [[Umā|اُما]]، شِو جي ساٿياڻي/همسر.<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Ommo and Oesho.jpg|30px|هوِشڪه جي سڪن تي: Ommo (اُما) ۽ [[Oesho]]]] * ''[[Oesho]]'' (Οηϸο): گهڻي عرصي تائين هندي [[Shiva|شِو]] جي نمائندگي سمجهيو ويو،{{sfn|Sivaramamurti|1976|p=56-59}}<ref name="sino-platonic.org">{{cite journal |last=Loeschner |first=Hans |title=The Stūpa of the Kushan Emperor Kanishka the Great |journal=Sino-Platonic Papers |volume=227 |date=July 2012 |page=11 |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp227_kanishka_stupa_casket.pdf}}</ref>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}} پر ان کي [[Avestan|اوستا/اَويستان]] [[Vayu-Vata|وائو-واتا]] سان به ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو شِو سان ميل کائي ٿو.<ref>{{cite book|last=Sims-Williams |first=Nicolas|chapter=Bactrian Language|title=Encyclopaedia Iranica|volume=3|location=London |publisher=Routledge & Kegan Paul}}</ref><ref>{{harvnb|Bopearachchi|2003}}. Cites H. Humbach, 1975, p.402-408. K.Tanabe, 1997, p.277, M.Carter, 1995, p.152. J.Cribb, 1997, p.40.</ref> [[File:Huvishka Oesho coin.jpg|30px]] * هوِشڪه جا ٻه ٽامي جا سڪا "Ganesa" واري لکت کڻن ٿا، پر عام [[theriomorphic|ٿيريو-مورفڪ]] شڪل واري [[Ganesha|گنيش]] بدران انهن تي هڪ تيرانداز ڏيکاريل آهي، جيڪو ڊگهو ڪمان (ڏور اندرئين پاسي) ۽ هڪ تير هٿ ۾ جهليل آهي. هي عموماً [[Rudra|رُدر]] جي تصوير سمجهي وڃي ٿي، پر انهن ٻن سڪن جي صورت ۾ عام طور تي ان کي شِو جي نمائندگي قرار ڏنو وڃي ٿو. {{Gallery|align=center |title= ڪوشان پوڄارين جون تصويرون |width= 160 |height= 140 |File:ZeusSerapisOhrmazdWithWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: زيوس/سيراپِس/اُهرمزڊ سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:PharroAndWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: [[Pharro]] سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:ShivaOeshoBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: شِو/اويشو سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:Shiva-Oesho wall painting, Kushan, 3rd century CE.jpg|شِو-اويشو ڀِت-چِتر (wall painting) ۽ پوڄاري جو ٽڪرو، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref>{{cite web |title=Panel fragment with the god Shiva/Oesho |publisher=Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/327832}}</ref> }} <gallery class="center" mode="packed" heights="100px" caption="ڪوشان سڪن ۽ مهرن تي ديوتائن جون شڪليون"> File:MahasenaHuvishka.jpg|هوِشڪه جي سڪي تي مهاسينا File:CoinOfHuvishkaWithOisho.JPG|چار-چهرو اويشو File:CoinOfHuvishkaWithRishtiAsRoma.JPG|رِشتي يا ريوم<ref>{{cite journal |quote=The reading of the name of the deity on this coin is very much uncertain and disputed (Riom, Riddhi, Rishthi, Rise....) |last1=Fleet |first1=J.F. |title=The Introduction of the Greek Uncial and Cursive Characters into India |journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |year=1908 |volume=1908 |page=179, note 1 |jstor=25210545}}</ref><ref>{{cite book |quote=The name Riom as read by Gardner, was read by Cunningham as Ride, who equated it with Riddhi, the Indian goddess of fortune. F.W. Thomas has read the name as Rhea |last1=Shrava |first1=Satya |title=The Kushāṇa Numismatics |year=1985 |publisher=Pranava Prakashan |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=_1EaAAAAYAAJ}}</ref> File:Manaobago.JPG|Manaobago File:CoinOfHuvishkaWithPharro.JPG|Pharro File:CoinOfHuvishkaWithArdochsho.JPG|Ardochsho File:KanihkaIOishoShiva.jpg|Oesho يا شِو File:KanihkaIOishoShivaCoin2.jpg|Oesho يا شِو (ٻيل سان گڏ) File:SkandaAndVisakhaHuvishkaCoin.jpg|اسڪند ۽ وشاکهه File:AdshoCarnelianSeal.jpg|ڪوشان [[Carnelian|ڪرنيليئن]] مهر: "ΑΔϷΟ" (''adsho'' Atar) جي نمائندگي، کاٻي پاسي [[triratana]] نشان، ۽ ساڄي پاسي ڪنيشڪه اعظم جو خانداني نشان File:Coin of Kanishka I.jpg|[[Kanishka I|ڪنيشڪه پهريون]] جو سڪو: [[Buddha|ٻُڌ]] جي تصوير ۽ يوناني رسم الخط ۾ "Boddo" File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|هيراكليس File:Coin of Kujula Kadphises.jpg|ٻُڌ File:Wima Kadphises.jpg|[[Vima Kadphises|وِما ڪدفيسس]] جو سڪو: ريورس تي [[Oesho]]، جنهن کي [[Shiva|شِو]] سمجهيو ويو آهي،<ref name="sino-platonic.org"/>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}}<ref>Perkins, J. (2007). Three-headed Śiva on the Reverse of Vima Kadphises's Copper Coinage. South Asian Studies, 23(1), 31–37</ref> يا زرتشتي [[Vayu-Vata|وائو-واتا]].<ref>{{cite book |editor-last1=Errington |editor-first1=Elizabeth |author=Fitzwilliam Museum |title=The Crossroads of Asia: transformation in image and symbol in the art of ancient Afghanistan and Pakistan |date=1992 |publisher=Ancient India and Iran Trust |isbn=9780951839911 |page=87 |url=https://books.google.com/books?id=pfLpAAAAMAAJ}}</ref> </gallery> ```0 ==ڪوشان ۽ ٻڌ مت== ڪوشانن، [[Greco-Buddhist|يوناني-ٻڌ]] روايتن کي اڳتي وڌايو، ۽ ٻڌ مت کي واپار ۽ رستن وسيلي چين ۽ اوڀر ايشيا تائين پهچايو.{{sfn|Liu|2010|p=42}} [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] [[ٻڌمت]] جي روايت ۾ ان ڪري مشهور آهي جو هن [[ڪشمير]] ۾ ٻڌن جي چوٿين ڪانفرنس ڪوٺائي. ==ڪوشان فن== ڪوشان فن، خاص طور تي [[گنڌارا]] ۽ مٿورا ۾، يوناني، ايراني ۽ هندي اثرن جو ميلاپ هو، جنهن مان يوناني-ٻڌ فن پيدا ٿيو. ==ڪوشان سڪا== {{main|ڪشان دور جا سڪا}} ڪوشان سلطنت سون جا ٽڪرا ۽ سڪا استعمال ڪيا، جيڪي واپار ۽ سياسي پروپيگنڊا جو اهم ذريعو هئا. سون جي ماخذ بابت جديد تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو سڌو سنئون رومي نه هو، بلڪه ان جو اصل ذريعو اڃا نامعلوم آهي.<ref>{{cite book |last1=Reden |first1=Sitta |title=Handbook of Ancient Afro-Eurasian Economies |date=2019 |publisher=Walter de Gruyter}}</ref> ==حڪمران== حڪمرانن جي تاريخن وار تازين فهرستن مان هڪ هن ريت آهي: <ref name="KKSK2">{{cite book|url=https://www.academia.edu/11049999|title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society by David Jongeward and Joe Cribb with Peter Donovan|last1=Jongeward|first1=David|last2=Cribb|first2=Joe|date=2014|page=4}}</ref> * هيرائيوس (تقريبا 1 - 30ع)، پهريون بادشاهه جنهن پنهنجي سڪن تي پاڻ کي "ڪشان" سڏيو. [[File:Heraios coin.jpg|50px]] "عظيم ڪشان" * ڪوجولا ڪڊفيسس ({{Circa|50|90}}) [[File:Kujula Kadphises. Laureate Julio-Claudian style.jpg|50px]] * ويما ٽڪٽو ({{Circa|90|113}})، عرف سوٽر ميگاس يا "عظيم نجات ڏيندڙ" [[File:Coin of Vima Takto.jpg|50px]] * ويما ڪڊفيسس ({{Circa|113|127}}، پهريون عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:Vima Kadphises with ithyphallic Shiva.jpg|50px]] * [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] (127 – {{Circa|151}}) [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|50px]] * هويشڪا ({{Circa|151|190}}) [[File:Huvishka Maaseno.jpg|50px]] * واسوديوا اول ({{Circa|190|230}})، آخري عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:VASUDEVA I.jpg|50px]] * ڪنشڪا ٻيون ({{Circa|230}} – 247)، [[File:Coin of KanishkaII.jpg|50px]] * واشيشڪا ({{Circa|247}} – 267) [[File:Vasishka.jpg|50px]] "ننڍو ڪشان" * ڪنشڪا ٽيون ({{Circa|267}} – 270) [[File:Kanishka III Circa AD 267-270.jpg|50px]] * واسوديوا ٻيون ({{Circa|270}} – 300) [[File:Coin of VasudevaII.jpg|50px]] * ماهي ({{Circa|300}} – 305)<ref name="Katariya">[https://books.google.com/books?id=P7TpDAAAQBAJ&pg=PA69 The Glorious History of Kushana Empire, Adesh Katariya, 2012, p.69]</ref> [[File:Mahi Kushan 4th century CE.jpg|50px]] * شاڪا ({{Circa|305}} – 335)<ref name="Katariya"/> [[File:Kushan Empire Shaka Circa AD 325-345.jpg|50px]] * ڪپوناڊا ({{Circa|335}} – 350)<ref name="Katariya"/> [[File:Kipunada.jpg|50px]] ==پڻ ڏسو== * [[ٽيڪسيلا]] * [[پاڪستان جي تاريخ]] * [[افغانستان جي تاريخ]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[مٿورا]] * [[ڪڇا]]، هڪ ٻي توچاري ڳالهائيندڙ بادشاهت * [[چين ۾ ايراني ماڻهو]] * [[ڪوشان رسم الخط]] * [[هندستان ۾ ترڪ ماڻهو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Kushan Empire}} * [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/325483/Kushan-dynasty Kushan dynasty] in [[Encyclopædia Britannica]] * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/kush/hd_kush.htm Metropolitan Museum capsule history] * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050204064550/http://www.grifterrec.com/coins/kushan/kushan.html |title=New documents help fix controversial Kushan dating |date=4 February 2005}} * [http://www.wildwinds.com/coins/greece/indo_scythians/i.html Coins of the Kushans on wildwinds.com] * {{webarchive |url=http://webarchive.loc.gov/all/20130207084302/http://home.comcast.net/~pankajtandon/home.html |title=Antique Indian Coins |date=7 February 2013}} * [http://www.kushan.org/ Brief Guide to Kushan History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://coinindia.com/galleries-kushan.html The CoinIndia Online Catalogue of Kushan Coins] * [http://www.kushan.org/ Dedicated resource to study of Kushan Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://www.himalayanresearch.org/pdf/2000-2002/vol05%20N2final.pdf imalayan and Central Asian Studies: Journal of Himalayan Research and Cultural Foundation Volume 5 Issue 2] {{India topics}} {{Kyrgyzstan topics}} {{Central Asian history}} {{Rulers of Ancient Central Asia}} {{Ancient South Asia and Central Asia}} {{Middle kingdoms of India}} {{Uttarakhand}} {{Empires}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Kushan Empire}} [[زمرو:ڪشان سلطنت]] [[زمرو:هندوستان ۾ اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:افغانستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان جا خاندان]] [[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] [[زمرو:ايراني خانه بدوش]] [[زمرو:تاجڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:بادشاهن جي فهرست]] [[زمرو:يوريشيا ۾ خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:يوزي]] [[زمرو:پهرين صدي ۾ هندستان ۾ قائم ڪيل ادارا]] [[زمرو:375ع ۾ تباهيون]] [[زمرو:هندستان ۾ چوٿين صدي جي تباهيون]] [[زمرو:خانه بدوش سلطنتون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] qnxbxscne3gxfkiv4u85e5m0a6q0l9w 424141 424140 2026-10-21T16:21:31Z Intisar Ali 8681 /* اوائلي ڪشان */ 424141 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = <small>कुषाणसाम्राज्यम् ([[سنسڪرت]])<br />Κοϸανο (باختري)<br />Βασιλεία Κοσσανῶν ([[يوناني ٻولي|يوناني]])</small> | conventional_long_name = ڪشان سلطنت | era = قديم ڪلاسيڪي دور | event_start = ڪجولا ڪدفيسس طرفان يوئه‌ژي قبيلن کي گڏ ڪري اتحاد قائم ڪرڻ | year_start = 30ع | event_end = [[ساساني سلطنت]]، گپتا سلطنت ۽ هيفٿلائي جي هٿن زوال<ref name="lcwb2">{{cite web |title=Afghanistan: Central Asian and Sassanian Rule, ca. 150 B.C.-700 A.D. |publisher=Library of Congress Country Studies |year=1997}}</ref> | year_end = 375ع | p1 = هند-يوناني سلطنت | p2 = هند-پارٿائي سلطنت | p3 = هند-سڪٿي | p4 = اترين استراپئ | p5 = اولهه وارا استراپئ | p6 = مها-ميگهاواهنا | s1 = ساساني سلطنت | s2 = ڪوشان-ساساني سلطنت | s3 = نئگس آف پدماؤتي | s4 = ڪدارائيٽ | s6 = ناگَس آف ونڌياتاهي | s7 = گپتا سلطنت | image_map = Map of the Kushan Empire.png | map_width = 270 | image_map_caption = ٻي صدي عيسوي ۾ هندستان جو نقشو، جنهن ۾ [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪشان سلطنت جي حدن کي ڏيکاريو ويو آهي | capital = پهرين صدي ق.م: ڪپيسي/پشڪلاوتي<br/>پهرين صدي عيسوي کان: [[پشاور|پروشپور]]/مٿورا<br/>ٽين ۽ چوٿين صدي عيسوي: [[ٽيڪسلا]] | common_languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]] ({{circa|127}} تائين سرڪاري)؛<br />باختري ({{circa|127}} کان سرڪاري)؛<br/>[[پراڪرت|گنڌاري پراڪرت]]؛<br />[[سنسڪرت|ٻُڌ مت سان لاڳاپيل سنسڪرت]] | religion = [[هندومت]]؛<br />[[ٻڌمت]]؛<br />[[زردشتي مذهب]] | demonym = ڪشان (يوئه‌ژي) | currency = ڪشان دينارا | government_type = بادشاهت | leader1 = ڪجولا ڪدفيسس <small>(پهريون)</small> | year_leader1 = 25–85ع | leader2 = ڪپونادا <small>(آخري)</small> | year_leader2 = 350–375ع | title_leader = شهنشاهه }} '''ڪشان سلطنت''' <small>'''({{circa|30}}–{{circa|375}} عيسوي)'''</small> هڪ مذهبي، ثقافتي ۽ تهذيبي لحاظ کان گڏيل (syncretic) سلطنت هئي، جيڪا "يوئاژي" قوم پاران پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ [[باختر]] (Bactria) جي علائقن ۾ قائم ڪئي وئي. هي سلطنت آهستي آهستي ڦهلجي، موجوده [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، اولھه [[نيپال]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ازبڪستان]] جي وڏن حصن تي پکڙجي وئي.<ref>{{cite web |title=The History of Pakistan: The Kushans}}{{cite book |translator=Samuel Beal |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World}}</ref> ڀارت اندر، ڪشان سلطنت جون حدون گهٽ ۾ گهٽ ساڪيت ۽ سارناٿ تائين پهتل هيون، جيڪي اڄ ضلع وارانسي جي ويجهو آهن، جتي ڪشان شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] جي دور سان لاڳاپيل لکتون مليون آهن. ڪشانن جو تعلق غالباً يوئاژي اتحاد جي پنج شاخن مان هڪ سان هو، جيڪي هڪ هند-يورپي نسل جي خانہ بدوش قوم هئا، جن جو امڪاني تعلق ٽوچاري نسل سان ٻڌايو وڃي ٿو. اهي قومون اتر-اولهه چين (سنڪيانگ ۽ گانسو) مان لڏي، قديم باختر ۾ آباد ٿيون. ڪشان خاندان جو باني ڪجولا ڪدفيسس هو، جنهن يوناني ۽ ايراني ثقافتي عنصر اختيار ڪيا ۽ [[شيو|شيومت]] سان لاڳاپيل هو. ان کان پوءِ ايندڙ ڪيترائي ڪشان بادشاهه پڻ [[هندوڌرم|هندومت]] جا سرپرست رهيا، ۽ گڏوگڏ ڪشان سلطنت [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ مت]] جي وڏي سرپرست رهي، خاص طور شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] (Kanishka the Great) جي دور ۾. ڪشانن جو هڪ وڏو تاريخي ڪردار [[وچ ايشيا]] ۽ [[چين]] ڏانهن مهايانا ٻُڌ مت جي ڦهلاءُ ۾ رهيو ۽ تقريباً ٻه سئو سال جاري رهندڙ امن واري دور کي مؤرخن طرفان ڪڏهن ڪڏهن "پيڪس ڪشان" (Pax Kushana) پڻ سڏيو وڃي ٿو. '''ڪشان''' (Kushans)، [[يوچي قوم]] (Yu-chi) جي هڪ قبيلي، لڳ ڀڳ 45ع ۾ '''[[ڪجولا ڪڊفيسس|ڪڊفيسس پهريون]]''' (Kadphises I) جي اڳواڻيءَ هيٺ وڏي طاقت حاصل ڪئي. هن [[ڪابل]] ۽ [[ڪشمير]] کي فتح ڪيو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=28 |language=en }}</ref> سندس جانشين '''[[ويما ڪڊفيسس|ڪڊفيسس ٻيون]]''' (Kadphises II) پنهنجي فوجي فتحن جو دائرو وڌيڪ وڌايو. ان کان پوءِ مشهور بادشاهه '''[[ڪنشڪ]]''' تخت تي ويٺو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ اتر طرف [[ڪاشغر]]، [[يارقند]] ۽ [[ختن]] (Khotan) کي فتح ڪيو، جڏهن ته هندستان ۾ سندس سلطنت ڏکڻ طرف [[ونڌيا جبل]] تائين پکڙيل هئي.<ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت جي بيان موجب، اهو سمجهيو ويندو هو ته ڪنشڪ '''[[شڪ سنبت]]''' (Saka Era) جو بنياد وڌو، جنهن جي شروعات 78ع کان ٿئي ٿي.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ [[ٻڌ ڌرم]] جو نهايت سرگرم ۽ عقيدتمند پيروڪار هو. هن اتر وارن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪرڻ لاءِ هڪ مذهبي مجلس منعقد ڪئي، جهڙيءَ طرح [[اشوڪ اعظم]] جي دور ۾ منعقد ٿيل ٻڌ ڌرم جي مجلس ڏاکڻن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪيو هو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ جي وفات کان پوءِ [[ڪشمير]] ۾ ٻڌ ڌرم جي جاءِ تي [[هندو ڌرم]] غالب ٿي ويو، ۽ سندس وسيع سلطنت ٽٽي ڪيترن ئي ننڍن حصن ۾ ورهائجي وئي.<ref name="Dutt1908"/> == آغاز == [[File:Noin-Ula nobleman and priest over fire altar.jpg|thumb|left|upright|[[يوئاژي]] امير ۽ باهه جي قربانگاهه وٽ پجاري. [[نوئين-اولا]].<ref>{{cite journal |last1=Yatsenko |first1=Sergey A. |title=Yuezhi on Bactrian Embroidery from Textiles Found at Noyon uul, Mongolia |journal=The Silk Road |date=2012 |volume=10 |url=http://www.silkroadfoundation.org/newsletter/vol10/SilkRoad_10_2012_yatsenko.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Francfort |first1=Henri-Paul |title=Sur quelques vestiges et indices nouveaux de l'hellénisme dans les arts entre la Bactriane et le Gandhāra (130 av. J.-C.-100 apr. J.-C. environ) |journal=Journal des Savants |date=1 January 2020 |pages=26–27 |url=https://www.academia.edu/45042820 |language=en}}</ref>]] چيني ذريعا ''Guìshuāng'' ([[wikt:貴霜|貴霜]]), يعني ڪشانن، کي [[يوئاژي]] اتحاد جي پنج اعليٰ (ارستقراطي) قبيلن مان هڪ طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/TOAH/HD/kush/hd_kush.htm |title=Kushan Empire (ca. 2nd century B.C.–3rd century A.D.) {{pipe}} Thematic Essay {{pipe}} Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=Metropolitan Museum of Art |access-date=23 October 2015}}</ref> ڪيترائي عالم سمجهن ٿا ته يوئازي قوم جو تعلق [[هند-يورپي]] )(پروٽو-انڊين يورپين) نسل سان هو.<ref name="Narain">{{harvnb|Narain|1990|pp=152–155}} ”اسان کي [[توخاري قوم|توخارين]] (Tocharians) جي سڃاڻپ چيني تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل [[يوچي قوم|يوچي]] (Yueh-chih) قوم سان ڪرڻ گهرجي... علمي ماهرن جي گڏيل راءِ يوچي قوم کي توخارين سان سڃاڻي ٿي... يوچي، يعني توخارين، جي [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] نسلي اصليت کي عام طور تسليم ڪيو وڃي ٿو... يوچي = توخاري قوم... يوچي = توخاري.“ </ref><ref name="Roux">{{harvnb|Roux|1997|p=90}} ”عالمن جي لڳ ڀڳ متفقه راءِ موجب، اهي [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ غالباً انهن قومن مان سڀ کان وڌيڪ اوڀر طرف آباد هئا، جيڪي [[اسٽيپ|وسيع گاهه وارن ميداني علائقن]] (اسٽيپيز) ۾ رهنديون هيون.“</ref> يوئازيءَ جي خاص طور [[ٽوچاري]] اصلت گهڻو ڪري تجويز ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Narain"/><ref name="Beckwith_380">{{harvnb|Beckwith|2009|p=380}} " توخاروي (Tokharoi) ۽ [[يوچي قوم|يوچي]] (Yüeh-chih) قومن جي سڃاڻپ بلڪل يقيني آهي ۽ گهٽ ۾ گهٽ اڌ صديءَ کان اها ڳالهه واضح رهي آهي. تنهن هوندي به اها ڄاڻ انهن ٿورن [[لسانيات|لسانيات جي ماهرن]] کان ٻاهر وڏي پيماني تي مشهور نه ٿي سگهي آهي، جيڪي قديم [[وچ يوريشيا]] ۽ قديم [[چين]] جي تاريخ ۽ لسانيات تي تحقيق ڪن ٿا."</ref><ref name="Pulleyblank">{{harvnb|Pulleyblank|1966|pp=9–39}}</ref><ref name="EOIC">{{harvnb|Mallory|1997|pp=591–593}} "تاريخي چيني ماخذن ۾ '''[[توخاري قوم|توخارين]]''' (Tocharians) کي اڪثر '''[[يوچي قوم|يوچي]]''' (Yuezhi) نالي سان مشهور قوم سان منسوب ڪيو ويو آهي."</ref><ref name="TCHAC">{{harvnb|Loewe|Shaughnessy|1999|pp=87–88}} "لسانيات جي ماهر '''[[ايڊون جي. پليبلينڪ]]''' (Edwin G. Pulleyblank) چيني [[هان گهراڻو|هان گهراڻي]] جي تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل '''[[يوچي قوم|يوچي]]''' (Yuezhi)، '''[[ووسون]]''' (Wusun)، '''[[دايوان]]''' (Dayuan)، '''[[ڪانگجو]]''' (Kangju) ۽ '''[[يانچي]]''' (Yanqi) جي ماڻهن کي [[توخاري ٻوليون|توخاري ٻوليون]] ڳالهائيندڙ قومن طور سڃاتو آهي. ."</ref>{{sfn|Mallory|Mair|2008|pp=270–297}} ڪجهه عالمن طرفان يوئه‌ژيءَ لاءِ [[ايراني ماڻھو|ايراني]]، خاص طور [[ساڪا]] (Saka) اصلت پڻ پيش ڪئي وئي آهي.<ref name="Enoki 1994 171–183">{{harvnb|Enoki|Koshelenko|Haidary|1994|pp=171–183}}</ref> يوئاژيءَ کي ''[[ريڪارڊس آف دي گريٽ هسٽورين]]'' ۽ ''[[بڪ آف هان]]'' ۾ اهڙي قوم طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا اوڀر سنڪيانگ ۽ جديد چين جي اتر-اولهه [[گانسو]] (Gansu) جي گاھ وارن ميدانن ۾ رهندي هئي، جيستائين انهن جي بادشاهه کي [[ژيونگ نو]] (Xiongnu) هٿان قتل (سِر قلم) ڪيو ويو، جيڪي چين سان پڻ جنگ ۾ هئا. ان واقعي کان پوءِ يوئه‌ژيءَ کي مجبوراً 176–160 ق.م. جي دوران اولهه طرف هجرت ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |first=Michael A.N. |last=Loewe |chapter=Introduction |pages=[https://archive.org/details/dli.pahar.3532/page/1 1]–70 |title=China in Central Asia: The Early Stage: 125 BC – AD 23; an Annotated Translation of Chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3532 |editor-first=Anthony François Paulus |editor-last=Hulsewé |publisher=Brill |year=1979 |isbn=978-90-04-05884-2}} pp. 23–24.</ref> يوئاژيءَ جي پنج قبيلن کي چيني تاريخ ۾ ''Xiūmì'' (休密)، ''Guìshuāng'' (貴霜)، ''Shuāngmǐ'' (雙靡)، ''Xìdùn'' (肸頓)، ۽ ''Dūmì'' (都密) طور سڃاتو وڃي ٿو. [[File:Koshanoy.jpg|thumb|right|نسلي نالو (ethnonym) "KO[[Sho (letter)|Ϸ]][[Sho (letter)|Ϸ]]ANO" (''ڪوشانو''، "ڪشان") يوناني الف-بي ۾ (۽ اضافي حرف [[شو (اکر)|Ϸ]]، "''Sh''" سان) پهرين ڄاتل ڪشان حڪمران [[هيرايوس]] (پهرين صدي عيسوي) جي سڪن تي.]] يوئه‌ژيءَ لڳ ڀڳ 135 ق.م. جي قريب اتر افغانستان ۽ ازبڪستان جي علائقي ۾ موجود يوناني (هلينڪ) سلطنت [[يوناني-بڪٽريا]] تائين پهتا. جن يوناني حڪمران خاندانن کي هتان کان هٽايو ويو، اهي پوءِ ڏکڻ-اوڀر طرف [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] (اڄوڪي افغانستان ۽ پاڪستان) ۽ [[سنڌو درياھ]] جي وادي (اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت) ۾ لڏي ويا، ۽ اتي [[هند-يوناني سلطنت]] جي اولهه حصي تي قابض رهيا.{{cn|date=June 2025}} ڏکڻ ايشيا ۾، ڪوشان شهنشاھ پنهنجن سڪن تي باقاعدگي سان خانداني نالو ''ΚΟϷΑΝΟ'' ("ڪوشانو") استعمال ڪندا هئا.<ref name="JMR7"/> جڏهن ته [[سنسڪرت]] جون ڪيتريون ئي لکتون [[براهمي لِپي]] ۾، جهڙوڪ [[مٿرا]] ۾ [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جي مورتيءَ واري لکت، ڪوشان شهنشاھ کي [[File:Gupta allahabad ku.jpg|16px]] [[File:Gupta gujarat ssaa.jpg|12px]] [[File:Gupta ashoka nn.svg|14px]]، ''Ku-ṣā-ṇa'' ("Kushana") طور بيان ڪن ٿيون.<ref name="JMR7"/><ref>{{cite book |last1=Banerjee |first1=Gauranga Nath |title=Hellenism in ancient India |date=1920 |publisher=Calcutta: Published by the Author; New York: Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/hellenisminancie00bane/page/92 92] |url=https://archive.org/details/hellenisminancie00bane}}</ref> بعد وارن ڀارتي ادبي ذريعن ۾ ڪوشانن کي ''تروشڪا'' پڻ چيو ويو آهي، جيڪو بعد جي سنسڪرت متنن ۾{{refn|group=note|مثال طور، [[ڪشمير]] جي 12هين صديءَ واري تاريخي ڪتاب ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ مرڪزي ايشيا جي ڪوشانن کي ''ترشڪا'' (तुरुष्क) چيو ويو آهي.}} [[Tترڪ]] سان ڳنڍجي ويو، "شايد انهيءَ ڪري جو [[توخاريستان]] ستين صديءَ ۾ [[اولھ ترڪ خاقانيت]] جي هٿ ۾ هليو ويو."{{sfn|Wink|2002|p=57}}<ref>''[[راجترنگڻي]]'' {{cite book |quote=”ان کان پوءِ انهيءَ ئي سرزمين تي ٽن بادشاهن، '''[[هووشڪ|هوشڪ]]''' (Huska)، '''[[واشِشڪ|جوشڪ]]''' (Juska) ۽ '''[[ڪنشڪ]]''' (Kaniska)، حڪومت ڪئي. انهن بادشاهن پنهنجن نالن پٺيان شهر آباد ڪيا. جيتوڻيڪ اهي بادشاهه ترڪ نسل سان تعلق رکندا هئا، تنهن هوندي به هنن مذهبي نيڪ ڪمن ۾ پناهه ورتي. هنن '''سُشڪليتر''' (Suskaletra) ۽ ٻين هنڌن تي [[وهارا|ٻڌ خانقاهون]] (Viharas)، [[چيتيا]] (Caityas) ۽ اهڙيون ٻيون مذهبي عمارتون تعمير ڪرايون.“<!--sic-->. |last1=Pandit |first1=Ranjit Sitaram |title=River Of Kings (rajatarangini) |date=1935 |pages=I168–I173 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530051/page/n65}}</ref> [[جان ايم روزن فيلڊ]] موجب، ''Turushka''، ''توخرا'' يا ''توخارہ'' ڀارتي تحريرن ۾ لفظ ''توخاري'' جون ئي مختلف صورتون آهن.<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA8 8]}}</ref> تنهن هوندي به، [[وينڪ]] موجب: "اڄڪلهه ڪوبه مؤرخ انهن کي ترڪي-منگولائيڊ يا 'هون' نه ٿو سمجهي، جيتوڻيڪ انهن جي مرڪزي ايشيائي اصلت بابت ڪو شڪ ناهي."{{sfn|Wink|2002|p=57}} == اوائلي ڪشان == [[File:KushanHead.jpg|thumb|center|220px|ڪشان حڪمران جو سر، [[مٿرا ميوزيم]]]] چيني تاريخي ماخذن مطابق، يوئاژي (Yuezhi) قبيلن مان هڪ، يعني گُئي‌شوانگ / ڪشان، آهستي آهستي ٻين يوئه‌ژي قبيلن تي بالادستي قائم ڪئي. هي عمل پهرين صدي قبل مسيح جي آخر ۽ پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ ٿيو. ان وقت تائين، يوئه‌ژي قبيلن جو اتحاد هڪ منظم سياسي قوت ۾ تبديل ٿي رهيو هو، جنهن جو مرڪز بڪٽريا (اڄوڪو اتر افغانستان ۽ ڏکڻ ازبڪستان) هو.<ref>{{cite book |last=Benjamin |first=Craig |title=The Yuezhi: Origin, Migration and the Conquest of Northern Bactria |publisher=Brepols |year=2007 |isbn=978-2503520671 |pages=173–189}}</ref> چيني تاريخي ڪتاب ''[[پوئين ھان جو ڪتاب ھان|ھائو ھنشو]]'' (後漢書) ڪشانن جي عروج بابت هيٺيون اهم بيان ڏئي ٿو: <blockquote> 「貴霜王丘就卻，略有其餘四翕侯國，并為一國，號貴霜。」 <br /> "گُئي‌شوانگ جو بادشاهه قيو جيوچيو (Qiujiuque) ٻين چار زِهو قبيلن کي شڪست ڏئي انهن کي پنهنجي ماتحت ڪيو، ۽ سڀني کي گڏ ڪري هڪ واحد رياست قائم ڪئي، جنهن کي ڪوشان چيو ويو." </blockquote> <ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |chapter=Chapter 88: Western Regions |publisher=Beijing Zhonghua Shuju |year=1965}}</ref> هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته شروعاتي ڪشان حڪمران، جنهن کي گهڻو ڪري جديد مؤرخن [[هيرايوس]] يا قيو جيوچيو سان سڃاڻن ٿا، سياسي ۽ فوجي طاقت ذريعي يوئه‌ژي اتحاد کي هڪ بادشاهي ۾ تبديل ڪيو. هيرايوس جا سڪا، جن تي يوناني رسم الخط استعمال ٿيل آهي، هن دور جي ثقافتي امتزاج کي ظاهر ڪن ٿا، جنهن ۾ هلينسٽڪ (يوناني) ۽ وچ ايشيائي روايتون گڏيل صورت ۾ نظر اچن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=The early Kushan kings: New evidence for chronology |journal=Numismatic Chronicle |year=1999 |pages=113–134}}</ref> ابتدائي ڪشان دور ۾، حڪمرانن پاڻ کي "بادشاهن جا بادشاهه" نه پر قبائلي سردار يا مقامي حڪمران طور پيش ڪيو. انهن جو بنيادي ڌيان واپار جي ڪنٽرول تي هو، خاص طور تي اهي رستا جيڪي وچ ايشيا کي ڏکڻ ايشيا ۽ ايران سان ڳنڍيندا هئا. اهڙيءَ ريت، ڪوشان رياست جلد ئي ريشم روڊ جي اهم ڪڙي بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last=Falk |first=Harry |title=The Kushan Empire: A Historical Overview |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=41–58}}</ref> ابتدائي ڪشانن جي طاقت جو بنياد بڪٽريا ۾ رهيو، پر ڪجهه ئي ڏهاڪن ۾ هنن پنهنجو اثر [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[مٿرا]] تائين وڌايو، جيڪو بعد ۾ ڪوشان سلطنت جي مڪمل توسيع جو بنياد بڻيو. ==ڪُجولا ڪدفيسس جي شاھي توسيع == {{multiple image | align = right | total_width = 280 | image1 = Kujula_Kadphises_coin.jpg | caption1 = ڪُجولا ڪدفيسس جو سڪو (يوناني–خروشتی لکت) | image2 = Kushan_Map_1st_century.jpg | caption2 = پهرين صدي عيسوي ۾ ڪوشان سلطنت جي توسيع | image3 = Gandhara_art_Kushan.jpg | caption3 = ڪوشان دور جو گندهارا فن }} ڪوشان سلطنت جي حقيقي سامراجي توسيع [[ڪجولا ڪدفيسس|ڪُجولا ڪدفيسس]] جي دور ۾ ٿي، جيڪو پهرين صدي عيسوي جي وچ ڌاري حڪمران رهيو. تاريخي ۽ سڪن جي شاهدي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُجولا، شروعاتي قبائلي قيادت کي هڪ منظم بادشاهت ۾ تبديل ڪيو ۽ ڪوشانن کي علائقائي طاقت مان بين الاقوامي سلطنت بڻايو.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=Kujula Kadphises and the early Kushan empire |journal=Numismatic Chronicle |year=2018 |pages=45–72}}</ref> ڪُجولا ڪدفيسس جو سڀ کان اهم قدم هندوڪُش جبلن کي پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[ڪابل ماٿري]] تي قبضو ڪرڻ هو. هن توسيع سان ڪوشانن کي ڏکڻ ايشيا ڏانهن واپار جا اهم رستا مليا، خاص طور تي اهي شاهراهيون جيڪي ريشم روڊ کي سنڌو ماٿري سان ڳنڍينديون هيون. چيني ماخذ ''[[ھوئو ھانسو]]'' موجب، ڪُجولا پاڙيسري بادشاهتن کي يا ته فتح ڪيو يا پنهنجي ماتحت آندو، جنهن سان ڪوشان اقتدار مستحڪم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |publisher=Zhonghua Shuju |year=1965 |chapter=Western Regions}}</ref> سڪن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪُجولا ڪدفيسس شروعات ۾ يوناني حڪمرانن جي سڪن جي نقل ڪئي، جن تي يوناني رسم الخط ۽ عنوان استعمال ڪيا ويا. بعد ۾، هن پنهنجي نالي سان سڪا جاري ڪيا، جن تي پاڻ کي ''ΒΑΣΙΛΕΥΣ'' (بادشاهه) سڏيو ويو. هي عمل سياسي خودمختياري ۽ سامراجي حيثيت جو واضح اظهار ھو. ==گھڻ رخا ثقافتي اثرات== پھريائين صدي ق.م. ۾ ''گوئشوانگ'' (چيني: 貴霜) قبيلي ٻين يوئژهي قبيلن تي برتري حاصل ڪئي، ۽ ڪمانڊر ڪجولا ڪدفيسس جي اڳواڻيءَ هيٺ کين هڪ مضبوط اتحاد (ڪنفيڊريشن) ۾ ٻڌي ڇڏيو.<ref name="CWH">{{cite book |last1=Benjamin |first1=Craig |title=The Cambridge World History: Volume 4, A World with States, Empires and Networks 1200 BCE–900 CE |date=16 April 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-29830-5 |page=477 ff |url=https://books.google.com/books?id=LAFuCAAAQBAJ&pg=PT477|quote="It is generally agreed that the Kushans were one of the five tribes of the Yuezhi..."}}</ref> نالو ''گوئشوانگ'' مغرب ۾ اختيار ڪيو ويو ۽ پوءِ تبديل ٿي ''ڪوشان'' بڻيو، جيڪو ان اتحاد لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جڏهن ته چيني کين اڃا به ''يوئژهي'' ئي سڏيندا رهيا. اسڪٿين قبيلن کان علائقي جو ڪنٽرول آهستي آهستي کسي، ڪوشان ڏکڻ طرف اُن خطي ۾ وڌيا جيڪو روايتي طور [[گنڌارا]] سڏبو هو (اهو علائقو گهڻو ڪري [[پاڪستان]] جي [[پوتوهار پليٽو|پوتوهار]] ۽ [[خيبر پختونخوا]] وارن علائقن ۾ آهي)، ۽ هنن ٻه گڏيل گاديون قائم ڪيون: [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (اڄوڪي بگرام ڀرسان)<ref name="Starr, p. 53">{{cite book |first=S. Frederick |last=Starr |title=Lost Enlightenment: Central Asia's Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane |url=https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press |year=2013 |page=[https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star/page/n102 53]}}</ref> ۽ [[پشڪلاوتي]] (بعد ۾ [[چارسده]]).<ref name="CWH"/> [[File:Kushan script.jpg|thumb|upright=1.35|[[يوناني الفابيٽ]] (تنگ ڪالم) سان گڏ ڪوشان خط (ويڪرا ڪالم)]] ڪوشانن باختر جي [[هلينسٽڪ تهذيب|هلينسٽڪ]] ثقافت جا عنصر اختيار ڪيا. هنن [[يوناني الفابيٽ]] کي پنهنجي ٻوليءَ مطابق ڍاليو (۽ پوءِ Þ حرف "ش" لاءِ تيار ڪيو ويو، جيئن "Kushan" ۾) ۽ جلد ئي يوناني نموني تي سڪا ٽڪساڻ شروع ڪيا. هنن پنهنجن سڪن تي يوناني ٻوليءَ جا ليجنڊ پالي ليجنڊن ( [[خروشي]] لِپِيءَ ۾) سان گڏ استعمال ڪيا، ڪنشڪ جي دور جي شروعاتي سالن تائين. ڪنشڪ جي راڄ جي وچ واري دور کان پوءِ، هنن ڪوشاني ٻوليءَ جا ليجنڊ (ترميم ٿيل يوناني لِپيءَ ۾) استعمال ڪيا، گڏوگڏ يوناني (يوناني لِپيءَ ۾) ۽ پراڪرت (خروشي لِپيءَ ۾) جا ليجنڊ به شامل رکيا. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته ٻئي صدي عيسويءَ ۾ يوناني آباديءَ ۽ ڪوشانن جي گڏيل تعاون جا ثبوت ملن ٿا. ظاهر آهي ته [[سرخ ڪوٽل]] ۾ ڪوشان مندر جو مکيه معمار هڪ يوناني شخص پالاميڊيس هو. هڪ يوناني لکت ملي آهي جيڪا هن طرح پڙهي وڃي ٿي: ΔΙΑ ΠΑΛΑΜΕΔΟΥΣ، يعني ''dia Palamedous''، جنهن جو مطلب آهي "پالاميڊيس وسيلي" يا "پالاميڊيس جي هٿان". ان مان ثابت ٿئي ٿو ته هلينسٽڪ آبادي باختر ۾ ڪوشان دور تائين موجود رهي، ۽ اهو به سمجهه ۾ اچي ٿو ته يوناني الفابيٽ کي باختري/ڪوشاني ٻوليءَ تي ڪيئن لاڳو ڪيو ويو.<ref>Suchandra Ghosh. (2012). Revisiting Kushana Dynastic Sanctuaries. ''Proceedings of the Indian History Congress'', 72nd Session, Patiala, Delhi. 212-219.</ref> [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|thumb|upright=1.15|ڪنشڪ پهرئين جو ابتدائي سون جو سڪو، يوناني ٻوليءَ جي ليجنڊ ۽ هلينسٽڪ ديوتاهه [[هيليوس]] سان. (تقريباً عيسوي 120).<br />'''مُهاڙو:''' ڪنشڪ بيٺل، ڳري ڪوشاني ڪوٽ ۽ ڊگها بوٽ پاتل، ڪلهن مان باهه نڪري رهي آهي، کاٻي هٿ ۾ جهنڊو جهليل، ۽ قربانيءَ طور قربانگاهه مٿان رسم ادا ڪري رهيو آهي. يوناني ليجنڊ:<div class="center">ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΚΑΝΗ''Ϸ''ΚΟΥ<br />''Basileus Basileon Kanishkoy''<br />"[سڪو] ڪنشڪ جو، بادشاهن جو بادشاه".</div>'''پُٺاڻو:''' هيليوس هلينسٽڪ انداز ۾ بيٺل، ساڄي هٿ سان دعا/برڪت وارو اِشارو. يوناني لِپيءَ ۾ ليجنڊ:<div class="center">ΗΛΙΟC ''Helios''</div>کاٻي پاسي ڪنشڪ جو مونوگرام (''تمغہ'').]] ڪوشانن "گهڻيون مقامي عقيدتون ۽ رواج اختيار ڪيا، جن ۾ [[زرتشت مذهب]] ۽ علائقي جون ٻه اڀرندڙ مذهبي تحريڪون، يعني يوناني ڪلٽ ۽ [[ٻڌ ڌرم]] شامل هئا".<ref name="Starr, p. 53"/> [[ويما تڪتو]] جي زماني کان ڪيترائي ڪوشان ٻڌ مت جي ثقافت جا پهلو اختيار ڪرڻ لڳا، ۽ مصريئن وانگر هنن هلينسٽڪ بادشاهتن جي يوناني ثقافت جا مضبوط اثر به جذب ڪيا، جنهن سبب هو گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور [[هلينائز]]ڊ ٿي ويا. عظيم ڪوشاني شهنشاهه [[ويما ڪدفيسس]]، جيڪو [[ڪنشڪ]] جو پيءُ هو، [[شيوا مت]] (هندومت جي هڪ شاخ) کي اختيار ڪيو، جيئن اُن دور جي سڪن مان اندازو ٿئي ٿو.{{sfn|Bopearachchi|2007|p=45}} ان کان پوءِ وارن ڪوشاني بادشاهن مختلف عقيدا ظاهر ڪيا، جن ۾ [[مهايان|ٻڌ ڌرم]]، زرتشت مذهب ۽ [[شيوا مت|هندومت جو شيوا مت]] شامل آهن. ڪوشانن جي حڪمراني [[هندستاني سمنڊ]] واري سامونڊي واپار کي [[ريشم راهه]] جي واپار سان ڳنڍيو، جيڪو پراڻي تهذيب يافته [[سنڌو ماٿري]] وسيلي گذرندو هو. سلطنت جي عروج تي ڪوشانن هڪ وسيع علائقي تي ڍِلو پر وڏو اثر رکيو، جيڪو [[ارال سمنڊ]] تائين (اڄوڪي [[ازبڪستان]] وسيلي)، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[اتر ڀارت]] تائين پکڙيل هو.<ref name="CWH"/> اهڙي وسيع خطي جي ڍِلي وحدت ۽ نسبي امن ڊگهي فاصلي واري واپار کي وڌايو، چين جا ريشمي ڪپڙا [[روم]] تائين پهچايا، ۽ ڪيترن خوشحال شهري مرڪزن جون قطارون پيدا ڪيون.<ref name="CWH"/> ==حدودي واڌ== {{ايشيا کنڊ 100ع ۾|right|ڪوشان علائقا (پوري لائين) ۽ [[ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪوشان اثر جي وڌ ۾ وڌ حد.<ref>{{cite book |last1=O'Brien |first1=Patrick Karl |last2=Press |first2=Oxford University |title=Atlas of World History |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |page=46 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA46}}</ref> ڪوشان ڪنٽرول جي حد خاص طور [[رباطڪ لکت]] ۾ درج آهي.<ref name="AADC"/><ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno ([[Ujjain]]), Kozambo (Kausambi), Zagedo ([[Saketa]]), Palabotro ([[Pataliputra]]), and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment|1=See also the analysis of {{harvp|Sims-Williams|Cribb|1995–1996}}, specialists of the field, who had a central role in the decipherment.}}<ref>{{cite journal |last=Mukherjee |first=B.N. |title=The Great Kushana Testament |journal=Indian Museum Bulletin |place=Calcutta |date=1995}}</ref> اتر طرف [[تارم طاس]] ۾ واڌ جو اشارو گهڻو ڪري سڪن جي ملڻ ۽ چيني تواريخي احوالن مان ملي ٿو.<ref name="SKK"/><ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1(g) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |archive-date=24 February 2021 |access-date=25 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=24 February 2021 }}</ref>||Map_of_the_Kushan_Empire_(large).png}} روزن فيلڊ لکي ٿو ته ڊگهي عرصي واري ڪوشاني حڪمراني جا آثار قديمه جا ثبوت اهڙي علائقي ۾ موجود آهن جيڪو سرخ ڪوٽل کان وٺي [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (ڪوشانن جي اونهاري گادي)، [[پُروشا پُرا]] (اڄوڪو پشاور)، جيڪو ڪنشڪ پهرئين جي دور ۾ گادي هو، [[ٽيڪسيلا]] ۽ [[مٿورا، اتر پرديش|مٿورا]] (ڪوشانن جي سياري گادي) تائين پکڙيل آهي.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} ڪوشانن پهريون ڀيرو اهڙي حڪمراني جو نمونو متعارف ڪرايو، جنهن ۾ ''ڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]_{[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]}[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Kṣatrapa'', "[[ستراپ]]") ۽ ''مهڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka m.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka h.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]_{[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]}[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Mahakṣatrapa'', "وڏو [[ستراپ]]") شامل هئا.{{sfn|Sailendra Nath Sen|1999|p=[https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA188 188]}} ممڪن حڪمراني وارا ٻيا علائقا [[خوارزم]] ۽ اُن جو گادي شهر [[ٽوپراڪ-ڪلا]]،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}}<ref>{{cite book |last1=Basham |first1=Arthur Llewellyn |title=Papers on the Date of Kaniṣka: Submitted to the Conference on the Date of Kaniṣka, London, 20-22 April 1960 |year=1968 |publisher=Brill Archive |page=414|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ&pg=PA414}}</ref> [[ڪوسامبي]] ( [[الله آباد يونيورسٽي]] جون کوٽايون)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[سانچي]] ۽ [[سارناٿ]] (جتي ڪوشان بادشاهن جا نالا ۽ تاريخون وارين لکتن جا ثبوت ملن ٿا)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[مالوا]] ۽ [[مهاراشٽر]]،<ref>{{harvnb|Rosenfield|1993|p=41}}. "Malwa and Maharashtra, for which it is speculated that the Kushans had an alliance with the [[Western Kshatrapas]]".</ref> ۽ [[اوڊيشا]] (ڪوشاني سڪن جون نقلون ۽ وڏا سڪن جا ذخيرو).{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} {{clarify span|text=[[رباطڪ لکت]]، جيڪا 1993 ۾ دريافت ٿي، ''Hou Hanshu''، ''Weilüe'' ۽ ڪنشڪ دور جي شروعاتي لکتن جي احوال جي تصديق ڪري ٿي (شايد عيسوي 127 کان)، ته ٻئي صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ڪوشاني سلطنتون اتر ڀارت جي مرڪزي علائقن تائين وڌيون.|explain=ڊگهو ۽ گنجلڪ جملو (شايد خراب گرامر سبب)|date=July 2021}} لکت جون لائينون 4 کان 7 ڪنشڪ جي ماتحت شهرن جو ذڪر ڪن ٿيون،{{refn|group=note|For a translation of the full text of the Rabatak inscription see: {{harvp|Mukherjee|1995}}. This translation is quoted in: {{harvp|Goyal|2005|p=88}}.}} جن مان ڇهه نالا سڃاڻپ لائق آهن: [[اُجين]]، [[ڪُندينا]]، [[سڪيٽا]]، [[ڪوسامبي]]، [[پاٽلي پُتر]]، ۽ [[چمپا، ڇتيس ڳڙهه|چمپا]] (جيتوڻيڪ متن مان صاف ناهي ته چمپا ڪنشڪ جي ملڪيت هو يا اُن کان اڳتي).<ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno (Ujjain), Kozambo (Kausambi), Zagedo (Saketa), Palabotro (Pataliputra) and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment}}<ref>{{cite web |last=Sims-Williams |first=Nicholas |author-link=Nicholas Sims-Williams |title=Bactrian Documents from Ancient Afghanistan |url=http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |access-date=24 May 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070610192252/http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |archive-date=10 June 2007 }}</ref>{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} ٻڌ مت جو متن ''Śrīdharmapiṭakanidānasūtra''—جيڪو چيني ترجمي ذريعي معلوم ٿئي ٿو (عيسوي 472)—پاٽلي پُتر جي ڪنشڪ هٿان فتح جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Puri|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA258 258]}} ٻئي صدي عيسويءَ جي هڪ پٿر جي لکت، هڪ "وڏي ستراپ" [[روپيامما]] جي نالي سان، [[پاؤني]] ۾ ( [[نرمدا درياهه]] جي ڏکڻ) ملي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪوشان اثر ايترو ڏکڻ تائين وڌيل هو، جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته اهو علائقو [[مغربي ستراپ]]ن جي ڪنٽرول ۾ به رهيو هجي.<ref>{{cite book |last1=Mukherjee |first1=Bratindra Nath |title=The rise and fall of the Kushāṇa Empire |date=1988 |page=269 |publisher=Firma KLM |isbn=9780836423938 |url=https://books.google.com/books?id=ig1uAAAAMAAJ}}</ref> [[File:Bengal. Samatata. Coin of Vira Jadamarah imitative of Kushan coinage of Kanishka I. Circa 2nd-3rd century CE.jpg|thumb|اوڀر ۾ حد [[بنگال]] تائين: [[ساماتتا]] ۾ بادشاهه ويرا جدمره جا سڪا، [[ڪنشڪ پهرئين]] جي [[ڪوشاني سڪن]] جي نقل طور. ليجنڊ جو متن بي معنيٰ نقل آهي. بنگال، تقريباً ٻئي-ٽئين صدي عيسوي.<ref name="Samatata coin">{{cite web |title=Samatata coin |url=https://research.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=3412701&page=1&partId=1 |website=The British Museum}}</ref>]] اوڀر ۾، ٽئين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، هوويشڪ جا سجايل سڪا [[بودھ گايا]] ۾ ٻين سون جي نذرن سان گڏ "بودهه جي روشنائيءَ واري تخت" هيٺ پيش ڪيا ويا، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته اُن دور ۾ به علائقي تي ڪوشاني اثر موجود هو.<ref>British Museum display, Asian Art room.{{full citation needed|date=July 2021}}</ref> ڪوشاني سڪا گهڻائيءَ سان [[بنگال]] تائين ملن ٿا، ۽ قديم بنگالي رياست [[ساماتتا]] به ڪنشڪ پهرئين جي سڪن جي نقل تي سڪا جاري ڪيا، شايد گهڻو ڪري واپاري اثر سبب.<ref>{{cite book |last1=Sengupta |first1=Nitish |title=Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib |date=2011 |publisher=Penguin UK |isbn=978-81-8475-530-5 |page=39 |url=https://books.google.com/books?id=TI8GQioaoL4C&pg=PT39}}</ref><ref name="Samatata coin"/><ref>{{cite book |quote=As far as gold coins in Bengal are concerned it was Samatata or South-eastern Bengal which issued gold coins ... This trend of imitating Kushan gold continued and had major impact on the currency pattern of this south-eastern zone. |title=Numismatic Digest |date=2012 |publisher=Numismatic Society of Bombay |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=C83R2wM0caIC}}</ref> ڪوشاني سڪن جي نقل ۾ سڪا اوڀر جي رياست [[اُڙيسا]] ۾ به گهڻائيءَ سان مليا آهن.<ref>{{cite book |quote=A large number of Kushan and Puri Kushan coins have been discovered from different parts of Orissa. Scholars have designated the Puri Kushan coins as the Oriya Kushan coins. Though the coins are the imitations of Kushan coins they have been abundantly found from different parts of Orissa. |last1=Ray |first1=N. R. |year=1982 |title=Sources of the History of India: Bihar, Orissa, Bengal, Manipur, and Tripura |publisher=Institute of Historical Studies |page=194 |url=https://books.google.com/books?id=_gW2AAAAIAAJ}}</ref> اولهه ۾، ڪوشاني رياست [[پاراتراجا|پاراتا رياست]] ([[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]])، اولهه [[پاڪستان]]، [[افغانستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[تاجڪستان]]، [[ازبڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]] تائين پکڙيل هئي. [[ترڪمانستان]] ۾ ڪوشانن جو ٻڌ مت وارو شهر [[مرو]] مشهور هو.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} اتر طرف، پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪجولا ڪدفيسس]] [[تارم طاس]] ڏانهن فوج موڪلي ته جيئن [[ڪوچا]] شهر-رياست جي مدد ڪري، جيڪا علائقي ۾ چيني حملي کي روڪي رهي هئي؛ پر ٿوريون جهڙپون ٿيڻ کان پوءِ هو واپس موٽي آيا.{{sfn|Grousset|1970|pp=45-46}} ٻي صدي عيسويءَ ۾، ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشانن [[تارم طاس]] ۾ ڪيتريون چڙهائيون ڪيون، ۽ چيني ماڻهن سان سندن گهڻا لاڳاپا رهيا. ڪنشڪ وٽ [[تارم طاس]] جا اهي علائقا هئا جيڪي غالباً اُن قديم علائقن سان ميل کائين ٿا، جيڪي اڳ ۾ [[يوئژهي|يوئه-ژهي]] وٽ هئا (ڪوشانن جا ممڪن ابن ڏاڏا). [[ڪشغر]]، [[يارڪند ضلعو|يارڪند]] ۽ [[ختن|ختن]] ۾ سڪن تي ڪوشاني اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="SKK">{{cite magazine|last=Cribb |first=Joe|title=The Sino-Kharosthi coins of Khotan part 2|url=https://www.academia.edu/33275660 |date=1984 |magazine=Numismatic Chronicle |pages=129–152}}</ref> چيني تواريخن موجب، ڪوشانن (چيني ماخذن ۾ [[دا يوئژهي]] سڏيل) هڪ هان شهزادي جي گهر ڪئي، پر انڪار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ هنن چيني درٻار کي تحفا موڪليا هئا. جواب طور، هو عيسوي 90 ۾ بان چاؤ ڏانهن 70,000 جي فوج سان وڌيا، پر ننڍڙي چيني فوج هٿان شڪست کاڌائون. چيني تواريخي احوال ڪوشانن ۽ چيني جنرل [[بان چاؤ]] وچ ۾ جنگين جو ذڪر ڪن ٿا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} يوئژهي پوئتي هٽي ويا ۽ چيني سلطنت کي خراج ڏيڻ لڳا. [[تارم طاس]] جا علائقا آخرڪار [[بان چاؤ]] فتح ڪيا. پوءِ، [[هان جي شهنشاهه آن|يُوانچُو]] دور (عيسوي 114–120) ۾ ڪوشانن فوج موڪلي ۽ چنپان کي—جيڪو اڳ ۾ سندن وٽ يرغمال رهيو هو—[[ڪشغر]] جو بادشاهه مقرر ڪرايو.{{sfn|Hill|2009|p=43}} ===ڪوشاني قلعي بنديون=== ڪيترائي ڪوشاني قلعا سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور [[باختر]] ۾، جيڪي گهڻو ڪري [[هلينسٽڪ]] قلعن جي مٿان ٻيهر تعمير ڪيا ويا، جيئن [[ڪمپير تيپي]].<ref name="DVR">{{cite journal |last1=RUSANOV |first1=D. V. |title=The Fortification of Kampir-Tepe: A Reconstruction |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=1994 |volume=8 |pages=155–160 |jstor=24048772 |url=https://www.jstor.org/stable/24048772 |issn=0890-4464}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Rtveladze|first=E|title=Alexandria on the Oxus - Kampir Tepe: A fortress city on the Oxus shore|year=2019|location=Tashkent|pages=}}</ref> اهي عام طور تيراندازن لاءِ تير جي شڪل وارن [[لوپ هول]]ن سبب سڃاتا وڃن ٿا.<ref name="DVR"/> <gallery class="center" widths="200px" heights="120px"> File:Kampir_Tepe_archeological_site.jpg|[[ڪمپير تيپي]] جو ڪوشاني قلعو File:Ayaz_Kala_(Khorezm,_Ouzbékistan)_(5608879653).jpg|[[اياز ڪلا]] جو قلعو File:Françoise_Foliot_-_Afghanistan_152.jpg|شهرِ زُهڪ جو قلعو.<ref>{{cite book |last1=Lee |first1=Jonathan L. |title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present |date=8 March 2022 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-019-4 |url=https://books.google.com/books?id=asR9DwAAQBAJ&pg=PA151 |language=en}}</ref> File:Staircase,_Surkh_Kotal,_2–4_century_CE.jpg|[[سرخ ڪوٽل]] جو مندر ۽ قلعو </gallery> ==تاريخ== ڪوشاني حڪمرانن جو ذڪر لڳ ڀڳ ٽن صدين تائين ملي ٿو، يعني تقريباً 30 عيسوي کان 375 عيسوي تائين، جيستائين [[ڪيدارائيٽس]] جي حملي سبب تبديليون ٿيون. هنن لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[مغربي ستراپ]]ن، [[ستواهن]]ن ۽ [[گپتا سلطنت]] جي شروعاتي حڪمرانن سان همعصر حڪمراني ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} === ڪجولا ڪدفيسس (تقريباً 25 – 85) === {{Main| ڪجولا ڪدفيسس}} {{ ڪوشان حاڪم}} {{blockquote|...گوئشوانگ جو شهزادو، جنهن جو نالو ٿيلڪ [ڪجولا ڪدفيسس] هو، ٻين چار xihou کي حملا ڪري ختم ڪري ڇڏيو. هو بادشاهه بڻيو، ۽ سندس خاندان کي گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهن جو خاندان سڏيو ويو. هن انشي [هندو-پارٿيا] تي حملو ڪيو ۽ گاوفو [ڪابل] جو علائقو ورتو. هن پودا [پڪٽيا] ۽ جِبين [ڪاپيسا ۽ گنڌارا] جون سڀ بادشاهتون به شڪست ڏنيون. قيوجيوڪُو [ڪجولا ڪدفيسس] اسي سالن کان وڌيڪ عمر ۾ وفات ڪئي.|[[Book of the Later Han|Hou Hanshu]]{{sfn|Hill|2009|p=29}}|title=|source=}} اهي فتحون غالباً عيسوي 45 ۽ 60 جي وچ ۾ ٿيون، ۽ انهن ڪوشاني سلطنت جو بنياد وڌو، جنهن کي پوءِ سندس جانشينن تيزيءَ سان وڌايو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪيترن سڪن جون سيريز جاري ڪيون ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه پُٽ هئا: [[Sadashkana|سداشڪنه]] (جيڪو رڳو ٻن لکتن مان سڃاتو وڃي ٿو، خاص طور رباطڪ لکت مان، ۽ غالباً ڪڏهن حڪومت نه ڪئي) ۽ شايد ويما تڪتو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪدفيسس، ڪنشڪ جو پردادو هو.{{Citation needed|date=March 2021}} === ويما تڪتو يا سداشڪنه (تقريباً 80 – 95) === {{Main| ويما تڪتمو}} [[ويما تڪتو]] (قديم چيني: 閻膏珍 ''Yangaozhen'') رباطڪ لکت ۾ ذڪر ٿيل آهي (ٻيو پُٽ سداشڪنه سيناورمن—اوڊي جي بادشاهه—جي لکت ۾ به اچي ٿو). هو ويما ڪدفيسس ۽ ڪنشڪ پهرئين کان اڳ هو. هن ڪوشاني سلطنت کي ڏکڻ ايشيا جي اتر-اولهه تائين وڌايو. ''Hou Hanshu'' موجب: {{blockquote|"سندس پُٽ يانگاؤژين [شايد ويما تڪتو، يا ممڪن آهي سندس ڀاءُ سداشڪنه] سندس جاءِ تي بادشاهه ٿيو. هن تيانزو [اتر-اولھ ڀارت] کي شڪست ڏني ۽ اتي نگراني لاءِ جنرل مقرر ڪيا. پوءِ يوئژهي انتهائي امير ٿي ويا. سڀ بادشاهتون [پنهنجي بادشاهه کي] گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهه سڏين ٿيون، پر هان کين سندن اصل نالي دا يوئژهي سان سڏين ٿا."|Hou Hanshu{{sfn|Hill|2009|p=29}}}} === ويما ڪدفيسس (تقريباً 95 – 127) === {{Main|Vima Kadphises}} [[ويما ڪدفيسس]] (ڪوشاني ٻولي: Οοημο Καδφισης) تقريباً عيسوي 95–127 دوران ڪوشاني شهنشاهه هو، سداشڪنه جو پٽ، ڪجولا ڪدفيسس جو پوٽو ۽ ڪنشڪ پهرئين جو پيءُ، جيئن رباطڪ لکت مان معلوم ٿئي ٿو.{{Citation needed|date=March 2021}} ويما ڪدفيسس باختر ۾ فتحون ڪري ڪوشاني علائقو وڌايو. هن گهڻا سڪا ۽ لکتون جاري ڪيون. هن موجوده تانبي ۽ چانديءَ جي سڪن سان گڏ سون جا سڪا به جاري ڪيا.{{Citation needed|date=March 2021}} ===ڪنيشڪه پهريون (تقريباً 127ع – تقريباً 150ع)=== {{Main|ڪنشيڪه}} {{multiple image | align = right | direction =vertical | header=Mathura statue of Kanishka | total_width=250 | image1 = Kanishka enhanced.jpg | caption1 = [[ڪنيشڪه]] جو بت، ڊگهو ڪوٽ ۽ بوٽ پاتل، هٿ ۾ [[گرز]] (Mace) ۽ [[تلوار]]، [[مٿرا ميوزيم]] ۾ رکيل. ڪوٽ جي هيٺان لکت موجود آهي. | image2 = Kanishka statue inscription.jpg | caption2 = هي لکت وچولي [[براهمي رسم الخط]] ۾ آهي:<br /> [[File:Gupta ashoka m.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka haa.jpg|12px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad dhi.jpg|8px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka d.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka v.svg|10px]]_{[[File:Gupta ashoka pu.jpg|10px]] [[File:Gupta ashoka tr.jpg|10px]]} [[File:Gupta ashoka kaa.svg|12px]]^{[[File:Gupta ashoka nni.jpg|12px]]}_{[[File:Gupta ashoka ssk.jpg|14px]]}<br />''مهاراجا راجڌراجا ديوپُتر ڪنيشڪه''<br />"عظيم بادشاهه، بادشاهن جو بادشاهه، ديوتا جو پٽ، ڪنيشڪه".<ref>{{cite book |last1=Puri |first1=Baij Nath |title=India under the Kushāṇas |date=1965 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |url=https://books.google.com/books?id=bxZuAAAAMAAJ}}</ref><br />[[مٿرا جو فن]]، [[مٿرا ميوزيم]] | caption_align = center | footer= }} [[ڪنيشڪه اعظم]]، ڪوشان سلطنت جو چوٿون بادشاهه، تقريباً 23 سال حڪومت ڪئي، لڳ ڀڳ 127ع کان.<ref>{{cite journal |last1=Bracey |first1=Robert |title=The Date of Kanishka since 1960 |journal=Indian Historical Review |date=2017 |volume=44 |issue=1 |pages=21–61 |doi=10.1177/0376983617694717 |s2cid=149016806 |url=https://www.academia.edu/32448882}}</ref> تخت نشيني کان پوءِ، ڪنيشڪه هڪ وسيع سلطنت تي حڪمراني ڪئي، جيڪا تقريباً سڄي اتر هندستان تي پکڙيل هئي؛ ڏکڻ ۾ [[اجين|اُجّين]] ۽ [[ڪنڊينا]] (Kundina) تائين، ۽ اوڀر ۾ [[پاٽلي پتر|پاٽلي پُتر]] کان به اڳتي، جيئن رباطڪ لکت مان ظاهر ٿئي ٿو: {{Blockquote|پهرين سال ۾، هندستان جي سڄي راڄ ۾ اعلان ڪيو ويو، حڪمران طبقي جي سمورن علائقن تائين، جن ۾ ڪوناديانو [[ڪونڊيني]]، (Kundina)، [[اوزينو]] (Ujjain)، زاگيدا (Saketa)، [[ڪوزامبو]] (Kausambi)، [[پالابوترو]] (Pataliputra) ۽ [[زيري-تمبو]] (Sri-Champa) تائين شامل هئا؛ جن حڪمرانن ۽ اهم ماڻهن سندس اطاعت قبول ڪئي، ۽ هن سڄي هندستان کي پنهنجي فرمانبرداري ۾ آندو.|رباطڪ لکت، سٽون 4–8}} ڪنيشڪه جي سلطنت جا ٻه گاديءَ جا هنڌ هئا: [[پورشپور]] (اڄ جو [[پشاور]]، اتر اولهه [[پاڪستان]]) ۽ [[مٿرا]]، اتر هندستان ۾. هن کي (۽ [[راجا داب]] سان گڏ) [[باٿنڊا قلعو]] ([[قلعو مبارڪ، ڀاٿنڊا|قلعو مبارڪ]]) تعمير ڪرائڻ جو به ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، جيڪو اڄ [[باٿنڊا]] شهر ۾ آهي.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪوشانن جي هڪ اونهاري جي راڄڌاني [[ڪپيسي]] (اڄ جي بگرام ڀرسان) ۾ به هئي، جتي "[[بگرام خزانو]]" مليو، جنهن ۾ يونان کان چين تائين جا فن پارا شامل آهن. رباطڪ لکت موجب، ڪنيشڪه [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جو پٽ، [[سداشڪانا]] (Sadashkana) جو پوٽو، ۽ [[ڪجولا ڪدفيسس]] جو پرپوٽو هو. ڪنيشڪه جو دور هاڻي عام طور تي 127ع کان شروع سمجهيو وڃي ٿو، هيري فالڪ جي تحقيق جي بنياد تي.{{sfn|Falk|2001|pp=121–136}}{{sfn|Falk|2004|pp=167–176}} ===هووشڪه (تقريباً 150ع – تقريباً 190ع)=== {{Main|هووشڪه}} [[هووشڪه]] (Kushan: Οοηϸκι، "Ooishki") ڪوشان سلطنت جو شهنشاهه هو، جيڪو [[ڪنيشڪه پهريون|ڪنيشڪه]] جي وفات کان پوءِ (بهترين موجود ثبوتن موجب 150ع ۾) تخت نشين ٿيو ۽ لڳ ڀڳ ٽيهه سال پوءِ [[وسوديوا پهريون]] جي جانشيني تائين حڪومت ڪندو رهيو. سندس دور کي سلطنت لاءِ ”پاڻ ۾ سڪون آڻڻ“ ۽ ”استحڪام“ (retrenchment ۽ consolidation) جو زمانو سمجهيو وڃي ٿو. خاص طور، پنهنجي حڪومت جي شروعاتي عرصي ۾ هن [[مٿرا]] شهر تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ وقت ۽ ڪوشش وقف ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} ===وسوديوا پهريون (تقريباً 190ع – تقريباً 230ع)=== {{Main|وسوديوا پهريون}} [[وسوديوا پهريون]] (Kushan: Βαζοδηο "Bazodeo"، Chinese: 波調 "Bodiao") ”عظيم ڪوشانن“ جو آخري شهنشاهه هو. ڪنيشڪه جي دور (era) جي سال 64 کان 98 تائين تاريخ رکندڙ لکتن مان اندازو ٿئي ٿو ته سندس حڪومت گهٽ ۾ گهٽ 191ع کان 225ع تائين هلي. هو آخري وڏو ڪوشان شهنشاهه هو، ۽ سندس دورِ حڪومت جي پڄاڻي تقريباً ان واقعي سان گڏجي ٿي جڏهن [[ساساني سلطنت|ساساني]] اتر اولهه هندستان تائين حملو آندا ۽ لڳ ڀڳ 240ع کان شروع ٿي افغانستان، پاڪستان ۽ اتر اولهه هندستان جي علائقن ۾ [[هند-ساساني]] يا ''Kushanshahs'' جو قيام عمل ۾ آيو.{{Citation needed|date=March 2021}} {{South Asia in 350 CE||برِصغير جي اتر اولهه حصي ۾ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جي جاءِ، ۽ لڳ ڀڳ 350ع ۾ همعصر ڏکڻ ايشيائي سياسي قوتن جي جغرافيائي تصوير.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |pages=25, 145 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |archive-date=7 February 2025 |access-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |date=7 February 2025 }}</ref>|{{Annotation|75|25|[[File:Rectangle (plain).svg|55px]]}}}} ===ڪنيشڪه ٻيون (تقريباً 232ع – تقريباً 247ع)=== {{Main|ڪنيشڪه ٻيون}} ===واسيشڪه (تقريباً 247ع – تقريباً 267ع)=== {{Main|واسيشڪه}} [[واسيشڪه]] ڪوشان شهنشاهه هو، جنهن بابت لڳي ٿو ته هن [[ڪنيشڪه ٻيون]] کان پوءِ لڳ ڀڳ 20 سال حڪومت ڪئي. سندس حڪمراني جا ثبوت [[مٿرا]]، [[گنڌارا]] ۽ ايتري قدر جو ڏکڻ ۾ سانچي (ويجهو [[وديشا]] (Vidisa)) تائين ملن ٿا، جتي سندس نالي سان ڪيترين لکتن جو پتو پوي ٿو. اهي لکتون ممڪن ”ٻئي ڪنيشڪه دور“ (second Kanishka era) جي سال 22 (سانچي جي ”Vaksushana“ واري لکت — يعني واسيشڪه ڪوشان) ۽ سال 28 (سانچي جي ”Vasaska“ واري لکت — يعني واسيشڪه) جي تاريخن سان درج آهن.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}}<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA57 57]}}</ref> === ننڍا ڪوشان (270ع – 350ع) === اولهه ۾ علائقائي نقصانن (يعني [[باختريا]] جو [[ڪوشان-ساساني]]ن جي هٿان وڃائجي وڃڻ) ۽ اوڀر ۾ نقصانن (يعني [[مٿرا]] جو [[گپتا سلطنت]] جي هٿان وڃائجي وڃڻ) کان پوءِ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جا ڪي مقامي حڪمران معلوم ٿين ٿا، جيڪي [[پنجاب]] جي علائقي ۾ پنهنجي گادي [[ٽيڪسلا]] (Taxila) ۾ ويهاري حڪومت ڪندا رهيا: [[وسوديوا ٻيون]] (270ع – 300ع)، [[ماهي (ڪوشان)|ماهي]] (300ع – 305ع)، [[شڪا (ڪوشان)|شڪا]] (305ع – 335ع) ۽ [[ڪپوندا]] (335ع – 350ع).{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} غالب امڪان آهي ته اهي [[گپتا سلطنت]] جا باجگزار (vassals) هئا، تان جو [[ڪيداري]]ن (Kidarites) جي حملي ڪوشان حڪمراني جا آخري نشان به ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} ==ڪوشان ديوتا== [[File:Kumara, The Divine General LACMA M.85.279.3.jpg|thumb|upright|ڪُماره/[[ڪارتڪيه]] هڪ ڪوشان عقيدتمند سان گڏ، ٻيون صدي عيسوي]] [[File:Gandhara, omaggio di un re kushana al bodhisattva, II-III sec.JPG|thumb|ڪوشان شهزادو، جنهن کي [[هوِشڪه]] چيو وڃي ٿو، هڪ [[ٻڌيستوا]] کي نذرانو پيش ڪندي.<ref>{{cite journal |last1=Marshak |first1=Boris |last2=Grenet |first2=Frantz |title=Une peinture kouchane sur toile |journal=Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres |date=2006 |volume=150 |issue=2 |pages=957|doi=10.3406/crai.2006.87101 }}</ref>]] [[File:Relief Showing Shiva Linga Worshipped by Saka Devotees - Kushan Period - Dampier Nagar - ACCN 36-2661 - Government Museum - Mathura 2013-02-23 5614.JPG|thumb|[[Shiva|شِو]] جو [[Linga|لِنگ]] ڪوشان عقيدتمندن پاران پوڄيل، لڳ ڀڳ ٻيون صدي عيسوي]] ڪوشانن جو مذهبي [[پينٿيائي ديوتا |ديوتا-مجموعو]] نهايت گهڻو رنگارنگ هو، جيئن سندن سون، چاندي ۽ ٽامي ۾ ٺهيل سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو. انهن سڪن تي ٽيهه کان وڌيڪ مختلف ديوتائن جون تصويرون موجود آهن، جيڪي گهڻو ڪري سندن پنهنجن ايراني ديوتائن سان گڏ يوناني ۽ هندي دنيا سان به لاڳاپيل آهن. ڪوشان سڪن تي ڪوشان بادشاهن، [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ]]، ۽ هند-آريائي ۽ ايراني<!-- Bactrian/Arachosian/etc == Eastern Iranian, which is _not_ "Persian", which is western Iranian--> ديوتائن واري مجموعي (پينٿيون) جون شڪليون پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.{{sfn|Liu|2010|p=47}} شروعاتي سڪن تي يوناني نالن سان يوناني ديوتائون ڏيکاريل آهن. [[ڪنيشڪه]] جي دور ۾ سڪن جي ٻولي [[باڪتريائي ٻولي|باڪٽريائي]] ٿي وڃي ٿي (پر سڀني بادشاهن لاءِ لکڻي يوناني رسم الخط ۾ ئي رهي). [[هوِشڪه]] (Huvishka) کان پوءِ، سڪن تي رڳو ٻه ديوتائون نظر اچن ٿيون: ''آردوڪشو'' ۽ ''[[اوئيشو]]'' (هيٺ تفصيل ڏسو).<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Boyce |first1=Mary |title=Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices |year=2001 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-23902-8 |page=83 |url=https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC&pg=PA83}}</ref> ايراني هستيون (ديوتا) جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن: * ''[[آردوڪشو]]'' (Αρδοχþο): [[اشي وانگوھي]] [[File:Kushan king Huvishka coin.jpg|30px]] * ''[[اشائيژشو]]'' (Aþαειχþo، "بهترين راستبازي"): [[اشا واھشتا ]] [[File:Huvishka with Ashaiexsho.jpg|30px]] * ''[[اتشو]](Athsho)'' (Αθþο، "شاهانه باهه"): [[اتار]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Athsho.jpg|30px]] * ''[[ڦارو]]'' (Φαρρο، "شاهانه جَلال/شڪوه"): [[خوارينا]] [[File:Huvishka. Circa CE 152-192 diademed.jpg|30px]] * ''لروئاسپا'' (Λροοασπο): [[درواسپا]] [[File:Coin of the Kushan king Kanishka.jpg|30px]] * ''Manaobago'' (Μαναοβαγο): [[ووھو مناھ]]{{sfn|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA324 324]}} [[File:Kanishka I with Manaobago.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مانائتوباگو سان گڏ.]] * ''مائو'' (Μαο، چنڊ وارو ديوتا): [[Mah]] [[File:Huvishka with Mao.jpg|30px]] * ''مٿرو'' ۽ ٻيا روپ (Μιθρο، Μιιρο، Μιορο، Μιυρο): [[مٿرا]] [[File:Kanishka I with Miiro.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مئرو سان گڏ]] * ''مزدووانو'' (Μοζδοοανο، "مزدا the victorious?"): [[ آھورا مزدا|مزدا وانا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jongeward |first1=David |last2=Cribb |first2=Joe |title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society |date=2014 |publisher=THE AMERICAN NUMISMATIC SOCIETY |location=New York |page=Front page illustration |url=http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |access-date=7 March 2021 |archive-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |date=17 August 2021 }}</ref> [[File:Coin_of_Kanishka_depicting_Mozdoano.jpg|30px|ڪنيشڪه جي سڪي تي مزدوئانو]] * ''[[Nana (باڪتريائي ديوي)|نانا]]'' (Νανα، Ναναια، Νاناϸαο): پين-ايشيائي ''نانا'' جون صورتون، سوگديائي ''نني'' [[File:Kanishka I with Nana.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، نانا سان گڏ]] * ''Oado'' (Οαδο): [[Vata-Vayu|Vata]] [[File:Kanishka I and Oado.jpg|30px|ڪنيشڪه ۽ Oado]] * ''اوئاڪشو'' (Oαxþo): "آڪسس" * ''اوروموزدو'' (Οορομοζδο): [[آھورا مزدا]] [[File:Huvihska with Ahuramazda.jpg|30px]] * ''[[اورلاگنو]]'' (Οραλαγνο): [[ويريٿراگنا]]، ايراني جنگ جو ديوتا [[File:Coin of Kanisha I showing Verethragna.jpg|30px]] * ''[[رشتي]]'' (Ριϸτι، "سڌائي/سچائي"): [[Arshtat]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Rishti.jpg|30px]] * ''[[شائوريئورو]]'' (Ϸαορηορο، "بهترين شاهانه اختيار"، مثالي حڪمران): [[کشاترا وائريا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka and Shaoreoro.jpg|30px]] * ''تئيرو'' (Τιερο): [[تشتريا|تير]] يوناني ڏند ڪٿائن ۽ هلينسٽڪ ميل ميلاپ مان ڏيکاريل هستيون: * ''زائو'' (Ζαοου):<ref>{{cite web |title=Kujula Kadphises coin |website=The British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1922-0213-64}}</ref> [[زيوس]] [[File:Kujula Kadphises with Zeus.jpg|30px|ڪجولا ڪدفيسس جو سڪو: زيوس ريورس تي.]] * ''ايلئيوس'' (Ηλιος): [[Helios|هيليئوس]] [[File:Kanishka_I_Greek_legend_and_Helios.jpg|30px]] * ''Ēphaēstos'' (Ηφαηστος): [[هيفيسٽس]] * ''Oa nēndo'' (Οα νηνδο): [[Nike (mythology)|نائڪي]] [[File:Huvishka with Nike.jpg|30px|هوِشڪه نائڪي سان گڏ]] * ''Salēnē'' (Ϲαληνη):<ref>{{cite book |last1=Dani |first1=A. H. |last2=Asimov |first2=M. S. |last3=Litvinsky |first3=B. A. |last4=Zhang |first4=Guang-da |last5=Samghabadi |first5=R. Shabani |last6=Bosworth |first6=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations, 700 B. C. to A |date=1 January 1994 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-102846-5 |page=321 |url=https://books.google.com/books?id=9U6RlVVjpakC&pg=PA321 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=77 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA77 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sen |first1=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |date=1999 |publisher=New Age International |isbn=978-81-224-1198-0 |page=199 |url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA199 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |date=2008 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1120-0 |page=377 |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA377 |language=en}}</ref> [[Selene|سيليني]] [[File:Kanishka I. Circa AD 127-151. Monolingual Greek issue. Main mint in Baktria Early phase. Obverse BACIΛЄYC BACIΛЄωN KANHÞKOY, Reverse CAΛHNH to right, Selene, wearing lunar horns.jpg|30px|ڪنيشڪه سيليني سان گڏ]] * ''Anēmos'' (Ανημος): [[اينيموس]] [[File:A43 Kouchan Kanishka 4unit 1ar (8300885384).jpg|30px]] * ''Ērakilo'' (Ηρακιλο): [[هيراڪليس]] [[File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|30px]] * ''سيراپو'' (Ϲαραπο): يوناني-مصري ديوتا [[سيراپِس]] [[File:Huvishka with seated god Serapis ("Sarapo").jpg|30px]] هندي (Indic) هستيون جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن:<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}. "Also omitted is the ancient Iranian war god Orlagno, whose place and function are occupied by a group of Indian war gods, Skando (Old Indian Skanda), Komaro (Old Indian Kumara), Maaseno (Old Indian Mahāsena), Bizago (Old Indian Viśākha), and even Ommo (Old Indian Umā), the consort of Siva. Their use as reverse types of Huvishka I is clear evidence for the new trends in religious policy of the Kushan king, which was possibly influenced by enlisting Indian warriors into the Kushan army during the campaign against Pataliputra."</ref> * ''Boddo'' (Βοδδο): [[Gautama Buddha|ٻُڌ]] [[File:Coin of Kanishka I.jpg|30px]] * ''Shakamano Boddho'' (Ϸακαμανο Βοδδο): [[Shakyamuni Buddha|شاڪيه مُني ٻُڌ]] [[File:Kanishka I and Buddha Sakyamuni.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون ۽ شاڪيه مُني ٻُڌ]] * ''Metrago Boddo'' (Μετραγο Βοδδο): بودهي ستوا [[Maitreya|مَيتريا]] [[File:Kanishka I with Maitreya.jpg|30px|ڪنيشڪه جو سڪو: مَيتريا ("Metrago Boudo") سان گڏ]] * ''Maaseno'' (Μαασηνο): [[Kartikeya|مهاسينا]] [[File:Huvishka Maaseno.jpg|30px]] [[File:Huvishka with Maasena and attendants.jpg|30px|هوِشڪه مهاسينا ۽ ساٿين سان گڏ]] * ''Skando-Komaro'' (Σκανδο-kομαρο): [[Murugan|اسڪند]]-[[Kartikeya|ڪُماره]] [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Bizago'': [[Viśākha|وشاکهه]]<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Ommo'': [[Umā|اُما]]، شِو جي ساٿياڻي/همسر.<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Ommo and Oesho.jpg|30px|هوِشڪه جي سڪن تي: Ommo (اُما) ۽ [[Oesho]]]] * ''[[Oesho]]'' (Οηϸο): گهڻي عرصي تائين هندي [[Shiva|شِو]] جي نمائندگي سمجهيو ويو،{{sfn|Sivaramamurti|1976|p=56-59}}<ref name="sino-platonic.org">{{cite journal |last=Loeschner |first=Hans |title=The Stūpa of the Kushan Emperor Kanishka the Great |journal=Sino-Platonic Papers |volume=227 |date=July 2012 |page=11 |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp227_kanishka_stupa_casket.pdf}}</ref>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}} پر ان کي [[Avestan|اوستا/اَويستان]] [[Vayu-Vata|وائو-واتا]] سان به ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو شِو سان ميل کائي ٿو.<ref>{{cite book|last=Sims-Williams |first=Nicolas|chapter=Bactrian Language|title=Encyclopaedia Iranica|volume=3|location=London |publisher=Routledge & Kegan Paul}}</ref><ref>{{harvnb|Bopearachchi|2003}}. Cites H. Humbach, 1975, p.402-408. K.Tanabe, 1997, p.277, M.Carter, 1995, p.152. J.Cribb, 1997, p.40.</ref> [[File:Huvishka Oesho coin.jpg|30px]] * هوِشڪه جا ٻه ٽامي جا سڪا "Ganesa" واري لکت کڻن ٿا، پر عام [[theriomorphic|ٿيريو-مورفڪ]] شڪل واري [[Ganesha|گنيش]] بدران انهن تي هڪ تيرانداز ڏيکاريل آهي، جيڪو ڊگهو ڪمان (ڏور اندرئين پاسي) ۽ هڪ تير هٿ ۾ جهليل آهي. هي عموماً [[Rudra|رُدر]] جي تصوير سمجهي وڃي ٿي، پر انهن ٻن سڪن جي صورت ۾ عام طور تي ان کي شِو جي نمائندگي قرار ڏنو وڃي ٿو. {{Gallery|align=center |title= ڪوشان پوڄارين جون تصويرون |width= 160 |height= 140 |File:ZeusSerapisOhrmazdWithWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: زيوس/سيراپِس/اُهرمزڊ سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:PharroAndWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: [[Pharro]] سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:ShivaOeshoBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: شِو/اويشو سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:Shiva-Oesho wall painting, Kushan, 3rd century CE.jpg|شِو-اويشو ڀِت-چِتر (wall painting) ۽ پوڄاري جو ٽڪرو، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref>{{cite web |title=Panel fragment with the god Shiva/Oesho |publisher=Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/327832}}</ref> }} <gallery class="center" mode="packed" heights="100px" caption="ڪوشان سڪن ۽ مهرن تي ديوتائن جون شڪليون"> File:MahasenaHuvishka.jpg|هوِشڪه جي سڪي تي مهاسينا File:CoinOfHuvishkaWithOisho.JPG|چار-چهرو اويشو File:CoinOfHuvishkaWithRishtiAsRoma.JPG|رِشتي يا ريوم<ref>{{cite journal |quote=The reading of the name of the deity on this coin is very much uncertain and disputed (Riom, Riddhi, Rishthi, Rise....) |last1=Fleet |first1=J.F. |title=The Introduction of the Greek Uncial and Cursive Characters into India |journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |year=1908 |volume=1908 |page=179, note 1 |jstor=25210545}}</ref><ref>{{cite book |quote=The name Riom as read by Gardner, was read by Cunningham as Ride, who equated it with Riddhi, the Indian goddess of fortune. F.W. Thomas has read the name as Rhea |last1=Shrava |first1=Satya |title=The Kushāṇa Numismatics |year=1985 |publisher=Pranava Prakashan |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=_1EaAAAAYAAJ}}</ref> File:Manaobago.JPG|Manaobago File:CoinOfHuvishkaWithPharro.JPG|Pharro File:CoinOfHuvishkaWithArdochsho.JPG|Ardochsho File:KanihkaIOishoShiva.jpg|Oesho يا شِو File:KanihkaIOishoShivaCoin2.jpg|Oesho يا شِو (ٻيل سان گڏ) File:SkandaAndVisakhaHuvishkaCoin.jpg|اسڪند ۽ وشاکهه File:AdshoCarnelianSeal.jpg|ڪوشان [[Carnelian|ڪرنيليئن]] مهر: "ΑΔϷΟ" (''adsho'' Atar) جي نمائندگي، کاٻي پاسي [[triratana]] نشان، ۽ ساڄي پاسي ڪنيشڪه اعظم جو خانداني نشان File:Coin of Kanishka I.jpg|[[Kanishka I|ڪنيشڪه پهريون]] جو سڪو: [[Buddha|ٻُڌ]] جي تصوير ۽ يوناني رسم الخط ۾ "Boddo" File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|هيراكليس File:Coin of Kujula Kadphises.jpg|ٻُڌ File:Wima Kadphises.jpg|[[Vima Kadphises|وِما ڪدفيسس]] جو سڪو: ريورس تي [[Oesho]]، جنهن کي [[Shiva|شِو]] سمجهيو ويو آهي،<ref name="sino-platonic.org"/>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}}<ref>Perkins, J. (2007). Three-headed Śiva on the Reverse of Vima Kadphises's Copper Coinage. South Asian Studies, 23(1), 31–37</ref> يا زرتشتي [[Vayu-Vata|وائو-واتا]].<ref>{{cite book |editor-last1=Errington |editor-first1=Elizabeth |author=Fitzwilliam Museum |title=The Crossroads of Asia: transformation in image and symbol in the art of ancient Afghanistan and Pakistan |date=1992 |publisher=Ancient India and Iran Trust |isbn=9780951839911 |page=87 |url=https://books.google.com/books?id=pfLpAAAAMAAJ}}</ref> </gallery> ```0 ==ڪوشان ۽ ٻڌ مت== ڪوشانن، [[Greco-Buddhist|يوناني-ٻڌ]] روايتن کي اڳتي وڌايو، ۽ ٻڌ مت کي واپار ۽ رستن وسيلي چين ۽ اوڀر ايشيا تائين پهچايو.{{sfn|Liu|2010|p=42}} [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] [[ٻڌمت]] جي روايت ۾ ان ڪري مشهور آهي جو هن [[ڪشمير]] ۾ ٻڌن جي چوٿين ڪانفرنس ڪوٺائي. ==ڪوشان فن== ڪوشان فن، خاص طور تي [[گنڌارا]] ۽ مٿورا ۾، يوناني، ايراني ۽ هندي اثرن جو ميلاپ هو، جنهن مان يوناني-ٻڌ فن پيدا ٿيو. ==ڪوشان سڪا== {{main|ڪشان دور جا سڪا}} ڪوشان سلطنت سون جا ٽڪرا ۽ سڪا استعمال ڪيا، جيڪي واپار ۽ سياسي پروپيگنڊا جو اهم ذريعو هئا. سون جي ماخذ بابت جديد تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو سڌو سنئون رومي نه هو، بلڪه ان جو اصل ذريعو اڃا نامعلوم آهي.<ref>{{cite book |last1=Reden |first1=Sitta |title=Handbook of Ancient Afro-Eurasian Economies |date=2019 |publisher=Walter de Gruyter}}</ref> ==حڪمران== حڪمرانن جي تاريخن وار تازين فهرستن مان هڪ هن ريت آهي: <ref name="KKSK2">{{cite book|url=https://www.academia.edu/11049999|title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society by David Jongeward and Joe Cribb with Peter Donovan|last1=Jongeward|first1=David|last2=Cribb|first2=Joe|date=2014|page=4}}</ref> * هيرائيوس (تقريبا 1 - 30ع)، پهريون بادشاهه جنهن پنهنجي سڪن تي پاڻ کي "ڪشان" سڏيو. [[File:Heraios coin.jpg|50px]] "عظيم ڪشان" * ڪوجولا ڪڊفيسس ({{Circa|50|90}}) [[File:Kujula Kadphises. Laureate Julio-Claudian style.jpg|50px]] * ويما ٽڪٽو ({{Circa|90|113}})، عرف سوٽر ميگاس يا "عظيم نجات ڏيندڙ" [[File:Coin of Vima Takto.jpg|50px]] * ويما ڪڊفيسس ({{Circa|113|127}}، پهريون عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:Vima Kadphises with ithyphallic Shiva.jpg|50px]] * [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] (127 – {{Circa|151}}) [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|50px]] * هويشڪا ({{Circa|151|190}}) [[File:Huvishka Maaseno.jpg|50px]] * واسوديوا اول ({{Circa|190|230}})، آخري عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:VASUDEVA I.jpg|50px]] * ڪنشڪا ٻيون ({{Circa|230}} – 247)، [[File:Coin of KanishkaII.jpg|50px]] * واشيشڪا ({{Circa|247}} – 267) [[File:Vasishka.jpg|50px]] "ننڍو ڪشان" * ڪنشڪا ٽيون ({{Circa|267}} – 270) [[File:Kanishka III Circa AD 267-270.jpg|50px]] * واسوديوا ٻيون ({{Circa|270}} – 300) [[File:Coin of VasudevaII.jpg|50px]] * ماهي ({{Circa|300}} – 305)<ref name="Katariya">[https://books.google.com/books?id=P7TpDAAAQBAJ&pg=PA69 The Glorious History of Kushana Empire, Adesh Katariya, 2012, p.69]</ref> [[File:Mahi Kushan 4th century CE.jpg|50px]] * شاڪا ({{Circa|305}} – 335)<ref name="Katariya"/> [[File:Kushan Empire Shaka Circa AD 325-345.jpg|50px]] * ڪپوناڊا ({{Circa|335}} – 350)<ref name="Katariya"/> [[File:Kipunada.jpg|50px]] ==پڻ ڏسو== * [[ٽيڪسيلا]] * [[پاڪستان جي تاريخ]] * [[افغانستان جي تاريخ]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[مٿورا]] * [[ڪڇا]]، هڪ ٻي توچاري ڳالهائيندڙ بادشاهت * [[چين ۾ ايراني ماڻهو]] * [[ڪوشان رسم الخط]] * [[هندستان ۾ ترڪ ماڻهو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Kushan Empire}} * [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/325483/Kushan-dynasty Kushan dynasty] in [[Encyclopædia Britannica]] * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/kush/hd_kush.htm Metropolitan Museum capsule history] * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050204064550/http://www.grifterrec.com/coins/kushan/kushan.html |title=New documents help fix controversial Kushan dating |date=4 February 2005}} * [http://www.wildwinds.com/coins/greece/indo_scythians/i.html Coins of the Kushans on wildwinds.com] * {{webarchive |url=http://webarchive.loc.gov/all/20130207084302/http://home.comcast.net/~pankajtandon/home.html |title=Antique Indian Coins |date=7 February 2013}} * [http://www.kushan.org/ Brief Guide to Kushan History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://coinindia.com/galleries-kushan.html The CoinIndia Online Catalogue of Kushan Coins] * [http://www.kushan.org/ Dedicated resource to study of Kushan Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://www.himalayanresearch.org/pdf/2000-2002/vol05%20N2final.pdf imalayan and Central Asian Studies: Journal of Himalayan Research and Cultural Foundation Volume 5 Issue 2] {{India topics}} {{Kyrgyzstan topics}} {{Central Asian history}} {{Rulers of Ancient Central Asia}} {{Ancient South Asia and Central Asia}} {{Middle kingdoms of India}} {{Uttarakhand}} {{Empires}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Kushan Empire}} [[زمرو:ڪشان سلطنت]] [[زمرو:هندوستان ۾ اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:افغانستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان جا خاندان]] [[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] [[زمرو:ايراني خانه بدوش]] [[زمرو:تاجڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:بادشاهن جي فهرست]] [[زمرو:يوريشيا ۾ خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:يوزي]] [[زمرو:پهرين صدي ۾ هندستان ۾ قائم ڪيل ادارا]] [[زمرو:375ع ۾ تباهيون]] [[زمرو:هندستان ۾ چوٿين صدي جي تباهيون]] [[زمرو:خانه بدوش سلطنتون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] l62my0ccgqdesi75tatl2aad1npzqwm 424142 424141 2026-10-21T16:23:08Z Intisar Ali 8681 /* ڪُجولا ڪدفيسس جي شاھي توسيع */ 424142 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = <small>कुषाणसाम्राज्यम् ([[سنسڪرت]])<br />Κοϸανο (باختري)<br />Βασιλεία Κοσσανῶν ([[يوناني ٻولي|يوناني]])</small> | conventional_long_name = ڪشان سلطنت | era = قديم ڪلاسيڪي دور | event_start = ڪجولا ڪدفيسس طرفان يوئه‌ژي قبيلن کي گڏ ڪري اتحاد قائم ڪرڻ | year_start = 30ع | event_end = [[ساساني سلطنت]]، گپتا سلطنت ۽ هيفٿلائي جي هٿن زوال<ref name="lcwb2">{{cite web |title=Afghanistan: Central Asian and Sassanian Rule, ca. 150 B.C.-700 A.D. |publisher=Library of Congress Country Studies |year=1997}}</ref> | year_end = 375ع | p1 = هند-يوناني سلطنت | p2 = هند-پارٿائي سلطنت | p3 = هند-سڪٿي | p4 = اترين استراپئ | p5 = اولهه وارا استراپئ | p6 = مها-ميگهاواهنا | s1 = ساساني سلطنت | s2 = ڪوشان-ساساني سلطنت | s3 = نئگس آف پدماؤتي | s4 = ڪدارائيٽ | s6 = ناگَس آف ونڌياتاهي | s7 = گپتا سلطنت | image_map = Map of the Kushan Empire.png | map_width = 270 | image_map_caption = ٻي صدي عيسوي ۾ هندستان جو نقشو، جنهن ۾ [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪشان سلطنت جي حدن کي ڏيکاريو ويو آهي | capital = پهرين صدي ق.م: ڪپيسي/پشڪلاوتي<br/>پهرين صدي عيسوي کان: [[پشاور|پروشپور]]/مٿورا<br/>ٽين ۽ چوٿين صدي عيسوي: [[ٽيڪسلا]] | common_languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]] ({{circa|127}} تائين سرڪاري)؛<br />باختري ({{circa|127}} کان سرڪاري)؛<br/>[[پراڪرت|گنڌاري پراڪرت]]؛<br />[[سنسڪرت|ٻُڌ مت سان لاڳاپيل سنسڪرت]] | religion = [[هندومت]]؛<br />[[ٻڌمت]]؛<br />[[زردشتي مذهب]] | demonym = ڪشان (يوئه‌ژي) | currency = ڪشان دينارا | government_type = بادشاهت | leader1 = ڪجولا ڪدفيسس <small>(پهريون)</small> | year_leader1 = 25–85ع | leader2 = ڪپونادا <small>(آخري)</small> | year_leader2 = 350–375ع | title_leader = شهنشاهه }} '''ڪشان سلطنت''' <small>'''({{circa|30}}–{{circa|375}} عيسوي)'''</small> هڪ مذهبي، ثقافتي ۽ تهذيبي لحاظ کان گڏيل (syncretic) سلطنت هئي، جيڪا "يوئاژي" قوم پاران پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ [[باختر]] (Bactria) جي علائقن ۾ قائم ڪئي وئي. هي سلطنت آهستي آهستي ڦهلجي، موجوده [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، اولھه [[نيپال]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ازبڪستان]] جي وڏن حصن تي پکڙجي وئي.<ref>{{cite web |title=The History of Pakistan: The Kushans}}{{cite book |translator=Samuel Beal |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World}}</ref> ڀارت اندر، ڪشان سلطنت جون حدون گهٽ ۾ گهٽ ساڪيت ۽ سارناٿ تائين پهتل هيون، جيڪي اڄ ضلع وارانسي جي ويجهو آهن، جتي ڪشان شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] جي دور سان لاڳاپيل لکتون مليون آهن. ڪشانن جو تعلق غالباً يوئاژي اتحاد جي پنج شاخن مان هڪ سان هو، جيڪي هڪ هند-يورپي نسل جي خانہ بدوش قوم هئا، جن جو امڪاني تعلق ٽوچاري نسل سان ٻڌايو وڃي ٿو. اهي قومون اتر-اولهه چين (سنڪيانگ ۽ گانسو) مان لڏي، قديم باختر ۾ آباد ٿيون. ڪشان خاندان جو باني ڪجولا ڪدفيسس هو، جنهن يوناني ۽ ايراني ثقافتي عنصر اختيار ڪيا ۽ [[شيو|شيومت]] سان لاڳاپيل هو. ان کان پوءِ ايندڙ ڪيترائي ڪشان بادشاهه پڻ [[هندوڌرم|هندومت]] جا سرپرست رهيا، ۽ گڏوگڏ ڪشان سلطنت [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ مت]] جي وڏي سرپرست رهي، خاص طور شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] (Kanishka the Great) جي دور ۾. ڪشانن جو هڪ وڏو تاريخي ڪردار [[وچ ايشيا]] ۽ [[چين]] ڏانهن مهايانا ٻُڌ مت جي ڦهلاءُ ۾ رهيو ۽ تقريباً ٻه سئو سال جاري رهندڙ امن واري دور کي مؤرخن طرفان ڪڏهن ڪڏهن "پيڪس ڪشان" (Pax Kushana) پڻ سڏيو وڃي ٿو. '''ڪشان''' (Kushans)، [[يوچي قوم]] (Yu-chi) جي هڪ قبيلي، لڳ ڀڳ 45ع ۾ '''[[ڪجولا ڪڊفيسس|ڪڊفيسس پهريون]]''' (Kadphises I) جي اڳواڻيءَ هيٺ وڏي طاقت حاصل ڪئي. هن [[ڪابل]] ۽ [[ڪشمير]] کي فتح ڪيو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=28 |language=en }}</ref> سندس جانشين '''[[ويما ڪڊفيسس|ڪڊفيسس ٻيون]]''' (Kadphises II) پنهنجي فوجي فتحن جو دائرو وڌيڪ وڌايو. ان کان پوءِ مشهور بادشاهه '''[[ڪنشڪ]]''' تخت تي ويٺو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ اتر طرف [[ڪاشغر]]، [[يارقند]] ۽ [[ختن]] (Khotan) کي فتح ڪيو، جڏهن ته هندستان ۾ سندس سلطنت ڏکڻ طرف [[ونڌيا جبل]] تائين پکڙيل هئي.<ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت جي بيان موجب، اهو سمجهيو ويندو هو ته ڪنشڪ '''[[شڪ سنبت]]''' (Saka Era) جو بنياد وڌو، جنهن جي شروعات 78ع کان ٿئي ٿي.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ [[ٻڌ ڌرم]] جو نهايت سرگرم ۽ عقيدتمند پيروڪار هو. هن اتر وارن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪرڻ لاءِ هڪ مذهبي مجلس منعقد ڪئي، جهڙيءَ طرح [[اشوڪ اعظم]] جي دور ۾ منعقد ٿيل ٻڌ ڌرم جي مجلس ڏاکڻن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪيو هو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ جي وفات کان پوءِ [[ڪشمير]] ۾ ٻڌ ڌرم جي جاءِ تي [[هندو ڌرم]] غالب ٿي ويو، ۽ سندس وسيع سلطنت ٽٽي ڪيترن ئي ننڍن حصن ۾ ورهائجي وئي.<ref name="Dutt1908"/> == آغاز == [[File:Noin-Ula nobleman and priest over fire altar.jpg|thumb|left|upright|[[يوئاژي]] امير ۽ باهه جي قربانگاهه وٽ پجاري. [[نوئين-اولا]].<ref>{{cite journal |last1=Yatsenko |first1=Sergey A. |title=Yuezhi on Bactrian Embroidery from Textiles Found at Noyon uul, Mongolia |journal=The Silk Road |date=2012 |volume=10 |url=http://www.silkroadfoundation.org/newsletter/vol10/SilkRoad_10_2012_yatsenko.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Francfort |first1=Henri-Paul |title=Sur quelques vestiges et indices nouveaux de l'hellénisme dans les arts entre la Bactriane et le Gandhāra (130 av. J.-C.-100 apr. J.-C. environ) |journal=Journal des Savants |date=1 January 2020 |pages=26–27 |url=https://www.academia.edu/45042820 |language=en}}</ref>]] چيني ذريعا ''Guìshuāng'' ([[wikt:貴霜|貴霜]]), يعني ڪشانن، کي [[يوئاژي]] اتحاد جي پنج اعليٰ (ارستقراطي) قبيلن مان هڪ طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/TOAH/HD/kush/hd_kush.htm |title=Kushan Empire (ca. 2nd century B.C.–3rd century A.D.) {{pipe}} Thematic Essay {{pipe}} Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=Metropolitan Museum of Art |access-date=23 October 2015}}</ref> ڪيترائي عالم سمجهن ٿا ته يوئازي قوم جو تعلق [[هند-يورپي]] )(پروٽو-انڊين يورپين) نسل سان هو.<ref name="Narain">{{harvnb|Narain|1990|pp=152–155}} ”اسان کي [[توخاري قوم|توخارين]] (Tocharians) جي سڃاڻپ چيني تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل [[يوچي قوم|يوچي]] (Yueh-chih) قوم سان ڪرڻ گهرجي... علمي ماهرن جي گڏيل راءِ يوچي قوم کي توخارين سان سڃاڻي ٿي... يوچي، يعني توخارين، جي [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] نسلي اصليت کي عام طور تسليم ڪيو وڃي ٿو... يوچي = توخاري قوم... يوچي = توخاري.“ </ref><ref name="Roux">{{harvnb|Roux|1997|p=90}} ”عالمن جي لڳ ڀڳ متفقه راءِ موجب، اهي [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ غالباً انهن قومن مان سڀ کان وڌيڪ اوڀر طرف آباد هئا، جيڪي [[اسٽيپ|وسيع گاهه وارن ميداني علائقن]] (اسٽيپيز) ۾ رهنديون هيون.“</ref> يوئازيءَ جي خاص طور [[ٽوچاري]] اصلت گهڻو ڪري تجويز ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Narain"/><ref name="Beckwith_380">{{harvnb|Beckwith|2009|p=380}} " توخاروي (Tokharoi) ۽ [[يوچي قوم|يوچي]] (Yüeh-chih) قومن جي سڃاڻپ بلڪل يقيني آهي ۽ گهٽ ۾ گهٽ اڌ صديءَ کان اها ڳالهه واضح رهي آهي. تنهن هوندي به اها ڄاڻ انهن ٿورن [[لسانيات|لسانيات جي ماهرن]] کان ٻاهر وڏي پيماني تي مشهور نه ٿي سگهي آهي، جيڪي قديم [[وچ يوريشيا]] ۽ قديم [[چين]] جي تاريخ ۽ لسانيات تي تحقيق ڪن ٿا."</ref><ref name="Pulleyblank">{{harvnb|Pulleyblank|1966|pp=9–39}}</ref><ref name="EOIC">{{harvnb|Mallory|1997|pp=591–593}} "تاريخي چيني ماخذن ۾ '''[[توخاري قوم|توخارين]]''' (Tocharians) کي اڪثر '''[[يوچي قوم|يوچي]]''' (Yuezhi) نالي سان مشهور قوم سان منسوب ڪيو ويو آهي."</ref><ref name="TCHAC">{{harvnb|Loewe|Shaughnessy|1999|pp=87–88}} "لسانيات جي ماهر '''[[ايڊون جي. پليبلينڪ]]''' (Edwin G. Pulleyblank) چيني [[هان گهراڻو|هان گهراڻي]] جي تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل '''[[يوچي قوم|يوچي]]''' (Yuezhi)، '''[[ووسون]]''' (Wusun)، '''[[دايوان]]''' (Dayuan)، '''[[ڪانگجو]]''' (Kangju) ۽ '''[[يانچي]]''' (Yanqi) جي ماڻهن کي [[توخاري ٻوليون|توخاري ٻوليون]] ڳالهائيندڙ قومن طور سڃاتو آهي. ."</ref>{{sfn|Mallory|Mair|2008|pp=270–297}} ڪجهه عالمن طرفان يوئه‌ژيءَ لاءِ [[ايراني ماڻھو|ايراني]]، خاص طور [[ساڪا]] (Saka) اصلت پڻ پيش ڪئي وئي آهي.<ref name="Enoki 1994 171–183">{{harvnb|Enoki|Koshelenko|Haidary|1994|pp=171–183}}</ref> يوئاژيءَ کي ''[[ريڪارڊس آف دي گريٽ هسٽورين]]'' ۽ ''[[بڪ آف هان]]'' ۾ اهڙي قوم طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا اوڀر سنڪيانگ ۽ جديد چين جي اتر-اولهه [[گانسو]] (Gansu) جي گاھ وارن ميدانن ۾ رهندي هئي، جيستائين انهن جي بادشاهه کي [[ژيونگ نو]] (Xiongnu) هٿان قتل (سِر قلم) ڪيو ويو، جيڪي چين سان پڻ جنگ ۾ هئا. ان واقعي کان پوءِ يوئه‌ژيءَ کي مجبوراً 176–160 ق.م. جي دوران اولهه طرف هجرت ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |first=Michael A.N. |last=Loewe |chapter=Introduction |pages=[https://archive.org/details/dli.pahar.3532/page/1 1]–70 |title=China in Central Asia: The Early Stage: 125 BC – AD 23; an Annotated Translation of Chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3532 |editor-first=Anthony François Paulus |editor-last=Hulsewé |publisher=Brill |year=1979 |isbn=978-90-04-05884-2}} pp. 23–24.</ref> يوئاژيءَ جي پنج قبيلن کي چيني تاريخ ۾ ''Xiūmì'' (休密)، ''Guìshuāng'' (貴霜)، ''Shuāngmǐ'' (雙靡)، ''Xìdùn'' (肸頓)، ۽ ''Dūmì'' (都密) طور سڃاتو وڃي ٿو. [[File:Koshanoy.jpg|thumb|right|نسلي نالو (ethnonym) "KO[[Sho (letter)|Ϸ]][[Sho (letter)|Ϸ]]ANO" (''ڪوشانو''، "ڪشان") يوناني الف-بي ۾ (۽ اضافي حرف [[شو (اکر)|Ϸ]]، "''Sh''" سان) پهرين ڄاتل ڪشان حڪمران [[هيرايوس]] (پهرين صدي عيسوي) جي سڪن تي.]] يوئه‌ژيءَ لڳ ڀڳ 135 ق.م. جي قريب اتر افغانستان ۽ ازبڪستان جي علائقي ۾ موجود يوناني (هلينڪ) سلطنت [[يوناني-بڪٽريا]] تائين پهتا. جن يوناني حڪمران خاندانن کي هتان کان هٽايو ويو، اهي پوءِ ڏکڻ-اوڀر طرف [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] (اڄوڪي افغانستان ۽ پاڪستان) ۽ [[سنڌو درياھ]] جي وادي (اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت) ۾ لڏي ويا، ۽ اتي [[هند-يوناني سلطنت]] جي اولهه حصي تي قابض رهيا.{{cn|date=June 2025}} ڏکڻ ايشيا ۾، ڪوشان شهنشاھ پنهنجن سڪن تي باقاعدگي سان خانداني نالو ''ΚΟϷΑΝΟ'' ("ڪوشانو") استعمال ڪندا هئا.<ref name="JMR7"/> جڏهن ته [[سنسڪرت]] جون ڪيتريون ئي لکتون [[براهمي لِپي]] ۾، جهڙوڪ [[مٿرا]] ۾ [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جي مورتيءَ واري لکت، ڪوشان شهنشاھ کي [[File:Gupta allahabad ku.jpg|16px]] [[File:Gupta gujarat ssaa.jpg|12px]] [[File:Gupta ashoka nn.svg|14px]]، ''Ku-ṣā-ṇa'' ("Kushana") طور بيان ڪن ٿيون.<ref name="JMR7"/><ref>{{cite book |last1=Banerjee |first1=Gauranga Nath |title=Hellenism in ancient India |date=1920 |publisher=Calcutta: Published by the Author; New York: Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/hellenisminancie00bane/page/92 92] |url=https://archive.org/details/hellenisminancie00bane}}</ref> بعد وارن ڀارتي ادبي ذريعن ۾ ڪوشانن کي ''تروشڪا'' پڻ چيو ويو آهي، جيڪو بعد جي سنسڪرت متنن ۾{{refn|group=note|مثال طور، [[ڪشمير]] جي 12هين صديءَ واري تاريخي ڪتاب ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ مرڪزي ايشيا جي ڪوشانن کي ''ترشڪا'' (तुरुष्क) چيو ويو آهي.}} [[Tترڪ]] سان ڳنڍجي ويو، "شايد انهيءَ ڪري جو [[توخاريستان]] ستين صديءَ ۾ [[اولھ ترڪ خاقانيت]] جي هٿ ۾ هليو ويو."{{sfn|Wink|2002|p=57}}<ref>''[[راجترنگڻي]]'' {{cite book |quote=”ان کان پوءِ انهيءَ ئي سرزمين تي ٽن بادشاهن، '''[[هووشڪ|هوشڪ]]''' (Huska)، '''[[واشِشڪ|جوشڪ]]''' (Juska) ۽ '''[[ڪنشڪ]]''' (Kaniska)، حڪومت ڪئي. انهن بادشاهن پنهنجن نالن پٺيان شهر آباد ڪيا. جيتوڻيڪ اهي بادشاهه ترڪ نسل سان تعلق رکندا هئا، تنهن هوندي به هنن مذهبي نيڪ ڪمن ۾ پناهه ورتي. هنن '''سُشڪليتر''' (Suskaletra) ۽ ٻين هنڌن تي [[وهارا|ٻڌ خانقاهون]] (Viharas)، [[چيتيا]] (Caityas) ۽ اهڙيون ٻيون مذهبي عمارتون تعمير ڪرايون.“<!--sic-->. |last1=Pandit |first1=Ranjit Sitaram |title=River Of Kings (rajatarangini) |date=1935 |pages=I168–I173 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530051/page/n65}}</ref> [[جان ايم روزن فيلڊ]] موجب، ''Turushka''، ''توخرا'' يا ''توخارہ'' ڀارتي تحريرن ۾ لفظ ''توخاري'' جون ئي مختلف صورتون آهن.<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA8 8]}}</ref> تنهن هوندي به، [[وينڪ]] موجب: "اڄڪلهه ڪوبه مؤرخ انهن کي ترڪي-منگولائيڊ يا 'هون' نه ٿو سمجهي، جيتوڻيڪ انهن جي مرڪزي ايشيائي اصلت بابت ڪو شڪ ناهي."{{sfn|Wink|2002|p=57}} == اوائلي ڪشان == [[File:KushanHead.jpg|thumb|center|220px|ڪشان حڪمران جو سر، [[مٿرا ميوزيم]]]] چيني تاريخي ماخذن مطابق، يوئاژي (Yuezhi) قبيلن مان هڪ، يعني گُئي‌شوانگ / ڪشان، آهستي آهستي ٻين يوئه‌ژي قبيلن تي بالادستي قائم ڪئي. هي عمل پهرين صدي قبل مسيح جي آخر ۽ پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ ٿيو. ان وقت تائين، يوئه‌ژي قبيلن جو اتحاد هڪ منظم سياسي قوت ۾ تبديل ٿي رهيو هو، جنهن جو مرڪز بڪٽريا (اڄوڪو اتر افغانستان ۽ ڏکڻ ازبڪستان) هو.<ref>{{cite book |last=Benjamin |first=Craig |title=The Yuezhi: Origin, Migration and the Conquest of Northern Bactria |publisher=Brepols |year=2007 |isbn=978-2503520671 |pages=173–189}}</ref> چيني تاريخي ڪتاب ''[[پوئين ھان جو ڪتاب ھان|ھائو ھنشو]]'' (後漢書) ڪشانن جي عروج بابت هيٺيون اهم بيان ڏئي ٿو: <blockquote> 「貴霜王丘就卻，略有其餘四翕侯國，并為一國，號貴霜。」 <br /> "گُئي‌شوانگ جو بادشاهه قيو جيوچيو (Qiujiuque) ٻين چار زِهو قبيلن کي شڪست ڏئي انهن کي پنهنجي ماتحت ڪيو، ۽ سڀني کي گڏ ڪري هڪ واحد رياست قائم ڪئي، جنهن کي ڪوشان چيو ويو." </blockquote> <ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |chapter=Chapter 88: Western Regions |publisher=Beijing Zhonghua Shuju |year=1965}}</ref> هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته شروعاتي ڪشان حڪمران، جنهن کي گهڻو ڪري جديد مؤرخن [[هيرايوس]] يا قيو جيوچيو سان سڃاڻن ٿا، سياسي ۽ فوجي طاقت ذريعي يوئه‌ژي اتحاد کي هڪ بادشاهي ۾ تبديل ڪيو. هيرايوس جا سڪا، جن تي يوناني رسم الخط استعمال ٿيل آهي، هن دور جي ثقافتي امتزاج کي ظاهر ڪن ٿا، جنهن ۾ هلينسٽڪ (يوناني) ۽ وچ ايشيائي روايتون گڏيل صورت ۾ نظر اچن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=The early Kushan kings: New evidence for chronology |journal=Numismatic Chronicle |year=1999 |pages=113–134}}</ref> ابتدائي ڪشان دور ۾، حڪمرانن پاڻ کي "بادشاهن جا بادشاهه" نه پر قبائلي سردار يا مقامي حڪمران طور پيش ڪيو. انهن جو بنيادي ڌيان واپار جي ڪنٽرول تي هو، خاص طور تي اهي رستا جيڪي وچ ايشيا کي ڏکڻ ايشيا ۽ ايران سان ڳنڍيندا هئا. اهڙيءَ ريت، ڪوشان رياست جلد ئي ريشم روڊ جي اهم ڪڙي بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last=Falk |first=Harry |title=The Kushan Empire: A Historical Overview |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=41–58}}</ref> ابتدائي ڪشانن جي طاقت جو بنياد بڪٽريا ۾ رهيو، پر ڪجهه ئي ڏهاڪن ۾ هنن پنهنجو اثر [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[مٿرا]] تائين وڌايو، جيڪو بعد ۾ ڪوشان سلطنت جي مڪمل توسيع جو بنياد بڻيو. ==ڪُجولا ڪدفيسس جي شاھي توسيع == {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 250 | image1 = Coin of the Kushan king Kujula Kadphises.jpg | caption1 = [[ڪُجولا ڪدفيسس]] جو سڪو، يوناني ۽ خروشٺي لکت سان | image2 = Kushan Empire.jpg | caption2 = پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪوشان سلطنت]] جو نقشو | image3 = Gandhara Buddha (tnm).jpeg | caption3 = ڪوشان دور جو [[گنڌارا فن]]: بيٺل ٻڌ جو مجسمو، ٽوڪيو نيشنل ميوزيم }} ڪوشان سلطنت جي حقيقي سامراجي توسيع [[ڪجولا ڪدفيسس|ڪُجولا ڪدفيسس]] جي دور ۾ ٿي، جيڪو پهرين صدي عيسوي جي وچ ڌاري حڪمران رهيو. تاريخي ۽ سڪن جي شاهدي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُجولا، شروعاتي قبائلي قيادت کي هڪ منظم بادشاهت ۾ تبديل ڪيو ۽ ڪوشانن کي علائقائي طاقت مان بين الاقوامي سلطنت بڻايو.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=Kujula Kadphises and the early Kushan empire |journal=Numismatic Chronicle |year=2018 |pages=45–72}}</ref> ڪُجولا ڪدفيسس جو سڀ کان اهم قدم هندوڪُش جبلن کي پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[ڪابل ماٿري]] تي قبضو ڪرڻ هو. هن توسيع سان ڪوشانن کي ڏکڻ ايشيا ڏانهن واپار جا اهم رستا مليا، خاص طور تي اهي شاهراهيون جيڪي ريشم روڊ کي سنڌو ماٿري سان ڳنڍينديون هيون. چيني ماخذ ''[[ھوئو ھانسو]]'' موجب، ڪُجولا پاڙيسري بادشاهتن کي يا ته فتح ڪيو يا پنهنجي ماتحت آندو، جنهن سان ڪوشان اقتدار مستحڪم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |publisher=Zhonghua Shuju |year=1965 |chapter=Western Regions}}</ref> سڪن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪُجولا ڪدفيسس شروعات ۾ يوناني حڪمرانن جي سڪن جي نقل ڪئي، جن تي يوناني رسم الخط ۽ عنوان استعمال ڪيا ويا. بعد ۾، هن پنهنجي نالي سان سڪا جاري ڪيا، جن تي پاڻ کي ''ΒΑΣΙΛΕΥΣ'' (بادشاهه) سڏيو ويو. هي عمل سياسي خودمختياري ۽ سامراجي حيثيت جو واضح اظهار ھو. ==گھڻ رخا ثقافتي اثرات== پھريائين صدي ق.م. ۾ ''گوئشوانگ'' (چيني: 貴霜) قبيلي ٻين يوئژهي قبيلن تي برتري حاصل ڪئي، ۽ ڪمانڊر ڪجولا ڪدفيسس جي اڳواڻيءَ هيٺ کين هڪ مضبوط اتحاد (ڪنفيڊريشن) ۾ ٻڌي ڇڏيو.<ref name="CWH">{{cite book |last1=Benjamin |first1=Craig |title=The Cambridge World History: Volume 4, A World with States, Empires and Networks 1200 BCE–900 CE |date=16 April 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-29830-5 |page=477 ff |url=https://books.google.com/books?id=LAFuCAAAQBAJ&pg=PT477|quote="It is generally agreed that the Kushans were one of the five tribes of the Yuezhi..."}}</ref> نالو ''گوئشوانگ'' مغرب ۾ اختيار ڪيو ويو ۽ پوءِ تبديل ٿي ''ڪوشان'' بڻيو، جيڪو ان اتحاد لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جڏهن ته چيني کين اڃا به ''يوئژهي'' ئي سڏيندا رهيا. اسڪٿين قبيلن کان علائقي جو ڪنٽرول آهستي آهستي کسي، ڪوشان ڏکڻ طرف اُن خطي ۾ وڌيا جيڪو روايتي طور [[گنڌارا]] سڏبو هو (اهو علائقو گهڻو ڪري [[پاڪستان]] جي [[پوتوهار پليٽو|پوتوهار]] ۽ [[خيبر پختونخوا]] وارن علائقن ۾ آهي)، ۽ هنن ٻه گڏيل گاديون قائم ڪيون: [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (اڄوڪي بگرام ڀرسان)<ref name="Starr, p. 53">{{cite book |first=S. Frederick |last=Starr |title=Lost Enlightenment: Central Asia's Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane |url=https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press |year=2013 |page=[https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star/page/n102 53]}}</ref> ۽ [[پشڪلاوتي]] (بعد ۾ [[چارسده]]).<ref name="CWH"/> [[File:Kushan script.jpg|thumb|upright=1.35|[[يوناني الفابيٽ]] (تنگ ڪالم) سان گڏ ڪوشان خط (ويڪرا ڪالم)]] ڪوشانن باختر جي [[هلينسٽڪ تهذيب|هلينسٽڪ]] ثقافت جا عنصر اختيار ڪيا. هنن [[يوناني الفابيٽ]] کي پنهنجي ٻوليءَ مطابق ڍاليو (۽ پوءِ Þ حرف "ش" لاءِ تيار ڪيو ويو، جيئن "Kushan" ۾) ۽ جلد ئي يوناني نموني تي سڪا ٽڪساڻ شروع ڪيا. هنن پنهنجن سڪن تي يوناني ٻوليءَ جا ليجنڊ پالي ليجنڊن ( [[خروشي]] لِپِيءَ ۾) سان گڏ استعمال ڪيا، ڪنشڪ جي دور جي شروعاتي سالن تائين. ڪنشڪ جي راڄ جي وچ واري دور کان پوءِ، هنن ڪوشاني ٻوليءَ جا ليجنڊ (ترميم ٿيل يوناني لِپيءَ ۾) استعمال ڪيا، گڏوگڏ يوناني (يوناني لِپيءَ ۾) ۽ پراڪرت (خروشي لِپيءَ ۾) جا ليجنڊ به شامل رکيا. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته ٻئي صدي عيسويءَ ۾ يوناني آباديءَ ۽ ڪوشانن جي گڏيل تعاون جا ثبوت ملن ٿا. ظاهر آهي ته [[سرخ ڪوٽل]] ۾ ڪوشان مندر جو مکيه معمار هڪ يوناني شخص پالاميڊيس هو. هڪ يوناني لکت ملي آهي جيڪا هن طرح پڙهي وڃي ٿي: ΔΙΑ ΠΑΛΑΜΕΔΟΥΣ، يعني ''dia Palamedous''، جنهن جو مطلب آهي "پالاميڊيس وسيلي" يا "پالاميڊيس جي هٿان". ان مان ثابت ٿئي ٿو ته هلينسٽڪ آبادي باختر ۾ ڪوشان دور تائين موجود رهي، ۽ اهو به سمجهه ۾ اچي ٿو ته يوناني الفابيٽ کي باختري/ڪوشاني ٻوليءَ تي ڪيئن لاڳو ڪيو ويو.<ref>Suchandra Ghosh. (2012). Revisiting Kushana Dynastic Sanctuaries. ''Proceedings of the Indian History Congress'', 72nd Session, Patiala, Delhi. 212-219.</ref> [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|thumb|upright=1.15|ڪنشڪ پهرئين جو ابتدائي سون جو سڪو، يوناني ٻوليءَ جي ليجنڊ ۽ هلينسٽڪ ديوتاهه [[هيليوس]] سان. (تقريباً عيسوي 120).<br />'''مُهاڙو:''' ڪنشڪ بيٺل، ڳري ڪوشاني ڪوٽ ۽ ڊگها بوٽ پاتل، ڪلهن مان باهه نڪري رهي آهي، کاٻي هٿ ۾ جهنڊو جهليل، ۽ قربانيءَ طور قربانگاهه مٿان رسم ادا ڪري رهيو آهي. يوناني ليجنڊ:<div class="center">ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΚΑΝΗ''Ϸ''ΚΟΥ<br />''Basileus Basileon Kanishkoy''<br />"[سڪو] ڪنشڪ جو، بادشاهن جو بادشاه".</div>'''پُٺاڻو:''' هيليوس هلينسٽڪ انداز ۾ بيٺل، ساڄي هٿ سان دعا/برڪت وارو اِشارو. يوناني لِپيءَ ۾ ليجنڊ:<div class="center">ΗΛΙΟC ''Helios''</div>کاٻي پاسي ڪنشڪ جو مونوگرام (''تمغہ'').]] ڪوشانن "گهڻيون مقامي عقيدتون ۽ رواج اختيار ڪيا، جن ۾ [[زرتشت مذهب]] ۽ علائقي جون ٻه اڀرندڙ مذهبي تحريڪون، يعني يوناني ڪلٽ ۽ [[ٻڌ ڌرم]] شامل هئا".<ref name="Starr, p. 53"/> [[ويما تڪتو]] جي زماني کان ڪيترائي ڪوشان ٻڌ مت جي ثقافت جا پهلو اختيار ڪرڻ لڳا، ۽ مصريئن وانگر هنن هلينسٽڪ بادشاهتن جي يوناني ثقافت جا مضبوط اثر به جذب ڪيا، جنهن سبب هو گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور [[هلينائز]]ڊ ٿي ويا. عظيم ڪوشاني شهنشاهه [[ويما ڪدفيسس]]، جيڪو [[ڪنشڪ]] جو پيءُ هو، [[شيوا مت]] (هندومت جي هڪ شاخ) کي اختيار ڪيو، جيئن اُن دور جي سڪن مان اندازو ٿئي ٿو.{{sfn|Bopearachchi|2007|p=45}} ان کان پوءِ وارن ڪوشاني بادشاهن مختلف عقيدا ظاهر ڪيا، جن ۾ [[مهايان|ٻڌ ڌرم]]، زرتشت مذهب ۽ [[شيوا مت|هندومت جو شيوا مت]] شامل آهن. ڪوشانن جي حڪمراني [[هندستاني سمنڊ]] واري سامونڊي واپار کي [[ريشم راهه]] جي واپار سان ڳنڍيو، جيڪو پراڻي تهذيب يافته [[سنڌو ماٿري]] وسيلي گذرندو هو. سلطنت جي عروج تي ڪوشانن هڪ وسيع علائقي تي ڍِلو پر وڏو اثر رکيو، جيڪو [[ارال سمنڊ]] تائين (اڄوڪي [[ازبڪستان]] وسيلي)، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[اتر ڀارت]] تائين پکڙيل هو.<ref name="CWH"/> اهڙي وسيع خطي جي ڍِلي وحدت ۽ نسبي امن ڊگهي فاصلي واري واپار کي وڌايو، چين جا ريشمي ڪپڙا [[روم]] تائين پهچايا، ۽ ڪيترن خوشحال شهري مرڪزن جون قطارون پيدا ڪيون.<ref name="CWH"/> ==حدودي واڌ== {{ايشيا کنڊ 100ع ۾|right|ڪوشان علائقا (پوري لائين) ۽ [[ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪوشان اثر جي وڌ ۾ وڌ حد.<ref>{{cite book |last1=O'Brien |first1=Patrick Karl |last2=Press |first2=Oxford University |title=Atlas of World History |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |page=46 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA46}}</ref> ڪوشان ڪنٽرول جي حد خاص طور [[رباطڪ لکت]] ۾ درج آهي.<ref name="AADC"/><ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno ([[Ujjain]]), Kozambo (Kausambi), Zagedo ([[Saketa]]), Palabotro ([[Pataliputra]]), and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment|1=See also the analysis of {{harvp|Sims-Williams|Cribb|1995–1996}}, specialists of the field, who had a central role in the decipherment.}}<ref>{{cite journal |last=Mukherjee |first=B.N. |title=The Great Kushana Testament |journal=Indian Museum Bulletin |place=Calcutta |date=1995}}</ref> اتر طرف [[تارم طاس]] ۾ واڌ جو اشارو گهڻو ڪري سڪن جي ملڻ ۽ چيني تواريخي احوالن مان ملي ٿو.<ref name="SKK"/><ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1(g) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |archive-date=24 February 2021 |access-date=25 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=24 February 2021 }}</ref>||Map_of_the_Kushan_Empire_(large).png}} روزن فيلڊ لکي ٿو ته ڊگهي عرصي واري ڪوشاني حڪمراني جا آثار قديمه جا ثبوت اهڙي علائقي ۾ موجود آهن جيڪو سرخ ڪوٽل کان وٺي [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (ڪوشانن جي اونهاري گادي)، [[پُروشا پُرا]] (اڄوڪو پشاور)، جيڪو ڪنشڪ پهرئين جي دور ۾ گادي هو، [[ٽيڪسيلا]] ۽ [[مٿورا، اتر پرديش|مٿورا]] (ڪوشانن جي سياري گادي) تائين پکڙيل آهي.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} ڪوشانن پهريون ڀيرو اهڙي حڪمراني جو نمونو متعارف ڪرايو، جنهن ۾ ''ڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]<sub>[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]</sub>[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Kṣatrapa'', "[[ستراپ]]") ۽ ''مهڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka m.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka h.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]<sub>[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]</sub>[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Mahakṣatrapa'', "وڏو [[ستراپ]]") شامل هئا.{{sfn|Sailendra Nath Sen|1999|p=[https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA188 188]}} ممڪن حڪمراني وارا ٻيا علائقا [[خوارزم]] ۽ اُن جو گادي شهر [[ٽوپراڪ-ڪلا]]،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}}<ref>{{cite book |last1=Basham |first1=Arthur Llewellyn |title=Papers on the Date of Kaniṣka: Submitted to the Conference on the Date of Kaniṣka, London, 20-22 April 1960 |year=1968 |publisher=Brill Archive |page=414|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ&pg=PA414}}</ref> [[ڪوسامبي]] ( [[الله آباد يونيورسٽي]] جون کوٽايون)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[سانچي]] ۽ [[سارناٿ]] (جتي ڪوشان بادشاهن جا نالا ۽ تاريخون وارين لکتن جا ثبوت ملن ٿا)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[مالوا]] ۽ [[مهاراشٽر]]،<ref>{{harvnb|Rosenfield|1993|p=41}}. "Malwa and Maharashtra, for which it is speculated that the Kushans had an alliance with the [[Western Kshatrapas]]".</ref> ۽ [[اوڊيشا]] (ڪوشاني سڪن جون نقلون ۽ وڏا سڪن جا ذخيرو).{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} {{clarify span|text=[[رباطڪ لکت]]، جيڪا 1993 ۾ دريافت ٿي، ''Hou Hanshu''، ''Weilüe'' ۽ ڪنشڪ دور جي شروعاتي لکتن جي احوال جي تصديق ڪري ٿي (شايد عيسوي 127 کان)، ته ٻئي صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ڪوشاني سلطنتون اتر ڀارت جي مرڪزي علائقن تائين وڌيون.|explain=ڊگهو ۽ گنجلڪ جملو (شايد خراب گرامر سبب)|date=July 2021}} لکت جون لائينون 4 کان 7 ڪنشڪ جي ماتحت شهرن جو ذڪر ڪن ٿيون،{{refn|group=note|For a translation of the full text of the Rabatak inscription see: {{harvp|Mukherjee|1995}}. This translation is quoted in: {{harvp|Goyal|2005|p=88}}.}} جن مان ڇهه نالا سڃاڻپ لائق آهن: [[اُجين]]، [[ڪُندينا]]، [[سڪيٽا]]، [[ڪوسامبي]]، [[پاٽلي پُتر]]، ۽ [[چمپا، ڇتيس ڳڙهه|چمپا]] (جيتوڻيڪ متن مان صاف ناهي ته چمپا ڪنشڪ جي ملڪيت هو يا اُن کان اڳتي).<ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno (Ujjain), Kozambo (Kausambi), Zagedo (Saketa), Palabotro (Pataliputra) and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment}}<ref>{{cite web |last=Sims-Williams |first=Nicholas |author-link=Nicholas Sims-Williams |title=Bactrian Documents from Ancient Afghanistan |url=http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |access-date=24 May 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070610192252/http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |archive-date=10 June 2007 }}</ref>{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} ٻڌ مت جو متن ''Śrīdharmapiṭakanidānasūtra''—جيڪو چيني ترجمي ذريعي معلوم ٿئي ٿو (عيسوي 472)—پاٽلي پُتر جي ڪنشڪ هٿان فتح جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Puri|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA258 258]}} ٻئي صدي عيسويءَ جي هڪ پٿر جي لکت، هڪ "وڏي ستراپ" [[روپيامما]] جي نالي سان، [[پاؤني]] ۾ ( [[نرمدا درياهه]] جي ڏکڻ) ملي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪوشان اثر ايترو ڏکڻ تائين وڌيل هو، جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته اهو علائقو [[مغربي ستراپ]]ن جي ڪنٽرول ۾ به رهيو هجي.<ref>{{cite book |last1=Mukherjee |first1=Bratindra Nath |title=The rise and fall of the Kushāṇa Empire |date=1988 |page=269 |publisher=Firma KLM |isbn=9780836423938 |url=https://books.google.com/books?id=ig1uAAAAMAAJ}}</ref> [[File:Bengal. Samatata. Coin of Vira Jadamarah imitative of Kushan coinage of Kanishka I. Circa 2nd-3rd century CE.jpg|thumb|اوڀر ۾ حد [[بنگال]] تائين: [[ساماتتا]] ۾ بادشاهه ويرا جدمره جا سڪا، [[ڪنشڪ پهرئين]] جي [[ڪوشاني سڪن]] جي نقل طور. ليجنڊ جو متن بي معنيٰ نقل آهي. بنگال، تقريباً ٻئي-ٽئين صدي عيسوي.<ref name="Samatata coin">{{cite web |title=Samatata coin |url=https://research.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=3412701&page=1&partId=1 |website=The British Museum}}</ref>]] اوڀر ۾، ٽئين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، هوويشڪ جا سجايل سڪا [[بودھ گايا]] ۾ ٻين سون جي نذرن سان گڏ "بودهه جي روشنائيءَ واري تخت" هيٺ پيش ڪيا ويا، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته اُن دور ۾ به علائقي تي ڪوشاني اثر موجود هو.<ref>British Museum display, Asian Art room.{{full citation needed|date=July 2021}}</ref> ڪوشاني سڪا گهڻائيءَ سان [[بنگال]] تائين ملن ٿا، ۽ قديم بنگالي رياست [[ساماتتا]] به ڪنشڪ پهرئين جي سڪن جي نقل تي سڪا جاري ڪيا، شايد گهڻو ڪري واپاري اثر سبب.<ref>{{cite book |last1=Sengupta |first1=Nitish |title=Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib |date=2011 |publisher=Penguin UK |isbn=978-81-8475-530-5 |page=39 |url=https://books.google.com/books?id=TI8GQioaoL4C&pg=PT39}}</ref><ref name="Samatata coin"/><ref>{{cite book |quote=As far as gold coins in Bengal are concerned it was Samatata or South-eastern Bengal which issued gold coins ... This trend of imitating Kushan gold continued and had major impact on the currency pattern of this south-eastern zone. |title=Numismatic Digest |date=2012 |publisher=Numismatic Society of Bombay |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=C83R2wM0caIC}}</ref> ڪوشاني سڪن جي نقل ۾ سڪا اوڀر جي رياست [[اُڙيسا]] ۾ به گهڻائيءَ سان مليا آهن.<ref>{{cite book |quote=A large number of Kushan and Puri Kushan coins have been discovered from different parts of Orissa. Scholars have designated the Puri Kushan coins as the Oriya Kushan coins. Though the coins are the imitations of Kushan coins they have been abundantly found from different parts of Orissa. |last1=Ray |first1=N. R. |year=1982 |title=Sources of the History of India: Bihar, Orissa, Bengal, Manipur, and Tripura |publisher=Institute of Historical Studies |page=194 |url=https://books.google.com/books?id=_gW2AAAAIAAJ}}</ref> اولهه ۾، ڪوشاني رياست [[پاراتراجا|پاراتا رياست]] ([[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]])، اولهه [[پاڪستان]]، [[افغانستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[تاجڪستان]]، [[ازبڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]] تائين پکڙيل هئي. [[ترڪمانستان]] ۾ ڪوشانن جو ٻڌ مت وارو شهر [[مرو]] مشهور هو.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} اتر طرف، پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪجولا ڪدفيسس]] [[تارم طاس]] ڏانهن فوج موڪلي ته جيئن [[ڪوچا]] شهر-رياست جي مدد ڪري، جيڪا علائقي ۾ چيني حملي کي روڪي رهي هئي؛ پر ٿوريون جهڙپون ٿيڻ کان پوءِ هو واپس موٽي آيا.{{sfn|Grousset|1970|pp=45-46}} ٻي صدي عيسويءَ ۾، ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشانن [[تارم طاس]] ۾ ڪيتريون چڙهائيون ڪيون، ۽ چيني ماڻهن سان سندن گهڻا لاڳاپا رهيا. ڪنشڪ وٽ [[تارم طاس]] جا اهي علائقا هئا جيڪي غالباً اُن قديم علائقن سان ميل کائين ٿا، جيڪي اڳ ۾ [[يوئژهي|يوئه-ژهي]] وٽ هئا (ڪوشانن جا ممڪن ابن ڏاڏا). [[ڪشغر]]، [[يارڪند ضلعو|يارڪند]] ۽ [[ختن|ختن]] ۾ سڪن تي ڪوشاني اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="SKK">{{cite magazine|last=Cribb |first=Joe|title=The Sino-Kharosthi coins of Khotan part 2|url=https://www.academia.edu/33275660 |date=1984 |magazine=Numismatic Chronicle |pages=129–152}}</ref> چيني تواريخن موجب، ڪوشانن (چيني ماخذن ۾ [[دا يوئژهي]] سڏيل) هڪ هان شهزادي جي گهر ڪئي، پر انڪار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ هنن چيني درٻار کي تحفا موڪليا هئا. جواب طور، هو عيسوي 90 ۾ بان چاؤ ڏانهن 70,000 جي فوج سان وڌيا، پر ننڍڙي چيني فوج هٿان شڪست کاڌائون. چيني تواريخي احوال ڪوشانن ۽ چيني جنرل [[بان چاؤ]] وچ ۾ جنگين جو ذڪر ڪن ٿا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} يوئژهي پوئتي هٽي ويا ۽ چيني سلطنت کي خراج ڏيڻ لڳا. [[تارم طاس]] جا علائقا آخرڪار [[بان چاؤ]] فتح ڪيا. پوءِ، [[هان جي شهنشاهه آن|يُوانچُو]] دور (عيسوي 114–120) ۾ ڪوشانن فوج موڪلي ۽ چنپان کي—جيڪو اڳ ۾ سندن وٽ يرغمال رهيو هو—[[ڪشغر]] جو بادشاهه مقرر ڪرايو.{{sfn|Hill|2009|p=43}} ===ڪوشاني قلعي بنديون=== ڪيترائي ڪوشاني قلعا سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور [[باختر]] ۾، جيڪي گهڻو ڪري [[هلينسٽڪ]] قلعن جي مٿان ٻيهر تعمير ڪيا ويا، جيئن [[ڪمپير تيپي]].<ref name="DVR">{{cite journal |last1=RUSANOV |first1=D. V. |title=The Fortification of Kampir-Tepe: A Reconstruction |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=1994 |volume=8 |pages=155–160 |jstor=24048772 |url=https://www.jstor.org/stable/24048772 |issn=0890-4464}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Rtveladze|first=E|title=Alexandria on the Oxus - Kampir Tepe: A fortress city on the Oxus shore|year=2019|location=Tashkent|pages=}}</ref> اهي عام طور تيراندازن لاءِ تير جي شڪل وارن [[لوپ هول]]ن سبب سڃاتا وڃن ٿا.<ref name="DVR"/> <gallery class="center" widths="200px" heights="120px"> File:Kampir_Tepe_archeological_site.jpg|[[ڪمپير تيپي]] جو ڪوشاني قلعو File:Ayaz_Kala_(Khorezm,_Ouzbékistan)_(5608879653).jpg|[[اياز ڪلا]] جو قلعو File:Françoise_Foliot_-_Afghanistan_152.jpg|شهرِ زُهڪ جو قلعو.<ref>{{cite book |last1=Lee |first1=Jonathan L. |title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present |date=8 March 2022 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-019-4 |url=https://books.google.com/books?id=asR9DwAAQBAJ&pg=PA151 |language=en}}</ref> File:Staircase,_Surkh_Kotal,_2–4_century_CE.jpg|[[سرخ ڪوٽل]] جو مندر ۽ قلعو </gallery> ==تاريخ== ڪوشاني حڪمرانن جو ذڪر لڳ ڀڳ ٽن صدين تائين ملي ٿو، يعني تقريباً 30 عيسوي کان 375 عيسوي تائين، جيستائين [[ڪيدارائيٽس]] جي حملي سبب تبديليون ٿيون. هنن لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[مغربي ستراپ]]ن، [[ستواهن]]ن ۽ [[گپتا سلطنت]] جي شروعاتي حڪمرانن سان همعصر حڪمراني ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} === ڪجولا ڪدفيسس (تقريباً 25 – 85) === {{Main| ڪجولا ڪدفيسس}} {{ ڪوشان حاڪم}} {{blockquote|...گوئشوانگ جو شهزادو، جنهن جو نالو ٿيلڪ [ڪجولا ڪدفيسس] هو، ٻين چار xihou کي حملا ڪري ختم ڪري ڇڏيو. هو بادشاهه بڻيو، ۽ سندس خاندان کي گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهن جو خاندان سڏيو ويو. هن انشي [هندو-پارٿيا] تي حملو ڪيو ۽ گاوفو [ڪابل] جو علائقو ورتو. هن پودا [پڪٽيا] ۽ جِبين [ڪاپيسا ۽ گنڌارا] جون سڀ بادشاهتون به شڪست ڏنيون. قيوجيوڪُو [ڪجولا ڪدفيسس] اسي سالن کان وڌيڪ عمر ۾ وفات ڪئي.|[[Book of the Later Han|Hou Hanshu]]{{sfn|Hill|2009|p=29}}|title=|source=}} اهي فتحون غالباً عيسوي 45 ۽ 60 جي وچ ۾ ٿيون، ۽ انهن ڪوشاني سلطنت جو بنياد وڌو، جنهن کي پوءِ سندس جانشينن تيزيءَ سان وڌايو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪيترن سڪن جون سيريز جاري ڪيون ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه پُٽ هئا: [[Sadashkana|سداشڪنه]] (جيڪو رڳو ٻن لکتن مان سڃاتو وڃي ٿو، خاص طور رباطڪ لکت مان، ۽ غالباً ڪڏهن حڪومت نه ڪئي) ۽ شايد ويما تڪتو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪدفيسس، ڪنشڪ جو پردادو هو.{{Citation needed|date=March 2021}} === ويما تڪتو يا سداشڪنه (تقريباً 80 – 95) === {{Main| ويما تڪتمو}} [[ويما تڪتو]] (قديم چيني: 閻膏珍 ''Yangaozhen'') رباطڪ لکت ۾ ذڪر ٿيل آهي (ٻيو پُٽ سداشڪنه سيناورمن—اوڊي جي بادشاهه—جي لکت ۾ به اچي ٿو). هو ويما ڪدفيسس ۽ ڪنشڪ پهرئين کان اڳ هو. هن ڪوشاني سلطنت کي ڏکڻ ايشيا جي اتر-اولهه تائين وڌايو. ''Hou Hanshu'' موجب: {{blockquote|"سندس پُٽ يانگاؤژين [شايد ويما تڪتو، يا ممڪن آهي سندس ڀاءُ سداشڪنه] سندس جاءِ تي بادشاهه ٿيو. هن تيانزو [اتر-اولھ ڀارت] کي شڪست ڏني ۽ اتي نگراني لاءِ جنرل مقرر ڪيا. پوءِ يوئژهي انتهائي امير ٿي ويا. سڀ بادشاهتون [پنهنجي بادشاهه کي] گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهه سڏين ٿيون، پر هان کين سندن اصل نالي دا يوئژهي سان سڏين ٿا."|Hou Hanshu{{sfn|Hill|2009|p=29}}}} === ويما ڪدفيسس (تقريباً 95 – 127) === {{Main|Vima Kadphises}} [[ويما ڪدفيسس]] (ڪوشاني ٻولي: Οοημο Καδφισης) تقريباً عيسوي 95–127 دوران ڪوشاني شهنشاهه هو، سداشڪنه جو پٽ، ڪجولا ڪدفيسس جو پوٽو ۽ ڪنشڪ پهرئين جو پيءُ، جيئن رباطڪ لکت مان معلوم ٿئي ٿو.{{Citation needed|date=March 2021}} ويما ڪدفيسس باختر ۾ فتحون ڪري ڪوشاني علائقو وڌايو. هن گهڻا سڪا ۽ لکتون جاري ڪيون. هن موجوده تانبي ۽ چانديءَ جي سڪن سان گڏ سون جا سڪا به جاري ڪيا.{{Citation needed|date=March 2021}} ===ڪنيشڪه پهريون (تقريباً 127ع – تقريباً 150ع)=== {{Main|ڪنشيڪه}} {{multiple image | align = right | direction =vertical | header=Mathura statue of Kanishka | total_width=250 | image1 = Kanishka enhanced.jpg | caption1 = [[ڪنيشڪه]] جو بت، ڊگهو ڪوٽ ۽ بوٽ پاتل، هٿ ۾ [[گرز]] (Mace) ۽ [[تلوار]]، [[مٿرا ميوزيم]] ۾ رکيل. ڪوٽ جي هيٺان لکت موجود آهي. | image2 = Kanishka statue inscription.jpg | caption2 = هي لکت وچولي [[براهمي رسم الخط]] ۾ آهي:<br /> [[File:Gupta ashoka m.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka haa.jpg|12px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad dhi.jpg|8px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka d.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka v.svg|10px]]<sub>[[File:Gupta ashoka pu.jpg|10px]] [[File:Gupta ashoka tr.jpg|10px]]</sub> [[File:Gupta ashoka kaa.svg|12px]]<sup>[[File:Gupta ashoka nni.jpg|12px]]</sup><sub>[[File:Gupta ashoka ssk.jpg|14px]]</sub><br />''مهاراجا راجڌراجا ديوپُتر ڪنيشڪه''<br />"عظيم بادشاهه، بادشاهن جو بادشاهه، ديوتا جو پٽ، ڪنيشڪه".<ref>{{cite book |last1=Puri |first1=Baij Nath |title=India under the Kushāṇas |date=1965 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |url=https://books.google.com/books?id=bxZuAAAAMAAJ}}</ref><br />[[مٿرا جو فن]]، [[مٿرا ميوزيم]] | caption_align = center | footer= }} [[ڪنيشڪه اعظم]]، ڪوشان سلطنت جو چوٿون بادشاهه، تقريباً 23 سال حڪومت ڪئي، لڳ ڀڳ 127ع کان.<ref>{{cite journal |last1=Bracey |first1=Robert |title=The Date of Kanishka since 1960 |journal=Indian Historical Review |date=2017 |volume=44 |issue=1 |pages=21–61 |doi=10.1177/0376983617694717 |s2cid=149016806 |url=https://www.academia.edu/32448882}}</ref> تخت نشيني کان پوءِ، ڪنيشڪه هڪ وسيع سلطنت تي حڪمراني ڪئي، جيڪا تقريباً سڄي اتر هندستان تي پکڙيل هئي؛ ڏکڻ ۾ [[اجين|اُجّين]] ۽ [[ڪنڊينا]] (Kundina) تائين، ۽ اوڀر ۾ [[پاٽلي پتر|پاٽلي پُتر]] کان به اڳتي، جيئن رباطڪ لکت مان ظاهر ٿئي ٿو: {{Blockquote|پهرين سال ۾، هندستان جي سڄي راڄ ۾ اعلان ڪيو ويو، حڪمران طبقي جي سمورن علائقن تائين، جن ۾ ڪوناديانو [[ڪونڊيني]]، (Kundina)، [[اوزينو]] (Ujjain)، زاگيدا (Saketa)، [[ڪوزامبو]] (Kausambi)، [[پالابوترو]] (Pataliputra) ۽ [[زيري-تمبو]] (Sri-Champa) تائين شامل هئا؛ جن حڪمرانن ۽ اهم ماڻهن سندس اطاعت قبول ڪئي، ۽ هن سڄي هندستان کي پنهنجي فرمانبرداري ۾ آندو.|رباطڪ لکت، سٽون 4–8}} ڪنيشڪه جي سلطنت جا ٻه گاديءَ جا هنڌ هئا: [[پورشپور]] (اڄ جو [[پشاور]]، اتر اولهه [[پاڪستان]]) ۽ [[مٿرا]]، اتر هندستان ۾. هن کي (۽ [[راجا داب]] سان گڏ) [[باٿنڊا قلعو]] ([[قلعو مبارڪ، ڀاٿنڊا|قلعو مبارڪ]]) تعمير ڪرائڻ جو به ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، جيڪو اڄ [[باٿنڊا]] شهر ۾ آهي.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪوشانن جي هڪ اونهاري جي راڄڌاني [[ڪپيسي]] (اڄ جي بگرام ڀرسان) ۾ به هئي، جتي "[[بگرام خزانو]]" مليو، جنهن ۾ يونان کان چين تائين جا فن پارا شامل آهن. رباطڪ لکت موجب، ڪنيشڪه [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جو پٽ، [[سداشڪانا]] (Sadashkana) جو پوٽو، ۽ [[ڪجولا ڪدفيسس]] جو پرپوٽو هو. ڪنيشڪه جو دور هاڻي عام طور تي 127ع کان شروع سمجهيو وڃي ٿو، هيري فالڪ جي تحقيق جي بنياد تي.{{sfn|Falk|2001|pp=121–136}}{{sfn|Falk|2004|pp=167–176}} ===هووشڪه (تقريباً 150ع – تقريباً 190ع)=== {{Main|هووشڪه}} [[هووشڪه]] (Kushan: Οοηϸκι، "Ooishki") ڪوشان سلطنت جو شهنشاهه هو، جيڪو [[ڪنيشڪه پهريون|ڪنيشڪه]] جي وفات کان پوءِ (بهترين موجود ثبوتن موجب 150ع ۾) تخت نشين ٿيو ۽ لڳ ڀڳ ٽيهه سال پوءِ [[وسوديوا پهريون]] جي جانشيني تائين حڪومت ڪندو رهيو. سندس دور کي سلطنت لاءِ ”پاڻ ۾ سڪون آڻڻ“ ۽ ”استحڪام“ (retrenchment ۽ consolidation) جو زمانو سمجهيو وڃي ٿو. خاص طور، پنهنجي حڪومت جي شروعاتي عرصي ۾ هن [[مٿرا]] شهر تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ وقت ۽ ڪوشش وقف ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} ===وسوديوا پهريون (تقريباً 190ع – تقريباً 230ع)=== {{Main|وسوديوا پهريون}} [[وسوديوا پهريون]] (Kushan: Βαζοδηο "Bazodeo"، Chinese: 波調 "Bodiao") ”عظيم ڪوشانن“ جو آخري شهنشاهه هو. ڪنيشڪه جي دور (era) جي سال 64 کان 98 تائين تاريخ رکندڙ لکتن مان اندازو ٿئي ٿو ته سندس حڪومت گهٽ ۾ گهٽ 191ع کان 225ع تائين هلي. هو آخري وڏو ڪوشان شهنشاهه هو، ۽ سندس دورِ حڪومت جي پڄاڻي تقريباً ان واقعي سان گڏجي ٿي جڏهن [[ساساني سلطنت|ساساني]] اتر اولهه هندستان تائين حملو آندا ۽ لڳ ڀڳ 240ع کان شروع ٿي افغانستان، پاڪستان ۽ اتر اولهه هندستان جي علائقن ۾ [[هند-ساساني]] يا ''Kushanshahs'' جو قيام عمل ۾ آيو.{{Citation needed|date=March 2021}} {{South Asia in 350 CE||برِصغير جي اتر اولهه حصي ۾ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جي جاءِ، ۽ لڳ ڀڳ 350ع ۾ همعصر ڏکڻ ايشيائي سياسي قوتن جي جغرافيائي تصوير.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |pages=25, 145 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |archive-date=7 February 2025 |access-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |date=7 February 2025 }}</ref>|{{Annotation|75|25|[[File:Rectangle (plain).svg|55px]]}}}} ===ڪنيشڪه ٻيون (تقريباً 232ع – تقريباً 247ع)=== {{Main|ڪنيشڪه ٻيون}} ===واسيشڪه (تقريباً 247ع – تقريباً 267ع)=== {{Main|واسيشڪه}} [[واسيشڪه]] ڪوشان شهنشاهه هو، جنهن بابت لڳي ٿو ته هن [[ڪنيشڪه ٻيون]] کان پوءِ لڳ ڀڳ 20 سال حڪومت ڪئي. سندس حڪمراني جا ثبوت [[مٿرا]]، [[گنڌارا]] ۽ ايتري قدر جو ڏکڻ ۾ سانچي (ويجهو [[وديشا]] (Vidisa)) تائين ملن ٿا، جتي سندس نالي سان ڪيترين لکتن جو پتو پوي ٿو. اهي لکتون ممڪن ”ٻئي ڪنيشڪه دور“ (second Kanishka era) جي سال 22 (سانچي جي ”Vaksushana“ واري لکت — يعني واسيشڪه ڪوشان) ۽ سال 28 (سانچي جي ”Vasaska“ واري لکت — يعني واسيشڪه) جي تاريخن سان درج آهن.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}}<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA57 57]}}</ref> === ننڍا ڪوشان (270ع – 350ع) === اولهه ۾ علائقائي نقصانن (يعني [[باختريا]] جو [[ڪوشان-ساساني]]ن جي هٿان وڃائجي وڃڻ) ۽ اوڀر ۾ نقصانن (يعني [[مٿرا]] جو [[گپتا سلطنت]] جي هٿان وڃائجي وڃڻ) کان پوءِ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جا ڪي مقامي حڪمران معلوم ٿين ٿا، جيڪي [[پنجاب]] جي علائقي ۾ پنهنجي گادي [[ٽيڪسلا]] (Taxila) ۾ ويهاري حڪومت ڪندا رهيا: [[وسوديوا ٻيون]] (270ع – 300ع)، [[ماهي (ڪوشان)|ماهي]] (300ع – 305ع)، [[شڪا (ڪوشان)|شڪا]] (305ع – 335ع) ۽ [[ڪپوندا]] (335ع – 350ع).{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} غالب امڪان آهي ته اهي [[گپتا سلطنت]] جا باجگزار (vassals) هئا، تان جو [[ڪيداري]]ن (Kidarites) جي حملي ڪوشان حڪمراني جا آخري نشان به ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} ==ڪوشان ديوتا== [[File:Kumara, The Divine General LACMA M.85.279.3.jpg|thumb|upright|ڪُماره/[[ڪارتڪيه]] هڪ ڪوشان عقيدتمند سان گڏ، ٻيون صدي عيسوي]] [[File:Gandhara, omaggio di un re kushana al bodhisattva, II-III sec.JPG|thumb|ڪوشان شهزادو، جنهن کي [[هوِشڪه]] چيو وڃي ٿو، هڪ [[ٻڌيستوا]] کي نذرانو پيش ڪندي.<ref>{{cite journal |last1=Marshak |first1=Boris |last2=Grenet |first2=Frantz |title=Une peinture kouchane sur toile |journal=Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres |date=2006 |volume=150 |issue=2 |pages=957|doi=10.3406/crai.2006.87101 }}</ref>]] [[File:Relief Showing Shiva Linga Worshipped by Saka Devotees - Kushan Period - Dampier Nagar - ACCN 36-2661 - Government Museum - Mathura 2013-02-23 5614.JPG|thumb|[[Shiva|شِو]] جو [[Linga|لِنگ]] ڪوشان عقيدتمندن پاران پوڄيل، لڳ ڀڳ ٻيون صدي عيسوي]] ڪوشانن جو مذهبي [[پينٿيائي ديوتا |ديوتا-مجموعو]] نهايت گهڻو رنگارنگ هو، جيئن سندن سون، چاندي ۽ ٽامي ۾ ٺهيل سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو. انهن سڪن تي ٽيهه کان وڌيڪ مختلف ديوتائن جون تصويرون موجود آهن، جيڪي گهڻو ڪري سندن پنهنجن ايراني ديوتائن سان گڏ يوناني ۽ هندي دنيا سان به لاڳاپيل آهن. ڪوشان سڪن تي ڪوشان بادشاهن، [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ]]، ۽ هند-آريائي ۽ ايراني<!-- Bactrian/Arachosian/etc == Eastern Iranian, which is _not_ "Persian", which is western Iranian--> ديوتائن واري مجموعي (پينٿيون) جون شڪليون پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.{{sfn|Liu|2010|p=47}} شروعاتي سڪن تي يوناني نالن سان يوناني ديوتائون ڏيکاريل آهن. [[ڪنيشڪه]] جي دور ۾ سڪن جي ٻولي [[باڪتريائي ٻولي|باڪٽريائي]] ٿي وڃي ٿي (پر سڀني بادشاهن لاءِ لکڻي يوناني رسم الخط ۾ ئي رهي). [[هوِشڪه]] (Huvishka) کان پوءِ، سڪن تي رڳو ٻه ديوتائون نظر اچن ٿيون: ''آردوڪشو'' ۽ ''[[اوئيشو]]'' (هيٺ تفصيل ڏسو).<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Boyce |first1=Mary |title=Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices |year=2001 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-23902-8 |page=83 |url=https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC&pg=PA83}}</ref> ايراني هستيون (ديوتا) جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن: * ''[[آردوڪشو]]'' (Αρδοχþο): [[اشي وانگوھي]] [[File:Kushan king Huvishka coin.jpg|30px]] * ''[[اشائيژشو]]'' (Aþαειχþo، "بهترين راستبازي"): [[اشا واھشتا ]] [[File:Huvishka with Ashaiexsho.jpg|30px]] * ''[[اتشو]](Athsho)'' (Αθþο، "شاهانه باهه"): [[اتار]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Athsho.jpg|30px]] * ''[[ڦارو]]'' (Φαρρο، "شاهانه جَلال/شڪوه"): [[خوارينا]] [[File:Huvishka. Circa CE 152-192 diademed.jpg|30px]] * ''لروئاسپا'' (Λροοασπο): [[درواسپا]] [[File:Coin of the Kushan king Kanishka.jpg|30px]] * ''Manaobago'' (Μαναοβαγο): [[ووھو مناھ]]{{sfn|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA324 324]}} [[File:Kanishka I with Manaobago.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مانائتوباگو سان گڏ.]] * ''مائو'' (Μαο، چنڊ وارو ديوتا): [[Mah]] [[File:Huvishka with Mao.jpg|30px]] * ''مٿرو'' ۽ ٻيا روپ (Μιθρο، Μιιρο، Μιορο، Μιυρο): [[مٿرا]] [[File:Kanishka I with Miiro.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مئرو سان گڏ]] * ''مزدووانو'' (Μοζδοοανο، "مزدا the victorious?"): [[ آھورا مزدا|مزدا وانا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jongeward |first1=David |last2=Cribb |first2=Joe |title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society |date=2014 |publisher=THE AMERICAN NUMISMATIC SOCIETY |location=New York |page=Front page illustration |url=http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |access-date=7 March 2021 |archive-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |date=17 August 2021 }}</ref> [[File:Coin_of_Kanishka_depicting_Mozdoano.jpg|30px|ڪنيشڪه جي سڪي تي مزدوئانو]] * ''[[Nana (باڪتريائي ديوي)|نانا]]'' (Νανα، Ναναια، Νاناϸαο): پين-ايشيائي ''نانا'' جون صورتون، سوگديائي ''نني'' [[File:Kanishka I with Nana.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، نانا سان گڏ]] * ''Oado'' (Οαδο): [[Vata-Vayu|Vata]] [[File:Kanishka I and Oado.jpg|30px|ڪنيشڪه ۽ Oado]] * ''اوئاڪشو'' (Oαxþo): "آڪسس" * ''اوروموزدو'' (Οορομοζδο): [[آھورا مزدا]] [[File:Huvihska with Ahuramazda.jpg|30px]] * ''[[اورلاگنو]]'' (Οραλαγνο): [[ويريٿراگنا]]، ايراني جنگ جو ديوتا [[File:Coin of Kanisha I showing Verethragna.jpg|30px]] * ''[[رشتي]]'' (Ριϸτι، "سڌائي/سچائي"): [[Arshtat]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Rishti.jpg|30px]] * ''[[شائوريئورو]]'' (Ϸαορηορο، "بهترين شاهانه اختيار"، مثالي حڪمران): [[کشاترا وائريا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka and Shaoreoro.jpg|30px]] * ''تئيرو'' (Τιερο): [[تشتريا|تير]] يوناني ڏند ڪٿائن ۽ هلينسٽڪ ميل ميلاپ مان ڏيکاريل هستيون: * ''زائو'' (Ζαοου):<ref>{{cite web |title=Kujula Kadphises coin |website=The British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1922-0213-64}}</ref> [[زيوس]] [[File:Kujula Kadphises with Zeus.jpg|30px|ڪجولا ڪدفيسس جو سڪو: زيوس ريورس تي.]] * ''ايلئيوس'' (Ηλιος): [[Helios|هيليئوس]] [[File:Kanishka_I_Greek_legend_and_Helios.jpg|30px]] * ''Ēphaēstos'' (Ηφαηστος): [[هيفيسٽس]] * ''Oa nēndo'' (Οα νηνδο): [[Nike (mythology)|نائڪي]] [[File:Huvishka with Nike.jpg|30px|هوِشڪه نائڪي سان گڏ]] * ''Salēnē'' (Ϲαληνη):<ref>{{cite book |last1=Dani |first1=A. H. |last2=Asimov |first2=M. S. |last3=Litvinsky |first3=B. A. |last4=Zhang |first4=Guang-da |last5=Samghabadi |first5=R. Shabani |last6=Bosworth |first6=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations, 700 B. C. to A |date=1 January 1994 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-102846-5 |page=321 |url=https://books.google.com/books?id=9U6RlVVjpakC&pg=PA321 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=77 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA77 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sen |first1=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |date=1999 |publisher=New Age International |isbn=978-81-224-1198-0 |page=199 |url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA199 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |date=2008 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1120-0 |page=377 |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA377 |language=en}}</ref> [[Selene|سيليني]] [[File:Kanishka I. Circa AD 127-151. Monolingual Greek issue. Main mint in Baktria Early phase. Obverse BACIΛЄYC BACIΛЄωN KANHÞKOY, Reverse CAΛHNH to right, Selene, wearing lunar horns.jpg|30px|ڪنيشڪه سيليني سان گڏ]] * ''Anēmos'' (Ανημος): [[اينيموس]] [[File:A43 Kouchan Kanishka 4unit 1ar (8300885384).jpg|30px]] * ''Ērakilo'' (Ηρακιλο): [[هيراڪليس]] [[File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|30px]] * ''سيراپو'' (Ϲαραπο): يوناني-مصري ديوتا [[سيراپِس]] [[File:Huvishka with seated god Serapis ("Sarapo").jpg|30px]] هندي (Indic) هستيون جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن:<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}. "Also omitted is the ancient Iranian war god Orlagno, whose place and function are occupied by a group of Indian war gods, Skando (Old Indian Skanda), Komaro (Old Indian Kumara), Maaseno (Old Indian Mahāsena), Bizago (Old Indian Viśākha), and even Ommo (Old Indian Umā), the consort of Siva. Their use as reverse types of Huvishka I is clear evidence for the new trends in religious policy of the Kushan king, which was possibly influenced by enlisting Indian warriors into the Kushan army during the campaign against Pataliputra."</ref> * ''Boddo'' (Βοδδο): [[Gautama Buddha|ٻُڌ]] [[File:Coin of Kanishka I.jpg|30px]] * ''Shakamano Boddho'' (Ϸακαμανο Βοδδο): [[Shakyamuni Buddha|شاڪيه مُني ٻُڌ]] [[File:Kanishka I and Buddha Sakyamuni.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون ۽ شاڪيه مُني ٻُڌ]] * ''Metrago Boddo'' (Μετραγο Βοδδο): بودهي ستوا [[Maitreya|مَيتريا]] [[File:Kanishka I with Maitreya.jpg|30px|ڪنيشڪه جو سڪو: مَيتريا ("Metrago Boudo") سان گڏ]] * ''Maaseno'' (Μαασηνο): [[Kartikeya|مهاسينا]] [[File:Huvishka Maaseno.jpg|30px]] [[File:Huvishka with Maasena and attendants.jpg|30px|هوِشڪه مهاسينا ۽ ساٿين سان گڏ]] * ''Skando-Komaro'' (Σκανδο-kομαρο): [[Murugan|اسڪند]]-[[Kartikeya|ڪُماره]] [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Bizago'': [[Viśākha|وشاکهه]]<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Ommo'': [[Umā|اُما]]، شِو جي ساٿياڻي/همسر.<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Ommo and Oesho.jpg|30px|هوِشڪه جي سڪن تي: Ommo (اُما) ۽ [[Oesho]]]] * ''[[Oesho]]'' (Οηϸο): گهڻي عرصي تائين هندي [[Shiva|شِو]] جي نمائندگي سمجهيو ويو،{{sfn|Sivaramamurti|1976|p=56-59}}<ref name="sino-platonic.org">{{cite journal |last=Loeschner |first=Hans |title=The Stūpa of the Kushan Emperor Kanishka the Great |journal=Sino-Platonic Papers |volume=227 |date=July 2012 |page=11 |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp227_kanishka_stupa_casket.pdf}}</ref>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}} پر ان کي [[Avestan|اوستا/اَويستان]] [[Vayu-Vata|وائو-واتا]] سان به ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو شِو سان ميل کائي ٿو.<ref>{{cite book|last=Sims-Williams |first=Nicolas|chapter=Bactrian Language|title=Encyclopaedia Iranica|volume=3|location=London |publisher=Routledge & Kegan Paul}}</ref><ref>{{harvnb|Bopearachchi|2003}}. Cites H. Humbach, 1975, p.402-408. K.Tanabe, 1997, p.277, M.Carter, 1995, p.152. J.Cribb, 1997, p.40.</ref> [[File:Huvishka Oesho coin.jpg|30px]] * هوِشڪه جا ٻه ٽامي جا سڪا "Ganesa" واري لکت کڻن ٿا، پر عام [[theriomorphic|ٿيريو-مورفڪ]] شڪل واري [[Ganesha|گنيش]] بدران انهن تي هڪ تيرانداز ڏيکاريل آهي، جيڪو ڊگهو ڪمان (ڏور اندرئين پاسي) ۽ هڪ تير هٿ ۾ جهليل آهي. هي عموماً [[Rudra|رُدر]] جي تصوير سمجهي وڃي ٿي، پر انهن ٻن سڪن جي صورت ۾ عام طور تي ان کي شِو جي نمائندگي قرار ڏنو وڃي ٿو. {{Gallery|align=center |title= ڪوشان پوڄارين جون تصويرون |width= 160 |height= 140 |File:ZeusSerapisOhrmazdWithWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: زيوس/سيراپِس/اُهرمزڊ سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:PharroAndWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: [[Pharro]] سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:ShivaOeshoBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: شِو/اويشو سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:Shiva-Oesho wall painting, Kushan, 3rd century CE.jpg|شِو-اويشو ڀِت-چِتر (wall painting) ۽ پوڄاري جو ٽڪرو، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref>{{cite web |title=Panel fragment with the god Shiva/Oesho |publisher=Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/327832}}</ref> }} <gallery class="center" mode="packed" heights="100px" caption="ڪوشان سڪن ۽ مهرن تي ديوتائن جون شڪليون"> File:MahasenaHuvishka.jpg|هوِشڪه جي سڪي تي مهاسينا File:CoinOfHuvishkaWithOisho.JPG|چار-چهرو اويشو File:CoinOfHuvishkaWithRishtiAsRoma.JPG|رِشتي يا ريوم<ref>{{cite journal |quote=The reading of the name of the deity on this coin is very much uncertain and disputed (Riom, Riddhi, Rishthi, Rise....) |last1=Fleet |first1=J.F. |title=The Introduction of the Greek Uncial and Cursive Characters into India |journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |year=1908 |volume=1908 |page=179, note 1 |jstor=25210545}}</ref><ref>{{cite book |quote=The name Riom as read by Gardner, was read by Cunningham as Ride, who equated it with Riddhi, the Indian goddess of fortune. F.W. Thomas has read the name as Rhea |last1=Shrava |first1=Satya |title=The Kushāṇa Numismatics |year=1985 |publisher=Pranava Prakashan |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=_1EaAAAAYAAJ}}</ref> File:Manaobago.JPG|Manaobago File:CoinOfHuvishkaWithPharro.JPG|Pharro File:CoinOfHuvishkaWithArdochsho.JPG|Ardochsho File:KanihkaIOishoShiva.jpg|Oesho يا شِو File:KanihkaIOishoShivaCoin2.jpg|Oesho يا شِو (ٻيل سان گڏ) File:SkandaAndVisakhaHuvishkaCoin.jpg|اسڪند ۽ وشاکهه File:AdshoCarnelianSeal.jpg|ڪوشان [[Carnelian|ڪرنيليئن]] مهر: "ΑΔϷΟ" (''adsho'' Atar) جي نمائندگي، کاٻي پاسي [[triratana]] نشان، ۽ ساڄي پاسي ڪنيشڪه اعظم جو خانداني نشان File:Coin of Kanishka I.jpg|[[Kanishka I|ڪنيشڪه پهريون]] جو سڪو: [[Buddha|ٻُڌ]] جي تصوير ۽ يوناني رسم الخط ۾ "Boddo" File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|هيراكليس File:Coin of Kujula Kadphises.jpg|ٻُڌ File:Wima Kadphises.jpg|[[Vima Kadphises|وِما ڪدفيسس]] جو سڪو: ريورس تي [[Oesho]]، جنهن کي [[Shiva|شِو]] سمجهيو ويو آهي،<ref name="sino-platonic.org"/>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}}<ref>Perkins, J. (2007). Three-headed Śiva on the Reverse of Vima Kadphises's Copper Coinage. South Asian Studies, 23(1), 31–37</ref> يا زرتشتي [[Vayu-Vata|وائو-واتا]].<ref>{{cite book |editor-last1=Errington |editor-first1=Elizabeth |author=Fitzwilliam Museum |title=The Crossroads of Asia: transformation in image and symbol in the art of ancient Afghanistan and Pakistan |date=1992 |publisher=Ancient India and Iran Trust |isbn=9780951839911 |page=87 |url=https://books.google.com/books?id=pfLpAAAAMAAJ}}</ref> </gallery> ```0 ==ڪوشان ۽ ٻڌ مت== ڪوشانن، [[Greco-Buddhist|يوناني-ٻڌ]] روايتن کي اڳتي وڌايو، ۽ ٻڌ مت کي واپار ۽ رستن وسيلي چين ۽ اوڀر ايشيا تائين پهچايو.{{sfn|Liu|2010|p=42}} [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] [[ٻڌمت]] جي روايت ۾ ان ڪري مشهور آهي جو هن [[ڪشمير]] ۾ ٻڌن جي چوٿين ڪانفرنس ڪوٺائي. ==ڪوشان فن== ڪوشان فن، خاص طور تي [[گنڌارا]] ۽ مٿورا ۾، يوناني، ايراني ۽ هندي اثرن جو ميلاپ هو، جنهن مان يوناني-ٻڌ فن پيدا ٿيو. ==ڪوشان سڪا== {{main|ڪشان دور جا سڪا}} ڪوشان سلطنت سون جا ٽڪرا ۽ سڪا استعمال ڪيا، جيڪي واپار ۽ سياسي پروپيگنڊا جو اهم ذريعو هئا. سون جي ماخذ بابت جديد تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو سڌو سنئون رومي نه هو، بلڪه ان جو اصل ذريعو اڃا نامعلوم آهي.<ref>{{cite book |last1=Reden |first1=Sitta |title=Handbook of Ancient Afro-Eurasian Economies |date=2019 |publisher=Walter de Gruyter}}</ref> ==حڪمران== حڪمرانن جي تاريخن وار تازين فهرستن مان هڪ هن ريت آهي: <ref name="KKSK2">{{cite book|url=https://www.academia.edu/11049999|title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society by David Jongeward and Joe Cribb with Peter Donovan|last1=Jongeward|first1=David|last2=Cribb|first2=Joe|date=2014|page=4}}</ref> * هيرائيوس (تقريبا 1 - 30ع)، پهريون بادشاهه جنهن پنهنجي سڪن تي پاڻ کي "ڪشان" سڏيو. [[File:Heraios coin.jpg|50px]] "عظيم ڪشان" * ڪوجولا ڪڊفيسس ({{Circa|50|90}}) [[File:Kujula Kadphises. Laureate Julio-Claudian style.jpg|50px]] * ويما ٽڪٽو ({{Circa|90|113}})، عرف سوٽر ميگاس يا "عظيم نجات ڏيندڙ" [[File:Coin of Vima Takto.jpg|50px]] * ويما ڪڊفيسس ({{Circa|113|127}}، پهريون عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:Vima Kadphises with ithyphallic Shiva.jpg|50px]] * [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] (127 – {{Circa|151}}) [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|50px]] * هويشڪا ({{Circa|151|190}}) [[File:Huvishka Maaseno.jpg|50px]] * واسوديوا اول ({{Circa|190|230}})، آخري عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:VASUDEVA I.jpg|50px]] * ڪنشڪا ٻيون ({{Circa|230}} – 247)، [[File:Coin of KanishkaII.jpg|50px]] * واشيشڪا ({{Circa|247}} – 267) [[File:Vasishka.jpg|50px]] "ننڍو ڪشان" * ڪنشڪا ٽيون ({{Circa|267}} – 270) [[File:Kanishka III Circa AD 267-270.jpg|50px]] * واسوديوا ٻيون ({{Circa|270}} – 300) [[File:Coin of VasudevaII.jpg|50px]] * ماهي ({{Circa|300}} – 305)<ref name="Katariya">[https://books.google.com/books?id=P7TpDAAAQBAJ&pg=PA69 The Glorious History of Kushana Empire, Adesh Katariya, 2012, p.69]</ref> [[File:Mahi Kushan 4th century CE.jpg|50px]] * شاڪا ({{Circa|305}} – 335)<ref name="Katariya"/> [[File:Kushan Empire Shaka Circa AD 325-345.jpg|50px]] * ڪپوناڊا ({{Circa|335}} – 350)<ref name="Katariya"/> [[File:Kipunada.jpg|50px]] ==پڻ ڏسو== * [[ٽيڪسيلا]] * [[پاڪستان جي تاريخ]] * [[افغانستان جي تاريخ]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[مٿورا]] * [[ڪڇا]]، هڪ ٻي توچاري ڳالهائيندڙ بادشاهت * [[چين ۾ ايراني ماڻهو]] * [[ڪوشان رسم الخط]] * [[هندستان ۾ ترڪ ماڻهو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Kushan Empire}} * [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/325483/Kushan-dynasty Kushan dynasty] in [[Encyclopædia Britannica]] * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/kush/hd_kush.htm Metropolitan Museum capsule history] * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050204064550/http://www.grifterrec.com/coins/kushan/kushan.html |title=New documents help fix controversial Kushan dating |date=4 February 2005}} * [http://www.wildwinds.com/coins/greece/indo_scythians/i.html Coins of the Kushans on wildwinds.com] * {{webarchive |url=http://webarchive.loc.gov/all/20130207084302/http://home.comcast.net/~pankajtandon/home.html |title=Antique Indian Coins |date=7 February 2013}} * [http://www.kushan.org/ Brief Guide to Kushan History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://coinindia.com/galleries-kushan.html The CoinIndia Online Catalogue of Kushan Coins] * [http://www.kushan.org/ Dedicated resource to study of Kushan Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://www.himalayanresearch.org/pdf/2000-2002/vol05%20N2final.pdf imalayan and Central Asian Studies: Journal of Himalayan Research and Cultural Foundation Volume 5 Issue 2] {{India topics}} {{Kyrgyzstan topics}} {{Central Asian history}} {{Rulers of Ancient Central Asia}} {{Ancient South Asia and Central Asia}} {{Middle kingdoms of India}} {{Uttarakhand}} {{Empires}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Kushan Empire}} [[زمرو:ڪشان سلطنت]] [[زمرو:هندوستان ۾ اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:افغانستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان جا خاندان]] [[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] [[زمرو:ايراني خانه بدوش]] [[زمرو:تاجڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:بادشاهن جي فهرست]] [[زمرو:يوريشيا ۾ خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:يوزي]] [[زمرو:پهرين صدي ۾ هندستان ۾ قائم ڪيل ادارا]] [[زمرو:375ع ۾ تباهيون]] [[زمرو:هندستان ۾ چوٿين صدي جي تباهيون]] [[زمرو:خانه بدوش سلطنتون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] 8py2hnbnsyp2vetraxt4n873slyp02l 424143 424142 2026-10-21T16:24:01Z Intisar Ali 8681 424143 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = <small>कुषाणसाम्राज्यम् ([[سنسڪرت]])<br />Κοϸανο (باختري)<br />Βασιλεία Κοσσανῶν ([[يوناني ٻولي|يوناني]])</small> | conventional_long_name = ڪشان سلطنت | era = قديم ڪلاسيڪي دور | event_start = ڪجولا ڪدفيسس طرفان يوئه‌ژي قبيلن کي گڏ ڪري اتحاد قائم ڪرڻ | year_start = 30ع | event_end = [[ساساني سلطنت]]، گپتا سلطنت ۽ هيفٿلائي جي هٿن زوال<ref name="lcwb2">{{cite web |title=Afghanistan: Central Asian and Sassanian Rule, ca. 150 B.C.-700 A.D. |publisher=Library of Congress Country Studies |year=1997}}</ref> | year_end = 375ع | p1 = هند-يوناني سلطنت | p2 = هند-پارٿائي سلطنت | p3 = هند-سڪٿي | p4 = اترين استراپئ | p5 = اولهه وارا استراپئ | p6 = مها-ميگهاواهنا | s1 = ساساني سلطنت | s2 = ڪوشان-ساساني سلطنت | s3 = نئگس آف پدماؤتي | s4 = ڪدارائيٽ | s6 = ناگَس آف ونڌياتاهي | s7 = گپتا سلطنت | image_map = Map of the Kushan Empire.png | map_width = 270 | image_map_caption = ٻي صدي عيسوي ۾ هندستان جو نقشو، جنهن ۾ [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪشان سلطنت جي حدن کي ڏيکاريو ويو آهي | capital = پهرين صدي ق.م: ڪپيسي/پشڪلاوتي<br/>پهرين صدي عيسوي کان: [[پشاور|پروشپور]]/مٿورا<br/>ٽين ۽ چوٿين صدي عيسوي: [[ٽيڪسلا]] | common_languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]] ({{circa|127}} تائين سرڪاري)؛<br />باختري ({{circa|127}} کان سرڪاري)؛<br/>[[پراڪرت|گنڌاري پراڪرت]]؛<br />[[سنسڪرت|ٻُڌ مت سان لاڳاپيل سنسڪرت]] | religion = [[هندومت]]؛<br />[[ٻڌمت]]؛<br />[[زردشتي مذهب]] | demonym = ڪشان (يوئه‌ژي) | currency = ڪشان دينارا | government_type = بادشاهت | leader1 = ڪجولا ڪدفيسس <small>(پهريون)</small> | year_leader1 = 25–85ع | leader2 = ڪپونادا <small>(آخري)</small> | year_leader2 = 350–375ع | title_leader = شهنشاهه }} '''ڪشان سلطنت''' <small>'''({{circa|30}}–{{circa|375}} عيسوي)'''</small> هڪ مذهبي، ثقافتي ۽ تهذيبي لحاظ کان گڏيل (syncretic) سلطنت هئي، جيڪا "يوئاژي" قوم پاران پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ [[باختر]] (Bactria) جي علائقن ۾ قائم ڪئي وئي. هي سلطنت آهستي آهستي ڦهلجي، موجوده [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، اولھه [[نيپال]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ازبڪستان]] جي وڏن حصن تي پکڙجي وئي.<ref>{{cite web |title=The History of Pakistan: The Kushans}}{{cite book |translator=Samuel Beal |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World}}</ref> ڀارت اندر، ڪشان سلطنت جون حدون گهٽ ۾ گهٽ ساڪيت ۽ سارناٿ تائين پهتل هيون، جيڪي اڄ ضلع وارانسي جي ويجهو آهن، جتي ڪشان شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] جي دور سان لاڳاپيل لکتون مليون آهن. ڪشانن جو تعلق غالباً يوئاژي اتحاد جي پنج شاخن مان هڪ سان هو، جيڪي هڪ هند-يورپي نسل جي خانہ بدوش قوم هئا، جن جو امڪاني تعلق ٽوچاري نسل سان ٻڌايو وڃي ٿو. اهي قومون اتر-اولهه چين (سنڪيانگ ۽ گانسو) مان لڏي، قديم باختر ۾ آباد ٿيون. ڪشان خاندان جو باني ڪجولا ڪدفيسس هو، جنهن يوناني ۽ ايراني ثقافتي عنصر اختيار ڪيا ۽ [[شيو|شيومت]] سان لاڳاپيل هو. ان کان پوءِ ايندڙ ڪيترائي ڪشان بادشاهه پڻ [[هندوڌرم|هندومت]] جا سرپرست رهيا، ۽ گڏوگڏ ڪشان سلطنت [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ مت]] جي وڏي سرپرست رهي، خاص طور شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] (Kanishka the Great) جي دور ۾. ڪشانن جو هڪ وڏو تاريخي ڪردار [[وچ ايشيا]] ۽ [[چين]] ڏانهن مهايانا ٻُڌ مت جي ڦهلاءُ ۾ رهيو ۽ تقريباً ٻه سئو سال جاري رهندڙ امن واري دور کي مؤرخن طرفان ڪڏهن ڪڏهن "پيڪس ڪشان" (Pax Kushana) پڻ سڏيو وڃي ٿو. '''ڪشان''' (Kushans)، [[يوچي قوم]] (Yu-chi) جي هڪ قبيلي، لڳ ڀڳ 45ع ۾ '''[[ڪجولا ڪڊفيسس|ڪڊفيسس پهريون]]''' (Kadphises I) جي اڳواڻيءَ هيٺ وڏي طاقت حاصل ڪئي. هن [[ڪابل]] ۽ [[ڪشمير]] کي فتح ڪيو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=28 |language=en }}</ref> سندس جانشين '''[[ويما ڪڊفيسس|ڪڊفيسس ٻيون]]''' (Kadphises II) پنهنجي فوجي فتحن جو دائرو وڌيڪ وڌايو. ان کان پوءِ مشهور بادشاهه '''[[ڪنشڪ]]''' تخت تي ويٺو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ اتر طرف [[ڪاشغر]]، [[يارقند]] ۽ [[ختن]] (Khotan) کي فتح ڪيو، جڏهن ته هندستان ۾ سندس سلطنت ڏکڻ طرف [[ونڌيا جبل]] تائين پکڙيل هئي.<ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت جي بيان موجب، اهو سمجهيو ويندو هو ته ڪنشڪ '''[[شڪ سنبت]]''' (Saka Era) جو بنياد وڌو، جنهن جي شروعات 78ع کان ٿئي ٿي.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ [[ٻڌ ڌرم]] جو نهايت سرگرم ۽ عقيدتمند پيروڪار هو. هن اتر وارن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪرڻ لاءِ هڪ مذهبي مجلس منعقد ڪئي، جهڙيءَ طرح [[اشوڪ اعظم]] جي دور ۾ منعقد ٿيل ٻڌ ڌرم جي مجلس ڏاکڻن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪيو هو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ جي وفات کان پوءِ [[ڪشمير]] ۾ ٻڌ ڌرم جي جاءِ تي [[هندو ڌرم]] غالب ٿي ويو، ۽ سندس وسيع سلطنت ٽٽي ڪيترن ئي ننڍن حصن ۾ ورهائجي وئي.<ref name="Dutt1908"/> == آغاز == [[File:Noin-Ula nobleman and priest over fire altar.jpg|thumb|left|upright|[[يوئاژي]] امير ۽ باهه جي قربانگاهه وٽ پجاري. [[نوئين-اولا]].<ref>{{cite journal |last1=Yatsenko |first1=Sergey A. |title=Yuezhi on Bactrian Embroidery from Textiles Found at Noyon uul, Mongolia |journal=The Silk Road |date=2012 |volume=10 |url=http://www.silkroadfoundation.org/newsletter/vol10/SilkRoad_10_2012_yatsenko.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Francfort |first1=Henri-Paul |title=Sur quelques vestiges et indices nouveaux de l'hellénisme dans les arts entre la Bactriane et le Gandhāra (130 av. J.-C.-100 apr. J.-C. environ) |journal=Journal des Savants |date=1 January 2020 |pages=26–27 |url=https://www.academia.edu/45042820 |language=en}}</ref>]] چيني ذريعا ''Guìshuāng'' ([[wikt:貴霜|貴霜]]), يعني ڪشانن، کي [[يوئاژي]] اتحاد جي پنج اعليٰ (ارستقراطي) قبيلن مان هڪ طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/TOAH/HD/kush/hd_kush.htm |title=Kushan Empire (ca. 2nd century B.C.–3rd century A.D.) {{pipe}} Thematic Essay {{pipe}} Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=Metropolitan Museum of Art |access-date=23 October 2015}}</ref> ڪيترائي عالم سمجهن ٿا ته يوئازي قوم جو تعلق [[هند-يورپي]] )(پروٽو-انڊين يورپين) نسل سان هو.<ref name="Narain">{{harvnb|Narain|1990|pp=152–155}} ”اسان کي [[توخاري قوم|توخارين]] (Tocharians) جي سڃاڻپ چيني تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل [[يوچي قوم|يوچي]] (Yueh-chih) قوم سان ڪرڻ گهرجي... علمي ماهرن جي گڏيل راءِ يوچي قوم کي توخارين سان سڃاڻي ٿي... يوچي، يعني توخارين، جي [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] نسلي اصليت کي عام طور تسليم ڪيو وڃي ٿو... يوچي = توخاري قوم... يوچي = توخاري.“ </ref><ref name="Roux">{{harvnb|Roux|1997|p=90}} ”عالمن جي لڳ ڀڳ متفقه راءِ موجب، اهي [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ غالباً انهن قومن مان سڀ کان وڌيڪ اوڀر طرف آباد هئا، جيڪي [[اسٽيپ|وسيع گاهه وارن ميداني علائقن]] (اسٽيپيز) ۾ رهنديون هيون.“</ref> يوئازيءَ جي خاص طور [[ٽوچاري]] اصلت گهڻو ڪري تجويز ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Narain"/><ref name="Beckwith_380">{{harvnb|Beckwith|2009|p=380}} " توخاروي (Tokharoi) ۽ [[يوچي قوم|يوچي]] (Yüeh-chih) قومن جي سڃاڻپ بلڪل يقيني آهي ۽ گهٽ ۾ گهٽ اڌ صديءَ کان اها ڳالهه واضح رهي آهي. تنهن هوندي به اها ڄاڻ انهن ٿورن [[لسانيات|لسانيات جي ماهرن]] کان ٻاهر وڏي پيماني تي مشهور نه ٿي سگهي آهي، جيڪي قديم [[وچ يوريشيا]] ۽ قديم [[چين]] جي تاريخ ۽ لسانيات تي تحقيق ڪن ٿا."</ref><ref name="Pulleyblank">{{harvnb|Pulleyblank|1966|pp=9–39}}</ref><ref name="EOIC">{{harvnb|Mallory|1997|pp=591–593}} "تاريخي چيني ماخذن ۾ '''[[توخاري قوم|توخارين]]''' (Tocharians) کي اڪثر '''[[يوچي قوم|يوچي]]''' (Yuezhi) نالي سان مشهور قوم سان منسوب ڪيو ويو آهي."</ref><ref name="TCHAC">{{harvnb|Loewe|Shaughnessy|1999|pp=87–88}} "لسانيات جي ماهر '''[[ايڊون جي. پليبلينڪ]]''' (Edwin G. Pulleyblank) چيني [[هان گهراڻو|هان گهراڻي]] جي تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل '''[[يوچي قوم|يوچي]]''' (Yuezhi)، '''[[ووسون]]''' (Wusun)، '''[[دايوان]]''' (Dayuan)، '''[[ڪانگجو]]''' (Kangju) ۽ '''[[يانچي]]''' (Yanqi) جي ماڻهن کي [[توخاري ٻوليون|توخاري ٻوليون]] ڳالهائيندڙ قومن طور سڃاتو آهي. ."</ref>{{sfn|Mallory|Mair|2008|pp=270–297}} ڪجهه عالمن طرفان يوئه‌ژيءَ لاءِ [[ايراني ماڻھو|ايراني]]، خاص طور [[ساڪا]] (Saka) اصلت پڻ پيش ڪئي وئي آهي.<ref name="Enoki 1994 171–183">{{harvnb|Enoki|Koshelenko|Haidary|1994|pp=171–183}}</ref> يوئاژيءَ کي ''[[ريڪارڊس آف دي گريٽ هسٽورين]]'' ۽ ''[[بڪ آف هان]]'' ۾ اهڙي قوم طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا اوڀر سنڪيانگ ۽ جديد چين جي اتر-اولهه [[گانسو]] (Gansu) جي گاھ وارن ميدانن ۾ رهندي هئي، جيستائين انهن جي بادشاهه کي [[ژيونگ نو]] (Xiongnu) هٿان قتل (سِر قلم) ڪيو ويو، جيڪي چين سان پڻ جنگ ۾ هئا. ان واقعي کان پوءِ يوئه‌ژيءَ کي مجبوراً 176–160 ق.م. جي دوران اولهه طرف هجرت ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |first=Michael A.N. |last=Loewe |chapter=Introduction |pages=[https://archive.org/details/dli.pahar.3532/page/1 1]–70 |title=China in Central Asia: The Early Stage: 125 BC – AD 23; an Annotated Translation of Chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3532 |editor-first=Anthony François Paulus |editor-last=Hulsewé |publisher=Brill |year=1979 |isbn=978-90-04-05884-2}} pp. 23–24.</ref> يوئاژيءَ جي پنج قبيلن کي چيني تاريخ ۾ ''Xiūmì'' (休密)، ''Guìshuāng'' (貴霜)، ''Shuāngmǐ'' (雙靡)، ''Xìdùn'' (肸頓)، ۽ ''Dūmì'' (都密) طور سڃاتو وڃي ٿو. [[File:Koshanoy.jpg|thumb|right|نسلي نالو (ethnonym) "KO[[Sho (letter)|Ϸ]][[Sho (letter)|Ϸ]]ANO" (''ڪوشانو''، "ڪشان") يوناني الف-بي ۾ (۽ اضافي حرف [[شو (اکر)|Ϸ]]، "''Sh''" سان) پهرين ڄاتل ڪشان حڪمران [[هيرايوس]] (پهرين صدي عيسوي) جي سڪن تي.]] يوئه‌ژيءَ لڳ ڀڳ 135 ق.م. جي قريب اتر افغانستان ۽ ازبڪستان جي علائقي ۾ موجود يوناني (هلينڪ) سلطنت [[يوناني-بڪٽريا]] تائين پهتا. جن يوناني حڪمران خاندانن کي هتان کان هٽايو ويو، اهي پوءِ ڏکڻ-اوڀر طرف [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] (اڄوڪي افغانستان ۽ پاڪستان) ۽ [[سنڌو درياھ]] جي وادي (اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت) ۾ لڏي ويا، ۽ اتي [[هند-يوناني سلطنت]] جي اولهه حصي تي قابض رهيا.{{cn|date=June 2025}} ڏکڻ ايشيا ۾، ڪوشان شهنشاھ پنهنجن سڪن تي باقاعدگي سان خانداني نالو ''ΚΟϷΑΝΟ'' ("ڪوشانو") استعمال ڪندا هئا.<ref name="JMR7"/> جڏهن ته [[سنسڪرت]] جون ڪيتريون ئي لکتون [[براهمي لِپي]] ۾، جهڙوڪ [[مٿرا]] ۾ [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جي مورتيءَ واري لکت، ڪوشان شهنشاھ کي [[File:Gupta allahabad ku.jpg|16px]] [[File:Gupta gujarat ssaa.jpg|12px]] [[File:Gupta ashoka nn.svg|14px]]، ''Ku-ṣā-ṇa'' ("Kushana") طور بيان ڪن ٿيون.<ref name="JMR7"/><ref>{{cite book |last1=Banerjee |first1=Gauranga Nath |title=Hellenism in ancient India |date=1920 |publisher=Calcutta: Published by the Author; New York: Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/hellenisminancie00bane/page/92 92] |url=https://archive.org/details/hellenisminancie00bane}}</ref> بعد وارن ڀارتي ادبي ذريعن ۾ ڪوشانن کي ''تروشڪا'' پڻ چيو ويو آهي، جيڪو بعد جي سنسڪرت متنن ۾{{refn|group=note|مثال طور، [[ڪشمير]] جي 12هين صديءَ واري تاريخي ڪتاب ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ مرڪزي ايشيا جي ڪوشانن کي ''ترشڪا'' (तुरुष्क) چيو ويو آهي.}} [[Tترڪ]] سان ڳنڍجي ويو، "شايد انهيءَ ڪري جو [[توخاريستان]] ستين صديءَ ۾ [[اولھ ترڪ خاقانيت]] جي هٿ ۾ هليو ويو."{{sfn|Wink|2002|p=57}}<ref>''[[راجترنگڻي]]'' {{cite book |quote=”ان کان پوءِ انهيءَ ئي سرزمين تي ٽن بادشاهن، '''[[هووشڪ|هوشڪ]]''' (Huska)، '''[[واشِشڪ|جوشڪ]]''' (Juska) ۽ '''[[ڪنشڪ]]''' (Kaniska)، حڪومت ڪئي. انهن بادشاهن پنهنجن نالن پٺيان شهر آباد ڪيا. جيتوڻيڪ اهي بادشاهه ترڪ نسل سان تعلق رکندا هئا، تنهن هوندي به هنن مذهبي نيڪ ڪمن ۾ پناهه ورتي. هنن '''سُشڪليتر''' (Suskaletra) ۽ ٻين هنڌن تي [[وهارا|ٻڌ خانقاهون]] (Viharas)، [[چيتيا]] (Caityas) ۽ اهڙيون ٻيون مذهبي عمارتون تعمير ڪرايون.“<!--sic-->. |last1=Pandit |first1=Ranjit Sitaram |title=River Of Kings (rajatarangini) |date=1935 |pages=I168–I173 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530051/page/n65}}</ref> [[جان ايم روزن فيلڊ]] موجب، ''Turushka''، ''توخرا'' يا ''توخارہ'' ڀارتي تحريرن ۾ لفظ ''توخاري'' جون ئي مختلف صورتون آهن.<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA8 8]}}</ref> تنهن هوندي به، [[وينڪ]] موجب: "اڄڪلهه ڪوبه مؤرخ انهن کي ترڪي-منگولائيڊ يا 'هون' نه ٿو سمجهي، جيتوڻيڪ انهن جي مرڪزي ايشيائي اصلت بابت ڪو شڪ ناهي."{{sfn|Wink|2002|p=57}} == اوائلي ڪشان == [[File:KushanHead.jpg|thumb|center|220px|ڪشان حڪمران جو سر، [[مٿرا ميوزيم]]]] چيني تاريخي ماخذن مطابق، يوئاژي (Yuezhi) قبيلن مان هڪ، يعني گُئي‌شوانگ / ڪشان، آهستي آهستي ٻين يوئه‌ژي قبيلن تي بالادستي قائم ڪئي. هي عمل پهرين صدي قبل مسيح جي آخر ۽ پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ ٿيو. ان وقت تائين، يوئه‌ژي قبيلن جو اتحاد هڪ منظم سياسي قوت ۾ تبديل ٿي رهيو هو، جنهن جو مرڪز بڪٽريا (اڄوڪو اتر افغانستان ۽ ڏکڻ ازبڪستان) هو.<ref>{{cite book |last=Benjamin |first=Craig |title=The Yuezhi: Origin, Migration and the Conquest of Northern Bactria |publisher=Brepols |year=2007 |isbn=978-2503520671 |pages=173–189}}</ref> چيني تاريخي ڪتاب ''[[پوئين ھان جو ڪتاب ھان|ھائو ھنشو]]'' (後漢書) ڪشانن جي عروج بابت هيٺيون اهم بيان ڏئي ٿو: <blockquote> 「貴霜王丘就卻，略有其餘四翕侯國，并為一國，號貴霜。」 <br /> "گُئي‌شوانگ جو بادشاهه قيو جيوچيو (Qiujiuque) ٻين چار زِهو قبيلن کي شڪست ڏئي انهن کي پنهنجي ماتحت ڪيو، ۽ سڀني کي گڏ ڪري هڪ واحد رياست قائم ڪئي، جنهن کي ڪوشان چيو ويو." </blockquote> <ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |chapter=Chapter 88: Western Regions |publisher=Beijing Zhonghua Shuju |year=1965}}</ref> هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته شروعاتي ڪشان حڪمران، جنهن کي گهڻو ڪري جديد مؤرخن [[هيرايوس]] يا قيو جيوچيو سان سڃاڻن ٿا، سياسي ۽ فوجي طاقت ذريعي يوئه‌ژي اتحاد کي هڪ بادشاهي ۾ تبديل ڪيو. هيرايوس جا سڪا، جن تي يوناني رسم الخط استعمال ٿيل آهي، هن دور جي ثقافتي امتزاج کي ظاهر ڪن ٿا، جنهن ۾ هلينسٽڪ (يوناني) ۽ وچ ايشيائي روايتون گڏيل صورت ۾ نظر اچن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=The early Kushan kings: New evidence for chronology |journal=Numismatic Chronicle |year=1999 |pages=113–134}}</ref> ابتدائي ڪشان دور ۾، حڪمرانن پاڻ کي "بادشاهن جا بادشاهه" نه پر قبائلي سردار يا مقامي حڪمران طور پيش ڪيو. انهن جو بنيادي ڌيان واپار جي ڪنٽرول تي هو، خاص طور تي اهي رستا جيڪي وچ ايشيا کي ڏکڻ ايشيا ۽ ايران سان ڳنڍيندا هئا. اهڙيءَ ريت، ڪوشان رياست جلد ئي ريشم روڊ جي اهم ڪڙي بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last=Falk |first=Harry |title=The Kushan Empire: A Historical Overview |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=41–58}}</ref> ابتدائي ڪشانن جي طاقت جو بنياد بڪٽريا ۾ رهيو، پر ڪجهه ئي ڏهاڪن ۾ هنن پنهنجو اثر [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[مٿرا]] تائين وڌايو، جيڪو بعد ۾ ڪوشان سلطنت جي مڪمل توسيع جو بنياد بڻيو. ==ڪُجولا ڪدفيسس جي شاھي توسيع == {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 250 | image1 = Coin of the Kushan king Kujula Kadphises.jpg | caption1 = [[ڪُجولا ڪدفيسس]] جو سڪو، يوناني ۽ خروشٺي لکت سان | image2 = Kushan Empire.jpg | caption2 = پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو نقشو | image3 = Gandhara Buddha (tnm).jpeg | caption3 = ڪشان دور جو [[گنڌارا فن]]: بيٺل ٻڌ جو مجسمو، ٽوڪيو نيشنل ميوزيم }} ڪشان سلطنت جي حقيقي سامراجي توسيع [[ڪجولا ڪدفيسس|ڪُجولا ڪدفيسس]] جي دور ۾ ٿي، جيڪو پهرين صدي عيسوي جي وچ ڌاري حڪمران رهيو. تاريخي ۽ سڪن جي شاهدي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُجولا، شروعاتي قبائلي قيادت کي هڪ منظم بادشاهت ۾ تبديل ڪيو ۽ ڪشانن کي علائقائي طاقت مان بين الاقوامي سلطنت بڻايو.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=Kujula Kadphises and the early Kushan empire |journal=Numismatic Chronicle |year=2018 |pages=45–72}}</ref> ڪُجولا ڪدفيسس جو سڀ کان اهم قدم هندوڪُش جبلن کي پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[ڪابل ماٿري]] تي قبضو ڪرڻ هو. هن توسيع سان ڪشانن کي ڏکڻ ايشيا ڏانهن واپار جا اهم رستا مليا، خاص طور تي اهي شاهراهيون جيڪي ريشم روڊ کي سنڌو ماٿري سان ڳنڍينديون هيون. چيني ماخذ ''[[ھوئو ھانسو]]'' موجب، ڪُجولا پاڙيسري بادشاهتن کي يا ته فتح ڪيو يا پنهنجي ماتحت آندو، جنهن سان ڪوشان اقتدار مستحڪم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |publisher=Zhonghua Shuju |year=1965 |chapter=Western Regions}}</ref> سڪن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪُجولا ڪدفيسس شروعات ۾ يوناني حڪمرانن جي سڪن جي نقل ڪئي، جن تي يوناني رسم الخط ۽ عنوان استعمال ڪيا ويا. بعد ۾، هن پنهنجي نالي سان سڪا جاري ڪيا، جن تي پاڻ کي ''ΒΑΣΙΛΕΥΣ'' (بادشاهه) سڏيو ويو. هي عمل سياسي خودمختياري ۽ سامراجي حيثيت جو واضح اظهار ھو. ==گھڻ رخا ثقافتي اثرات== پھريائين صدي ق.م. ۾ ''گوئشوانگ'' (چيني: 貴霜) قبيلي ٻين يوئژهي قبيلن تي برتري حاصل ڪئي، ۽ ڪمانڊر ڪجولا ڪدفيسس جي اڳواڻيءَ هيٺ کين هڪ مضبوط اتحاد (ڪنفيڊريشن) ۾ ٻڌي ڇڏيو.<ref name="CWH">{{cite book |last1=Benjamin |first1=Craig |title=The Cambridge World History: Volume 4, A World with States, Empires and Networks 1200 BCE–900 CE |date=16 April 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-29830-5 |page=477 ff |url=https://books.google.com/books?id=LAFuCAAAQBAJ&pg=PT477|quote="It is generally agreed that the Kushans were one of the five tribes of the Yuezhi..."}}</ref> نالو ''گوئشوانگ'' مغرب ۾ اختيار ڪيو ويو ۽ پوءِ تبديل ٿي ''ڪوشان'' بڻيو، جيڪو ان اتحاد لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جڏهن ته چيني کين اڃا به ''يوئژهي'' ئي سڏيندا رهيا. اسڪٿين قبيلن کان علائقي جو ڪنٽرول آهستي آهستي کسي، ڪوشان ڏکڻ طرف اُن خطي ۾ وڌيا جيڪو روايتي طور [[گنڌارا]] سڏبو هو (اهو علائقو گهڻو ڪري [[پاڪستان]] جي [[پوتوهار پليٽو|پوتوهار]] ۽ [[خيبر پختونخوا]] وارن علائقن ۾ آهي)، ۽ هنن ٻه گڏيل گاديون قائم ڪيون: [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (اڄوڪي بگرام ڀرسان)<ref name="Starr, p. 53">{{cite book |first=S. Frederick |last=Starr |title=Lost Enlightenment: Central Asia's Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane |url=https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press |year=2013 |page=[https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star/page/n102 53]}}</ref> ۽ [[پشڪلاوتي]] (بعد ۾ [[چارسده]]).<ref name="CWH"/> [[File:Kushan script.jpg|thumb|upright=1.35|[[يوناني الفابيٽ]] (تنگ ڪالم) سان گڏ ڪوشان خط (ويڪرا ڪالم)]] ڪوشانن باختر جي [[هلينسٽڪ تهذيب|هلينسٽڪ]] ثقافت جا عنصر اختيار ڪيا. هنن [[يوناني الفابيٽ]] کي پنهنجي ٻوليءَ مطابق ڍاليو (۽ پوءِ Þ حرف "ش" لاءِ تيار ڪيو ويو، جيئن "Kushan" ۾) ۽ جلد ئي يوناني نموني تي سڪا ٽڪساڻ شروع ڪيا. هنن پنهنجن سڪن تي يوناني ٻوليءَ جا ليجنڊ پالي ليجنڊن ( [[خروشي]] لِپِيءَ ۾) سان گڏ استعمال ڪيا، ڪنشڪ جي دور جي شروعاتي سالن تائين. ڪنشڪ جي راڄ جي وچ واري دور کان پوءِ، هنن ڪوشاني ٻوليءَ جا ليجنڊ (ترميم ٿيل يوناني لِپيءَ ۾) استعمال ڪيا، گڏوگڏ يوناني (يوناني لِپيءَ ۾) ۽ پراڪرت (خروشي لِپيءَ ۾) جا ليجنڊ به شامل رکيا. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته ٻئي صدي عيسويءَ ۾ يوناني آباديءَ ۽ ڪوشانن جي گڏيل تعاون جا ثبوت ملن ٿا. ظاهر آهي ته [[سرخ ڪوٽل]] ۾ ڪوشان مندر جو مکيه معمار هڪ يوناني شخص پالاميڊيس هو. هڪ يوناني لکت ملي آهي جيڪا هن طرح پڙهي وڃي ٿي: ΔΙΑ ΠΑΛΑΜΕΔΟΥΣ، يعني ''dia Palamedous''، جنهن جو مطلب آهي "پالاميڊيس وسيلي" يا "پالاميڊيس جي هٿان". ان مان ثابت ٿئي ٿو ته هلينسٽڪ آبادي باختر ۾ ڪوشان دور تائين موجود رهي، ۽ اهو به سمجهه ۾ اچي ٿو ته يوناني الفابيٽ کي باختري/ڪوشاني ٻوليءَ تي ڪيئن لاڳو ڪيو ويو.<ref>Suchandra Ghosh. (2012). Revisiting Kushana Dynastic Sanctuaries. ''Proceedings of the Indian History Congress'', 72nd Session, Patiala, Delhi. 212-219.</ref> [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|thumb|upright=1.15|ڪنشڪ پهرئين جو ابتدائي سون جو سڪو، يوناني ٻوليءَ جي ليجنڊ ۽ هلينسٽڪ ديوتاهه [[هيليوس]] سان. (تقريباً عيسوي 120).<br />'''مُهاڙو:''' ڪنشڪ بيٺل، ڳري ڪوشاني ڪوٽ ۽ ڊگها بوٽ پاتل، ڪلهن مان باهه نڪري رهي آهي، کاٻي هٿ ۾ جهنڊو جهليل، ۽ قربانيءَ طور قربانگاهه مٿان رسم ادا ڪري رهيو آهي. يوناني ليجنڊ:<div class="center">ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΚΑΝΗ''Ϸ''ΚΟΥ<br />''Basileus Basileon Kanishkoy''<br />"[سڪو] ڪنشڪ جو، بادشاهن جو بادشاه".</div>'''پُٺاڻو:''' هيليوس هلينسٽڪ انداز ۾ بيٺل، ساڄي هٿ سان دعا/برڪت وارو اِشارو. يوناني لِپيءَ ۾ ليجنڊ:<div class="center">ΗΛΙΟC ''Helios''</div>کاٻي پاسي ڪنشڪ جو مونوگرام (''تمغہ'').]] ڪوشانن "گهڻيون مقامي عقيدتون ۽ رواج اختيار ڪيا، جن ۾ [[زرتشت مذهب]] ۽ علائقي جون ٻه اڀرندڙ مذهبي تحريڪون، يعني يوناني ڪلٽ ۽ [[ٻڌ ڌرم]] شامل هئا".<ref name="Starr, p. 53"/> [[ويما تڪتو]] جي زماني کان ڪيترائي ڪوشان ٻڌ مت جي ثقافت جا پهلو اختيار ڪرڻ لڳا، ۽ مصريئن وانگر هنن هلينسٽڪ بادشاهتن جي يوناني ثقافت جا مضبوط اثر به جذب ڪيا، جنهن سبب هو گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور [[هلينائز]]ڊ ٿي ويا. عظيم ڪوشاني شهنشاهه [[ويما ڪدفيسس]]، جيڪو [[ڪنشڪ]] جو پيءُ هو، [[شيوا مت]] (هندومت جي هڪ شاخ) کي اختيار ڪيو، جيئن اُن دور جي سڪن مان اندازو ٿئي ٿو.{{sfn|Bopearachchi|2007|p=45}} ان کان پوءِ وارن ڪوشاني بادشاهن مختلف عقيدا ظاهر ڪيا، جن ۾ [[مهايان|ٻڌ ڌرم]]، زرتشت مذهب ۽ [[شيوا مت|هندومت جو شيوا مت]] شامل آهن. ڪوشانن جي حڪمراني [[هندستاني سمنڊ]] واري سامونڊي واپار کي [[ريشم راهه]] جي واپار سان ڳنڍيو، جيڪو پراڻي تهذيب يافته [[سنڌو ماٿري]] وسيلي گذرندو هو. سلطنت جي عروج تي ڪوشانن هڪ وسيع علائقي تي ڍِلو پر وڏو اثر رکيو، جيڪو [[ارال سمنڊ]] تائين (اڄوڪي [[ازبڪستان]] وسيلي)، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[اتر ڀارت]] تائين پکڙيل هو.<ref name="CWH"/> اهڙي وسيع خطي جي ڍِلي وحدت ۽ نسبي امن ڊگهي فاصلي واري واپار کي وڌايو، چين جا ريشمي ڪپڙا [[روم]] تائين پهچايا، ۽ ڪيترن خوشحال شهري مرڪزن جون قطارون پيدا ڪيون.<ref name="CWH"/> ==حدودي واڌ== {{ايشيا کنڊ 100ع ۾|right|ڪوشان علائقا (پوري لائين) ۽ [[ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪوشان اثر جي وڌ ۾ وڌ حد.<ref>{{cite book |last1=O'Brien |first1=Patrick Karl |last2=Press |first2=Oxford University |title=Atlas of World History |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |page=46 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA46}}</ref> ڪوشان ڪنٽرول جي حد خاص طور [[رباطڪ لکت]] ۾ درج آهي.<ref name="AADC"/><ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno ([[Ujjain]]), Kozambo (Kausambi), Zagedo ([[Saketa]]), Palabotro ([[Pataliputra]]), and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment|1=See also the analysis of {{harvp|Sims-Williams|Cribb|1995–1996}}, specialists of the field, who had a central role in the decipherment.}}<ref>{{cite journal |last=Mukherjee |first=B.N. |title=The Great Kushana Testament |journal=Indian Museum Bulletin |place=Calcutta |date=1995}}</ref> اتر طرف [[تارم طاس]] ۾ واڌ جو اشارو گهڻو ڪري سڪن جي ملڻ ۽ چيني تواريخي احوالن مان ملي ٿو.<ref name="SKK"/><ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1(g) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |archive-date=24 February 2021 |access-date=25 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=24 February 2021 }}</ref>||Map_of_the_Kushan_Empire_(large).png}} روزن فيلڊ لکي ٿو ته ڊگهي عرصي واري ڪوشاني حڪمراني جا آثار قديمه جا ثبوت اهڙي علائقي ۾ موجود آهن جيڪو سرخ ڪوٽل کان وٺي [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (ڪوشانن جي اونهاري گادي)، [[پُروشا پُرا]] (اڄوڪو پشاور)، جيڪو ڪنشڪ پهرئين جي دور ۾ گادي هو، [[ٽيڪسيلا]] ۽ [[مٿورا، اتر پرديش|مٿورا]] (ڪوشانن جي سياري گادي) تائين پکڙيل آهي.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} ڪوشانن پهريون ڀيرو اهڙي حڪمراني جو نمونو متعارف ڪرايو، جنهن ۾ ''ڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]_{[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]}[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Kṣatrapa'', "[[ستراپ]]") ۽ ''مهڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka m.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka h.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]_{[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]}[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Mahakṣatrapa'', "وڏو [[ستراپ]]") شامل هئا.{{sfn|Sailendra Nath Sen|1999|p=[https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA188 188]}} ممڪن حڪمراني وارا ٻيا علائقا [[خوارزم]] ۽ اُن جو گادي شهر [[ٽوپراڪ-ڪلا]]،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}}<ref>{{cite book |last1=Basham |first1=Arthur Llewellyn |title=Papers on the Date of Kaniṣka: Submitted to the Conference on the Date of Kaniṣka, London, 20-22 April 1960 |year=1968 |publisher=Brill Archive |page=414|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ&pg=PA414}}</ref> [[ڪوسامبي]] ( [[الله آباد يونيورسٽي]] جون کوٽايون)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[سانچي]] ۽ [[سارناٿ]] (جتي ڪوشان بادشاهن جا نالا ۽ تاريخون وارين لکتن جا ثبوت ملن ٿا)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[مالوا]] ۽ [[مهاراشٽر]]،<ref>{{harvnb|Rosenfield|1993|p=41}}. "Malwa and Maharashtra, for which it is speculated that the Kushans had an alliance with the [[Western Kshatrapas]]".</ref> ۽ [[اوڊيشا]] (ڪوشاني سڪن جون نقلون ۽ وڏا سڪن جا ذخيرو).{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} {{clarify span|text=[[رباطڪ لکت]]، جيڪا 1993 ۾ دريافت ٿي، ''Hou Hanshu''، ''Weilüe'' ۽ ڪنشڪ دور جي شروعاتي لکتن جي احوال جي تصديق ڪري ٿي (شايد عيسوي 127 کان)، ته ٻئي صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ڪوشاني سلطنتون اتر ڀارت جي مرڪزي علائقن تائين وڌيون.|explain=ڊگهو ۽ گنجلڪ جملو (شايد خراب گرامر سبب)|date=July 2021}} لکت جون لائينون 4 کان 7 ڪنشڪ جي ماتحت شهرن جو ذڪر ڪن ٿيون،{{refn|group=note|For a translation of the full text of the Rabatak inscription see: {{harvp|Mukherjee|1995}}. This translation is quoted in: {{harvp|Goyal|2005|p=88}}.}} جن مان ڇهه نالا سڃاڻپ لائق آهن: [[اُجين]]، [[ڪُندينا]]، [[سڪيٽا]]، [[ڪوسامبي]]، [[پاٽلي پُتر]]، ۽ [[چمپا، ڇتيس ڳڙهه|چمپا]] (جيتوڻيڪ متن مان صاف ناهي ته چمپا ڪنشڪ جي ملڪيت هو يا اُن کان اڳتي).<ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno (Ujjain), Kozambo (Kausambi), Zagedo (Saketa), Palabotro (Pataliputra) and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment}}<ref>{{cite web |last=Sims-Williams |first=Nicholas |author-link=Nicholas Sims-Williams |title=Bactrian Documents from Ancient Afghanistan |url=http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |access-date=24 May 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070610192252/http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |archive-date=10 June 2007 }}</ref>{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} ٻڌ مت جو متن ''Śrīdharmapiṭakanidānasūtra''—جيڪو چيني ترجمي ذريعي معلوم ٿئي ٿو (عيسوي 472)—پاٽلي پُتر جي ڪنشڪ هٿان فتح جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Puri|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA258 258]}} ٻئي صدي عيسويءَ جي هڪ پٿر جي لکت، هڪ "وڏي ستراپ" [[روپيامما]] جي نالي سان، [[پاؤني]] ۾ ( [[نرمدا درياهه]] جي ڏکڻ) ملي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪوشان اثر ايترو ڏکڻ تائين وڌيل هو، جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته اهو علائقو [[مغربي ستراپ]]ن جي ڪنٽرول ۾ به رهيو هجي.<ref>{{cite book |last1=Mukherjee |first1=Bratindra Nath |title=The rise and fall of the Kushāṇa Empire |date=1988 |page=269 |publisher=Firma KLM |isbn=9780836423938 |url=https://books.google.com/books?id=ig1uAAAAMAAJ}}</ref> [[File:Bengal. Samatata. Coin of Vira Jadamarah imitative of Kushan coinage of Kanishka I. Circa 2nd-3rd century CE.jpg|thumb|اوڀر ۾ حد [[بنگال]] تائين: [[ساماتتا]] ۾ بادشاهه ويرا جدمره جا سڪا، [[ڪنشڪ پهرئين]] جي [[ڪوشاني سڪن]] جي نقل طور. ليجنڊ جو متن بي معنيٰ نقل آهي. بنگال، تقريباً ٻئي-ٽئين صدي عيسوي.<ref name="Samatata coin">{{cite web |title=Samatata coin |url=https://research.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=3412701&page=1&partId=1 |website=The British Museum}}</ref>]] اوڀر ۾، ٽئين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، هوويشڪ جا سجايل سڪا [[بودھ گايا]] ۾ ٻين سون جي نذرن سان گڏ "بودهه جي روشنائيءَ واري تخت" هيٺ پيش ڪيا ويا، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته اُن دور ۾ به علائقي تي ڪوشاني اثر موجود هو.<ref>British Museum display, Asian Art room.{{full citation needed|date=July 2021}}</ref> ڪوشاني سڪا گهڻائيءَ سان [[بنگال]] تائين ملن ٿا، ۽ قديم بنگالي رياست [[ساماتتا]] به ڪنشڪ پهرئين جي سڪن جي نقل تي سڪا جاري ڪيا، شايد گهڻو ڪري واپاري اثر سبب.<ref>{{cite book |last1=Sengupta |first1=Nitish |title=Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib |date=2011 |publisher=Penguin UK |isbn=978-81-8475-530-5 |page=39 |url=https://books.google.com/books?id=TI8GQioaoL4C&pg=PT39}}</ref><ref name="Samatata coin"/><ref>{{cite book |quote=As far as gold coins in Bengal are concerned it was Samatata or South-eastern Bengal which issued gold coins ... This trend of imitating Kushan gold continued and had major impact on the currency pattern of this south-eastern zone. |title=Numismatic Digest |date=2012 |publisher=Numismatic Society of Bombay |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=C83R2wM0caIC}}</ref> ڪوشاني سڪن جي نقل ۾ سڪا اوڀر جي رياست [[اُڙيسا]] ۾ به گهڻائيءَ سان مليا آهن.<ref>{{cite book |quote=A large number of Kushan and Puri Kushan coins have been discovered from different parts of Orissa. Scholars have designated the Puri Kushan coins as the Oriya Kushan coins. Though the coins are the imitations of Kushan coins they have been abundantly found from different parts of Orissa. |last1=Ray |first1=N. R. |year=1982 |title=Sources of the History of India: Bihar, Orissa, Bengal, Manipur, and Tripura |publisher=Institute of Historical Studies |page=194 |url=https://books.google.com/books?id=_gW2AAAAIAAJ}}</ref> اولهه ۾، ڪوشاني رياست [[پاراتراجا|پاراتا رياست]] ([[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]])، اولهه [[پاڪستان]]، [[افغانستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[تاجڪستان]]، [[ازبڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]] تائين پکڙيل هئي. [[ترڪمانستان]] ۾ ڪوشانن جو ٻڌ مت وارو شهر [[مرو]] مشهور هو.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} اتر طرف، پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪجولا ڪدفيسس]] [[تارم طاس]] ڏانهن فوج موڪلي ته جيئن [[ڪوچا]] شهر-رياست جي مدد ڪري، جيڪا علائقي ۾ چيني حملي کي روڪي رهي هئي؛ پر ٿوريون جهڙپون ٿيڻ کان پوءِ هو واپس موٽي آيا.{{sfn|Grousset|1970|pp=45-46}} ٻي صدي عيسويءَ ۾، ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشانن [[تارم طاس]] ۾ ڪيتريون چڙهائيون ڪيون، ۽ چيني ماڻهن سان سندن گهڻا لاڳاپا رهيا. ڪنشڪ وٽ [[تارم طاس]] جا اهي علائقا هئا جيڪي غالباً اُن قديم علائقن سان ميل کائين ٿا، جيڪي اڳ ۾ [[يوئژهي|يوئه-ژهي]] وٽ هئا (ڪوشانن جا ممڪن ابن ڏاڏا). [[ڪشغر]]، [[يارڪند ضلعو|يارڪند]] ۽ [[ختن|ختن]] ۾ سڪن تي ڪوشاني اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="SKK">{{cite magazine|last=Cribb |first=Joe|title=The Sino-Kharosthi coins of Khotan part 2|url=https://www.academia.edu/33275660 |date=1984 |magazine=Numismatic Chronicle |pages=129–152}}</ref> چيني تواريخن موجب، ڪوشانن (چيني ماخذن ۾ [[دا يوئژهي]] سڏيل) هڪ هان شهزادي جي گهر ڪئي، پر انڪار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ هنن چيني درٻار کي تحفا موڪليا هئا. جواب طور، هو عيسوي 90 ۾ بان چاؤ ڏانهن 70,000 جي فوج سان وڌيا، پر ننڍڙي چيني فوج هٿان شڪست کاڌائون. چيني تواريخي احوال ڪوشانن ۽ چيني جنرل [[بان چاؤ]] وچ ۾ جنگين جو ذڪر ڪن ٿا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} يوئژهي پوئتي هٽي ويا ۽ چيني سلطنت کي خراج ڏيڻ لڳا. [[تارم طاس]] جا علائقا آخرڪار [[بان چاؤ]] فتح ڪيا. پوءِ، [[هان جي شهنشاهه آن|يُوانچُو]] دور (عيسوي 114–120) ۾ ڪوشانن فوج موڪلي ۽ چنپان کي—جيڪو اڳ ۾ سندن وٽ يرغمال رهيو هو—[[ڪشغر]] جو بادشاهه مقرر ڪرايو.{{sfn|Hill|2009|p=43}} ===ڪوشاني قلعي بنديون=== ڪيترائي ڪوشاني قلعا سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور [[باختر]] ۾، جيڪي گهڻو ڪري [[هلينسٽڪ]] قلعن جي مٿان ٻيهر تعمير ڪيا ويا، جيئن [[ڪمپير تيپي]].<ref name="DVR">{{cite journal |last1=RUSANOV |first1=D. V. |title=The Fortification of Kampir-Tepe: A Reconstruction |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=1994 |volume=8 |pages=155–160 |jstor=24048772 |url=https://www.jstor.org/stable/24048772 |issn=0890-4464}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Rtveladze|first=E|title=Alexandria on the Oxus - Kampir Tepe: A fortress city on the Oxus shore|year=2019|location=Tashkent|pages=}}</ref> اهي عام طور تيراندازن لاءِ تير جي شڪل وارن [[لوپ هول]]ن سبب سڃاتا وڃن ٿا.<ref name="DVR"/> <gallery class="center" widths="200px" heights="120px"> File:Kampir_Tepe_archeological_site.jpg|[[ڪمپير تيپي]] جو ڪوشاني قلعو File:Ayaz_Kala_(Khorezm,_Ouzbékistan)_(5608879653).jpg|[[اياز ڪلا]] جو قلعو File:Françoise_Foliot_-_Afghanistan_152.jpg|شهرِ زُهڪ جو قلعو.<ref>{{cite book |last1=Lee |first1=Jonathan L. |title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present |date=8 March 2022 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-019-4 |url=https://books.google.com/books?id=asR9DwAAQBAJ&pg=PA151 |language=en}}</ref> File:Staircase,_Surkh_Kotal,_2–4_century_CE.jpg|[[سرخ ڪوٽل]] جو مندر ۽ قلعو </gallery> ==تاريخ== ڪوشاني حڪمرانن جو ذڪر لڳ ڀڳ ٽن صدين تائين ملي ٿو، يعني تقريباً 30 عيسوي کان 375 عيسوي تائين، جيستائين [[ڪيدارائيٽس]] جي حملي سبب تبديليون ٿيون. هنن لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[مغربي ستراپ]]ن، [[ستواهن]]ن ۽ [[گپتا سلطنت]] جي شروعاتي حڪمرانن سان همعصر حڪمراني ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} === ڪجولا ڪدفيسس (تقريباً 25 – 85) === {{Main| ڪجولا ڪدفيسس}} {{ ڪوشان حاڪم}} {{blockquote|...گوئشوانگ جو شهزادو، جنهن جو نالو ٿيلڪ [ڪجولا ڪدفيسس] هو، ٻين چار xihou کي حملا ڪري ختم ڪري ڇڏيو. هو بادشاهه بڻيو، ۽ سندس خاندان کي گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهن جو خاندان سڏيو ويو. هن انشي [هندو-پارٿيا] تي حملو ڪيو ۽ گاوفو [ڪابل] جو علائقو ورتو. هن پودا [پڪٽيا] ۽ جِبين [ڪاپيسا ۽ گنڌارا] جون سڀ بادشاهتون به شڪست ڏنيون. قيوجيوڪُو [ڪجولا ڪدفيسس] اسي سالن کان وڌيڪ عمر ۾ وفات ڪئي.|[[Book of the Later Han|Hou Hanshu]]{{sfn|Hill|2009|p=29}}|title=|source=}} اهي فتحون غالباً عيسوي 45 ۽ 60 جي وچ ۾ ٿيون، ۽ انهن ڪوشاني سلطنت جو بنياد وڌو، جنهن کي پوءِ سندس جانشينن تيزيءَ سان وڌايو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪيترن سڪن جون سيريز جاري ڪيون ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه پُٽ هئا: [[Sadashkana|سداشڪنه]] (جيڪو رڳو ٻن لکتن مان سڃاتو وڃي ٿو، خاص طور رباطڪ لکت مان، ۽ غالباً ڪڏهن حڪومت نه ڪئي) ۽ شايد ويما تڪتو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪدفيسس، ڪنشڪ جو پردادو هو.{{Citation needed|date=March 2021}} === ويما تڪتو يا سداشڪنه (تقريباً 80 – 95) === {{Main| ويما تڪتمو}} [[ويما تڪتو]] (قديم چيني: 閻膏珍 ''Yangaozhen'') رباطڪ لکت ۾ ذڪر ٿيل آهي (ٻيو پُٽ سداشڪنه سيناورمن—اوڊي جي بادشاهه—جي لکت ۾ به اچي ٿو). هو ويما ڪدفيسس ۽ ڪنشڪ پهرئين کان اڳ هو. هن ڪوشاني سلطنت کي ڏکڻ ايشيا جي اتر-اولهه تائين وڌايو. ''Hou Hanshu'' موجب: {{blockquote|"سندس پُٽ يانگاؤژين [شايد ويما تڪتو، يا ممڪن آهي سندس ڀاءُ سداشڪنه] سندس جاءِ تي بادشاهه ٿيو. هن تيانزو [اتر-اولھ ڀارت] کي شڪست ڏني ۽ اتي نگراني لاءِ جنرل مقرر ڪيا. پوءِ يوئژهي انتهائي امير ٿي ويا. سڀ بادشاهتون [پنهنجي بادشاهه کي] گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهه سڏين ٿيون، پر هان کين سندن اصل نالي دا يوئژهي سان سڏين ٿا."|Hou Hanshu{{sfn|Hill|2009|p=29}}}} === ويما ڪدفيسس (تقريباً 95 – 127) === {{Main|Vima Kadphises}} [[ويما ڪدفيسس]] (ڪوشاني ٻولي: Οοημο Καδφισης) تقريباً عيسوي 95–127 دوران ڪوشاني شهنشاهه هو، سداشڪنه جو پٽ، ڪجولا ڪدفيسس جو پوٽو ۽ ڪنشڪ پهرئين جو پيءُ، جيئن رباطڪ لکت مان معلوم ٿئي ٿو.{{Citation needed|date=March 2021}} ويما ڪدفيسس باختر ۾ فتحون ڪري ڪوشاني علائقو وڌايو. هن گهڻا سڪا ۽ لکتون جاري ڪيون. هن موجوده تانبي ۽ چانديءَ جي سڪن سان گڏ سون جا سڪا به جاري ڪيا.{{Citation needed|date=March 2021}} ===ڪنيشڪه پهريون (تقريباً 127ع – تقريباً 150ع)=== {{Main|ڪنشيڪه}} {{multiple image | align = right | direction =vertical | header=Mathura statue of Kanishka | total_width=250 | image1 = Kanishka enhanced.jpg | caption1 = [[ڪنيشڪه]] جو بت، ڊگهو ڪوٽ ۽ بوٽ پاتل، هٿ ۾ [[گرز]] (Mace) ۽ [[تلوار]]، [[مٿرا ميوزيم]] ۾ رکيل. ڪوٽ جي هيٺان لکت موجود آهي. | image2 = Kanishka statue inscription.jpg | caption2 = هي لکت وچولي [[براهمي رسم الخط]] ۾ آهي:<br /> [[File:Gupta ashoka m.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka haa.jpg|12px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad dhi.jpg|8px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka d.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka v.svg|10px]]_{[[File:Gupta ashoka pu.jpg|10px]] [[File:Gupta ashoka tr.jpg|10px]]} [[File:Gupta ashoka kaa.svg|12px]]^{[[File:Gupta ashoka nni.jpg|12px]]}_{[[File:Gupta ashoka ssk.jpg|14px]]}<br />''مهاراجا راجڌراجا ديوپُتر ڪنيشڪه''<br />"عظيم بادشاهه، بادشاهن جو بادشاهه، ديوتا جو پٽ، ڪنيشڪه".<ref>{{cite book |last1=Puri |first1=Baij Nath |title=India under the Kushāṇas |date=1965 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |url=https://books.google.com/books?id=bxZuAAAAMAAJ}}</ref><br />[[مٿرا جو فن]]، [[مٿرا ميوزيم]] | caption_align = center | footer= }} [[ڪنيشڪه اعظم]]، ڪوشان سلطنت جو چوٿون بادشاهه، تقريباً 23 سال حڪومت ڪئي، لڳ ڀڳ 127ع کان.<ref>{{cite journal |last1=Bracey |first1=Robert |title=The Date of Kanishka since 1960 |journal=Indian Historical Review |date=2017 |volume=44 |issue=1 |pages=21–61 |doi=10.1177/0376983617694717 |s2cid=149016806 |url=https://www.academia.edu/32448882}}</ref> تخت نشيني کان پوءِ، ڪنيشڪه هڪ وسيع سلطنت تي حڪمراني ڪئي، جيڪا تقريباً سڄي اتر هندستان تي پکڙيل هئي؛ ڏکڻ ۾ [[اجين|اُجّين]] ۽ [[ڪنڊينا]] (Kundina) تائين، ۽ اوڀر ۾ [[پاٽلي پتر|پاٽلي پُتر]] کان به اڳتي، جيئن رباطڪ لکت مان ظاهر ٿئي ٿو: {{Blockquote|پهرين سال ۾، هندستان جي سڄي راڄ ۾ اعلان ڪيو ويو، حڪمران طبقي جي سمورن علائقن تائين، جن ۾ ڪوناديانو [[ڪونڊيني]]، (Kundina)، [[اوزينو]] (Ujjain)، زاگيدا (Saketa)، [[ڪوزامبو]] (Kausambi)، [[پالابوترو]] (Pataliputra) ۽ [[زيري-تمبو]] (Sri-Champa) تائين شامل هئا؛ جن حڪمرانن ۽ اهم ماڻهن سندس اطاعت قبول ڪئي، ۽ هن سڄي هندستان کي پنهنجي فرمانبرداري ۾ آندو.|رباطڪ لکت، سٽون 4–8}} ڪنيشڪه جي سلطنت جا ٻه گاديءَ جا هنڌ هئا: [[پورشپور]] (اڄ جو [[پشاور]]، اتر اولهه [[پاڪستان]]) ۽ [[مٿرا]]، اتر هندستان ۾. هن کي (۽ [[راجا داب]] سان گڏ) [[باٿنڊا قلعو]] ([[قلعو مبارڪ، ڀاٿنڊا|قلعو مبارڪ]]) تعمير ڪرائڻ جو به ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، جيڪو اڄ [[باٿنڊا]] شهر ۾ آهي.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪوشانن جي هڪ اونهاري جي راڄڌاني [[ڪپيسي]] (اڄ جي بگرام ڀرسان) ۾ به هئي، جتي "[[بگرام خزانو]]" مليو، جنهن ۾ يونان کان چين تائين جا فن پارا شامل آهن. رباطڪ لکت موجب، ڪنيشڪه [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جو پٽ، [[سداشڪانا]] (Sadashkana) جو پوٽو، ۽ [[ڪجولا ڪدفيسس]] جو پرپوٽو هو. ڪنيشڪه جو دور هاڻي عام طور تي 127ع کان شروع سمجهيو وڃي ٿو، هيري فالڪ جي تحقيق جي بنياد تي.{{sfn|Falk|2001|pp=121–136}}{{sfn|Falk|2004|pp=167–176}} ===هووشڪه (تقريباً 150ع – تقريباً 190ع)=== {{Main|هووشڪه}} [[هووشڪه]] (Kushan: Οοηϸκι، "Ooishki") ڪوشان سلطنت جو شهنشاهه هو، جيڪو [[ڪنيشڪه پهريون|ڪنيشڪه]] جي وفات کان پوءِ (بهترين موجود ثبوتن موجب 150ع ۾) تخت نشين ٿيو ۽ لڳ ڀڳ ٽيهه سال پوءِ [[وسوديوا پهريون]] جي جانشيني تائين حڪومت ڪندو رهيو. سندس دور کي سلطنت لاءِ ”پاڻ ۾ سڪون آڻڻ“ ۽ ”استحڪام“ (retrenchment ۽ consolidation) جو زمانو سمجهيو وڃي ٿو. خاص طور، پنهنجي حڪومت جي شروعاتي عرصي ۾ هن [[مٿرا]] شهر تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ وقت ۽ ڪوشش وقف ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} ===وسوديوا پهريون (تقريباً 190ع – تقريباً 230ع)=== {{Main|وسوديوا پهريون}} [[وسوديوا پهريون]] (Kushan: Βαζοδηο "Bazodeo"، Chinese: 波調 "Bodiao") ”عظيم ڪوشانن“ جو آخري شهنشاهه هو. ڪنيشڪه جي دور (era) جي سال 64 کان 98 تائين تاريخ رکندڙ لکتن مان اندازو ٿئي ٿو ته سندس حڪومت گهٽ ۾ گهٽ 191ع کان 225ع تائين هلي. هو آخري وڏو ڪوشان شهنشاهه هو، ۽ سندس دورِ حڪومت جي پڄاڻي تقريباً ان واقعي سان گڏجي ٿي جڏهن [[ساساني سلطنت|ساساني]] اتر اولهه هندستان تائين حملو آندا ۽ لڳ ڀڳ 240ع کان شروع ٿي افغانستان، پاڪستان ۽ اتر اولهه هندستان جي علائقن ۾ [[هند-ساساني]] يا ''Kushanshahs'' جو قيام عمل ۾ آيو.{{Citation needed|date=March 2021}} {{South Asia in 350 CE||برِصغير جي اتر اولهه حصي ۾ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جي جاءِ، ۽ لڳ ڀڳ 350ع ۾ همعصر ڏکڻ ايشيائي سياسي قوتن جي جغرافيائي تصوير.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |pages=25, 145 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |archive-date=7 February 2025 |access-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |date=7 February 2025 }}</ref>|{{Annotation|75|25|[[File:Rectangle (plain).svg|55px]]}}}} ===ڪنيشڪه ٻيون (تقريباً 232ع – تقريباً 247ع)=== {{Main|ڪنيشڪه ٻيون}} ===واسيشڪه (تقريباً 247ع – تقريباً 267ع)=== {{Main|واسيشڪه}} [[واسيشڪه]] ڪوشان شهنشاهه هو، جنهن بابت لڳي ٿو ته هن [[ڪنيشڪه ٻيون]] کان پوءِ لڳ ڀڳ 20 سال حڪومت ڪئي. سندس حڪمراني جا ثبوت [[مٿرا]]، [[گنڌارا]] ۽ ايتري قدر جو ڏکڻ ۾ سانچي (ويجهو [[وديشا]] (Vidisa)) تائين ملن ٿا، جتي سندس نالي سان ڪيترين لکتن جو پتو پوي ٿو. اهي لکتون ممڪن ”ٻئي ڪنيشڪه دور“ (second Kanishka era) جي سال 22 (سانچي جي ”Vaksushana“ واري لکت — يعني واسيشڪه ڪوشان) ۽ سال 28 (سانچي جي ”Vasaska“ واري لکت — يعني واسيشڪه) جي تاريخن سان درج آهن.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}}<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA57 57]}}</ref> === ننڍا ڪوشان (270ع – 350ع) === اولهه ۾ علائقائي نقصانن (يعني [[باختريا]] جو [[ڪوشان-ساساني]]ن جي هٿان وڃائجي وڃڻ) ۽ اوڀر ۾ نقصانن (يعني [[مٿرا]] جو [[گپتا سلطنت]] جي هٿان وڃائجي وڃڻ) کان پوءِ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جا ڪي مقامي حڪمران معلوم ٿين ٿا، جيڪي [[پنجاب]] جي علائقي ۾ پنهنجي گادي [[ٽيڪسلا]] (Taxila) ۾ ويهاري حڪومت ڪندا رهيا: [[وسوديوا ٻيون]] (270ع – 300ع)، [[ماهي (ڪوشان)|ماهي]] (300ع – 305ع)، [[شڪا (ڪوشان)|شڪا]] (305ع – 335ع) ۽ [[ڪپوندا]] (335ع – 350ع).{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} غالب امڪان آهي ته اهي [[گپتا سلطنت]] جا باجگزار (vassals) هئا، تان جو [[ڪيداري]]ن (Kidarites) جي حملي ڪوشان حڪمراني جا آخري نشان به ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} ==ڪوشان ديوتا== [[File:Kumara, The Divine General LACMA M.85.279.3.jpg|thumb|upright|ڪُماره/[[ڪارتڪيه]] هڪ ڪوشان عقيدتمند سان گڏ، ٻيون صدي عيسوي]] [[File:Gandhara, omaggio di un re kushana al bodhisattva, II-III sec.JPG|thumb|ڪوشان شهزادو، جنهن کي [[هوِشڪه]] چيو وڃي ٿو، هڪ [[ٻڌيستوا]] کي نذرانو پيش ڪندي.<ref>{{cite journal |last1=Marshak |first1=Boris |last2=Grenet |first2=Frantz |title=Une peinture kouchane sur toile |journal=Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres |date=2006 |volume=150 |issue=2 |pages=957|doi=10.3406/crai.2006.87101 }}</ref>]] [[File:Relief Showing Shiva Linga Worshipped by Saka Devotees - Kushan Period - Dampier Nagar - ACCN 36-2661 - Government Museum - Mathura 2013-02-23 5614.JPG|thumb|[[Shiva|شِو]] جو [[Linga|لِنگ]] ڪوشان عقيدتمندن پاران پوڄيل، لڳ ڀڳ ٻيون صدي عيسوي]] ڪوشانن جو مذهبي [[پينٿيائي ديوتا |ديوتا-مجموعو]] نهايت گهڻو رنگارنگ هو، جيئن سندن سون، چاندي ۽ ٽامي ۾ ٺهيل سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو. انهن سڪن تي ٽيهه کان وڌيڪ مختلف ديوتائن جون تصويرون موجود آهن، جيڪي گهڻو ڪري سندن پنهنجن ايراني ديوتائن سان گڏ يوناني ۽ هندي دنيا سان به لاڳاپيل آهن. ڪوشان سڪن تي ڪوشان بادشاهن، [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ]]، ۽ هند-آريائي ۽ ايراني<!-- Bactrian/Arachosian/etc == Eastern Iranian, which is _not_ "Persian", which is western Iranian--> ديوتائن واري مجموعي (پينٿيون) جون شڪليون پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.{{sfn|Liu|2010|p=47}} شروعاتي سڪن تي يوناني نالن سان يوناني ديوتائون ڏيکاريل آهن. [[ڪنيشڪه]] جي دور ۾ سڪن جي ٻولي [[باڪتريائي ٻولي|باڪٽريائي]] ٿي وڃي ٿي (پر سڀني بادشاهن لاءِ لکڻي يوناني رسم الخط ۾ ئي رهي). [[هوِشڪه]] (Huvishka) کان پوءِ، سڪن تي رڳو ٻه ديوتائون نظر اچن ٿيون: ''آردوڪشو'' ۽ ''[[اوئيشو]]'' (هيٺ تفصيل ڏسو).<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Boyce |first1=Mary |title=Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices |year=2001 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-23902-8 |page=83 |url=https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC&pg=PA83}}</ref> ايراني هستيون (ديوتا) جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن: * ''[[آردوڪشو]]'' (Αρδοχþο): [[اشي وانگوھي]] [[File:Kushan king Huvishka coin.jpg|30px]] * ''[[اشائيژشو]]'' (Aþαειχþo، "بهترين راستبازي"): [[اشا واھشتا ]] [[File:Huvishka with Ashaiexsho.jpg|30px]] * ''[[اتشو]](Athsho)'' (Αθþο، "شاهانه باهه"): [[اتار]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Athsho.jpg|30px]] * ''[[ڦارو]]'' (Φαρρο، "شاهانه جَلال/شڪوه"): [[خوارينا]] [[File:Huvishka. Circa CE 152-192 diademed.jpg|30px]] * ''لروئاسپا'' (Λροοασπο): [[درواسپا]] [[File:Coin of the Kushan king Kanishka.jpg|30px]] * ''Manaobago'' (Μαναοβαγο): [[ووھو مناھ]]{{sfn|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA324 324]}} [[File:Kanishka I with Manaobago.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مانائتوباگو سان گڏ.]] * ''مائو'' (Μαο، چنڊ وارو ديوتا): [[Mah]] [[File:Huvishka with Mao.jpg|30px]] * ''مٿرو'' ۽ ٻيا روپ (Μιθρο، Μιιρο، Μιορο، Μιυρο): [[مٿرا]] [[File:Kanishka I with Miiro.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مئرو سان گڏ]] * ''مزدووانو'' (Μοζδοοανο، "مزدا the victorious?"): [[ آھورا مزدا|مزدا وانا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jongeward |first1=David |last2=Cribb |first2=Joe |title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society |date=2014 |publisher=THE AMERICAN NUMISMATIC SOCIETY |location=New York |page=Front page illustration |url=http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |access-date=7 March 2021 |archive-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |date=17 August 2021 }}</ref> [[File:Coin_of_Kanishka_depicting_Mozdoano.jpg|30px|ڪنيشڪه جي سڪي تي مزدوئانو]] * ''[[Nana (باڪتريائي ديوي)|نانا]]'' (Νανα، Ναναια، Νاناϸαο): پين-ايشيائي ''نانا'' جون صورتون، سوگديائي ''نني'' [[File:Kanishka I with Nana.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، نانا سان گڏ]] * ''Oado'' (Οαδο): [[Vata-Vayu|Vata]] [[File:Kanishka I and Oado.jpg|30px|ڪنيشڪه ۽ Oado]] * ''اوئاڪشو'' (Oαxþo): "آڪسس" * ''اوروموزدو'' (Οορομοζδο): [[آھورا مزدا]] [[File:Huvihska with Ahuramazda.jpg|30px]] * ''[[اورلاگنو]]'' (Οραλαγνο): [[ويريٿراگنا]]، ايراني جنگ جو ديوتا [[File:Coin of Kanisha I showing Verethragna.jpg|30px]] * ''[[رشتي]]'' (Ριϸτι، "سڌائي/سچائي"): [[Arshtat]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Rishti.jpg|30px]] * ''[[شائوريئورو]]'' (Ϸαορηορο، "بهترين شاهانه اختيار"، مثالي حڪمران): [[کشاترا وائريا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka and Shaoreoro.jpg|30px]] * ''تئيرو'' (Τιερο): [[تشتريا|تير]] يوناني ڏند ڪٿائن ۽ هلينسٽڪ ميل ميلاپ مان ڏيکاريل هستيون: * ''زائو'' (Ζαοου):<ref>{{cite web |title=Kujula Kadphises coin |website=The British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1922-0213-64}}</ref> [[زيوس]] [[File:Kujula Kadphises with Zeus.jpg|30px|ڪجولا ڪدفيسس جو سڪو: زيوس ريورس تي.]] * ''ايلئيوس'' (Ηλιος): [[Helios|هيليئوس]] [[File:Kanishka_I_Greek_legend_and_Helios.jpg|30px]] * ''Ēphaēstos'' (Ηφαηστος): [[هيفيسٽس]] * ''Oa nēndo'' (Οα νηνδο): [[Nike (mythology)|نائڪي]] [[File:Huvishka with Nike.jpg|30px|هوِشڪه نائڪي سان گڏ]] * ''Salēnē'' (Ϲαληνη):<ref>{{cite book |last1=Dani |first1=A. H. |last2=Asimov |first2=M. S. |last3=Litvinsky |first3=B. A. |last4=Zhang |first4=Guang-da |last5=Samghabadi |first5=R. Shabani |last6=Bosworth |first6=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations, 700 B. C. to A |date=1 January 1994 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-102846-5 |page=321 |url=https://books.google.com/books?id=9U6RlVVjpakC&pg=PA321 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=77 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA77 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sen |first1=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |date=1999 |publisher=New Age International |isbn=978-81-224-1198-0 |page=199 |url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA199 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |date=2008 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1120-0 |page=377 |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA377 |language=en}}</ref> [[Selene|سيليني]] [[File:Kanishka I. Circa AD 127-151. Monolingual Greek issue. Main mint in Baktria Early phase. Obverse BACIΛЄYC BACIΛЄωN KANHÞKOY, Reverse CAΛHNH to right, Selene, wearing lunar horns.jpg|30px|ڪنيشڪه سيليني سان گڏ]] * ''Anēmos'' (Ανημος): [[اينيموس]] [[File:A43 Kouchan Kanishka 4unit 1ar (8300885384).jpg|30px]] * ''Ērakilo'' (Ηρακιλο): [[هيراڪليس]] [[File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|30px]] * ''سيراپو'' (Ϲαραπο): يوناني-مصري ديوتا [[سيراپِس]] [[File:Huvishka with seated god Serapis ("Sarapo").jpg|30px]] هندي (Indic) هستيون جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن:<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}. "Also omitted is the ancient Iranian war god Orlagno, whose place and function are occupied by a group of Indian war gods, Skando (Old Indian Skanda), Komaro (Old Indian Kumara), Maaseno (Old Indian Mahāsena), Bizago (Old Indian Viśākha), and even Ommo (Old Indian Umā), the consort of Siva. Their use as reverse types of Huvishka I is clear evidence for the new trends in religious policy of the Kushan king, which was possibly influenced by enlisting Indian warriors into the Kushan army during the campaign against Pataliputra."</ref> * ''Boddo'' (Βοδδο): [[Gautama Buddha|ٻُڌ]] [[File:Coin of Kanishka I.jpg|30px]] * ''Shakamano Boddho'' (Ϸακαμανο Βοδδο): [[Shakyamuni Buddha|شاڪيه مُني ٻُڌ]] [[File:Kanishka I and Buddha Sakyamuni.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون ۽ شاڪيه مُني ٻُڌ]] * ''Metrago Boddo'' (Μετραγο Βοδδο): بودهي ستوا [[Maitreya|مَيتريا]] [[File:Kanishka I with Maitreya.jpg|30px|ڪنيشڪه جو سڪو: مَيتريا ("Metrago Boudo") سان گڏ]] * ''Maaseno'' (Μαασηνο): [[Kartikeya|مهاسينا]] [[File:Huvishka Maaseno.jpg|30px]] [[File:Huvishka with Maasena and attendants.jpg|30px|هوِشڪه مهاسينا ۽ ساٿين سان گڏ]] * ''Skando-Komaro'' (Σκανδο-kομαρο): [[Murugan|اسڪند]]-[[Kartikeya|ڪُماره]] [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Bizago'': [[Viśākha|وشاکهه]]<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Ommo'': [[Umā|اُما]]، شِو جي ساٿياڻي/همسر.<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Ommo and Oesho.jpg|30px|هوِشڪه جي سڪن تي: Ommo (اُما) ۽ [[Oesho]]]] * ''[[Oesho]]'' (Οηϸο): گهڻي عرصي تائين هندي [[Shiva|شِو]] جي نمائندگي سمجهيو ويو،{{sfn|Sivaramamurti|1976|p=56-59}}<ref name="sino-platonic.org">{{cite journal |last=Loeschner |first=Hans |title=The Stūpa of the Kushan Emperor Kanishka the Great |journal=Sino-Platonic Papers |volume=227 |date=July 2012 |page=11 |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp227_kanishka_stupa_casket.pdf}}</ref>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}} پر ان کي [[Avestan|اوستا/اَويستان]] [[Vayu-Vata|وائو-واتا]] سان به ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو شِو سان ميل کائي ٿو.<ref>{{cite book|last=Sims-Williams |first=Nicolas|chapter=Bactrian Language|title=Encyclopaedia Iranica|volume=3|location=London |publisher=Routledge & Kegan Paul}}</ref><ref>{{harvnb|Bopearachchi|2003}}. Cites H. Humbach, 1975, p.402-408. K.Tanabe, 1997, p.277, M.Carter, 1995, p.152. J.Cribb, 1997, p.40.</ref> [[File:Huvishka Oesho coin.jpg|30px]] * هوِشڪه جا ٻه ٽامي جا سڪا "Ganesa" واري لکت کڻن ٿا، پر عام [[theriomorphic|ٿيريو-مورفڪ]] شڪل واري [[Ganesha|گنيش]] بدران انهن تي هڪ تيرانداز ڏيکاريل آهي، جيڪو ڊگهو ڪمان (ڏور اندرئين پاسي) ۽ هڪ تير هٿ ۾ جهليل آهي. هي عموماً [[Rudra|رُدر]] جي تصوير سمجهي وڃي ٿي، پر انهن ٻن سڪن جي صورت ۾ عام طور تي ان کي شِو جي نمائندگي قرار ڏنو وڃي ٿو. {{Gallery|align=center |title= ڪوشان پوڄارين جون تصويرون |width= 160 |height= 140 |File:ZeusSerapisOhrmazdWithWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: زيوس/سيراپِس/اُهرمزڊ سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:PharroAndWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: [[Pharro]] سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:ShivaOeshoBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: شِو/اويشو سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:Shiva-Oesho wall painting, Kushan, 3rd century CE.jpg|شِو-اويشو ڀِت-چِتر (wall painting) ۽ پوڄاري جو ٽڪرو، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref>{{cite web |title=Panel fragment with the god Shiva/Oesho |publisher=Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/327832}}</ref> }} <gallery class="center" mode="packed" heights="100px" caption="ڪوشان سڪن ۽ مهرن تي ديوتائن جون شڪليون"> File:MahasenaHuvishka.jpg|هوِشڪه جي سڪي تي مهاسينا File:CoinOfHuvishkaWithOisho.JPG|چار-چهرو اويشو File:CoinOfHuvishkaWithRishtiAsRoma.JPG|رِشتي يا ريوم<ref>{{cite journal |quote=The reading of the name of the deity on this coin is very much uncertain and disputed (Riom, Riddhi, Rishthi, Rise....) |last1=Fleet |first1=J.F. |title=The Introduction of the Greek Uncial and Cursive Characters into India |journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |year=1908 |volume=1908 |page=179, note 1 |jstor=25210545}}</ref><ref>{{cite book |quote=The name Riom as read by Gardner, was read by Cunningham as Ride, who equated it with Riddhi, the Indian goddess of fortune. F.W. Thomas has read the name as Rhea |last1=Shrava |first1=Satya |title=The Kushāṇa Numismatics |year=1985 |publisher=Pranava Prakashan |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=_1EaAAAAYAAJ}}</ref> File:Manaobago.JPG|Manaobago File:CoinOfHuvishkaWithPharro.JPG|Pharro File:CoinOfHuvishkaWithArdochsho.JPG|Ardochsho File:KanihkaIOishoShiva.jpg|Oesho يا شِو File:KanihkaIOishoShivaCoin2.jpg|Oesho يا شِو (ٻيل سان گڏ) File:SkandaAndVisakhaHuvishkaCoin.jpg|اسڪند ۽ وشاکهه File:AdshoCarnelianSeal.jpg|ڪوشان [[Carnelian|ڪرنيليئن]] مهر: "ΑΔϷΟ" (''adsho'' Atar) جي نمائندگي، کاٻي پاسي [[triratana]] نشان، ۽ ساڄي پاسي ڪنيشڪه اعظم جو خانداني نشان File:Coin of Kanishka I.jpg|[[Kanishka I|ڪنيشڪه پهريون]] جو سڪو: [[Buddha|ٻُڌ]] جي تصوير ۽ يوناني رسم الخط ۾ "Boddo" File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|هيراكليس File:Coin of Kujula Kadphises.jpg|ٻُڌ File:Wima Kadphises.jpg|[[Vima Kadphises|وِما ڪدفيسس]] جو سڪو: ريورس تي [[Oesho]]، جنهن کي [[Shiva|شِو]] سمجهيو ويو آهي،<ref name="sino-platonic.org"/>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}}<ref>Perkins, J. (2007). Three-headed Śiva on the Reverse of Vima Kadphises's Copper Coinage. South Asian Studies, 23(1), 31–37</ref> يا زرتشتي [[Vayu-Vata|وائو-واتا]].<ref>{{cite book |editor-last1=Errington |editor-first1=Elizabeth |author=Fitzwilliam Museum |title=The Crossroads of Asia: transformation in image and symbol in the art of ancient Afghanistan and Pakistan |date=1992 |publisher=Ancient India and Iran Trust |isbn=9780951839911 |page=87 |url=https://books.google.com/books?id=pfLpAAAAMAAJ}}</ref> </gallery> ```0 ==ڪوشان ۽ ٻڌ مت== ڪوشانن، [[Greco-Buddhist|يوناني-ٻڌ]] روايتن کي اڳتي وڌايو، ۽ ٻڌ مت کي واپار ۽ رستن وسيلي چين ۽ اوڀر ايشيا تائين پهچايو.{{sfn|Liu|2010|p=42}} [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] [[ٻڌمت]] جي روايت ۾ ان ڪري مشهور آهي جو هن [[ڪشمير]] ۾ ٻڌن جي چوٿين ڪانفرنس ڪوٺائي. ==ڪوشان فن== ڪوشان فن، خاص طور تي [[گنڌارا]] ۽ مٿورا ۾، يوناني، ايراني ۽ هندي اثرن جو ميلاپ هو، جنهن مان يوناني-ٻڌ فن پيدا ٿيو. ==ڪوشان سڪا== {{main|ڪشان دور جا سڪا}} ڪوشان سلطنت سون جا ٽڪرا ۽ سڪا استعمال ڪيا، جيڪي واپار ۽ سياسي پروپيگنڊا جو اهم ذريعو هئا. سون جي ماخذ بابت جديد تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو سڌو سنئون رومي نه هو، بلڪه ان جو اصل ذريعو اڃا نامعلوم آهي.<ref>{{cite book |last1=Reden |first1=Sitta |title=Handbook of Ancient Afro-Eurasian Economies |date=2019 |publisher=Walter de Gruyter}}</ref> ==حڪمران== حڪمرانن جي تاريخن وار تازين فهرستن مان هڪ هن ريت آهي: <ref name="KKSK2">{{cite book|url=https://www.academia.edu/11049999|title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society by David Jongeward and Joe Cribb with Peter Donovan|last1=Jongeward|first1=David|last2=Cribb|first2=Joe|date=2014|page=4}}</ref> * هيرائيوس (تقريبا 1 - 30ع)، پهريون بادشاهه جنهن پنهنجي سڪن تي پاڻ کي "ڪشان" سڏيو. [[File:Heraios coin.jpg|50px]] "عظيم ڪشان" * ڪوجولا ڪڊفيسس ({{Circa|50|90}}) [[File:Kujula Kadphises. Laureate Julio-Claudian style.jpg|50px]] * ويما ٽڪٽو ({{Circa|90|113}})، عرف سوٽر ميگاس يا "عظيم نجات ڏيندڙ" [[File:Coin of Vima Takto.jpg|50px]] * ويما ڪڊفيسس ({{Circa|113|127}}، پهريون عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:Vima Kadphises with ithyphallic Shiva.jpg|50px]] * [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] (127 – {{Circa|151}}) [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|50px]] * هويشڪا ({{Circa|151|190}}) [[File:Huvishka Maaseno.jpg|50px]] * واسوديوا اول ({{Circa|190|230}})، آخري عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:VASUDEVA I.jpg|50px]] * ڪنشڪا ٻيون ({{Circa|230}} – 247)، [[File:Coin of KanishkaII.jpg|50px]] * واشيشڪا ({{Circa|247}} – 267) [[File:Vasishka.jpg|50px]] "ننڍو ڪشان" * ڪنشڪا ٽيون ({{Circa|267}} – 270) [[File:Kanishka III Circa AD 267-270.jpg|50px]] * واسوديوا ٻيون ({{Circa|270}} – 300) [[File:Coin of VasudevaII.jpg|50px]] * ماهي ({{Circa|300}} – 305)<ref name="Katariya">[https://books.google.com/books?id=P7TpDAAAQBAJ&pg=PA69 The Glorious History of Kushana Empire, Adesh Katariya, 2012, p.69]</ref> [[File:Mahi Kushan 4th century CE.jpg|50px]] * شاڪا ({{Circa|305}} – 335)<ref name="Katariya"/> [[File:Kushan Empire Shaka Circa AD 325-345.jpg|50px]] * ڪپوناڊا ({{Circa|335}} – 350)<ref name="Katariya"/> [[File:Kipunada.jpg|50px]] ==پڻ ڏسو== * [[ٽيڪسيلا]] * [[پاڪستان جي تاريخ]] * [[افغانستان جي تاريخ]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[مٿورا]] * [[ڪڇا]]، هڪ ٻي توچاري ڳالهائيندڙ بادشاهت * [[چين ۾ ايراني ماڻهو]] * [[ڪوشان رسم الخط]] * [[هندستان ۾ ترڪ ماڻهو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Kushan Empire}} * [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/325483/Kushan-dynasty Kushan dynasty] in [[Encyclopædia Britannica]] * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/kush/hd_kush.htm Metropolitan Museum capsule history] * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050204064550/http://www.grifterrec.com/coins/kushan/kushan.html |title=New documents help fix controversial Kushan dating |date=4 February 2005}} * [http://www.wildwinds.com/coins/greece/indo_scythians/i.html Coins of the Kushans on wildwinds.com] * {{webarchive |url=http://webarchive.loc.gov/all/20130207084302/http://home.comcast.net/~pankajtandon/home.html |title=Antique Indian Coins |date=7 February 2013}} * [http://www.kushan.org/ Brief Guide to Kushan History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://coinindia.com/galleries-kushan.html The CoinIndia Online Catalogue of Kushan Coins] * [http://www.kushan.org/ Dedicated resource to study of Kushan Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://www.himalayanresearch.org/pdf/2000-2002/vol05%20N2final.pdf imalayan and Central Asian Studies: Journal of Himalayan Research and Cultural Foundation Volume 5 Issue 2] {{India topics}} {{Kyrgyzstan topics}} {{Central Asian history}} {{Rulers of Ancient Central Asia}} {{Ancient South Asia and Central Asia}} {{Middle kingdoms of India}} {{Uttarakhand}} {{Empires}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Kushan Empire}} [[زمرو:ڪشان سلطنت]] [[زمرو:هندوستان ۾ اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:افغانستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان جا خاندان]] [[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] [[زمرو:ايراني خانه بدوش]] [[زمرو:تاجڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:بادشاهن جي فهرست]] [[زمرو:يوريشيا ۾ خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:يوزي]] [[زمرو:پهرين صدي ۾ هندستان ۾ قائم ڪيل ادارا]] [[زمرو:375ع ۾ تباهيون]] [[زمرو:هندستان ۾ چوٿين صدي جي تباهيون]] [[زمرو:خانه بدوش سلطنتون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] kj5wx1778khsbhwtefgtfyr1ar4nnyp 424144 424143 2026-10-21T16:25:36Z Intisar Ali 8681 424144 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = <small>कुषाणसाम्राज्यम् ([[سنسڪرت]])<br />Κοϸανο (باختري)<br />Βασιλεία Κοσσανῶν ([[يوناني ٻولي|يوناني]])</small> | conventional_long_name = ڪشان سلطنت | era = قديم ڪلاسيڪي دور | event_start = ڪجولا ڪدفيسس طرفان يوئه‌ژي قبيلن کي گڏ ڪري اتحاد قائم ڪرڻ | year_start = 30ع | event_end = [[ساساني سلطنت]]، گپتا سلطنت ۽ هيفٿلائي جي هٿن زوال<ref name="lcwb2">{{cite web |title=Afghanistan: Central Asian and Sassanian Rule, ca. 150 B.C.-700 A.D. |publisher=Library of Congress Country Studies |year=1997}}</ref> | year_end = 375ع | p1 = هند-يوناني سلطنت | p2 = هند-پارٿائي سلطنت | p3 = هند-سڪٿي | p4 = اترين استراپئ | p5 = اولهه وارا استراپئ | p6 = مها-ميگهاواهنا | s1 = ساساني سلطنت | s2 = ڪوشان-ساساني سلطنت | s3 = نئگس آف پدماؤتي | s4 = ڪدارائيٽ | s6 = ناگَس آف ونڌياتاهي | s7 = گپتا سلطنت | image_map = Map of the Kushan Empire.png | map_width = 270 | image_map_caption = ٻي صدي عيسوي ۾ هندستان جو نقشو، جنهن ۾ [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪشان سلطنت جي حدن کي ڏيکاريو ويو آهي | capital = پهرين صدي ق.م: ڪپيسي/پشڪلاوتي<br/>پهرين صدي عيسوي کان: [[پشاور|پروشپور]]/مٿورا<br/>ٽين ۽ چوٿين صدي عيسوي: [[ٽيڪسلا]] | common_languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]] ({{circa|127}} تائين سرڪاري)؛<br />باختري ({{circa|127}} کان سرڪاري)؛<br/>[[پراڪرت|گنڌاري پراڪرت]]؛<br />[[سنسڪرت|ٻُڌ مت سان لاڳاپيل سنسڪرت]] | religion = [[هندومت]]؛<br />[[ٻڌمت]]؛<br />[[زردشتي مذهب]] | demonym = ڪشان (يوئه‌ژي) | currency = ڪشان دينارا | government_type = بادشاهت | leader1 = ڪجولا ڪدفيسس <small>(پهريون)</small> | year_leader1 = 25–85ع | leader2 = ڪپونادا <small>(آخري)</small> | year_leader2 = 350–375ع | title_leader = شهنشاهه }} '''ڪشان سلطنت''' <small>'''({{circa|30}}–{{circa|375}} عيسوي)'''</small> هڪ مذهبي، ثقافتي ۽ تهذيبي لحاظ کان گڏيل (syncretic) سلطنت هئي، جيڪا "يوئاژي" قوم پاران پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ [[باختر]] (Bactria) جي علائقن ۾ قائم ڪئي وئي. هي سلطنت آهستي آهستي ڦهلجي، موجوده [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، اولھه [[نيپال]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ازبڪستان]] جي وڏن حصن تي پکڙجي وئي.<ref>{{cite web |title=The History of Pakistan: The Kushans}}{{cite book |translator=Samuel Beal |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World}}</ref> ڀارت اندر، ڪشان سلطنت جون حدون گهٽ ۾ گهٽ ساڪيت ۽ سارناٿ تائين پهتل هيون، جيڪي اڄ ضلع وارانسي جي ويجهو آهن، جتي ڪشان شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] جي دور سان لاڳاپيل لکتون مليون آهن. ڪشانن جو تعلق غالباً يوئاژي اتحاد جي پنج شاخن مان هڪ سان هو، جيڪي هڪ هند-يورپي نسل جي خانہ بدوش قوم هئا، جن جو امڪاني تعلق ٽوچاري نسل سان ٻڌايو وڃي ٿو. اهي قومون اتر-اولهه چين (سنڪيانگ ۽ گانسو) مان لڏي، قديم باختر ۾ آباد ٿيون. ڪشان خاندان جو باني ڪجولا ڪدفيسس هو، جنهن يوناني ۽ ايراني ثقافتي عنصر اختيار ڪيا ۽ [[شيو|شيومت]] سان لاڳاپيل هو. ان کان پوءِ ايندڙ ڪيترائي ڪشان بادشاهه پڻ [[هندوڌرم|هندومت]] جا سرپرست رهيا، ۽ گڏوگڏ ڪشان سلطنت [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ مت]] جي وڏي سرپرست رهي، خاص طور شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] (Kanishka the Great) جي دور ۾. ڪشانن جو هڪ وڏو تاريخي ڪردار [[وچ ايشيا]] ۽ [[چين]] ڏانهن مهايانا ٻُڌ مت جي ڦهلاءُ ۾ رهيو ۽ تقريباً ٻه سئو سال جاري رهندڙ امن واري دور کي مؤرخن طرفان ڪڏهن ڪڏهن "پيڪس ڪشان" (Pax Kushana) پڻ سڏيو وڃي ٿو. '''ڪشان''' (Kushans)، [[يوچي قوم]] (Yu-chi) جي هڪ قبيلي، لڳ ڀڳ 45ع ۾ '''[[ڪجولا ڪڊفيسس|ڪڊفيسس پهريون]]''' (Kadphises I) جي اڳواڻيءَ هيٺ وڏي طاقت حاصل ڪئي. هن [[ڪابل]] ۽ [[ڪشمير]] کي فتح ڪيو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=28 |language=en }}</ref> سندس جانشين '''[[ويما ڪڊفيسس|ڪڊفيسس ٻيون]]''' (Kadphises II) پنهنجي فوجي فتحن جو دائرو وڌيڪ وڌايو. ان کان پوءِ مشهور بادشاهه '''[[ڪنشڪ]]''' تخت تي ويٺو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ اتر طرف [[ڪاشغر]]، [[يارقند]] ۽ [[ختن]] (Khotan) کي فتح ڪيو، جڏهن ته هندستان ۾ سندس سلطنت ڏکڻ طرف [[ونڌيا جبل]] تائين پکڙيل هئي.<ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت جي بيان موجب، اهو سمجهيو ويندو هو ته ڪنشڪ '''[[شڪ سنبت]]''' (Saka Era) جو بنياد وڌو، جنهن جي شروعات 78ع کان ٿئي ٿي.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ [[ٻڌ ڌرم]] جو نهايت سرگرم ۽ عقيدتمند پيروڪار هو. هن اتر وارن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪرڻ لاءِ هڪ مذهبي مجلس منعقد ڪئي، جهڙيءَ طرح [[اشوڪ اعظم]] جي دور ۾ منعقد ٿيل ٻڌ ڌرم جي مجلس ڏاکڻن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪيو هو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ جي وفات کان پوءِ [[ڪشمير]] ۾ ٻڌ ڌرم جي جاءِ تي [[هندو ڌرم]] غالب ٿي ويو، ۽ سندس وسيع سلطنت ٽٽي ڪيترن ئي ننڍن حصن ۾ ورهائجي وئي.<ref name="Dutt1908"/> == آغاز == [[File:Noin-Ula nobleman and priest over fire altar.jpg|thumb|left|upright|[[يوئاژي]] امير ۽ باهه جي قربانگاهه وٽ پجاري. [[نوئين-اولا]].<ref>{{cite journal |last1=Yatsenko |first1=Sergey A. |title=Yuezhi on Bactrian Embroidery from Textiles Found at Noyon uul, Mongolia |journal=The Silk Road |date=2012 |volume=10 |url=http://www.silkroadfoundation.org/newsletter/vol10/SilkRoad_10_2012_yatsenko.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Francfort |first1=Henri-Paul |title=Sur quelques vestiges et indices nouveaux de l'hellénisme dans les arts entre la Bactriane et le Gandhāra (130 av. J.-C.-100 apr. J.-C. environ) |journal=Journal des Savants |date=1 January 2020 |pages=26–27 |url=https://www.academia.edu/45042820 |language=en}}</ref>]] چيني ذريعا ''Guìshuāng'' ([[wikt:貴霜|貴霜]]), يعني ڪشانن، کي [[يوئاژي]] اتحاد جي پنج اعليٰ (ارستقراطي) قبيلن مان هڪ طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/TOAH/HD/kush/hd_kush.htm |title=Kushan Empire (ca. 2nd century B.C.–3rd century A.D.) {{pipe}} Thematic Essay {{pipe}} Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=Metropolitan Museum of Art |access-date=23 October 2015}}</ref> ڪيترائي عالم سمجهن ٿا ته يوئازي قوم جو تعلق [[هند-يورپي]] )(پروٽو-انڊين يورپين) نسل سان هو.<ref name="Narain">{{harvnb|Narain|1990|pp=152–155}} ”اسان کي [[توخاري قوم|توخارين]] (Tocharians) جي سڃاڻپ چيني تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل [[يوچي قوم|يوچي]] (Yueh-chih) قوم سان ڪرڻ گهرجي... علمي ماهرن جي گڏيل راءِ يوچي قوم کي توخارين سان سڃاڻي ٿي... يوچي، يعني توخارين، جي [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] نسلي اصليت کي عام طور تسليم ڪيو وڃي ٿو... يوچي = توخاري قوم... يوچي = توخاري.“ </ref><ref name="Roux">{{harvnb|Roux|1997|p=90}} ”عالمن جي لڳ ڀڳ متفقه راءِ موجب، اهي [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ غالباً انهن قومن مان سڀ کان وڌيڪ اوڀر طرف آباد هئا، جيڪي [[اسٽيپ|وسيع گاهه وارن ميداني علائقن]] (اسٽيپيز) ۾ رهنديون هيون.“</ref> يوئازيءَ جي خاص طور [[ٽوچاري]] اصلت گهڻو ڪري تجويز ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Narain"/><ref name="Beckwith_380">{{harvnb|Beckwith|2009|p=380}} " توخاروي (Tokharoi) ۽ [[يوچي قوم|يوچي]] (Yüeh-chih) قومن جي سڃاڻپ بلڪل يقيني آهي ۽ گهٽ ۾ گهٽ اڌ صديءَ کان اها ڳالهه واضح رهي آهي. تنهن هوندي به اها ڄاڻ انهن ٿورن [[لسانيات|لسانيات جي ماهرن]] کان ٻاهر وڏي پيماني تي مشهور نه ٿي سگهي آهي، جيڪي قديم [[وچ يوريشيا]] ۽ قديم [[چين]] جي تاريخ ۽ لسانيات تي تحقيق ڪن ٿا."</ref><ref name="Pulleyblank">{{harvnb|Pulleyblank|1966|pp=9–39}}</ref><ref name="EOIC">{{harvnb|Mallory|1997|pp=591–593}} "تاريخي چيني ماخذن ۾ '''[[توخاري قوم|توخارين]]''' (Tocharians) کي اڪثر '''[[يوچي قوم|يوچي]]''' (Yuezhi) نالي سان مشهور قوم سان منسوب ڪيو ويو آهي."</ref><ref name="TCHAC">{{harvnb|Loewe|Shaughnessy|1999|pp=87–88}} "لسانيات جي ماهر '''[[ايڊون جي. پليبلينڪ]]''' (Edwin G. Pulleyblank) چيني [[هان گهراڻو|هان گهراڻي]] جي تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل '''[[يوچي قوم|يوچي]]''' (Yuezhi)، '''[[ووسون]]''' (Wusun)، '''[[دايوان]]''' (Dayuan)، '''[[ڪانگجو]]''' (Kangju) ۽ '''[[يانچي]]''' (Yanqi) جي ماڻهن کي [[توخاري ٻوليون|توخاري ٻوليون]] ڳالهائيندڙ قومن طور سڃاتو آهي. ."</ref>{{sfn|Mallory|Mair|2008|pp=270–297}} ڪجهه عالمن طرفان يوئه‌ژيءَ لاءِ [[ايراني ماڻھو|ايراني]]، خاص طور [[ساڪا]] (Saka) اصلت پڻ پيش ڪئي وئي آهي.<ref name="Enoki 1994 171–183">{{harvnb|Enoki|Koshelenko|Haidary|1994|pp=171–183}}</ref> يوئاژيءَ کي ''[[ريڪارڊس آف دي گريٽ هسٽورين]]'' ۽ ''[[بڪ آف هان]]'' ۾ اهڙي قوم طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا اوڀر سنڪيانگ ۽ جديد چين جي اتر-اولهه [[گانسو]] (Gansu) جي گاھ وارن ميدانن ۾ رهندي هئي، جيستائين انهن جي بادشاهه کي [[ژيونگ نو]] (Xiongnu) هٿان قتل (سِر قلم) ڪيو ويو، جيڪي چين سان پڻ جنگ ۾ هئا. ان واقعي کان پوءِ يوئه‌ژيءَ کي مجبوراً 176–160 ق.م. جي دوران اولهه طرف هجرت ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |first=Michael A.N. |last=Loewe |chapter=Introduction |pages=[https://archive.org/details/dli.pahar.3532/page/1 1]–70 |title=China in Central Asia: The Early Stage: 125 BC – AD 23; an Annotated Translation of Chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3532 |editor-first=Anthony François Paulus |editor-last=Hulsewé |publisher=Brill |year=1979 |isbn=978-90-04-05884-2}} pp. 23–24.</ref> يوئاژيءَ جي پنج قبيلن کي چيني تاريخ ۾ ''Xiūmì'' (休密)، ''Guìshuāng'' (貴霜)، ''Shuāngmǐ'' (雙靡)، ''Xìdùn'' (肸頓)، ۽ ''Dūmì'' (都密) طور سڃاتو وڃي ٿو. [[File:Koshanoy.jpg|thumb|right|نسلي نالو (ethnonym) "KO[[Sho (letter)|Ϸ]][[Sho (letter)|Ϸ]]ANO" (''ڪوشانو''، "ڪشان") يوناني الف-بي ۾ (۽ اضافي حرف [[شو (اکر)|Ϸ]]، "''Sh''" سان) پهرين ڄاتل ڪشان حڪمران [[هيرايوس]] (پهرين صدي عيسوي) جي سڪن تي.]] يوئه‌ژيءَ لڳ ڀڳ 135 ق.م. جي قريب اتر افغانستان ۽ ازبڪستان جي علائقي ۾ موجود يوناني (هلينڪ) سلطنت [[يوناني-بڪٽريا]] تائين پهتا. جن يوناني حڪمران خاندانن کي هتان کان هٽايو ويو، اهي پوءِ ڏکڻ-اوڀر طرف [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] (اڄوڪي افغانستان ۽ پاڪستان) ۽ [[سنڌو درياھ]] جي وادي (اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت) ۾ لڏي ويا، ۽ اتي [[هند-يوناني سلطنت]] جي اولهه حصي تي قابض رهيا.{{cn|date=June 2025}} ڏکڻ ايشيا ۾، ڪوشان شهنشاھ پنهنجن سڪن تي باقاعدگي سان خانداني نالو ''ΚΟϷΑΝΟ'' ("ڪوشانو") استعمال ڪندا هئا.<ref name="JMR7"/> جڏهن ته [[سنسڪرت]] جون ڪيتريون ئي لکتون [[براهمي لِپي]] ۾، جهڙوڪ [[مٿرا]] ۾ [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جي مورتيءَ واري لکت، ڪوشان شهنشاھ کي [[File:Gupta allahabad ku.jpg|16px]] [[File:Gupta gujarat ssaa.jpg|12px]] [[File:Gupta ashoka nn.svg|14px]]، ''Ku-ṣā-ṇa'' ("Kushana") طور بيان ڪن ٿيون.<ref name="JMR7"/><ref>{{cite book |last1=Banerjee |first1=Gauranga Nath |title=Hellenism in ancient India |date=1920 |publisher=Calcutta: Published by the Author; New York: Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/hellenisminancie00bane/page/92 92] |url=https://archive.org/details/hellenisminancie00bane}}</ref> بعد وارن ڀارتي ادبي ذريعن ۾ ڪوشانن کي ''تروشڪا'' پڻ چيو ويو آهي، جيڪو بعد جي سنسڪرت متنن ۾{{refn|group=note|مثال طور، [[ڪشمير]] جي 12هين صديءَ واري تاريخي ڪتاب ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ مرڪزي ايشيا جي ڪوشانن کي ''ترشڪا'' (तुरुष्क) چيو ويو آهي.}} [[Tترڪ]] سان ڳنڍجي ويو، "شايد انهيءَ ڪري جو [[توخاريستان]] ستين صديءَ ۾ [[اولھ ترڪ خاقانيت]] جي هٿ ۾ هليو ويو."{{sfn|Wink|2002|p=57}}<ref>''[[راجترنگڻي]]'' {{cite book |quote=”ان کان پوءِ انهيءَ ئي سرزمين تي ٽن بادشاهن، '''[[هووشڪ|هوشڪ]]''' (Huska)، '''[[واشِشڪ|جوشڪ]]''' (Juska) ۽ '''[[ڪنشڪ]]''' (Kaniska)، حڪومت ڪئي. انهن بادشاهن پنهنجن نالن پٺيان شهر آباد ڪيا. جيتوڻيڪ اهي بادشاهه ترڪ نسل سان تعلق رکندا هئا، تنهن هوندي به هنن مذهبي نيڪ ڪمن ۾ پناهه ورتي. هنن '''سُشڪليتر''' (Suskaletra) ۽ ٻين هنڌن تي [[وهارا|ٻڌ خانقاهون]] (Viharas)، [[چيتيا]] (Caityas) ۽ اهڙيون ٻيون مذهبي عمارتون تعمير ڪرايون.“<!--sic-->. |last1=Pandit |first1=Ranjit Sitaram |title=River Of Kings (rajatarangini) |date=1935 |pages=I168–I173 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530051/page/n65}}</ref> [[جان ايم روزن فيلڊ]] موجب، ''Turushka''، ''توخرا'' يا ''توخارہ'' ڀارتي تحريرن ۾ لفظ ''توخاري'' جون ئي مختلف صورتون آهن.<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA8 8]}}</ref> تنهن هوندي به، [[وينڪ]] موجب: "اڄڪلهه ڪوبه مؤرخ انهن کي ترڪي-منگولائيڊ يا 'هون' نه ٿو سمجهي، جيتوڻيڪ انهن جي مرڪزي ايشيائي اصلت بابت ڪو شڪ ناهي."{{sfn|Wink|2002|p=57}} == اوائلي ڪشان == [[File:KushanHead.jpg|thumb|center|220px|ڪشان حڪمران جو سر، [[مٿرا ميوزيم]]]] چيني تاريخي ماخذن مطابق، يوئاژي (Yuezhi) قبيلن مان هڪ، يعني گُئي‌شوانگ / ڪشان، آهستي آهستي ٻين يوئه‌ژي قبيلن تي بالادستي قائم ڪئي. هي عمل پهرين صدي قبل مسيح جي آخر ۽ پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ ٿيو. ان وقت تائين، يوئه‌ژي قبيلن جو اتحاد هڪ منظم سياسي قوت ۾ تبديل ٿي رهيو هو، جنهن جو مرڪز بڪٽريا (اڄوڪو اتر افغانستان ۽ ڏکڻ ازبڪستان) هو.<ref>{{cite book |last=Benjamin |first=Craig |title=The Yuezhi: Origin, Migration and the Conquest of Northern Bactria |publisher=Brepols |year=2007 |isbn=978-2503520671 |pages=173–189}}</ref> چيني تاريخي ڪتاب ''[[پوئين ھان جو ڪتاب ھان|ھائو ھنشو]]'' (後漢書) ڪشانن جي عروج بابت هيٺيون اهم بيان ڏئي ٿو: <blockquote> 「貴霜王丘就卻，略有其餘四翕侯國，并為一國，號貴霜。」 <br /> "گُئي‌شوانگ جو بادشاهه قيو جيوچيو (Qiujiuque) ٻين چار زِهو قبيلن کي شڪست ڏئي انهن کي پنهنجي ماتحت ڪيو، ۽ سڀني کي گڏ ڪري هڪ واحد رياست قائم ڪئي، جنهن کي ڪوشان چيو ويو." </blockquote> <ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |chapter=Chapter 88: Western Regions |publisher=Beijing Zhonghua Shuju |year=1965}}</ref> هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته شروعاتي ڪشان حڪمران، جنهن کي گهڻو ڪري جديد مؤرخن [[هيرايوس]] يا قيو جيوچيو سان سڃاڻن ٿا، سياسي ۽ فوجي طاقت ذريعي يوئه‌ژي اتحاد کي هڪ بادشاهي ۾ تبديل ڪيو. هيرايوس جا سڪا، جن تي يوناني رسم الخط استعمال ٿيل آهي، هن دور جي ثقافتي امتزاج کي ظاهر ڪن ٿا، جنهن ۾ هلينسٽڪ (يوناني) ۽ وچ ايشيائي روايتون گڏيل صورت ۾ نظر اچن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=The early Kushan kings: New evidence for chronology |journal=Numismatic Chronicle |year=1999 |pages=113–134}}</ref> ابتدائي ڪشان دور ۾، حڪمرانن پاڻ کي "بادشاهن جا بادشاهه" نه پر قبائلي سردار يا مقامي حڪمران طور پيش ڪيو. انهن جو بنيادي ڌيان واپار جي ڪنٽرول تي هو، خاص طور تي اهي رستا جيڪي وچ ايشيا کي ڏکڻ ايشيا ۽ ايران سان ڳنڍيندا هئا. اهڙيءَ ريت، ڪوشان رياست جلد ئي ريشم روڊ جي اهم ڪڙي بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last=Falk |first=Harry |title=The Kushan Empire: A Historical Overview |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=41–58}}</ref> ابتدائي ڪشانن جي طاقت جو بنياد بڪٽريا ۾ رهيو، پر ڪجهه ئي ڏهاڪن ۾ هنن پنهنجو اثر [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[مٿرا]] تائين وڌايو، جيڪو بعد ۾ ڪوشان سلطنت جي مڪمل توسيع جو بنياد بڻيو. ==ڪُجولا ڪدفيسس جي شاھي توسيع == {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 250 | image1 = Coin of the Kushan king Kujula Kadphises.jpg | caption1 = [[ڪُجولا ڪدفيسس]] جو سڪو، يوناني ۽ خروشٺي لکت سان | image2 = Kushan Empire.jpg | caption2 = پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو نقشو | image3 = Gandhara Buddha (tnm).jpeg | caption3 = ڪشان دور جو [[گنڌارا فن]]: بيٺل ٻڌ جو مجسمو، ٽوڪيو نيشنل ميوزيم }} ڪشان سلطنت جي حقيقي سامراجي توسيع [[ڪجولا ڪدفيسس|ڪُجولا ڪدفيسس]] جي دور ۾ ٿي، جيڪو پهرين صدي عيسوي جي وچ ڌاري حڪمران رهيو. تاريخي ۽ سڪن جي شاهدي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُجولا، شروعاتي قبائلي قيادت کي هڪ منظم بادشاهت ۾ تبديل ڪيو ۽ ڪشانن کي علائقائي طاقت مان بين الاقوامي سلطنت بڻايو.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=Kujula Kadphises and the early Kushan empire |journal=Numismatic Chronicle |year=2018 |pages=45–72}}</ref> ڪُجولا ڪدفيسس جو سڀ کان اهم قدم هندوڪُش جبلن کي پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[ڪابل ماٿري]] تي قبضو ڪرڻ هو. هن توسيع سان ڪشانن کي ڏکڻ ايشيا ڏانهن واپار جا اهم رستا مليا، خاص طور تي اهي شاهراهيون جيڪي ريشم روڊ کي سنڌو ماٿري سان ڳنڍينديون هيون. چيني ماخذ ''[[ھوئو ھانسو]]'' موجب، ڪُجولا پاڙيسري بادشاهتن کي يا ته فتح ڪيو يا پنهنجي ماتحت آندو، جنهن سان ڪوشان اقتدار مستحڪم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |publisher=Zhonghua Shuju |year=1965 |chapter=Western Regions}}</ref> سڪن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪُجولا ڪدفيسس شروعات ۾ يوناني حڪمرانن جي سڪن جي نقل ڪئي، جن تي يوناني رسم الخط ۽ عنوان استعمال ڪيا ويا. بعد ۾، هن پنهنجي نالي سان سڪا جاري ڪيا، جن تي پاڻ کي ''ΒΑΣΙΛΕΥΣ'' (بادشاهه) سڏيو ويو. هي عمل سياسي خودمختياري ۽ سامراجي حيثيت جو واضح اظهار ھو. ==گھڻ رخا ثقافتي اثرات== پھريائين صدي ق.م. ۾ ''گوئشوانگ'' (چيني: 貴霜) قبيلي ٻين يوئژهي قبيلن تي برتري حاصل ڪئي، ۽ ڪمانڊر ڪجولا ڪدفيسس جي اڳواڻيءَ هيٺ کين هڪ مضبوط اتحاد (ڪنفيڊريشن) ۾ ٻڌي ڇڏيو.<ref name="CWH">{{cite book |last1=Benjamin |first1=Craig |title=The Cambridge World History: Volume 4, A World with States, Empires and Networks 1200 BCE–900 CE |date=16 April 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-29830-5 |page=477 ff |url=https://books.google.com/books?id=LAFuCAAAQBAJ&pg=PT477|quote="It is generally agreed that the Kushans were one of the five tribes of the Yuezhi..."}}</ref> نالو ''گوئشوانگ'' مغرب ۾ اختيار ڪيو ويو ۽ پوءِ تبديل ٿي ''ڪشان'' بڻيو، جيڪو ان اتحاد لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جڏهن ته چيني کين اڃا به ''يوئژهي'' ئي سڏيندا رهيا. اسڪٿين قبيلن کان علائقي جو ڪنٽرول آهستي آهستي کسي، ڪوشان ڏکڻ طرف اُن خطي ۾ وڌيا جيڪو روايتي طور [[گنڌارا]] سڏبو هو (اهو علائقو گهڻو ڪري [[پاڪستان]] جي [[پوتوهار پليٽو|پوتوهار]] ۽ [[خيبر پختونخوا]] وارن علائقن ۾ آهي)، ۽ هنن ٻه گڏيل گاديون قائم ڪيون: [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (اڄوڪي بگرام ڀرسان)<ref name="Starr, p. 53">{{cite book |first=S. Frederick |last=Starr |title=Lost Enlightenment: Central Asia's Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane |url=https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press |year=2013 |page=[https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star/page/n102 53]}}</ref> ۽ [[پشڪلاوتي]] (بعد ۾ [[چارسده]]).<ref name="CWH"/> [[File:Kushan script.jpg|thumb|upright=1.35|[[يوناني الفابيٽ]] (تنگ ڪالم) سان گڏ ڪشان خط (ويڪرا ڪالم)]] ڪوشانن باختر جي [[هلينسٽڪ تهذيب|هلينسٽڪ]] ثقافت جا عنصر اختيار ڪيا. هنن [[يوناني الفابيٽ]] کي پنهنجي ٻوليءَ مطابق ڍاليو (۽ پوءِ Þ حرف "ش" لاءِ تيار ڪيو ويو، جيئن "Kushan" ۾) ۽ جلد ئي يوناني نموني تي سڪا ٽڪساڻ شروع ڪيا. هنن پنهنجن سڪن تي يوناني ٻوليءَ جا ليجنڊ پالي ليجنڊن ( [[خروشي]] لِپِيءَ ۾) سان گڏ استعمال ڪيا، ڪنشڪ جي دور جي شروعاتي سالن تائين. ڪنشڪ جي راڄ جي وچ واري دور کان پوءِ، هنن ڪوشاني ٻوليءَ جا ليجنڊ (ترميم ٿيل يوناني لِپيءَ ۾) استعمال ڪيا، گڏوگڏ يوناني (يوناني لِپيءَ ۾) ۽ پراڪرت (خروشي لِپيءَ ۾) جا ليجنڊ به شامل رکيا. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته ٻئي صدي عيسويءَ ۾ يوناني آباديءَ ۽ ڪشانن جي گڏيل تعاون جا ثبوت ملن ٿا. ظاهر آهي ته [[سرخ ڪوٽل]] ۾ ڪوشان مندر جو مکيه معمار هڪ يوناني شخص پالاميڊيس هو. هڪ يوناني لکت ملي آهي جيڪا هن طرح پڙهي وڃي ٿي: ΔΙΑ ΠΑΛΑΜΕΔΟΥΣ، يعني ''dia Palamedous''، جنهن جو مطلب آهي "پالاميڊيس وسيلي" يا "پالاميڊيس جي هٿان". ان مان ثابت ٿئي ٿو ته هلينسٽڪ آبادي باختر ۾ ڪشان دور تائين موجود رهي، ۽ اهو به سمجهه ۾ اچي ٿو ته يوناني الفابيٽ کي باختري/ڪوشاني ٻوليءَ تي ڪيئن لاڳو ڪيو ويو.<ref>Suchandra Ghosh. (2012). Revisiting Kushana Dynastic Sanctuaries. ''Proceedings of the Indian History Congress'', 72nd Session, Patiala, Delhi. 212-219.</ref> [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|thumb|upright=1.15|ڪنشڪ پهرئين جو ابتدائي سون جو سڪو، يوناني ٻوليءَ جي ليجنڊ ۽ هلينسٽڪ ديوتاهه [[هيليوس]] سان. (تقريباً عيسوي 120).<br />'''مُهاڙو:''' ڪنشڪ بيٺل، ڳري ڪوشاني ڪوٽ ۽ ڊگها بوٽ پاتل، ڪلهن مان باهه نڪري رهي آهي، کاٻي هٿ ۾ جهنڊو جهليل، ۽ قربانيءَ طور قربانگاهه مٿان رسم ادا ڪري رهيو آهي. يوناني ليجنڊ:<div class="center">ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΚΑΝΗ''Ϸ''ΚΟΥ<br />''Basileus Basileon Kanishkoy''<br />"[سڪو] ڪنشڪ جو، بادشاهن جو بادشاه".</div>'''پُٺاڻو:''' هيليوس هلينسٽڪ انداز ۾ بيٺل، ساڄي هٿ سان دعا/برڪت وارو اِشارو. يوناني لِپيءَ ۾ ليجنڊ:<div class="center">ΗΛΙΟC ''Helios''</div>کاٻي پاسي ڪنشڪ جو مونوگرام (''تمغہ'').]] ڪوشانن "گهڻيون مقامي عقيدتون ۽ رواج اختيار ڪيا، جن ۾ [[زرتشت مذهب]] ۽ علائقي جون ٻه اڀرندڙ مذهبي تحريڪون، يعني يوناني ڪلٽ ۽ [[ٻڌ ڌرم]] شامل هئا".<ref name="Starr, p. 53"/> [[ويما تڪتو]] جي زماني کان ڪيترائي ڪشان ٻڌ مت جي ثقافت جا پهلو اختيار ڪرڻ لڳا، ۽ مصريئن وانگر هنن هلينسٽڪ بادشاهتن جي يوناني ثقافت جا مضبوط اثر به جذب ڪيا، جنهن سبب هو گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور [[هلينائز]]ڊ ٿي ويا. عظيم ڪوشاني شهنشاهه [[ويما ڪدفيسس]]، جيڪو [[ڪنشڪ]] جو پيءُ هو، [[شيوا مت]] (هندومت جي هڪ شاخ) کي اختيار ڪيو، جيئن اُن دور جي سڪن مان اندازو ٿئي ٿو.{{sfn|Bopearachchi|2007|p=45}} ان کان پوءِ وارن ڪوشاني بادشاهن مختلف عقيدا ظاهر ڪيا، جن ۾ [[مهايان|ٻڌ ڌرم]]، زرتشت مذهب ۽ [[شيوا مت|هندومت جو شيوا مت]] شامل آهن. ڪشانن جي حڪمراني [[هندستاني سمنڊ]] واري سامونڊي واپار کي [[ريشم راهه]] جي واپار سان ڳنڍيو، جيڪو پراڻي تهذيب يافته [[سنڌو ماٿري]] وسيلي گذرندو هو. سلطنت جي عروج تي ڪوشانن هڪ وسيع علائقي تي ڍِلو پر وڏو اثر رکيو، جيڪو [[ارال سمنڊ]] تائين (اڄوڪي [[ازبڪستان]] وسيلي)، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[اتر ڀارت]] تائين پکڙيل هو.<ref name="CWH"/> اهڙي وسيع خطي جي ڍِلي وحدت ۽ نسبي امن ڊگهي فاصلي واري واپار کي وڌايو، چين جا ريشمي ڪپڙا [[روم]] تائين پهچايا، ۽ ڪيترن خوشحال شهري مرڪزن جون قطارون پيدا ڪيون.<ref name="CWH"/> ==حدودي واڌ== {{ايشيا کنڊ 100ع ۾|right|ڪوشان علائقا (پوري لائين) ۽ [[ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪوشان اثر جي وڌ ۾ وڌ حد.<ref>{{cite book |last1=O'Brien |first1=Patrick Karl |last2=Press |first2=Oxford University |title=Atlas of World History |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |page=46 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA46}}</ref> ڪوشان ڪنٽرول جي حد خاص طور [[رباطڪ لکت]] ۾ درج آهي.<ref name="AADC"/><ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno ([[Ujjain]]), Kozambo (Kausambi), Zagedo ([[Saketa]]), Palabotro ([[Pataliputra]]), and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment|1=See also the analysis of {{harvp|Sims-Williams|Cribb|1995–1996}}, specialists of the field, who had a central role in the decipherment.}}<ref>{{cite journal |last=Mukherjee |first=B.N. |title=The Great Kushana Testament |journal=Indian Museum Bulletin |place=Calcutta |date=1995}}</ref> اتر طرف [[تارم طاس]] ۾ واڌ جو اشارو گهڻو ڪري سڪن جي ملڻ ۽ چيني تواريخي احوالن مان ملي ٿو.<ref name="SKK"/><ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1(g) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |archive-date=24 February 2021 |access-date=25 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=24 February 2021 }}</ref>||Map_of_the_Kushan_Empire_(large).png}} روزن فيلڊ لکي ٿو ته ڊگهي عرصي واري ڪوشاني حڪمراني جا آثار قديمه جا ثبوت اهڙي علائقي ۾ موجود آهن جيڪو سرخ ڪوٽل کان وٺي [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (ڪوشانن جي اونهاري گادي)، [[پُروشا پُرا]] (اڄوڪو پشاور)، جيڪو ڪنشڪ پهرئين جي دور ۾ گادي هو، [[ٽيڪسيلا]] ۽ [[مٿورا، اتر پرديش|مٿورا]] (ڪوشانن جي سياري گادي) تائين پکڙيل آهي.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} ڪوشانن پهريون ڀيرو اهڙي حڪمراني جو نمونو متعارف ڪرايو، جنهن ۾ ''ڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]<sub>[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]</sub>[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Kṣatrapa'', "[[ستراپ]]") ۽ ''مهڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka m.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka h.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]<sub>[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]</sub>[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Mahakṣatrapa'', "وڏو [[ستراپ]]") شامل هئا.{{sfn|Sailendra Nath Sen|1999|p=[https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA188 188]}} ممڪن حڪمراني وارا ٻيا علائقا [[خوارزم]] ۽ اُن جو گادي شهر [[ٽوپراڪ-ڪلا]]،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}}<ref>{{cite book |last1=Basham |first1=Arthur Llewellyn |title=Papers on the Date of Kaniṣka: Submitted to the Conference on the Date of Kaniṣka, London, 20-22 April 1960 |year=1968 |publisher=Brill Archive |page=414|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ&pg=PA414}}</ref> [[ڪوسامبي]] ( [[الله آباد يونيورسٽي]] جون کوٽايون)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[سانچي]] ۽ [[سارناٿ]] (جتي ڪوشان بادشاهن جا نالا ۽ تاريخون وارين لکتن جا ثبوت ملن ٿا)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[مالوا]] ۽ [[مهاراشٽر]]،<ref>{{harvnb|Rosenfield|1993|p=41}}. "Malwa and Maharashtra, for which it is speculated that the Kushans had an alliance with the [[Western Kshatrapas]]".</ref> ۽ [[اوڊيشا]] (ڪوشاني سڪن جون نقلون ۽ وڏا سڪن جا ذخيرو).{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} {{clarify span|text=[[رباطڪ لکت]]، جيڪا 1993 ۾ دريافت ٿي، ''Hou Hanshu''، ''Weilüe'' ۽ ڪنشڪ دور جي شروعاتي لکتن جي احوال جي تصديق ڪري ٿي (شايد عيسوي 127 کان)، ته ٻئي صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ڪوشاني سلطنتون اتر ڀارت جي مرڪزي علائقن تائين وڌيون.|explain=ڊگهو ۽ گنجلڪ جملو (شايد خراب گرامر سبب)|date=July 2021}} لکت جون لائينون 4 کان 7 ڪنشڪ جي ماتحت شهرن جو ذڪر ڪن ٿيون،{{refn|group=note|For a translation of the full text of the Rabatak inscription see: {{harvp|Mukherjee|1995}}. This translation is quoted in: {{harvp|Goyal|2005|p=88}}.}} جن مان ڇهه نالا سڃاڻپ لائق آهن: [[اُجين]]، [[ڪُندينا]]، [[سڪيٽا]]، [[ڪوسامبي]]، [[پاٽلي پُتر]]، ۽ [[چمپا، ڇتيس ڳڙهه|چمپا]] (جيتوڻيڪ متن مان صاف ناهي ته چمپا ڪنشڪ جي ملڪيت هو يا اُن کان اڳتي).<ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno (Ujjain), Kozambo (Kausambi), Zagedo (Saketa), Palabotro (Pataliputra) and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment}}<ref>{{cite web |last=Sims-Williams |first=Nicholas |author-link=Nicholas Sims-Williams |title=Bactrian Documents from Ancient Afghanistan |url=http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |access-date=24 May 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070610192252/http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |archive-date=10 June 2007 }}</ref>{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} ٻڌ مت جو متن ''Śrīdharmapiṭakanidānasūtra''—جيڪو چيني ترجمي ذريعي معلوم ٿئي ٿو (عيسوي 472)—پاٽلي پُتر جي ڪنشڪ هٿان فتح جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Puri|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA258 258]}} ٻئي صدي عيسويءَ جي هڪ پٿر جي لکت، هڪ "وڏي ستراپ" [[روپيامما]] جي نالي سان، [[پاؤني]] ۾ ( [[نرمدا درياهه]] جي ڏکڻ) ملي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪوشان اثر ايترو ڏکڻ تائين وڌيل هو، جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته اهو علائقو [[مغربي ستراپ]]ن جي ڪنٽرول ۾ به رهيو هجي.<ref>{{cite book |last1=Mukherjee |first1=Bratindra Nath |title=The rise and fall of the Kushāṇa Empire |date=1988 |page=269 |publisher=Firma KLM |isbn=9780836423938 |url=https://books.google.com/books?id=ig1uAAAAMAAJ}}</ref> [[File:Bengal. Samatata. Coin of Vira Jadamarah imitative of Kushan coinage of Kanishka I. Circa 2nd-3rd century CE.jpg|thumb|اوڀر ۾ حد [[بنگال]] تائين: [[ساماتتا]] ۾ بادشاهه ويرا جدمره جا سڪا، [[ڪنشڪ پهرئين]] جي [[ڪوشاني سڪن]] جي نقل طور. ليجنڊ جو متن بي معنيٰ نقل آهي. بنگال، تقريباً ٻئي-ٽئين صدي عيسوي.<ref name="Samatata coin">{{cite web |title=Samatata coin |url=https://research.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=3412701&page=1&partId=1 |website=The British Museum}}</ref>]] اوڀر ۾، ٽئين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، هوويشڪ جا سجايل سڪا [[بودھ گايا]] ۾ ٻين سون جي نذرن سان گڏ "بودهه جي روشنائيءَ واري تخت" هيٺ پيش ڪيا ويا، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته اُن دور ۾ به علائقي تي ڪوشاني اثر موجود هو.<ref>British Museum display, Asian Art room.{{full citation needed|date=July 2021}}</ref> ڪوشاني سڪا گهڻائيءَ سان [[بنگال]] تائين ملن ٿا، ۽ قديم بنگالي رياست [[ساماتتا]] به ڪنشڪ پهرئين جي سڪن جي نقل تي سڪا جاري ڪيا، شايد گهڻو ڪري واپاري اثر سبب.<ref>{{cite book |last1=Sengupta |first1=Nitish |title=Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib |date=2011 |publisher=Penguin UK |isbn=978-81-8475-530-5 |page=39 |url=https://books.google.com/books?id=TI8GQioaoL4C&pg=PT39}}</ref><ref name="Samatata coin"/><ref>{{cite book |quote=As far as gold coins in Bengal are concerned it was Samatata or South-eastern Bengal which issued gold coins ... This trend of imitating Kushan gold continued and had major impact on the currency pattern of this south-eastern zone. |title=Numismatic Digest |date=2012 |publisher=Numismatic Society of Bombay |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=C83R2wM0caIC}}</ref> ڪوشاني سڪن جي نقل ۾ سڪا اوڀر جي رياست [[اُڙيسا]] ۾ به گهڻائيءَ سان مليا آهن.<ref>{{cite book |quote=A large number of Kushan and Puri Kushan coins have been discovered from different parts of Orissa. Scholars have designated the Puri Kushan coins as the Oriya Kushan coins. Though the coins are the imitations of Kushan coins they have been abundantly found from different parts of Orissa. |last1=Ray |first1=N. R. |year=1982 |title=Sources of the History of India: Bihar, Orissa, Bengal, Manipur, and Tripura |publisher=Institute of Historical Studies |page=194 |url=https://books.google.com/books?id=_gW2AAAAIAAJ}}</ref> اولهه ۾، ڪوشاني رياست [[پاراتراجا|پاراتا رياست]] ([[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]])، اولهه [[پاڪستان]]، [[افغانستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[تاجڪستان]]، [[ازبڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]] تائين پکڙيل هئي. [[ترڪمانستان]] ۾ ڪوشانن جو ٻڌ مت وارو شهر [[مرو]] مشهور هو.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} اتر طرف، پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪجولا ڪدفيسس]] [[تارم طاس]] ڏانهن فوج موڪلي ته جيئن [[ڪوچا]] شهر-رياست جي مدد ڪري، جيڪا علائقي ۾ چيني حملي کي روڪي رهي هئي؛ پر ٿوريون جهڙپون ٿيڻ کان پوءِ هو واپس موٽي آيا.{{sfn|Grousset|1970|pp=45-46}} ٻي صدي عيسويءَ ۾، ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشانن [[تارم طاس]] ۾ ڪيتريون چڙهائيون ڪيون، ۽ چيني ماڻهن سان سندن گهڻا لاڳاپا رهيا. ڪنشڪ وٽ [[تارم طاس]] جا اهي علائقا هئا جيڪي غالباً اُن قديم علائقن سان ميل کائين ٿا، جيڪي اڳ ۾ [[يوئژهي|يوئه-ژهي]] وٽ هئا (ڪوشانن جا ممڪن ابن ڏاڏا). [[ڪشغر]]، [[يارڪند ضلعو|يارڪند]] ۽ [[ختن|ختن]] ۾ سڪن تي ڪوشاني اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="SKK">{{cite magazine|last=Cribb |first=Joe|title=The Sino-Kharosthi coins of Khotan part 2|url=https://www.academia.edu/33275660 |date=1984 |magazine=Numismatic Chronicle |pages=129–152}}</ref> چيني تواريخن موجب، ڪوشانن (چيني ماخذن ۾ [[دا يوئژهي]] سڏيل) هڪ هان شهزادي جي گهر ڪئي، پر انڪار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ هنن چيني درٻار کي تحفا موڪليا هئا. جواب طور، هو عيسوي 90 ۾ بان چاؤ ڏانهن 70,000 جي فوج سان وڌيا، پر ننڍڙي چيني فوج هٿان شڪست کاڌائون. چيني تواريخي احوال ڪوشانن ۽ چيني جنرل [[بان چاؤ]] وچ ۾ جنگين جو ذڪر ڪن ٿا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} يوئژهي پوئتي هٽي ويا ۽ چيني سلطنت کي خراج ڏيڻ لڳا. [[تارم طاس]] جا علائقا آخرڪار [[بان چاؤ]] فتح ڪيا. پوءِ، [[هان جي شهنشاهه آن|يُوانچُو]] دور (عيسوي 114–120) ۾ ڪوشانن فوج موڪلي ۽ چنپان کي—جيڪو اڳ ۾ سندن وٽ يرغمال رهيو هو—[[ڪشغر]] جو بادشاهه مقرر ڪرايو.{{sfn|Hill|2009|p=43}} ===ڪوشاني قلعي بنديون=== ڪيترائي ڪوشاني قلعا سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور [[باختر]] ۾، جيڪي گهڻو ڪري [[هلينسٽڪ]] قلعن جي مٿان ٻيهر تعمير ڪيا ويا، جيئن [[ڪمپير تيپي]].<ref name="DVR">{{cite journal |last1=RUSANOV |first1=D. V. |title=The Fortification of Kampir-Tepe: A Reconstruction |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=1994 |volume=8 |pages=155–160 |jstor=24048772 |url=https://www.jstor.org/stable/24048772 |issn=0890-4464}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Rtveladze|first=E|title=Alexandria on the Oxus - Kampir Tepe: A fortress city on the Oxus shore|year=2019|location=Tashkent|pages=}}</ref> اهي عام طور تيراندازن لاءِ تير جي شڪل وارن [[لوپ هول]]ن سبب سڃاتا وڃن ٿا.<ref name="DVR"/> <gallery class="center" widths="200px" heights="120px"> File:Kampir_Tepe_archeological_site.jpg|[[ڪمپير تيپي]] جو ڪوشاني قلعو File:Ayaz_Kala_(Khorezm,_Ouzbékistan)_(5608879653).jpg|[[اياز ڪلا]] جو قلعو File:Françoise_Foliot_-_Afghanistan_152.jpg|شهرِ زُهڪ جو قلعو.<ref>{{cite book |last1=Lee |first1=Jonathan L. |title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present |date=8 March 2022 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-019-4 |url=https://books.google.com/books?id=asR9DwAAQBAJ&pg=PA151 |language=en}}</ref> File:Staircase,_Surkh_Kotal,_2–4_century_CE.jpg|[[سرخ ڪوٽل]] جو مندر ۽ قلعو </gallery> ==تاريخ== ڪوشاني حڪمرانن جو ذڪر لڳ ڀڳ ٽن صدين تائين ملي ٿو، يعني تقريباً 30 عيسوي کان 375 عيسوي تائين، جيستائين [[ڪيدارائيٽس]] جي حملي سبب تبديليون ٿيون. هنن لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[مغربي ستراپ]]ن، [[ستواهن]]ن ۽ [[گپتا سلطنت]] جي شروعاتي حڪمرانن سان همعصر حڪمراني ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} === ڪجولا ڪدفيسس (تقريباً 25 – 85) === {{Main| ڪجولا ڪدفيسس}} {{ ڪوشان حاڪم}} {{blockquote|...گوئشوانگ جو شهزادو، جنهن جو نالو ٿيلڪ [ڪجولا ڪدفيسس] هو، ٻين چار xihou کي حملا ڪري ختم ڪري ڇڏيو. هو بادشاهه بڻيو، ۽ سندس خاندان کي گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهن جو خاندان سڏيو ويو. هن انشي [هندو-پارٿيا] تي حملو ڪيو ۽ گاوفو [ڪابل] جو علائقو ورتو. هن پودا [پڪٽيا] ۽ جِبين [ڪاپيسا ۽ گنڌارا] جون سڀ بادشاهتون به شڪست ڏنيون. قيوجيوڪُو [ڪجولا ڪدفيسس] اسي سالن کان وڌيڪ عمر ۾ وفات ڪئي.|[[Book of the Later Han|Hou Hanshu]]{{sfn|Hill|2009|p=29}}|title=|source=}} اهي فتحون غالباً عيسوي 45 ۽ 60 جي وچ ۾ ٿيون، ۽ انهن ڪوشاني سلطنت جو بنياد وڌو، جنهن کي پوءِ سندس جانشينن تيزيءَ سان وڌايو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪيترن سڪن جون سيريز جاري ڪيون ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه پُٽ هئا: [[Sadashkana|سداشڪنه]] (جيڪو رڳو ٻن لکتن مان سڃاتو وڃي ٿو، خاص طور رباطڪ لکت مان، ۽ غالباً ڪڏهن حڪومت نه ڪئي) ۽ شايد ويما تڪتو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪدفيسس، ڪنشڪ جو پردادو هو.{{Citation needed|date=March 2021}} === ويما تڪتو يا سداشڪنه (تقريباً 80 – 95) === {{Main| ويما تڪتمو}} [[ويما تڪتو]] (قديم چيني: 閻膏珍 ''Yangaozhen'') رباطڪ لکت ۾ ذڪر ٿيل آهي (ٻيو پُٽ سداشڪنه سيناورمن—اوڊي جي بادشاهه—جي لکت ۾ به اچي ٿو). هو ويما ڪدفيسس ۽ ڪنشڪ پهرئين کان اڳ هو. هن ڪوشاني سلطنت کي ڏکڻ ايشيا جي اتر-اولهه تائين وڌايو. ''Hou Hanshu'' موجب: {{blockquote|"سندس پُٽ يانگاؤژين [شايد ويما تڪتو، يا ممڪن آهي سندس ڀاءُ سداشڪنه] سندس جاءِ تي بادشاهه ٿيو. هن تيانزو [اتر-اولھ ڀارت] کي شڪست ڏني ۽ اتي نگراني لاءِ جنرل مقرر ڪيا. پوءِ يوئژهي انتهائي امير ٿي ويا. سڀ بادشاهتون [پنهنجي بادشاهه کي] گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهه سڏين ٿيون، پر هان کين سندن اصل نالي دا يوئژهي سان سڏين ٿا."|Hou Hanshu{{sfn|Hill|2009|p=29}}}} === ويما ڪدفيسس (تقريباً 95 – 127) === {{Main|Vima Kadphises}} [[ويما ڪدفيسس]] (ڪوشاني ٻولي: Οοημο Καδφισης) تقريباً عيسوي 95–127 دوران ڪوشاني شهنشاهه هو، سداشڪنه جو پٽ، ڪجولا ڪدفيسس جو پوٽو ۽ ڪنشڪ پهرئين جو پيءُ، جيئن رباطڪ لکت مان معلوم ٿئي ٿو.{{Citation needed|date=March 2021}} ويما ڪدفيسس باختر ۾ فتحون ڪري ڪوشاني علائقو وڌايو. هن گهڻا سڪا ۽ لکتون جاري ڪيون. هن موجوده تانبي ۽ چانديءَ جي سڪن سان گڏ سون جا سڪا به جاري ڪيا.{{Citation needed|date=March 2021}} ===ڪنيشڪه پهريون (تقريباً 127ع – تقريباً 150ع)=== {{Main|ڪنشيڪه}} {{multiple image | align = right | direction =vertical | header=Mathura statue of Kanishka | total_width=250 | image1 = Kanishka enhanced.jpg | caption1 = [[ڪنيشڪه]] جو بت، ڊگهو ڪوٽ ۽ بوٽ پاتل، هٿ ۾ [[گرز]] (Mace) ۽ [[تلوار]]، [[مٿرا ميوزيم]] ۾ رکيل. ڪوٽ جي هيٺان لکت موجود آهي. | image2 = Kanishka statue inscription.jpg | caption2 = هي لکت وچولي [[براهمي رسم الخط]] ۾ آهي:<br /> [[File:Gupta ashoka m.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka haa.jpg|12px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad dhi.jpg|8px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka d.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka v.svg|10px]]<sub>[[File:Gupta ashoka pu.jpg|10px]] [[File:Gupta ashoka tr.jpg|10px]]</sub> [[File:Gupta ashoka kaa.svg|12px]]<sup>[[File:Gupta ashoka nni.jpg|12px]]</sup><sub>[[File:Gupta ashoka ssk.jpg|14px]]</sub><br />''مهاراجا راجڌراجا ديوپُتر ڪنيشڪه''<br />"عظيم بادشاهه، بادشاهن جو بادشاهه، ديوتا جو پٽ، ڪنيشڪه".<ref>{{cite book |last1=Puri |first1=Baij Nath |title=India under the Kushāṇas |date=1965 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |url=https://books.google.com/books?id=bxZuAAAAMAAJ}}</ref><br />[[مٿرا جو فن]]، [[مٿرا ميوزيم]] | caption_align = center | footer= }} [[ڪنيشڪه اعظم]]، ڪوشان سلطنت جو چوٿون بادشاهه، تقريباً 23 سال حڪومت ڪئي، لڳ ڀڳ 127ع کان.<ref>{{cite journal |last1=Bracey |first1=Robert |title=The Date of Kanishka since 1960 |journal=Indian Historical Review |date=2017 |volume=44 |issue=1 |pages=21–61 |doi=10.1177/0376983617694717 |s2cid=149016806 |url=https://www.academia.edu/32448882}}</ref> تخت نشيني کان پوءِ، ڪنيشڪه هڪ وسيع سلطنت تي حڪمراني ڪئي، جيڪا تقريباً سڄي اتر هندستان تي پکڙيل هئي؛ ڏکڻ ۾ [[اجين|اُجّين]] ۽ [[ڪنڊينا]] (Kundina) تائين، ۽ اوڀر ۾ [[پاٽلي پتر|پاٽلي پُتر]] کان به اڳتي، جيئن رباطڪ لکت مان ظاهر ٿئي ٿو: {{Blockquote|پهرين سال ۾، هندستان جي سڄي راڄ ۾ اعلان ڪيو ويو، حڪمران طبقي جي سمورن علائقن تائين، جن ۾ ڪوناديانو [[ڪونڊيني]]، (Kundina)، [[اوزينو]] (Ujjain)، زاگيدا (Saketa)، [[ڪوزامبو]] (Kausambi)، [[پالابوترو]] (Pataliputra) ۽ [[زيري-تمبو]] (Sri-Champa) تائين شامل هئا؛ جن حڪمرانن ۽ اهم ماڻهن سندس اطاعت قبول ڪئي، ۽ هن سڄي هندستان کي پنهنجي فرمانبرداري ۾ آندو.|رباطڪ لکت، سٽون 4–8}} ڪنيشڪه جي سلطنت جا ٻه گاديءَ جا هنڌ هئا: [[پورشپور]] (اڄ جو [[پشاور]]، اتر اولهه [[پاڪستان]]) ۽ [[مٿرا]]، اتر هندستان ۾. هن کي (۽ [[راجا داب]] سان گڏ) [[باٿنڊا قلعو]] ([[قلعو مبارڪ، ڀاٿنڊا|قلعو مبارڪ]]) تعمير ڪرائڻ جو به ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، جيڪو اڄ [[باٿنڊا]] شهر ۾ آهي.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪوشانن جي هڪ اونهاري جي راڄڌاني [[ڪپيسي]] (اڄ جي بگرام ڀرسان) ۾ به هئي، جتي "[[بگرام خزانو]]" مليو، جنهن ۾ يونان کان چين تائين جا فن پارا شامل آهن. رباطڪ لکت موجب، ڪنيشڪه [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جو پٽ، [[سداشڪانا]] (Sadashkana) جو پوٽو، ۽ [[ڪجولا ڪدفيسس]] جو پرپوٽو هو. ڪنيشڪه جو دور هاڻي عام طور تي 127ع کان شروع سمجهيو وڃي ٿو، هيري فالڪ جي تحقيق جي بنياد تي.{{sfn|Falk|2001|pp=121–136}}{{sfn|Falk|2004|pp=167–176}} ===هووشڪه (تقريباً 150ع – تقريباً 190ع)=== {{Main|هووشڪه}} [[هووشڪه]] (Kushan: Οοηϸκι، "Ooishki") ڪوشان سلطنت جو شهنشاهه هو، جيڪو [[ڪنيشڪه پهريون|ڪنيشڪه]] جي وفات کان پوءِ (بهترين موجود ثبوتن موجب 150ع ۾) تخت نشين ٿيو ۽ لڳ ڀڳ ٽيهه سال پوءِ [[وسوديوا پهريون]] جي جانشيني تائين حڪومت ڪندو رهيو. سندس دور کي سلطنت لاءِ ”پاڻ ۾ سڪون آڻڻ“ ۽ ”استحڪام“ (retrenchment ۽ consolidation) جو زمانو سمجهيو وڃي ٿو. خاص طور، پنهنجي حڪومت جي شروعاتي عرصي ۾ هن [[مٿرا]] شهر تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ وقت ۽ ڪوشش وقف ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} ===وسوديوا پهريون (تقريباً 190ع – تقريباً 230ع)=== {{Main|وسوديوا پهريون}} [[وسوديوا پهريون]] (Kushan: Βαζοδηο "Bazodeo"، Chinese: 波調 "Bodiao") ”عظيم ڪوشانن“ جو آخري شهنشاهه هو. ڪنيشڪه جي دور (era) جي سال 64 کان 98 تائين تاريخ رکندڙ لکتن مان اندازو ٿئي ٿو ته سندس حڪومت گهٽ ۾ گهٽ 191ع کان 225ع تائين هلي. هو آخري وڏو ڪوشان شهنشاهه هو، ۽ سندس دورِ حڪومت جي پڄاڻي تقريباً ان واقعي سان گڏجي ٿي جڏهن [[ساساني سلطنت|ساساني]] اتر اولهه هندستان تائين حملو آندا ۽ لڳ ڀڳ 240ع کان شروع ٿي افغانستان، پاڪستان ۽ اتر اولهه هندستان جي علائقن ۾ [[هند-ساساني]] يا ''Kushanshahs'' جو قيام عمل ۾ آيو.{{Citation needed|date=March 2021}} {{South Asia in 350 CE||برِصغير جي اتر اولهه حصي ۾ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جي جاءِ، ۽ لڳ ڀڳ 350ع ۾ همعصر ڏکڻ ايشيائي سياسي قوتن جي جغرافيائي تصوير.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |pages=25, 145 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |archive-date=7 February 2025 |access-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |date=7 February 2025 }}</ref>|{{Annotation|75|25|[[File:Rectangle (plain).svg|55px]]}}}} ===ڪنيشڪه ٻيون (تقريباً 232ع – تقريباً 247ع)=== {{Main|ڪنيشڪه ٻيون}} ===واسيشڪه (تقريباً 247ع – تقريباً 267ع)=== {{Main|واسيشڪه}} [[واسيشڪه]] ڪوشان شهنشاهه هو، جنهن بابت لڳي ٿو ته هن [[ڪنيشڪه ٻيون]] کان پوءِ لڳ ڀڳ 20 سال حڪومت ڪئي. سندس حڪمراني جا ثبوت [[مٿرا]]، [[گنڌارا]] ۽ ايتري قدر جو ڏکڻ ۾ سانچي (ويجهو [[وديشا]] (Vidisa)) تائين ملن ٿا، جتي سندس نالي سان ڪيترين لکتن جو پتو پوي ٿو. اهي لکتون ممڪن ”ٻئي ڪنيشڪه دور“ (second Kanishka era) جي سال 22 (سانچي جي ”Vaksushana“ واري لکت — يعني واسيشڪه ڪوشان) ۽ سال 28 (سانچي جي ”Vasaska“ واري لکت — يعني واسيشڪه) جي تاريخن سان درج آهن.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}}<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA57 57]}}</ref> === ننڍا ڪوشان (270ع – 350ع) === اولهه ۾ علائقائي نقصانن (يعني [[باختريا]] جو [[ڪوشان-ساساني]]ن جي هٿان وڃائجي وڃڻ) ۽ اوڀر ۾ نقصانن (يعني [[مٿرا]] جو [[گپتا سلطنت]] جي هٿان وڃائجي وڃڻ) کان پوءِ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جا ڪي مقامي حڪمران معلوم ٿين ٿا، جيڪي [[پنجاب]] جي علائقي ۾ پنهنجي گادي [[ٽيڪسلا]] (Taxila) ۾ ويهاري حڪومت ڪندا رهيا: [[وسوديوا ٻيون]] (270ع – 300ع)، [[ماهي (ڪوشان)|ماهي]] (300ع – 305ع)، [[شڪا (ڪوشان)|شڪا]] (305ع – 335ع) ۽ [[ڪپوندا]] (335ع – 350ع).{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} غالب امڪان آهي ته اهي [[گپتا سلطنت]] جا باجگزار (vassals) هئا، تان جو [[ڪيداري]]ن (Kidarites) جي حملي ڪوشان حڪمراني جا آخري نشان به ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} ==ڪوشان ديوتا== [[File:Kumara, The Divine General LACMA M.85.279.3.jpg|thumb|upright|ڪُماره/[[ڪارتڪيه]] هڪ ڪوشان عقيدتمند سان گڏ، ٻيون صدي عيسوي]] [[File:Gandhara, omaggio di un re kushana al bodhisattva, II-III sec.JPG|thumb|ڪوشان شهزادو، جنهن کي [[هوِشڪه]] چيو وڃي ٿو، هڪ [[ٻڌيستوا]] کي نذرانو پيش ڪندي.<ref>{{cite journal |last1=Marshak |first1=Boris |last2=Grenet |first2=Frantz |title=Une peinture kouchane sur toile |journal=Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres |date=2006 |volume=150 |issue=2 |pages=957|doi=10.3406/crai.2006.87101 }}</ref>]] [[File:Relief Showing Shiva Linga Worshipped by Saka Devotees - Kushan Period - Dampier Nagar - ACCN 36-2661 - Government Museum - Mathura 2013-02-23 5614.JPG|thumb|[[Shiva|شِو]] جو [[Linga|لِنگ]] ڪوشان عقيدتمندن پاران پوڄيل، لڳ ڀڳ ٻيون صدي عيسوي]] ڪوشانن جو مذهبي [[پينٿيائي ديوتا |ديوتا-مجموعو]] نهايت گهڻو رنگارنگ هو، جيئن سندن سون، چاندي ۽ ٽامي ۾ ٺهيل سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو. انهن سڪن تي ٽيهه کان وڌيڪ مختلف ديوتائن جون تصويرون موجود آهن، جيڪي گهڻو ڪري سندن پنهنجن ايراني ديوتائن سان گڏ يوناني ۽ هندي دنيا سان به لاڳاپيل آهن. ڪوشان سڪن تي ڪوشان بادشاهن، [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ]]، ۽ هند-آريائي ۽ ايراني<!-- Bactrian/Arachosian/etc == Eastern Iranian, which is _not_ "Persian", which is western Iranian--> ديوتائن واري مجموعي (پينٿيون) جون شڪليون پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.{{sfn|Liu|2010|p=47}} شروعاتي سڪن تي يوناني نالن سان يوناني ديوتائون ڏيکاريل آهن. [[ڪنيشڪه]] جي دور ۾ سڪن جي ٻولي [[باڪتريائي ٻولي|باڪٽريائي]] ٿي وڃي ٿي (پر سڀني بادشاهن لاءِ لکڻي يوناني رسم الخط ۾ ئي رهي). [[هوِشڪه]] (Huvishka) کان پوءِ، سڪن تي رڳو ٻه ديوتائون نظر اچن ٿيون: ''آردوڪشو'' ۽ ''[[اوئيشو]]'' (هيٺ تفصيل ڏسو).<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Boyce |first1=Mary |title=Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices |year=2001 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-23902-8 |page=83 |url=https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC&pg=PA83}}</ref> ايراني هستيون (ديوتا) جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن: * ''[[آردوڪشو]]'' (Αρδοχþο): [[اشي وانگوھي]] [[File:Kushan king Huvishka coin.jpg|30px]] * ''[[اشائيژشو]]'' (Aþαειχþo، "بهترين راستبازي"): [[اشا واھشتا ]] [[File:Huvishka with Ashaiexsho.jpg|30px]] * ''[[اتشو]](Athsho)'' (Αθþο، "شاهانه باهه"): [[اتار]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Athsho.jpg|30px]] * ''[[ڦارو]]'' (Φαρρο، "شاهانه جَلال/شڪوه"): [[خوارينا]] [[File:Huvishka. Circa CE 152-192 diademed.jpg|30px]] * ''لروئاسپا'' (Λροοασπο): [[درواسپا]] [[File:Coin of the Kushan king Kanishka.jpg|30px]] * ''Manaobago'' (Μαναοβαγο): [[ووھو مناھ]]{{sfn|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA324 324]}} [[File:Kanishka I with Manaobago.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مانائتوباگو سان گڏ.]] * ''مائو'' (Μαο، چنڊ وارو ديوتا): [[Mah]] [[File:Huvishka with Mao.jpg|30px]] * ''مٿرو'' ۽ ٻيا روپ (Μιθρο، Μιιρο، Μιορο، Μιυρο): [[مٿرا]] [[File:Kanishka I with Miiro.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مئرو سان گڏ]] * ''مزدووانو'' (Μοζδοοανο، "مزدا the victorious?"): [[ آھورا مزدا|مزدا وانا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jongeward |first1=David |last2=Cribb |first2=Joe |title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society |date=2014 |publisher=THE AMERICAN NUMISMATIC SOCIETY |location=New York |page=Front page illustration |url=http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |access-date=7 March 2021 |archive-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |date=17 August 2021 }}</ref> [[File:Coin_of_Kanishka_depicting_Mozdoano.jpg|30px|ڪنيشڪه جي سڪي تي مزدوئانو]] * ''[[Nana (باڪتريائي ديوي)|نانا]]'' (Νανα، Ναναια، Νاناϸαο): پين-ايشيائي ''نانا'' جون صورتون، سوگديائي ''نني'' [[File:Kanishka I with Nana.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، نانا سان گڏ]] * ''Oado'' (Οαδο): [[Vata-Vayu|Vata]] [[File:Kanishka I and Oado.jpg|30px|ڪنيشڪه ۽ Oado]] * ''اوئاڪشو'' (Oαxþo): "آڪسس" * ''اوروموزدو'' (Οορομοζδο): [[آھورا مزدا]] [[File:Huvihska with Ahuramazda.jpg|30px]] * ''[[اورلاگنو]]'' (Οραλαγνο): [[ويريٿراگنا]]، ايراني جنگ جو ديوتا [[File:Coin of Kanisha I showing Verethragna.jpg|30px]] * ''[[رشتي]]'' (Ριϸτι، "سڌائي/سچائي"): [[Arshtat]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Rishti.jpg|30px]] * ''[[شائوريئورو]]'' (Ϸαορηορο، "بهترين شاهانه اختيار"، مثالي حڪمران): [[کشاترا وائريا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka and Shaoreoro.jpg|30px]] * ''تئيرو'' (Τιερο): [[تشتريا|تير]] يوناني ڏند ڪٿائن ۽ هلينسٽڪ ميل ميلاپ مان ڏيکاريل هستيون: * ''زائو'' (Ζαοου):<ref>{{cite web |title=Kujula Kadphises coin |website=The British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1922-0213-64}}</ref> [[زيوس]] [[File:Kujula Kadphises with Zeus.jpg|30px|ڪجولا ڪدفيسس جو سڪو: زيوس ريورس تي.]] * ''ايلئيوس'' (Ηλιος): [[Helios|هيليئوس]] [[File:Kanishka_I_Greek_legend_and_Helios.jpg|30px]] * ''Ēphaēstos'' (Ηφαηστος): [[هيفيسٽس]] * ''Oa nēndo'' (Οα νηνδο): [[Nike (mythology)|نائڪي]] [[File:Huvishka with Nike.jpg|30px|هوِشڪه نائڪي سان گڏ]] * ''Salēnē'' (Ϲαληνη):<ref>{{cite book |last1=Dani |first1=A. H. |last2=Asimov |first2=M. S. |last3=Litvinsky |first3=B. A. |last4=Zhang |first4=Guang-da |last5=Samghabadi |first5=R. Shabani |last6=Bosworth |first6=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations, 700 B. C. to A |date=1 January 1994 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-102846-5 |page=321 |url=https://books.google.com/books?id=9U6RlVVjpakC&pg=PA321 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=77 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA77 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sen |first1=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |date=1999 |publisher=New Age International |isbn=978-81-224-1198-0 |page=199 |url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA199 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |date=2008 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1120-0 |page=377 |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA377 |language=en}}</ref> [[Selene|سيليني]] [[File:Kanishka I. Circa AD 127-151. Monolingual Greek issue. Main mint in Baktria Early phase. Obverse BACIΛЄYC BACIΛЄωN KANHÞKOY, Reverse CAΛHNH to right, Selene, wearing lunar horns.jpg|30px|ڪنيشڪه سيليني سان گڏ]] * ''Anēmos'' (Ανημος): [[اينيموس]] [[File:A43 Kouchan Kanishka 4unit 1ar (8300885384).jpg|30px]] * ''Ērakilo'' (Ηρακιλο): [[هيراڪليس]] [[File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|30px]] * ''سيراپو'' (Ϲαραπο): يوناني-مصري ديوتا [[سيراپِس]] [[File:Huvishka with seated god Serapis ("Sarapo").jpg|30px]] هندي (Indic) هستيون جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن:<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}. "Also omitted is the ancient Iranian war god Orlagno, whose place and function are occupied by a group of Indian war gods, Skando (Old Indian Skanda), Komaro (Old Indian Kumara), Maaseno (Old Indian Mahāsena), Bizago (Old Indian Viśākha), and even Ommo (Old Indian Umā), the consort of Siva. Their use as reverse types of Huvishka I is clear evidence for the new trends in religious policy of the Kushan king, which was possibly influenced by enlisting Indian warriors into the Kushan army during the campaign against Pataliputra."</ref> * ''Boddo'' (Βοδδο): [[Gautama Buddha|ٻُڌ]] [[File:Coin of Kanishka I.jpg|30px]] * ''Shakamano Boddho'' (Ϸακαμανο Βοδδο): [[Shakyamuni Buddha|شاڪيه مُني ٻُڌ]] [[File:Kanishka I and Buddha Sakyamuni.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون ۽ شاڪيه مُني ٻُڌ]] * ''Metrago Boddo'' (Μετραγο Βοδδο): بودهي ستوا [[Maitreya|مَيتريا]] [[File:Kanishka I with Maitreya.jpg|30px|ڪنيشڪه جو سڪو: مَيتريا ("Metrago Boudo") سان گڏ]] * ''Maaseno'' (Μαασηνο): [[Kartikeya|مهاسينا]] [[File:Huvishka Maaseno.jpg|30px]] [[File:Huvishka with Maasena and attendants.jpg|30px|هوِشڪه مهاسينا ۽ ساٿين سان گڏ]] * ''Skando-Komaro'' (Σκανδο-kομαρο): [[Murugan|اسڪند]]-[[Kartikeya|ڪُماره]] [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Bizago'': [[Viśākha|وشاکهه]]<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Ommo'': [[Umā|اُما]]، شِو جي ساٿياڻي/همسر.<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Ommo and Oesho.jpg|30px|هوِشڪه جي سڪن تي: Ommo (اُما) ۽ [[Oesho]]]] * ''[[Oesho]]'' (Οηϸο): گهڻي عرصي تائين هندي [[Shiva|شِو]] جي نمائندگي سمجهيو ويو،{{sfn|Sivaramamurti|1976|p=56-59}}<ref name="sino-platonic.org">{{cite journal |last=Loeschner |first=Hans |title=The Stūpa of the Kushan Emperor Kanishka the Great |journal=Sino-Platonic Papers |volume=227 |date=July 2012 |page=11 |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp227_kanishka_stupa_casket.pdf}}</ref>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}} پر ان کي [[Avestan|اوستا/اَويستان]] [[Vayu-Vata|وائو-واتا]] سان به ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو شِو سان ميل کائي ٿو.<ref>{{cite book|last=Sims-Williams |first=Nicolas|chapter=Bactrian Language|title=Encyclopaedia Iranica|volume=3|location=London |publisher=Routledge & Kegan Paul}}</ref><ref>{{harvnb|Bopearachchi|2003}}. Cites H. Humbach, 1975, p.402-408. K.Tanabe, 1997, p.277, M.Carter, 1995, p.152. J.Cribb, 1997, p.40.</ref> [[File:Huvishka Oesho coin.jpg|30px]] * هوِشڪه جا ٻه ٽامي جا سڪا "Ganesa" واري لکت کڻن ٿا، پر عام [[theriomorphic|ٿيريو-مورفڪ]] شڪل واري [[Ganesha|گنيش]] بدران انهن تي هڪ تيرانداز ڏيکاريل آهي، جيڪو ڊگهو ڪمان (ڏور اندرئين پاسي) ۽ هڪ تير هٿ ۾ جهليل آهي. هي عموماً [[Rudra|رُدر]] جي تصوير سمجهي وڃي ٿي، پر انهن ٻن سڪن جي صورت ۾ عام طور تي ان کي شِو جي نمائندگي قرار ڏنو وڃي ٿو. {{Gallery|align=center |title= ڪوشان پوڄارين جون تصويرون |width= 160 |height= 140 |File:ZeusSerapisOhrmazdWithWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: زيوس/سيراپِس/اُهرمزڊ سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:PharroAndWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: [[Pharro]] سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:ShivaOeshoBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: شِو/اويشو سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:Shiva-Oesho wall painting, Kushan, 3rd century CE.jpg|شِو-اويشو ڀِت-چِتر (wall painting) ۽ پوڄاري جو ٽڪرو، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref>{{cite web |title=Panel fragment with the god Shiva/Oesho |publisher=Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/327832}}</ref> }} <gallery class="center" mode="packed" heights="100px" caption="ڪوشان سڪن ۽ مهرن تي ديوتائن جون شڪليون"> File:MahasenaHuvishka.jpg|هوِشڪه جي سڪي تي مهاسينا File:CoinOfHuvishkaWithOisho.JPG|چار-چهرو اويشو File:CoinOfHuvishkaWithRishtiAsRoma.JPG|رِشتي يا ريوم<ref>{{cite journal |quote=The reading of the name of the deity on this coin is very much uncertain and disputed (Riom, Riddhi, Rishthi, Rise....) |last1=Fleet |first1=J.F. |title=The Introduction of the Greek Uncial and Cursive Characters into India |journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |year=1908 |volume=1908 |page=179, note 1 |jstor=25210545}}</ref><ref>{{cite book |quote=The name Riom as read by Gardner, was read by Cunningham as Ride, who equated it with Riddhi, the Indian goddess of fortune. F.W. Thomas has read the name as Rhea |last1=Shrava |first1=Satya |title=The Kushāṇa Numismatics |year=1985 |publisher=Pranava Prakashan |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=_1EaAAAAYAAJ}}</ref> File:Manaobago.JPG|Manaobago File:CoinOfHuvishkaWithPharro.JPG|Pharro File:CoinOfHuvishkaWithArdochsho.JPG|Ardochsho File:KanihkaIOishoShiva.jpg|Oesho يا شِو File:KanihkaIOishoShivaCoin2.jpg|Oesho يا شِو (ٻيل سان گڏ) File:SkandaAndVisakhaHuvishkaCoin.jpg|اسڪند ۽ وشاکهه File:AdshoCarnelianSeal.jpg|ڪوشان [[Carnelian|ڪرنيليئن]] مهر: "ΑΔϷΟ" (''adsho'' Atar) جي نمائندگي، کاٻي پاسي [[triratana]] نشان، ۽ ساڄي پاسي ڪنيشڪه اعظم جو خانداني نشان File:Coin of Kanishka I.jpg|[[Kanishka I|ڪنيشڪه پهريون]] جو سڪو: [[Buddha|ٻُڌ]] جي تصوير ۽ يوناني رسم الخط ۾ "Boddo" File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|هيراكليس File:Coin of Kujula Kadphises.jpg|ٻُڌ File:Wima Kadphises.jpg|[[Vima Kadphises|وِما ڪدفيسس]] جو سڪو: ريورس تي [[Oesho]]، جنهن کي [[Shiva|شِو]] سمجهيو ويو آهي،<ref name="sino-platonic.org"/>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}}<ref>Perkins, J. (2007). Three-headed Śiva on the Reverse of Vima Kadphises's Copper Coinage. South Asian Studies, 23(1), 31–37</ref> يا زرتشتي [[Vayu-Vata|وائو-واتا]].<ref>{{cite book |editor-last1=Errington |editor-first1=Elizabeth |author=Fitzwilliam Museum |title=The Crossroads of Asia: transformation in image and symbol in the art of ancient Afghanistan and Pakistan |date=1992 |publisher=Ancient India and Iran Trust |isbn=9780951839911 |page=87 |url=https://books.google.com/books?id=pfLpAAAAMAAJ}}</ref> </gallery> ```0 ==ڪوشان ۽ ٻڌ مت== ڪوشانن، [[Greco-Buddhist|يوناني-ٻڌ]] روايتن کي اڳتي وڌايو، ۽ ٻڌ مت کي واپار ۽ رستن وسيلي چين ۽ اوڀر ايشيا تائين پهچايو.{{sfn|Liu|2010|p=42}} [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] [[ٻڌمت]] جي روايت ۾ ان ڪري مشهور آهي جو هن [[ڪشمير]] ۾ ٻڌن جي چوٿين ڪانفرنس ڪوٺائي. ==ڪوشان فن== ڪوشان فن، خاص طور تي [[گنڌارا]] ۽ مٿورا ۾، يوناني، ايراني ۽ هندي اثرن جو ميلاپ هو، جنهن مان يوناني-ٻڌ فن پيدا ٿيو. ==ڪوشان سڪا== {{main|ڪشان دور جا سڪا}} ڪوشان سلطنت سون جا ٽڪرا ۽ سڪا استعمال ڪيا، جيڪي واپار ۽ سياسي پروپيگنڊا جو اهم ذريعو هئا. سون جي ماخذ بابت جديد تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو سڌو سنئون رومي نه هو، بلڪه ان جو اصل ذريعو اڃا نامعلوم آهي.<ref>{{cite book |last1=Reden |first1=Sitta |title=Handbook of Ancient Afro-Eurasian Economies |date=2019 |publisher=Walter de Gruyter}}</ref> ==حڪمران== حڪمرانن جي تاريخن وار تازين فهرستن مان هڪ هن ريت آهي: <ref name="KKSK2">{{cite book|url=https://www.academia.edu/11049999|title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society by David Jongeward and Joe Cribb with Peter Donovan|last1=Jongeward|first1=David|last2=Cribb|first2=Joe|date=2014|page=4}}</ref> * هيرائيوس (تقريبا 1 - 30ع)، پهريون بادشاهه جنهن پنهنجي سڪن تي پاڻ کي "ڪشان" سڏيو. [[File:Heraios coin.jpg|50px]] "عظيم ڪشان" * ڪوجولا ڪڊفيسس ({{Circa|50|90}}) [[File:Kujula Kadphises. Laureate Julio-Claudian style.jpg|50px]] * ويما ٽڪٽو ({{Circa|90|113}})، عرف سوٽر ميگاس يا "عظيم نجات ڏيندڙ" [[File:Coin of Vima Takto.jpg|50px]] * ويما ڪڊفيسس ({{Circa|113|127}}، پهريون عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:Vima Kadphises with ithyphallic Shiva.jpg|50px]] * [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] (127 – {{Circa|151}}) [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|50px]] * هويشڪا ({{Circa|151|190}}) [[File:Huvishka Maaseno.jpg|50px]] * واسوديوا اول ({{Circa|190|230}})، آخري عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:VASUDEVA I.jpg|50px]] * ڪنشڪا ٻيون ({{Circa|230}} – 247)، [[File:Coin of KanishkaII.jpg|50px]] * واشيشڪا ({{Circa|247}} – 267) [[File:Vasishka.jpg|50px]] "ننڍو ڪشان" * ڪنشڪا ٽيون ({{Circa|267}} – 270) [[File:Kanishka III Circa AD 267-270.jpg|50px]] * واسوديوا ٻيون ({{Circa|270}} – 300) [[File:Coin of VasudevaII.jpg|50px]] * ماهي ({{Circa|300}} – 305)<ref name="Katariya">[https://books.google.com/books?id=P7TpDAAAQBAJ&pg=PA69 The Glorious History of Kushana Empire, Adesh Katariya, 2012, p.69]</ref> [[File:Mahi Kushan 4th century CE.jpg|50px]] * شاڪا ({{Circa|305}} – 335)<ref name="Katariya"/> [[File:Kushan Empire Shaka Circa AD 325-345.jpg|50px]] * ڪپوناڊا ({{Circa|335}} – 350)<ref name="Katariya"/> [[File:Kipunada.jpg|50px]] ==پڻ ڏسو== * [[ٽيڪسيلا]] * [[پاڪستان جي تاريخ]] * [[افغانستان جي تاريخ]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[مٿورا]] * [[ڪڇا]]، هڪ ٻي توچاري ڳالهائيندڙ بادشاهت * [[چين ۾ ايراني ماڻهو]] * [[ڪوشان رسم الخط]] * [[هندستان ۾ ترڪ ماڻهو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Kushan Empire}} * [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/325483/Kushan-dynasty Kushan dynasty] in [[Encyclopædia Britannica]] * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/kush/hd_kush.htm Metropolitan Museum capsule history] * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050204064550/http://www.grifterrec.com/coins/kushan/kushan.html |title=New documents help fix controversial Kushan dating |date=4 February 2005}} * [http://www.wildwinds.com/coins/greece/indo_scythians/i.html Coins of the Kushans on wildwinds.com] * {{webarchive |url=http://webarchive.loc.gov/all/20130207084302/http://home.comcast.net/~pankajtandon/home.html |title=Antique Indian Coins |date=7 February 2013}} * [http://www.kushan.org/ Brief Guide to Kushan History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://coinindia.com/galleries-kushan.html The CoinIndia Online Catalogue of Kushan Coins] * [http://www.kushan.org/ Dedicated resource to study of Kushan Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://www.himalayanresearch.org/pdf/2000-2002/vol05%20N2final.pdf imalayan and Central Asian Studies: Journal of Himalayan Research and Cultural Foundation Volume 5 Issue 2] {{India topics}} {{Kyrgyzstan topics}} {{Central Asian history}} {{Rulers of Ancient Central Asia}} {{Ancient South Asia and Central Asia}} {{Middle kingdoms of India}} {{Uttarakhand}} {{Empires}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Kushan Empire}} [[زمرو:ڪشان سلطنت]] [[زمرو:هندوستان ۾ اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:افغانستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان جا خاندان]] [[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] [[زمرو:ايراني خانه بدوش]] [[زمرو:تاجڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:بادشاهن جي فهرست]] [[زمرو:يوريشيا ۾ خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:يوزي]] [[زمرو:پهرين صدي ۾ هندستان ۾ قائم ڪيل ادارا]] [[زمرو:375ع ۾ تباهيون]] [[زمرو:هندستان ۾ چوٿين صدي جي تباهيون]] [[زمرو:خانه بدوش سلطنتون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] tpwxixj39ajovxr8phgs6u7w2jligk2 424145 424144 2026-10-21T16:27:29Z Intisar Ali 8681 424145 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = <small>कुषाणसाम्राज्यम् ([[سنسڪرت]])<br />Κοϸανο (باختري)<br />Βασιλεία Κοσσανῶν ([[يوناني ٻولي|يوناني]])</small> | conventional_long_name = ڪشان سلطنت | era = قديم ڪلاسيڪي دور | event_start = ڪجولا ڪدفيسس طرفان يوئه‌ژي قبيلن کي گڏ ڪري اتحاد قائم ڪرڻ | year_start = 30ع | event_end = [[ساساني سلطنت]]، گپتا سلطنت ۽ هيفٿلائي جي هٿن زوال<ref name="lcwb2">{{cite web |title=Afghanistan: Central Asian and Sassanian Rule, ca. 150 B.C.-700 A.D. |publisher=Library of Congress Country Studies |year=1997}}</ref> | year_end = 375ع | p1 = هند-يوناني سلطنت | p2 = هند-پارٿائي سلطنت | p3 = هند-سڪٿي | p4 = اترين استراپئ | p5 = اولهه وارا استراپئ | p6 = مها-ميگهاواهنا | s1 = ساساني سلطنت | s2 = ڪوشان-ساساني سلطنت | s3 = نئگس آف پدماؤتي | s4 = ڪدارائيٽ | s6 = ناگَس آف ونڌياتاهي | s7 = گپتا سلطنت | image_map = Map of the Kushan Empire.png | map_width = 270 | image_map_caption = ٻي صدي عيسوي ۾ هندستان جو نقشو، جنهن ۾ [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪشان سلطنت جي حدن کي ڏيکاريو ويو آهي | capital = پهرين صدي ق.م: ڪپيسي/پشڪلاوتي<br/>پهرين صدي عيسوي کان: [[پشاور|پروشپور]]/مٿورا<br/>ٽين ۽ چوٿين صدي عيسوي: [[ٽيڪسلا]] | common_languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]] ({{circa|127}} تائين سرڪاري)؛<br />باختري ({{circa|127}} کان سرڪاري)؛<br/>[[پراڪرت|گنڌاري پراڪرت]]؛<br />[[سنسڪرت|ٻُڌ مت سان لاڳاپيل سنسڪرت]] | religion = [[هندومت]]؛<br />[[ٻڌمت]]؛<br />[[زردشتي مذهب]] | demonym = ڪشان (يوئه‌ژي) | currency = ڪشان دينارا | government_type = بادشاهت | leader1 = ڪجولا ڪدفيسس <small>(پهريون)</small> | year_leader1 = 25–85ع | leader2 = ڪپونادا <small>(آخري)</small> | year_leader2 = 350–375ع | title_leader = شهنشاهه }} '''ڪشان سلطنت''' <small>'''({{circa|30}}–{{circa|375}} عيسوي)'''</small> هڪ مذهبي، ثقافتي ۽ تهذيبي لحاظ کان گڏيل (syncretic) سلطنت هئي، جيڪا "يوئاژي" قوم پاران پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ [[باختر]] (Bactria) جي علائقن ۾ قائم ڪئي وئي. هي سلطنت آهستي آهستي ڦهلجي، موجوده [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، اولھه [[نيپال]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ازبڪستان]] جي وڏن حصن تي پکڙجي وئي.<ref>{{cite web |title=The History of Pakistan: The Kushans}}{{cite book |translator=Samuel Beal |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World}}</ref> ڀارت اندر، ڪشان سلطنت جون حدون گهٽ ۾ گهٽ ساڪيت ۽ سارناٿ تائين پهتل هيون، جيڪي اڄ ضلع وارانسي جي ويجهو آهن، جتي ڪشان شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] جي دور سان لاڳاپيل لکتون مليون آهن. ڪشانن جو تعلق غالباً يوئاژي اتحاد جي پنج شاخن مان هڪ سان هو، جيڪي هڪ هند-يورپي نسل جي خانہ بدوش قوم هئا، جن جو امڪاني تعلق ٽوچاري نسل سان ٻڌايو وڃي ٿو. اهي قومون اتر-اولهه چين (سنڪيانگ ۽ گانسو) مان لڏي، قديم باختر ۾ آباد ٿيون. ڪشان خاندان جو باني ڪجولا ڪدفيسس هو، جنهن يوناني ۽ ايراني ثقافتي عنصر اختيار ڪيا ۽ [[شيو|شيومت]] سان لاڳاپيل هو. ان کان پوءِ ايندڙ ڪيترائي ڪشان بادشاهه پڻ [[هندوڌرم|هندومت]] جا سرپرست رهيا، ۽ گڏوگڏ ڪشان سلطنت [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ مت]] جي وڏي سرپرست رهي، خاص طور شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] (Kanishka the Great) جي دور ۾. ڪشانن جو هڪ وڏو تاريخي ڪردار [[وچ ايشيا]] ۽ [[چين]] ڏانهن مهايانا ٻُڌ مت جي ڦهلاءُ ۾ رهيو ۽ تقريباً ٻه سئو سال جاري رهندڙ امن واري دور کي مؤرخن طرفان ڪڏهن ڪڏهن "پيڪس ڪشان" (Pax Kushana) پڻ سڏيو وڃي ٿو. '''ڪشان''' (Kushans)، [[يوچي قوم]] (Yu-chi) جي هڪ قبيلي، لڳ ڀڳ 45ع ۾ '''[[ڪجولا ڪڊفيسس|ڪڊفيسس پهريون]]''' (Kadphises I) جي اڳواڻيءَ هيٺ وڏي طاقت حاصل ڪئي. هن [[ڪابل]] ۽ [[ڪشمير]] کي فتح ڪيو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=28 |language=en }}</ref> سندس جانشين '''[[ويما ڪڊفيسس|ڪڊفيسس ٻيون]]''' (Kadphises II) پنهنجي فوجي فتحن جو دائرو وڌيڪ وڌايو. ان کان پوءِ مشهور بادشاهه '''[[ڪنشڪ]]''' تخت تي ويٺو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ اتر طرف [[ڪاشغر]]، [[يارقند]] ۽ [[ختن]] (Khotan) کي فتح ڪيو، جڏهن ته هندستان ۾ سندس سلطنت ڏکڻ طرف [[ونڌيا جبل]] تائين پکڙيل هئي.<ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت جي بيان موجب، اهو سمجهيو ويندو هو ته ڪنشڪ '''[[شڪ سنبت]]''' (Saka Era) جو بنياد وڌو، جنهن جي شروعات 78ع کان ٿئي ٿي.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ [[ٻڌ ڌرم]] جو نهايت سرگرم ۽ عقيدتمند پيروڪار هو. هن اتر وارن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪرڻ لاءِ هڪ مذهبي مجلس منعقد ڪئي، جهڙيءَ طرح [[اشوڪ اعظم]] جي دور ۾ منعقد ٿيل ٻڌ ڌرم جي مجلس ڏاکڻن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪيو هو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ جي وفات کان پوءِ [[ڪشمير]] ۾ ٻڌ ڌرم جي جاءِ تي [[هندو ڌرم]] غالب ٿي ويو، ۽ سندس وسيع سلطنت ٽٽي ڪيترن ئي ننڍن حصن ۾ ورهائجي وئي.<ref name="Dutt1908"/> == آغاز == [[File:Noin-Ula nobleman and priest over fire altar.jpg|thumb|left|upright|[[يوئاژي]] امير ۽ باهه جي قربانگاهه وٽ پجاري. [[نوئين-اولا]].<ref>{{cite journal |last1=Yatsenko |first1=Sergey A. |title=Yuezhi on Bactrian Embroidery from Textiles Found at Noyon uul, Mongolia |journal=The Silk Road |date=2012 |volume=10 |url=http://www.silkroadfoundation.org/newsletter/vol10/SilkRoad_10_2012_yatsenko.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Francfort |first1=Henri-Paul |title=Sur quelques vestiges et indices nouveaux de l'hellénisme dans les arts entre la Bactriane et le Gandhāra (130 av. J.-C.-100 apr. J.-C. environ) |journal=Journal des Savants |date=1 January 2020 |pages=26–27 |url=https://www.academia.edu/45042820 |language=en}}</ref>]] چيني ذريعا ''Guìshuāng'' ([[wikt:貴霜|貴霜]]), يعني ڪشانن، کي [[يوئاژي]] اتحاد جي پنج اعليٰ (ارستقراطي) قبيلن مان هڪ طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/TOAH/HD/kush/hd_kush.htm |title=Kushan Empire (ca. 2nd century B.C.–3rd century A.D.) {{pipe}} Thematic Essay {{pipe}} Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=Metropolitan Museum of Art |access-date=23 October 2015}}</ref> ڪيترائي عالم سمجهن ٿا ته يوئازي قوم جو تعلق [[هند-يورپي]] )(پروٽو-انڊين يورپين) نسل سان هو.<ref name="Narain">{{harvnb|Narain|1990|pp=152–155}} ”اسان کي [[توخاري قوم|توخارين]] (Tocharians) جي سڃاڻپ چيني تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل [[يوچي قوم|يوچي]] (Yueh-chih) قوم سان ڪرڻ گهرجي... علمي ماهرن جي گڏيل راءِ يوچي قوم کي توخارين سان سڃاڻي ٿي... يوچي، يعني توخارين، جي [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] نسلي اصليت کي عام طور تسليم ڪيو وڃي ٿو... يوچي = توخاري قوم... يوچي = توخاري.“ </ref><ref name="Roux">{{harvnb|Roux|1997|p=90}} ”عالمن جي لڳ ڀڳ متفقه راءِ موجب، اهي [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ غالباً انهن قومن مان سڀ کان وڌيڪ اوڀر طرف آباد هئا، جيڪي [[اسٽيپ|وسيع گاهه وارن ميداني علائقن]] (اسٽيپيز) ۾ رهنديون هيون.“</ref> يوئازيءَ جي خاص طور [[ٽوچاري]] اصلت گهڻو ڪري تجويز ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Narain"/><ref name="Beckwith_380">{{harvnb|Beckwith|2009|p=380}} " توخاروي (Tokharoi) ۽ [[يوچي قوم|يوچي]] (Yüeh-chih) قومن جي سڃاڻپ بلڪل يقيني آهي ۽ گهٽ ۾ گهٽ اڌ صديءَ کان اها ڳالهه واضح رهي آهي. تنهن هوندي به اها ڄاڻ انهن ٿورن [[لسانيات|لسانيات جي ماهرن]] کان ٻاهر وڏي پيماني تي مشهور نه ٿي سگهي آهي، جيڪي قديم [[وچ يوريشيا]] ۽ قديم [[چين]] جي تاريخ ۽ لسانيات تي تحقيق ڪن ٿا."</ref><ref name="Pulleyblank">{{harvnb|Pulleyblank|1966|pp=9–39}}</ref><ref name="EOIC">{{harvnb|Mallory|1997|pp=591–593}} "تاريخي چيني ماخذن ۾ '''[[توخاري قوم|توخارين]]''' (Tocharians) کي اڪثر '''[[يوچي قوم|يوچي]]''' (Yuezhi) نالي سان مشهور قوم سان منسوب ڪيو ويو آهي."</ref><ref name="TCHAC">{{harvnb|Loewe|Shaughnessy|1999|pp=87–88}} "لسانيات جي ماهر '''[[ايڊون جي. پليبلينڪ]]''' (Edwin G. Pulleyblank) چيني [[هان گهراڻو|هان گهراڻي]] جي تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل '''[[يوچي قوم|يوچي]]''' (Yuezhi)، '''[[ووسون]]''' (Wusun)، '''[[دايوان]]''' (Dayuan)، '''[[ڪانگجو]]''' (Kangju) ۽ '''[[يانچي]]''' (Yanqi) جي ماڻهن کي [[توخاري ٻوليون|توخاري ٻوليون]] ڳالهائيندڙ قومن طور سڃاتو آهي. ."</ref>{{sfn|Mallory|Mair|2008|pp=270–297}} ڪجهه عالمن طرفان يوئه‌ژيءَ لاءِ [[ايراني ماڻھو|ايراني]]، خاص طور [[ساڪا]] (Saka) اصلت پڻ پيش ڪئي وئي آهي.<ref name="Enoki 1994 171–183">{{harvnb|Enoki|Koshelenko|Haidary|1994|pp=171–183}}</ref> يوئاژيءَ کي ''[[ريڪارڊس آف دي گريٽ هسٽورين]]'' ۽ ''[[بڪ آف هان]]'' ۾ اهڙي قوم طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا اوڀر سنڪيانگ ۽ جديد چين جي اتر-اولهه [[گانسو]] (Gansu) جي گاھ وارن ميدانن ۾ رهندي هئي، جيستائين انهن جي بادشاهه کي [[ژيونگ نو]] (Xiongnu) هٿان قتل (سِر قلم) ڪيو ويو، جيڪي چين سان پڻ جنگ ۾ هئا. ان واقعي کان پوءِ يوئه‌ژيءَ کي مجبوراً 176–160 ق.م. جي دوران اولهه طرف هجرت ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |first=Michael A.N. |last=Loewe |chapter=Introduction |pages=[https://archive.org/details/dli.pahar.3532/page/1 1]–70 |title=China in Central Asia: The Early Stage: 125 BC – AD 23; an Annotated Translation of Chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3532 |editor-first=Anthony François Paulus |editor-last=Hulsewé |publisher=Brill |year=1979 |isbn=978-90-04-05884-2}} pp. 23–24.</ref> يوئاژيءَ جي پنج قبيلن کي چيني تاريخ ۾ ''Xiūmì'' (休密)، ''Guìshuāng'' (貴霜)، ''Shuāngmǐ'' (雙靡)، ''Xìdùn'' (肸頓)، ۽ ''Dūmì'' (都密) طور سڃاتو وڃي ٿو. [[File:Koshanoy.jpg|thumb|right|نسلي نالو (ethnonym) "KO[[Sho (letter)|Ϸ]][[Sho (letter)|Ϸ]]ANO" (''ڪوشانو''، "ڪشان") يوناني الف-بي ۾ (۽ اضافي حرف [[شو (اکر)|Ϸ]]، "''Sh''" سان) پهرين ڄاتل ڪشان حڪمران [[هيرايوس]] (پهرين صدي عيسوي) جي سڪن تي.]] يوئه‌ژيءَ لڳ ڀڳ 135 ق.م. جي قريب اتر افغانستان ۽ ازبڪستان جي علائقي ۾ موجود يوناني (هلينڪ) سلطنت [[يوناني-بڪٽريا]] تائين پهتا. جن يوناني حڪمران خاندانن کي هتان کان هٽايو ويو، اهي پوءِ ڏکڻ-اوڀر طرف [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] (اڄوڪي افغانستان ۽ پاڪستان) ۽ [[سنڌو درياھ]] جي وادي (اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت) ۾ لڏي ويا، ۽ اتي [[هند-يوناني سلطنت]] جي اولهه حصي تي قابض رهيا.{{cn|date=June 2025}} ڏکڻ ايشيا ۾، ڪوشان شهنشاھ پنهنجن سڪن تي باقاعدگي سان خانداني نالو ''ΚΟϷΑΝΟ'' ("ڪوشانو") استعمال ڪندا هئا.<ref name="JMR7"/> جڏهن ته [[سنسڪرت]] جون ڪيتريون ئي لکتون [[براهمي لِپي]] ۾، جهڙوڪ [[مٿرا]] ۾ [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جي مورتيءَ واري لکت، ڪوشان شهنشاھ کي [[File:Gupta allahabad ku.jpg|16px]] [[File:Gupta gujarat ssaa.jpg|12px]] [[File:Gupta ashoka nn.svg|14px]]، ''Ku-ṣā-ṇa'' ("Kushana") طور بيان ڪن ٿيون.<ref name="JMR7"/><ref>{{cite book |last1=Banerjee |first1=Gauranga Nath |title=Hellenism in ancient India |date=1920 |publisher=Calcutta: Published by the Author; New York: Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/hellenisminancie00bane/page/92 92] |url=https://archive.org/details/hellenisminancie00bane}}</ref> بعد وارن ڀارتي ادبي ذريعن ۾ ڪوشانن کي ''تروشڪا'' پڻ چيو ويو آهي، جيڪو بعد جي سنسڪرت متنن ۾{{refn|group=note|مثال طور، [[ڪشمير]] جي 12هين صديءَ واري تاريخي ڪتاب ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ مرڪزي ايشيا جي ڪوشانن کي ''ترشڪا'' (तुरुष्क) چيو ويو آهي.}} [[Tترڪ]] سان ڳنڍجي ويو، "شايد انهيءَ ڪري جو [[توخاريستان]] ستين صديءَ ۾ [[اولھ ترڪ خاقانيت]] جي هٿ ۾ هليو ويو."{{sfn|Wink|2002|p=57}}<ref>''[[راجترنگڻي]]'' {{cite book |quote=”ان کان پوءِ انهيءَ ئي سرزمين تي ٽن بادشاهن، '''[[هووشڪ|هوشڪ]]''' (Huska)، '''[[واشِشڪ|جوشڪ]]''' (Juska) ۽ '''[[ڪنشڪ]]''' (Kaniska)، حڪومت ڪئي. انهن بادشاهن پنهنجن نالن پٺيان شهر آباد ڪيا. جيتوڻيڪ اهي بادشاهه ترڪ نسل سان تعلق رکندا هئا، تنهن هوندي به هنن مذهبي نيڪ ڪمن ۾ پناهه ورتي. هنن '''سُشڪليتر''' (Suskaletra) ۽ ٻين هنڌن تي [[وهارا|ٻڌ خانقاهون]] (Viharas)، [[چيتيا]] (Caityas) ۽ اهڙيون ٻيون مذهبي عمارتون تعمير ڪرايون.“<!--sic-->. |last1=Pandit |first1=Ranjit Sitaram |title=River Of Kings (rajatarangini) |date=1935 |pages=I168–I173 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530051/page/n65}}</ref> [[جان ايم روزن فيلڊ]] موجب، ''Turushka''، ''توخرا'' يا ''توخارہ'' ڀارتي تحريرن ۾ لفظ ''توخاري'' جون ئي مختلف صورتون آهن.<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA8 8]}}</ref> تنهن هوندي به، [[وينڪ]] موجب: "اڄڪلهه ڪوبه مؤرخ انهن کي ترڪي-منگولائيڊ يا 'هون' نه ٿو سمجهي، جيتوڻيڪ انهن جي مرڪزي ايشيائي اصلت بابت ڪو شڪ ناهي."{{sfn|Wink|2002|p=57}} == اوائلي ڪشان == [[File:KushanHead.jpg|thumb|center|220px|ڪشان حڪمران جو سر، [[مٿرا ميوزيم]]]] چيني تاريخي ماخذن مطابق، يوئاژي (Yuezhi) قبيلن مان هڪ، يعني گُئي‌شوانگ / ڪشان، آهستي آهستي ٻين يوئه‌ژي قبيلن تي بالادستي قائم ڪئي. هي عمل پهرين صدي قبل مسيح جي آخر ۽ پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ ٿيو. ان وقت تائين، يوئه‌ژي قبيلن جو اتحاد هڪ منظم سياسي قوت ۾ تبديل ٿي رهيو هو، جنهن جو مرڪز بڪٽريا (اڄوڪو اتر افغانستان ۽ ڏکڻ ازبڪستان) هو.<ref>{{cite book |last=Benjamin |first=Craig |title=The Yuezhi: Origin, Migration and the Conquest of Northern Bactria |publisher=Brepols |year=2007 |isbn=978-2503520671 |pages=173–189}}</ref> چيني تاريخي ڪتاب ''[[پوئين ھان جو ڪتاب ھان|ھائو ھنشو]]'' (後漢書) ڪشانن جي عروج بابت هيٺيون اهم بيان ڏئي ٿو: <blockquote> 「貴霜王丘就卻，略有其餘四翕侯國，并為一國，號貴霜。」 <br /> "گُئي‌شوانگ جو بادشاهه قيو جيوچيو (Qiujiuque) ٻين چار زِهو قبيلن کي شڪست ڏئي انهن کي پنهنجي ماتحت ڪيو، ۽ سڀني کي گڏ ڪري هڪ واحد رياست قائم ڪئي، جنهن کي ڪوشان چيو ويو." </blockquote> <ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |chapter=Chapter 88: Western Regions |publisher=Beijing Zhonghua Shuju |year=1965}}</ref> هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته شروعاتي ڪشان حڪمران، جنهن کي گهڻو ڪري جديد مؤرخن [[هيرايوس]] يا قيو جيوچيو سان سڃاڻن ٿا، سياسي ۽ فوجي طاقت ذريعي يوئه‌ژي اتحاد کي هڪ بادشاهي ۾ تبديل ڪيو. هيرايوس جا سڪا، جن تي يوناني رسم الخط استعمال ٿيل آهي، هن دور جي ثقافتي امتزاج کي ظاهر ڪن ٿا، جنهن ۾ هلينسٽڪ (يوناني) ۽ وچ ايشيائي روايتون گڏيل صورت ۾ نظر اچن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=The early Kushan kings: New evidence for chronology |journal=Numismatic Chronicle |year=1999 |pages=113–134}}</ref> ابتدائي ڪشان دور ۾، حڪمرانن پاڻ کي "بادشاهن جا بادشاهه" نه پر قبائلي سردار يا مقامي حڪمران طور پيش ڪيو. انهن جو بنيادي ڌيان واپار جي ڪنٽرول تي هو، خاص طور تي اهي رستا جيڪي وچ ايشيا کي ڏکڻ ايشيا ۽ ايران سان ڳنڍيندا هئا. اهڙيءَ ريت، ڪوشان رياست جلد ئي ريشم روڊ جي اهم ڪڙي بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last=Falk |first=Harry |title=The Kushan Empire: A Historical Overview |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=41–58}}</ref> ابتدائي ڪشانن جي طاقت جو بنياد بڪٽريا ۾ رهيو، پر ڪجهه ئي ڏهاڪن ۾ هنن پنهنجو اثر [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[مٿرا]] تائين وڌايو، جيڪو بعد ۾ ڪوشان سلطنت جي مڪمل توسيع جو بنياد بڻيو. ==ڪُجولا ڪدفيسس جي شاھي توسيع == {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 250 | image1 = Coin of the Kushan king Kujula Kadphises.jpg | caption1 = [[ڪُجولا ڪدفيسس]] جو سڪو، يوناني ۽ خروشٺي لکت سان | image2 = Kushan Empire.jpg | caption2 = پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو نقشو | image3 = Gandhara Buddha (tnm).jpeg | caption3 = ڪشان دور جو [[گنڌارا فن]]: بيٺل ٻڌ جو مجسمو، ٽوڪيو نيشنل ميوزيم }} ڪشان سلطنت جي حقيقي سامراجي توسيع [[ڪجولا ڪدفيسس|ڪُجولا ڪدفيسس]] جي دور ۾ ٿي، جيڪو پهرين صدي عيسوي جي وچ ڌاري حڪمران رهيو. تاريخي ۽ سڪن جي شاهدي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُجولا، شروعاتي قبائلي قيادت کي هڪ منظم بادشاهت ۾ تبديل ڪيو ۽ ڪشانن کي علائقائي طاقت مان بين الاقوامي سلطنت بڻايو.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=Kujula Kadphises and the early Kushan empire |journal=Numismatic Chronicle |year=2018 |pages=45–72}}</ref> ڪُجولا ڪدفيسس جو سڀ کان اهم قدم هندوڪُش جبلن کي پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[ڪابل ماٿري]] تي قبضو ڪرڻ هو. هن توسيع سان ڪشانن کي ڏکڻ ايشيا ڏانهن واپار جا اهم رستا مليا، خاص طور تي اهي شاهراهيون جيڪي ريشم روڊ کي سنڌو ماٿري سان ڳنڍينديون هيون. چيني ماخذ ''[[ھوئو ھانسو]]'' موجب، ڪُجولا پاڙيسري بادشاهتن کي يا ته فتح ڪيو يا پنهنجي ماتحت آندو، جنهن سان ڪوشان اقتدار مستحڪم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |publisher=Zhonghua Shuju |year=1965 |chapter=Western Regions}}</ref> سڪن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪُجولا ڪدفيسس شروعات ۾ يوناني حڪمرانن جي سڪن جي نقل ڪئي، جن تي يوناني رسم الخط ۽ عنوان استعمال ڪيا ويا. بعد ۾، هن پنهنجي نالي سان سڪا جاري ڪيا، جن تي پاڻ کي ''ΒΑΣΙΛΕΥΣ'' (بادشاهه) سڏيو ويو. هي عمل سياسي خودمختياري ۽ سامراجي حيثيت جو واضح اظهار ھو. ==گھڻ رخا ثقافتي اثرات== پھريائين صدي ق.م. ۾ ''گوئشوانگ'' (چيني: 貴霜) قبيلي ٻين يوئژهي قبيلن تي برتري حاصل ڪئي، ۽ ڪمانڊر ڪجولا ڪدفيسس جي اڳواڻيءَ هيٺ کين هڪ مضبوط اتحاد (ڪنفيڊريشن) ۾ ٻڌي ڇڏيو.<ref name="CWH">{{cite book |last1=Benjamin |first1=Craig |title=The Cambridge World History: Volume 4, A World with States, Empires and Networks 1200 BCE–900 CE |date=16 April 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-29830-5 |page=477 ff |url=https://books.google.com/books?id=LAFuCAAAQBAJ&pg=PT477|quote="It is generally agreed that the Kushans were one of the five tribes of the Yuezhi..."}}</ref> نالو ''گوئشوانگ'' مغرب ۾ اختيار ڪيو ويو ۽ پوءِ تبديل ٿي ''ڪشان'' بڻيو، جيڪو ان اتحاد لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جڏهن ته چيني کين اڃا به ''يوئژهي'' ئي سڏيندا رهيا. اسڪٿين قبيلن کان علائقي جو ڪنٽرول آهستي آهستي کسي، ڪوشان ڏکڻ طرف اُن خطي ۾ وڌيا جيڪو روايتي طور [[گنڌارا]] سڏبو هو (اهو علائقو گهڻو ڪري [[پاڪستان]] جي [[پوٽوهار پليٽو|پوٽوهار]] ۽ [[خيبر پختونخوا]] وارن علائقن ۾ آهي)، ۽ هنن ٻه گڏيل گاديون قائم ڪيون: [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (اڄوڪي بگرام ڀرسان)<ref name="Starr, p. 53">{{cite book |first=S. Frederick |last=Starr |title=Lost Enlightenment: Central Asia's Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane |url=https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press |year=2013 |page=[https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star/page/n102 53]}}</ref> ۽ [[پشڪلاوتي]] (بعد ۾ [[چارسده]]).<ref name="CWH"/> [[File:Kushan script.jpg|thumb|upright=1.35|[[يوناني الفابيٽ]] (تنگ ڪالم) سان گڏ ڪشان خط (ويڪرا ڪالم)]] ڪوشانن باختر جي [[هلينسٽڪ تهذيب|هلينسٽڪ]] ثقافت جا عنصر اختيار ڪيا. هنن [[يوناني الفابيٽ]] کي پنهنجي ٻوليءَ مطابق ڍاليو (۽ پوءِ Þ حرف "ش" لاءِ تيار ڪيو ويو، جيئن "Kushan" ۾) ۽ جلد ئي يوناني نموني تي سڪا ٽڪساڻ شروع ڪيا. هنن پنهنجن سڪن تي يوناني ٻوليءَ جا ليجنڊ پالي ليجنڊن ( [[خروشي]] لِپِيءَ ۾) سان گڏ استعمال ڪيا، ڪنشڪ جي دور جي شروعاتي سالن تائين. ڪنشڪ جي راڄ جي وچ واري دور کان پوءِ، هنن ڪشاني ٻوليءَ جا ليجنڊ (ترميم ٿيل يوناني لِپيءَ ۾) استعمال ڪيا، گڏوگڏ يوناني (يوناني لِپيءَ ۾) ۽ پراڪرت (خروشي لِپيءَ ۾) جا ليجنڊ به شامل رکيا. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته ٻئي صدي عيسويءَ ۾ يوناني آباديءَ ۽ ڪشانن جي گڏيل تعاون جا ثبوت ملن ٿا. ظاهر آهي ته [[سرخ ڪوٽل]] ۾ ڪوشان مندر جو مکيه معمار هڪ يوناني شخص پالاميڊيس هو. هڪ يوناني لکت ملي آهي جيڪا هن طرح پڙهي وڃي ٿي: ΔΙΑ ΠΑΛΑΜΕΔΟΥΣ، يعني ''dia Palamedous''، جنهن جو مطلب آهي "پالاميڊيس وسيلي" يا "پالاميڊيس جي هٿان". ان مان ثابت ٿئي ٿو ته هلينسٽڪ آبادي باختر ۾ ڪشان دور تائين موجود رهي، ۽ اهو به سمجهه ۾ اچي ٿو ته يوناني الفابيٽ کي باختري/ڪوشاني ٻوليءَ تي ڪيئن لاڳو ڪيو ويو.<ref>Suchandra Ghosh. (2012). Revisiting Kushana Dynastic Sanctuaries. ''Proceedings of the Indian History Congress'', 72nd Session, Patiala, Delhi. 212-219.</ref> [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|thumb|upright=1.15|ڪنشڪ پهرئين جو ابتدائي سون جو سڪو، يوناني ٻوليءَ جي ليجنڊ ۽ هلينسٽڪ ديوتاهه [[هيليوس]] سان. (تقريباً عيسوي 120).<br />'''مُهاڙو:''' ڪنشڪ بيٺل، ڳري ڪوشاني ڪوٽ ۽ ڊگها بوٽ پاتل، ڪلهن مان باهه نڪري رهي آهي، کاٻي هٿ ۾ جهنڊو جهليل، ۽ قربانيءَ طور قربانگاهه مٿان رسم ادا ڪري رهيو آهي. يوناني ليجنڊ:<div class="center">ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΚΑΝΗ''Ϸ''ΚΟΥ<br />''Basileus Basileon Kanishkoy''<br />"[سڪو] ڪنشڪ جو، بادشاهن جو بادشاه".</div>'''پُٺاڻو:''' هيليوس هلينسٽڪ انداز ۾ بيٺل، ساڄي هٿ سان دعا/برڪت وارو اِشارو. يوناني لِپيءَ ۾ ليجنڊ:<div class="center">ΗΛΙΟC ''Helios''</div>کاٻي پاسي ڪنشڪ جو مونوگرام (''تمغہ'').]] ڪشانن "گهڻيون مقامي عقيدتون ۽ رواج اختيار ڪيا، جن ۾ [[زرتشت مذهب]] ۽ علائقي جون ٻه اڀرندڙ مذهبي تحريڪون، يعني يوناني ڪلٽ ۽ [[ٻڌ ڌرم]] شامل هئا".<ref name="Starr, p. 53"/> [[ويما تڪتو]] جي زماني کان ڪيترائي ڪشان ٻڌ مت جي ثقافت جا پهلو اختيار ڪرڻ لڳا، ۽ مصريئن وانگر هنن هلينسٽڪ بادشاهتن جي يوناني ثقافت جا مضبوط اثر به جذب ڪيا، جنهن سبب هو گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور [[هلينائز]]ڊ ٿي ويا. عظيم ڪشاني شهنشاهه [[ويما ڪدفيسس]]، جيڪو [[ڪنشڪ]] جو پيءُ هو، [[شيوا مت]] (هندومت جي هڪ شاخ) کي اختيار ڪيو، جيئن اُن دور جي سڪن مان اندازو ٿئي ٿو.{{sfn|Bopearachchi|2007|p=45}} ان کان پوءِ وارن ڪشاني بادشاهن مختلف عقيدا ظاهر ڪيا، جن ۾ [[مهايان|ٻڌ ڌرم]]، زرتشت مذهب ۽ [[شيوا مت|هندومت جو شيوا مت]] شامل آهن. ڪشانن جي حڪمراني [[هندستاني سمنڊ]] واري سامونڊي واپار کي [[ريشم راهه]] جي واپار سان ڳنڍيو، جيڪو پراڻي تهذيب يافته [[سنڌو ماٿري]] وسيلي گذرندو هو. سلطنت جي عروج تي ڪوشانن هڪ وسيع علائقي تي ڍِلو پر وڏو اثر رکيو، جيڪو [[ارال سمنڊ]] تائين (اڄوڪي [[ازبڪستان]] وسيلي)، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[اتر ڀارت]] تائين پکڙيل هو.<ref name="CWH"/> اهڙي وسيع خطي جي ڍِلي وحدت ۽ نسبي امن ڊگهي فاصلي واري واپار کي وڌايو، چين جا ريشمي ڪپڙا [[روم]] تائين پهچايا، ۽ ڪيترن خوشحال شهري مرڪزن جون قطارون پيدا ڪيون.<ref name="CWH"/> ==حدودي واڌ== {{ايشيا کنڊ 100ع ۾|right|ڪوشان علائقا (پوري لائين) ۽ [[ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪوشان اثر جي وڌ ۾ وڌ حد.<ref>{{cite book |last1=O'Brien |first1=Patrick Karl |last2=Press |first2=Oxford University |title=Atlas of World History |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |page=46 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA46}}</ref> ڪوشان ڪنٽرول جي حد خاص طور [[رباطڪ لکت]] ۾ درج آهي.<ref name="AADC"/><ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno ([[Ujjain]]), Kozambo (Kausambi), Zagedo ([[Saketa]]), Palabotro ([[Pataliputra]]), and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment|1=See also the analysis of {{harvp|Sims-Williams|Cribb|1995–1996}}, specialists of the field, who had a central role in the decipherment.}}<ref>{{cite journal |last=Mukherjee |first=B.N. |title=The Great Kushana Testament |journal=Indian Museum Bulletin |place=Calcutta |date=1995}}</ref> اتر طرف [[تارم طاس]] ۾ واڌ جو اشارو گهڻو ڪري سڪن جي ملڻ ۽ چيني تواريخي احوالن مان ملي ٿو.<ref name="SKK"/><ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1(g) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |archive-date=24 February 2021 |access-date=25 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=24 February 2021 }}</ref>||Map_of_the_Kushan_Empire_(large).png}} روزن فيلڊ لکي ٿو ته ڊگهي عرصي واري ڪوشاني حڪمراني جا آثار قديمه جا ثبوت اهڙي علائقي ۾ موجود آهن جيڪو سرخ ڪوٽل کان وٺي [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (ڪوشانن جي اونهاري گادي)، [[پُروشا پُرا]] (اڄوڪو پشاور)، جيڪو ڪنشڪ پهرئين جي دور ۾ گادي هو، [[ٽيڪسيلا]] ۽ [[مٿورا، اتر پرديش|مٿورا]] (ڪوشانن جي سياري گادي) تائين پکڙيل آهي.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} ڪوشانن پهريون ڀيرو اهڙي حڪمراني جو نمونو متعارف ڪرايو، جنهن ۾ ''ڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]_{[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]}[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Kṣatrapa'', "[[ستراپ]]") ۽ ''مهڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka m.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka h.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]_{[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]}[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Mahakṣatrapa'', "وڏو [[ستراپ]]") شامل هئا.{{sfn|Sailendra Nath Sen|1999|p=[https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA188 188]}} ممڪن حڪمراني وارا ٻيا علائقا [[خوارزم]] ۽ اُن جو گادي شهر [[ٽوپراڪ-ڪلا]]،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}}<ref>{{cite book |last1=Basham |first1=Arthur Llewellyn |title=Papers on the Date of Kaniṣka: Submitted to the Conference on the Date of Kaniṣka, London, 20-22 April 1960 |year=1968 |publisher=Brill Archive |page=414|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ&pg=PA414}}</ref> [[ڪوسامبي]] ( [[الله آباد يونيورسٽي]] جون کوٽايون)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[سانچي]] ۽ [[سارناٿ]] (جتي ڪوشان بادشاهن جا نالا ۽ تاريخون وارين لکتن جا ثبوت ملن ٿا)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[مالوا]] ۽ [[مهاراشٽر]]،<ref>{{harvnb|Rosenfield|1993|p=41}}. "Malwa and Maharashtra, for which it is speculated that the Kushans had an alliance with the [[Western Kshatrapas]]".</ref> ۽ [[اوڊيشا]] (ڪوشاني سڪن جون نقلون ۽ وڏا سڪن جا ذخيرو).{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} {{clarify span|text=[[رباطڪ لکت]]، جيڪا 1993 ۾ دريافت ٿي، ''Hou Hanshu''، ''Weilüe'' ۽ ڪنشڪ دور جي شروعاتي لکتن جي احوال جي تصديق ڪري ٿي (شايد عيسوي 127 کان)، ته ٻئي صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ڪوشاني سلطنتون اتر ڀارت جي مرڪزي علائقن تائين وڌيون.|explain=ڊگهو ۽ گنجلڪ جملو (شايد خراب گرامر سبب)|date=July 2021}} لکت جون لائينون 4 کان 7 ڪنشڪ جي ماتحت شهرن جو ذڪر ڪن ٿيون،{{refn|group=note|For a translation of the full text of the Rabatak inscription see: {{harvp|Mukherjee|1995}}. This translation is quoted in: {{harvp|Goyal|2005|p=88}}.}} جن مان ڇهه نالا سڃاڻپ لائق آهن: [[اُجين]]، [[ڪُندينا]]، [[سڪيٽا]]، [[ڪوسامبي]]، [[پاٽلي پُتر]]، ۽ [[چمپا، ڇتيس ڳڙهه|چمپا]] (جيتوڻيڪ متن مان صاف ناهي ته چمپا ڪنشڪ جي ملڪيت هو يا اُن کان اڳتي).<ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno (Ujjain), Kozambo (Kausambi), Zagedo (Saketa), Palabotro (Pataliputra) and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment}}<ref>{{cite web |last=Sims-Williams |first=Nicholas |author-link=Nicholas Sims-Williams |title=Bactrian Documents from Ancient Afghanistan |url=http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |access-date=24 May 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070610192252/http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |archive-date=10 June 2007 }}</ref>{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} ٻڌ مت جو متن ''Śrīdharmapiṭakanidānasūtra''—جيڪو چيني ترجمي ذريعي معلوم ٿئي ٿو (عيسوي 472)—پاٽلي پُتر جي ڪنشڪ هٿان فتح جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Puri|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA258 258]}} ٻئي صدي عيسويءَ جي هڪ پٿر جي لکت، هڪ "وڏي ستراپ" [[روپيامما]] جي نالي سان، [[پاؤني]] ۾ ( [[نرمدا درياهه]] جي ڏکڻ) ملي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪوشان اثر ايترو ڏکڻ تائين وڌيل هو، جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته اهو علائقو [[مغربي ستراپ]]ن جي ڪنٽرول ۾ به رهيو هجي.<ref>{{cite book |last1=Mukherjee |first1=Bratindra Nath |title=The rise and fall of the Kushāṇa Empire |date=1988 |page=269 |publisher=Firma KLM |isbn=9780836423938 |url=https://books.google.com/books?id=ig1uAAAAMAAJ}}</ref> [[File:Bengal. Samatata. Coin of Vira Jadamarah imitative of Kushan coinage of Kanishka I. Circa 2nd-3rd century CE.jpg|thumb|اوڀر ۾ حد [[بنگال]] تائين: [[ساماتتا]] ۾ بادشاهه ويرا جدمره جا سڪا، [[ڪنشڪ پهرئين]] جي [[ڪوشاني سڪن]] جي نقل طور. ليجنڊ جو متن بي معنيٰ نقل آهي. بنگال، تقريباً ٻئي-ٽئين صدي عيسوي.<ref name="Samatata coin">{{cite web |title=Samatata coin |url=https://research.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=3412701&page=1&partId=1 |website=The British Museum}}</ref>]] اوڀر ۾، ٽئين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، هوويشڪ جا سجايل سڪا [[بودھ گايا]] ۾ ٻين سون جي نذرن سان گڏ "بودهه جي روشنائيءَ واري تخت" هيٺ پيش ڪيا ويا، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته اُن دور ۾ به علائقي تي ڪوشاني اثر موجود هو.<ref>British Museum display, Asian Art room.{{full citation needed|date=July 2021}}</ref> ڪوشاني سڪا گهڻائيءَ سان [[بنگال]] تائين ملن ٿا، ۽ قديم بنگالي رياست [[ساماتتا]] به ڪنشڪ پهرئين جي سڪن جي نقل تي سڪا جاري ڪيا، شايد گهڻو ڪري واپاري اثر سبب.<ref>{{cite book |last1=Sengupta |first1=Nitish |title=Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib |date=2011 |publisher=Penguin UK |isbn=978-81-8475-530-5 |page=39 |url=https://books.google.com/books?id=TI8GQioaoL4C&pg=PT39}}</ref><ref name="Samatata coin"/><ref>{{cite book |quote=As far as gold coins in Bengal are concerned it was Samatata or South-eastern Bengal which issued gold coins ... This trend of imitating Kushan gold continued and had major impact on the currency pattern of this south-eastern zone. |title=Numismatic Digest |date=2012 |publisher=Numismatic Society of Bombay |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=C83R2wM0caIC}}</ref> ڪوشاني سڪن جي نقل ۾ سڪا اوڀر جي رياست [[اُڙيسا]] ۾ به گهڻائيءَ سان مليا آهن.<ref>{{cite book |quote=A large number of Kushan and Puri Kushan coins have been discovered from different parts of Orissa. Scholars have designated the Puri Kushan coins as the Oriya Kushan coins. Though the coins are the imitations of Kushan coins they have been abundantly found from different parts of Orissa. |last1=Ray |first1=N. R. |year=1982 |title=Sources of the History of India: Bihar, Orissa, Bengal, Manipur, and Tripura |publisher=Institute of Historical Studies |page=194 |url=https://books.google.com/books?id=_gW2AAAAIAAJ}}</ref> اولهه ۾، ڪوشاني رياست [[پاراتراجا|پاراتا رياست]] ([[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]])، اولهه [[پاڪستان]]، [[افغانستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[تاجڪستان]]، [[ازبڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]] تائين پکڙيل هئي. [[ترڪمانستان]] ۾ ڪوشانن جو ٻڌ مت وارو شهر [[مرو]] مشهور هو.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} اتر طرف، پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪجولا ڪدفيسس]] [[تارم طاس]] ڏانهن فوج موڪلي ته جيئن [[ڪوچا]] شهر-رياست جي مدد ڪري، جيڪا علائقي ۾ چيني حملي کي روڪي رهي هئي؛ پر ٿوريون جهڙپون ٿيڻ کان پوءِ هو واپس موٽي آيا.{{sfn|Grousset|1970|pp=45-46}} ٻي صدي عيسويءَ ۾، ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشانن [[تارم طاس]] ۾ ڪيتريون چڙهائيون ڪيون، ۽ چيني ماڻهن سان سندن گهڻا لاڳاپا رهيا. ڪنشڪ وٽ [[تارم طاس]] جا اهي علائقا هئا جيڪي غالباً اُن قديم علائقن سان ميل کائين ٿا، جيڪي اڳ ۾ [[يوئژهي|يوئه-ژهي]] وٽ هئا (ڪوشانن جا ممڪن ابن ڏاڏا). [[ڪشغر]]، [[يارڪند ضلعو|يارڪند]] ۽ [[ختن|ختن]] ۾ سڪن تي ڪوشاني اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="SKK">{{cite magazine|last=Cribb |first=Joe|title=The Sino-Kharosthi coins of Khotan part 2|url=https://www.academia.edu/33275660 |date=1984 |magazine=Numismatic Chronicle |pages=129–152}}</ref> چيني تواريخن موجب، ڪوشانن (چيني ماخذن ۾ [[دا يوئژهي]] سڏيل) هڪ هان شهزادي جي گهر ڪئي، پر انڪار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ هنن چيني درٻار کي تحفا موڪليا هئا. جواب طور، هو عيسوي 90 ۾ بان چاؤ ڏانهن 70,000 جي فوج سان وڌيا، پر ننڍڙي چيني فوج هٿان شڪست کاڌائون. چيني تواريخي احوال ڪوشانن ۽ چيني جنرل [[بان چاؤ]] وچ ۾ جنگين جو ذڪر ڪن ٿا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} يوئژهي پوئتي هٽي ويا ۽ چيني سلطنت کي خراج ڏيڻ لڳا. [[تارم طاس]] جا علائقا آخرڪار [[بان چاؤ]] فتح ڪيا. پوءِ، [[هان جي شهنشاهه آن|يُوانچُو]] دور (عيسوي 114–120) ۾ ڪوشانن فوج موڪلي ۽ چنپان کي—جيڪو اڳ ۾ سندن وٽ يرغمال رهيو هو—[[ڪشغر]] جو بادشاهه مقرر ڪرايو.{{sfn|Hill|2009|p=43}} ===ڪوشاني قلعي بنديون=== ڪيترائي ڪوشاني قلعا سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور [[باختر]] ۾، جيڪي گهڻو ڪري [[هلينسٽڪ]] قلعن جي مٿان ٻيهر تعمير ڪيا ويا، جيئن [[ڪمپير تيپي]].<ref name="DVR">{{cite journal |last1=RUSANOV |first1=D. V. |title=The Fortification of Kampir-Tepe: A Reconstruction |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=1994 |volume=8 |pages=155–160 |jstor=24048772 |url=https://www.jstor.org/stable/24048772 |issn=0890-4464}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Rtveladze|first=E|title=Alexandria on the Oxus - Kampir Tepe: A fortress city on the Oxus shore|year=2019|location=Tashkent|pages=}}</ref> اهي عام طور تيراندازن لاءِ تير جي شڪل وارن [[لوپ هول]]ن سبب سڃاتا وڃن ٿا.<ref name="DVR"/> <gallery class="center" widths="200px" heights="120px"> File:Kampir_Tepe_archeological_site.jpg|[[ڪمپير تيپي]] جو ڪوشاني قلعو File:Ayaz_Kala_(Khorezm,_Ouzbékistan)_(5608879653).jpg|[[اياز ڪلا]] جو قلعو File:Françoise_Foliot_-_Afghanistan_152.jpg|شهرِ زُهڪ جو قلعو.<ref>{{cite book |last1=Lee |first1=Jonathan L. |title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present |date=8 March 2022 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-019-4 |url=https://books.google.com/books?id=asR9DwAAQBAJ&pg=PA151 |language=en}}</ref> File:Staircase,_Surkh_Kotal,_2–4_century_CE.jpg|[[سرخ ڪوٽل]] جو مندر ۽ قلعو </gallery> ==تاريخ== ڪوشاني حڪمرانن جو ذڪر لڳ ڀڳ ٽن صدين تائين ملي ٿو، يعني تقريباً 30 عيسوي کان 375 عيسوي تائين، جيستائين [[ڪيدارائيٽس]] جي حملي سبب تبديليون ٿيون. هنن لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[مغربي ستراپ]]ن، [[ستواهن]]ن ۽ [[گپتا سلطنت]] جي شروعاتي حڪمرانن سان همعصر حڪمراني ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} === ڪجولا ڪدفيسس (تقريباً 25 – 85) === {{Main| ڪجولا ڪدفيسس}} {{ ڪوشان حاڪم}} {{blockquote|...گوئشوانگ جو شهزادو، جنهن جو نالو ٿيلڪ [ڪجولا ڪدفيسس] هو، ٻين چار xihou کي حملا ڪري ختم ڪري ڇڏيو. هو بادشاهه بڻيو، ۽ سندس خاندان کي گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهن جو خاندان سڏيو ويو. هن انشي [هندو-پارٿيا] تي حملو ڪيو ۽ گاوفو [ڪابل] جو علائقو ورتو. هن پودا [پڪٽيا] ۽ جِبين [ڪاپيسا ۽ گنڌارا] جون سڀ بادشاهتون به شڪست ڏنيون. قيوجيوڪُو [ڪجولا ڪدفيسس] اسي سالن کان وڌيڪ عمر ۾ وفات ڪئي.|[[Book of the Later Han|Hou Hanshu]]{{sfn|Hill|2009|p=29}}|title=|source=}} اهي فتحون غالباً عيسوي 45 ۽ 60 جي وچ ۾ ٿيون، ۽ انهن ڪوشاني سلطنت جو بنياد وڌو، جنهن کي پوءِ سندس جانشينن تيزيءَ سان وڌايو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪيترن سڪن جون سيريز جاري ڪيون ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه پُٽ هئا: [[Sadashkana|سداشڪنه]] (جيڪو رڳو ٻن لکتن مان سڃاتو وڃي ٿو، خاص طور رباطڪ لکت مان، ۽ غالباً ڪڏهن حڪومت نه ڪئي) ۽ شايد ويما تڪتو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪدفيسس، ڪنشڪ جو پردادو هو.{{Citation needed|date=March 2021}} === ويما تڪتو يا سداشڪنه (تقريباً 80 – 95) === {{Main| ويما تڪتمو}} [[ويما تڪتو]] (قديم چيني: 閻膏珍 ''Yangaozhen'') رباطڪ لکت ۾ ذڪر ٿيل آهي (ٻيو پُٽ سداشڪنه سيناورمن—اوڊي جي بادشاهه—جي لکت ۾ به اچي ٿو). هو ويما ڪدفيسس ۽ ڪنشڪ پهرئين کان اڳ هو. هن ڪوشاني سلطنت کي ڏکڻ ايشيا جي اتر-اولهه تائين وڌايو. ''Hou Hanshu'' موجب: {{blockquote|"سندس پُٽ يانگاؤژين [شايد ويما تڪتو، يا ممڪن آهي سندس ڀاءُ سداشڪنه] سندس جاءِ تي بادشاهه ٿيو. هن تيانزو [اتر-اولھ ڀارت] کي شڪست ڏني ۽ اتي نگراني لاءِ جنرل مقرر ڪيا. پوءِ يوئژهي انتهائي امير ٿي ويا. سڀ بادشاهتون [پنهنجي بادشاهه کي] گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهه سڏين ٿيون، پر هان کين سندن اصل نالي دا يوئژهي سان سڏين ٿا."|Hou Hanshu{{sfn|Hill|2009|p=29}}}} === ويما ڪدفيسس (تقريباً 95 – 127) === {{Main|Vima Kadphises}} [[ويما ڪدفيسس]] (ڪوشاني ٻولي: Οοημο Καδφισης) تقريباً عيسوي 95–127 دوران ڪوشاني شهنشاهه هو، سداشڪنه جو پٽ، ڪجولا ڪدفيسس جو پوٽو ۽ ڪنشڪ پهرئين جو پيءُ، جيئن رباطڪ لکت مان معلوم ٿئي ٿو.{{Citation needed|date=March 2021}} ويما ڪدفيسس باختر ۾ فتحون ڪري ڪوشاني علائقو وڌايو. هن گهڻا سڪا ۽ لکتون جاري ڪيون. هن موجوده تانبي ۽ چانديءَ جي سڪن سان گڏ سون جا سڪا به جاري ڪيا.{{Citation needed|date=March 2021}} ===ڪنيشڪه پهريون (تقريباً 127ع – تقريباً 150ع)=== {{Main|ڪنشيڪه}} {{multiple image | align = right | direction =vertical | header=Mathura statue of Kanishka | total_width=250 | image1 = Kanishka enhanced.jpg | caption1 = [[ڪنيشڪه]] جو بت، ڊگهو ڪوٽ ۽ بوٽ پاتل، هٿ ۾ [[گرز]] (Mace) ۽ [[تلوار]]، [[مٿرا ميوزيم]] ۾ رکيل. ڪوٽ جي هيٺان لکت موجود آهي. | image2 = Kanishka statue inscription.jpg | caption2 = هي لکت وچولي [[براهمي رسم الخط]] ۾ آهي:<br /> [[File:Gupta ashoka m.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka haa.jpg|12px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad dhi.jpg|8px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka d.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka v.svg|10px]]_{[[File:Gupta ashoka pu.jpg|10px]] [[File:Gupta ashoka tr.jpg|10px]]} [[File:Gupta ashoka kaa.svg|12px]]^{[[File:Gupta ashoka nni.jpg|12px]]}_{[[File:Gupta ashoka ssk.jpg|14px]]}<br />''مهاراجا راجڌراجا ديوپُتر ڪنيشڪه''<br />"عظيم بادشاهه، بادشاهن جو بادشاهه، ديوتا جو پٽ، ڪنيشڪه".<ref>{{cite book |last1=Puri |first1=Baij Nath |title=India under the Kushāṇas |date=1965 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |url=https://books.google.com/books?id=bxZuAAAAMAAJ}}</ref><br />[[مٿرا جو فن]]، [[مٿرا ميوزيم]] | caption_align = center | footer= }} [[ڪنيشڪه اعظم]]، ڪوشان سلطنت جو چوٿون بادشاهه، تقريباً 23 سال حڪومت ڪئي، لڳ ڀڳ 127ع کان.<ref>{{cite journal |last1=Bracey |first1=Robert |title=The Date of Kanishka since 1960 |journal=Indian Historical Review |date=2017 |volume=44 |issue=1 |pages=21–61 |doi=10.1177/0376983617694717 |s2cid=149016806 |url=https://www.academia.edu/32448882}}</ref> تخت نشيني کان پوءِ، ڪنيشڪه هڪ وسيع سلطنت تي حڪمراني ڪئي، جيڪا تقريباً سڄي اتر هندستان تي پکڙيل هئي؛ ڏکڻ ۾ [[اجين|اُجّين]] ۽ [[ڪنڊينا]] (Kundina) تائين، ۽ اوڀر ۾ [[پاٽلي پتر|پاٽلي پُتر]] کان به اڳتي، جيئن رباطڪ لکت مان ظاهر ٿئي ٿو: {{Blockquote|پهرين سال ۾، هندستان جي سڄي راڄ ۾ اعلان ڪيو ويو، حڪمران طبقي جي سمورن علائقن تائين، جن ۾ ڪوناديانو [[ڪونڊيني]]، (Kundina)، [[اوزينو]] (Ujjain)، زاگيدا (Saketa)، [[ڪوزامبو]] (Kausambi)، [[پالابوترو]] (Pataliputra) ۽ [[زيري-تمبو]] (Sri-Champa) تائين شامل هئا؛ جن حڪمرانن ۽ اهم ماڻهن سندس اطاعت قبول ڪئي، ۽ هن سڄي هندستان کي پنهنجي فرمانبرداري ۾ آندو.|رباطڪ لکت، سٽون 4–8}} ڪنيشڪه جي سلطنت جا ٻه گاديءَ جا هنڌ هئا: [[پورشپور]] (اڄ جو [[پشاور]]، اتر اولهه [[پاڪستان]]) ۽ [[مٿرا]]، اتر هندستان ۾. هن کي (۽ [[راجا داب]] سان گڏ) [[باٿنڊا قلعو]] ([[قلعو مبارڪ، ڀاٿنڊا|قلعو مبارڪ]]) تعمير ڪرائڻ جو به ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، جيڪو اڄ [[باٿنڊا]] شهر ۾ آهي.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪوشانن جي هڪ اونهاري جي راڄڌاني [[ڪپيسي]] (اڄ جي بگرام ڀرسان) ۾ به هئي، جتي "[[بگرام خزانو]]" مليو، جنهن ۾ يونان کان چين تائين جا فن پارا شامل آهن. رباطڪ لکت موجب، ڪنيشڪه [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جو پٽ، [[سداشڪانا]] (Sadashkana) جو پوٽو، ۽ [[ڪجولا ڪدفيسس]] جو پرپوٽو هو. ڪنيشڪه جو دور هاڻي عام طور تي 127ع کان شروع سمجهيو وڃي ٿو، هيري فالڪ جي تحقيق جي بنياد تي.{{sfn|Falk|2001|pp=121–136}}{{sfn|Falk|2004|pp=167–176}} ===هووشڪه (تقريباً 150ع – تقريباً 190ع)=== {{Main|هووشڪه}} [[هووشڪه]] (Kushan: Οοηϸκι، "Ooishki") ڪوشان سلطنت جو شهنشاهه هو، جيڪو [[ڪنيشڪه پهريون|ڪنيشڪه]] جي وفات کان پوءِ (بهترين موجود ثبوتن موجب 150ع ۾) تخت نشين ٿيو ۽ لڳ ڀڳ ٽيهه سال پوءِ [[وسوديوا پهريون]] جي جانشيني تائين حڪومت ڪندو رهيو. سندس دور کي سلطنت لاءِ ”پاڻ ۾ سڪون آڻڻ“ ۽ ”استحڪام“ (retrenchment ۽ consolidation) جو زمانو سمجهيو وڃي ٿو. خاص طور، پنهنجي حڪومت جي شروعاتي عرصي ۾ هن [[مٿرا]] شهر تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ وقت ۽ ڪوشش وقف ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} ===وسوديوا پهريون (تقريباً 190ع – تقريباً 230ع)=== {{Main|وسوديوا پهريون}} [[وسوديوا پهريون]] (Kushan: Βαζοδηο "Bazodeo"، Chinese: 波調 "Bodiao") ”عظيم ڪوشانن“ جو آخري شهنشاهه هو. ڪنيشڪه جي دور (era) جي سال 64 کان 98 تائين تاريخ رکندڙ لکتن مان اندازو ٿئي ٿو ته سندس حڪومت گهٽ ۾ گهٽ 191ع کان 225ع تائين هلي. هو آخري وڏو ڪوشان شهنشاهه هو، ۽ سندس دورِ حڪومت جي پڄاڻي تقريباً ان واقعي سان گڏجي ٿي جڏهن [[ساساني سلطنت|ساساني]] اتر اولهه هندستان تائين حملو آندا ۽ لڳ ڀڳ 240ع کان شروع ٿي افغانستان، پاڪستان ۽ اتر اولهه هندستان جي علائقن ۾ [[هند-ساساني]] يا ''Kushanshahs'' جو قيام عمل ۾ آيو.{{Citation needed|date=March 2021}} {{South Asia in 350 CE||برِصغير جي اتر اولهه حصي ۾ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جي جاءِ، ۽ لڳ ڀڳ 350ع ۾ همعصر ڏکڻ ايشيائي سياسي قوتن جي جغرافيائي تصوير.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |pages=25, 145 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |archive-date=7 February 2025 |access-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |date=7 February 2025 }}</ref>|{{Annotation|75|25|[[File:Rectangle (plain).svg|55px]]}}}} ===ڪنيشڪه ٻيون (تقريباً 232ع – تقريباً 247ع)=== {{Main|ڪنيشڪه ٻيون}} ===واسيشڪه (تقريباً 247ع – تقريباً 267ع)=== {{Main|واسيشڪه}} [[واسيشڪه]] ڪوشان شهنشاهه هو، جنهن بابت لڳي ٿو ته هن [[ڪنيشڪه ٻيون]] کان پوءِ لڳ ڀڳ 20 سال حڪومت ڪئي. سندس حڪمراني جا ثبوت [[مٿرا]]، [[گنڌارا]] ۽ ايتري قدر جو ڏکڻ ۾ سانچي (ويجهو [[وديشا]] (Vidisa)) تائين ملن ٿا، جتي سندس نالي سان ڪيترين لکتن جو پتو پوي ٿو. اهي لکتون ممڪن ”ٻئي ڪنيشڪه دور“ (second Kanishka era) جي سال 22 (سانچي جي ”Vaksushana“ واري لکت — يعني واسيشڪه ڪوشان) ۽ سال 28 (سانچي جي ”Vasaska“ واري لکت — يعني واسيشڪه) جي تاريخن سان درج آهن.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}}<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA57 57]}}</ref> === ننڍا ڪوشان (270ع – 350ع) === اولهه ۾ علائقائي نقصانن (يعني [[باختريا]] جو [[ڪوشان-ساساني]]ن جي هٿان وڃائجي وڃڻ) ۽ اوڀر ۾ نقصانن (يعني [[مٿرا]] جو [[گپتا سلطنت]] جي هٿان وڃائجي وڃڻ) کان پوءِ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جا ڪي مقامي حڪمران معلوم ٿين ٿا، جيڪي [[پنجاب]] جي علائقي ۾ پنهنجي گادي [[ٽيڪسلا]] (Taxila) ۾ ويهاري حڪومت ڪندا رهيا: [[وسوديوا ٻيون]] (270ع – 300ع)، [[ماهي (ڪوشان)|ماهي]] (300ع – 305ع)، [[شڪا (ڪوشان)|شڪا]] (305ع – 335ع) ۽ [[ڪپوندا]] (335ع – 350ع).{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} غالب امڪان آهي ته اهي [[گپتا سلطنت]] جا باجگزار (vassals) هئا، تان جو [[ڪيداري]]ن (Kidarites) جي حملي ڪوشان حڪمراني جا آخري نشان به ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} ==ڪوشان ديوتا== [[File:Kumara, The Divine General LACMA M.85.279.3.jpg|thumb|upright|ڪُماره/[[ڪارتڪيه]] هڪ ڪوشان عقيدتمند سان گڏ، ٻيون صدي عيسوي]] [[File:Gandhara, omaggio di un re kushana al bodhisattva, II-III sec.JPG|thumb|ڪوشان شهزادو، جنهن کي [[هوِشڪه]] چيو وڃي ٿو، هڪ [[ٻڌيستوا]] کي نذرانو پيش ڪندي.<ref>{{cite journal |last1=Marshak |first1=Boris |last2=Grenet |first2=Frantz |title=Une peinture kouchane sur toile |journal=Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres |date=2006 |volume=150 |issue=2 |pages=957|doi=10.3406/crai.2006.87101 }}</ref>]] [[File:Relief Showing Shiva Linga Worshipped by Saka Devotees - Kushan Period - Dampier Nagar - ACCN 36-2661 - Government Museum - Mathura 2013-02-23 5614.JPG|thumb|[[Shiva|شِو]] جو [[Linga|لِنگ]] ڪوشان عقيدتمندن پاران پوڄيل، لڳ ڀڳ ٻيون صدي عيسوي]] ڪوشانن جو مذهبي [[پينٿيائي ديوتا |ديوتا-مجموعو]] نهايت گهڻو رنگارنگ هو، جيئن سندن سون، چاندي ۽ ٽامي ۾ ٺهيل سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو. انهن سڪن تي ٽيهه کان وڌيڪ مختلف ديوتائن جون تصويرون موجود آهن، جيڪي گهڻو ڪري سندن پنهنجن ايراني ديوتائن سان گڏ يوناني ۽ هندي دنيا سان به لاڳاپيل آهن. ڪوشان سڪن تي ڪوشان بادشاهن، [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ]]، ۽ هند-آريائي ۽ ايراني<!-- Bactrian/Arachosian/etc == Eastern Iranian, which is _not_ "Persian", which is western Iranian--> ديوتائن واري مجموعي (پينٿيون) جون شڪليون پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.{{sfn|Liu|2010|p=47}} شروعاتي سڪن تي يوناني نالن سان يوناني ديوتائون ڏيکاريل آهن. [[ڪنيشڪه]] جي دور ۾ سڪن جي ٻولي [[باڪتريائي ٻولي|باڪٽريائي]] ٿي وڃي ٿي (پر سڀني بادشاهن لاءِ لکڻي يوناني رسم الخط ۾ ئي رهي). [[هوِشڪه]] (Huvishka) کان پوءِ، سڪن تي رڳو ٻه ديوتائون نظر اچن ٿيون: ''آردوڪشو'' ۽ ''[[اوئيشو]]'' (هيٺ تفصيل ڏسو).<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Boyce |first1=Mary |title=Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices |year=2001 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-23902-8 |page=83 |url=https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC&pg=PA83}}</ref> ايراني هستيون (ديوتا) جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن: * ''[[آردوڪشو]]'' (Αρδοχþο): [[اشي وانگوھي]] [[File:Kushan king Huvishka coin.jpg|30px]] * ''[[اشائيژشو]]'' (Aþαειχþo، "بهترين راستبازي"): [[اشا واھشتا ]] [[File:Huvishka with Ashaiexsho.jpg|30px]] * ''[[اتشو]](Athsho)'' (Αθþο، "شاهانه باهه"): [[اتار]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Athsho.jpg|30px]] * ''[[ڦارو]]'' (Φαρρο، "شاهانه جَلال/شڪوه"): [[خوارينا]] [[File:Huvishka. Circa CE 152-192 diademed.jpg|30px]] * ''لروئاسپا'' (Λροοασπο): [[درواسپا]] [[File:Coin of the Kushan king Kanishka.jpg|30px]] * ''Manaobago'' (Μαναοβαγο): [[ووھو مناھ]]{{sfn|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA324 324]}} [[File:Kanishka I with Manaobago.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مانائتوباگو سان گڏ.]] * ''مائو'' (Μαο، چنڊ وارو ديوتا): [[Mah]] [[File:Huvishka with Mao.jpg|30px]] * ''مٿرو'' ۽ ٻيا روپ (Μιθρο، Μιιρο، Μιορο، Μιυρο): [[مٿرا]] [[File:Kanishka I with Miiro.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مئرو سان گڏ]] * ''مزدووانو'' (Μοζδοοανο، "مزدا the victorious?"): [[ آھورا مزدا|مزدا وانا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jongeward |first1=David |last2=Cribb |first2=Joe |title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society |date=2014 |publisher=THE AMERICAN NUMISMATIC SOCIETY |location=New York |page=Front page illustration |url=http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |access-date=7 March 2021 |archive-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |date=17 August 2021 }}</ref> [[File:Coin_of_Kanishka_depicting_Mozdoano.jpg|30px|ڪنيشڪه جي سڪي تي مزدوئانو]] * ''[[Nana (باڪتريائي ديوي)|نانا]]'' (Νανα، Ναναια، Νاناϸαο): پين-ايشيائي ''نانا'' جون صورتون، سوگديائي ''نني'' [[File:Kanishka I with Nana.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، نانا سان گڏ]] * ''Oado'' (Οαδο): [[Vata-Vayu|Vata]] [[File:Kanishka I and Oado.jpg|30px|ڪنيشڪه ۽ Oado]] * ''اوئاڪشو'' (Oαxþo): "آڪسس" * ''اوروموزدو'' (Οορομοζδο): [[آھورا مزدا]] [[File:Huvihska with Ahuramazda.jpg|30px]] * ''[[اورلاگنو]]'' (Οραλαγνο): [[ويريٿراگنا]]، ايراني جنگ جو ديوتا [[File:Coin of Kanisha I showing Verethragna.jpg|30px]] * ''[[رشتي]]'' (Ριϸτι، "سڌائي/سچائي"): [[Arshtat]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Rishti.jpg|30px]] * ''[[شائوريئورو]]'' (Ϸαορηορο، "بهترين شاهانه اختيار"، مثالي حڪمران): [[کشاترا وائريا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka and Shaoreoro.jpg|30px]] * ''تئيرو'' (Τιερο): [[تشتريا|تير]] يوناني ڏند ڪٿائن ۽ هلينسٽڪ ميل ميلاپ مان ڏيکاريل هستيون: * ''زائو'' (Ζαοου):<ref>{{cite web |title=Kujula Kadphises coin |website=The British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1922-0213-64}}</ref> [[زيوس]] [[File:Kujula Kadphises with Zeus.jpg|30px|ڪجولا ڪدفيسس جو سڪو: زيوس ريورس تي.]] * ''ايلئيوس'' (Ηλιος): [[Helios|هيليئوس]] [[File:Kanishka_I_Greek_legend_and_Helios.jpg|30px]] * ''Ēphaēstos'' (Ηφαηστος): [[هيفيسٽس]] * ''Oa nēndo'' (Οα νηνδο): [[Nike (mythology)|نائڪي]] [[File:Huvishka with Nike.jpg|30px|هوِشڪه نائڪي سان گڏ]] * ''Salēnē'' (Ϲαληνη):<ref>{{cite book |last1=Dani |first1=A. H. |last2=Asimov |first2=M. S. |last3=Litvinsky |first3=B. A. |last4=Zhang |first4=Guang-da |last5=Samghabadi |first5=R. Shabani |last6=Bosworth |first6=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations, 700 B. C. to A |date=1 January 1994 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-102846-5 |page=321 |url=https://books.google.com/books?id=9U6RlVVjpakC&pg=PA321 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=77 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA77 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sen |first1=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |date=1999 |publisher=New Age International |isbn=978-81-224-1198-0 |page=199 |url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA199 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |date=2008 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1120-0 |page=377 |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA377 |language=en}}</ref> [[Selene|سيليني]] [[File:Kanishka I. Circa AD 127-151. Monolingual Greek issue. Main mint in Baktria Early phase. Obverse BACIΛЄYC BACIΛЄωN KANHÞKOY, Reverse CAΛHNH to right, Selene, wearing lunar horns.jpg|30px|ڪنيشڪه سيليني سان گڏ]] * ''Anēmos'' (Ανημος): [[اينيموس]] [[File:A43 Kouchan Kanishka 4unit 1ar (8300885384).jpg|30px]] * ''Ērakilo'' (Ηρακιλο): [[هيراڪليس]] [[File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|30px]] * ''سيراپو'' (Ϲαραπο): يوناني-مصري ديوتا [[سيراپِس]] [[File:Huvishka with seated god Serapis ("Sarapo").jpg|30px]] هندي (Indic) هستيون جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن:<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}. "Also omitted is the ancient Iranian war god Orlagno, whose place and function are occupied by a group of Indian war gods, Skando (Old Indian Skanda), Komaro (Old Indian Kumara), Maaseno (Old Indian Mahāsena), Bizago (Old Indian Viśākha), and even Ommo (Old Indian Umā), the consort of Siva. Their use as reverse types of Huvishka I is clear evidence for the new trends in religious policy of the Kushan king, which was possibly influenced by enlisting Indian warriors into the Kushan army during the campaign against Pataliputra."</ref> * ''Boddo'' (Βοδδο): [[Gautama Buddha|ٻُڌ]] [[File:Coin of Kanishka I.jpg|30px]] * ''Shakamano Boddho'' (Ϸακαμανο Βοδδο): [[Shakyamuni Buddha|شاڪيه مُني ٻُڌ]] [[File:Kanishka I and Buddha Sakyamuni.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون ۽ شاڪيه مُني ٻُڌ]] * ''Metrago Boddo'' (Μετραγο Βοδδο): بودهي ستوا [[Maitreya|مَيتريا]] [[File:Kanishka I with Maitreya.jpg|30px|ڪنيشڪه جو سڪو: مَيتريا ("Metrago Boudo") سان گڏ]] * ''Maaseno'' (Μαασηνο): [[Kartikeya|مهاسينا]] [[File:Huvishka Maaseno.jpg|30px]] [[File:Huvishka with Maasena and attendants.jpg|30px|هوِشڪه مهاسينا ۽ ساٿين سان گڏ]] * ''Skando-Komaro'' (Σκανδο-kομαρο): [[Murugan|اسڪند]]-[[Kartikeya|ڪُماره]] [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Bizago'': [[Viśākha|وشاکهه]]<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Ommo'': [[Umā|اُما]]، شِو جي ساٿياڻي/همسر.<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Ommo and Oesho.jpg|30px|هوِشڪه جي سڪن تي: Ommo (اُما) ۽ [[Oesho]]]] * ''[[Oesho]]'' (Οηϸο): گهڻي عرصي تائين هندي [[Shiva|شِو]] جي نمائندگي سمجهيو ويو،{{sfn|Sivaramamurti|1976|p=56-59}}<ref name="sino-platonic.org">{{cite journal |last=Loeschner |first=Hans |title=The Stūpa of the Kushan Emperor Kanishka the Great |journal=Sino-Platonic Papers |volume=227 |date=July 2012 |page=11 |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp227_kanishka_stupa_casket.pdf}}</ref>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}} پر ان کي [[Avestan|اوستا/اَويستان]] [[Vayu-Vata|وائو-واتا]] سان به ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو شِو سان ميل کائي ٿو.<ref>{{cite book|last=Sims-Williams |first=Nicolas|chapter=Bactrian Language|title=Encyclopaedia Iranica|volume=3|location=London |publisher=Routledge & Kegan Paul}}</ref><ref>{{harvnb|Bopearachchi|2003}}. Cites H. Humbach, 1975, p.402-408. K.Tanabe, 1997, p.277, M.Carter, 1995, p.152. J.Cribb, 1997, p.40.</ref> [[File:Huvishka Oesho coin.jpg|30px]] * هوِشڪه جا ٻه ٽامي جا سڪا "Ganesa" واري لکت کڻن ٿا، پر عام [[theriomorphic|ٿيريو-مورفڪ]] شڪل واري [[Ganesha|گنيش]] بدران انهن تي هڪ تيرانداز ڏيکاريل آهي، جيڪو ڊگهو ڪمان (ڏور اندرئين پاسي) ۽ هڪ تير هٿ ۾ جهليل آهي. هي عموماً [[Rudra|رُدر]] جي تصوير سمجهي وڃي ٿي، پر انهن ٻن سڪن جي صورت ۾ عام طور تي ان کي شِو جي نمائندگي قرار ڏنو وڃي ٿو. {{Gallery|align=center |title= ڪوشان پوڄارين جون تصويرون |width= 160 |height= 140 |File:ZeusSerapisOhrmazdWithWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: زيوس/سيراپِس/اُهرمزڊ سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:PharroAndWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: [[Pharro]] سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:ShivaOeshoBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: شِو/اويشو سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:Shiva-Oesho wall painting, Kushan, 3rd century CE.jpg|شِو-اويشو ڀِت-چِتر (wall painting) ۽ پوڄاري جو ٽڪرو، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref>{{cite web |title=Panel fragment with the god Shiva/Oesho |publisher=Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/327832}}</ref> }} <gallery class="center" mode="packed" heights="100px" caption="ڪوشان سڪن ۽ مهرن تي ديوتائن جون شڪليون"> File:MahasenaHuvishka.jpg|هوِشڪه جي سڪي تي مهاسينا File:CoinOfHuvishkaWithOisho.JPG|چار-چهرو اويشو File:CoinOfHuvishkaWithRishtiAsRoma.JPG|رِشتي يا ريوم<ref>{{cite journal |quote=The reading of the name of the deity on this coin is very much uncertain and disputed (Riom, Riddhi, Rishthi, Rise....) |last1=Fleet |first1=J.F. |title=The Introduction of the Greek Uncial and Cursive Characters into India |journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |year=1908 |volume=1908 |page=179, note 1 |jstor=25210545}}</ref><ref>{{cite book |quote=The name Riom as read by Gardner, was read by Cunningham as Ride, who equated it with Riddhi, the Indian goddess of fortune. F.W. Thomas has read the name as Rhea |last1=Shrava |first1=Satya |title=The Kushāṇa Numismatics |year=1985 |publisher=Pranava Prakashan |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=_1EaAAAAYAAJ}}</ref> File:Manaobago.JPG|Manaobago File:CoinOfHuvishkaWithPharro.JPG|Pharro File:CoinOfHuvishkaWithArdochsho.JPG|Ardochsho File:KanihkaIOishoShiva.jpg|Oesho يا شِو File:KanihkaIOishoShivaCoin2.jpg|Oesho يا شِو (ٻيل سان گڏ) File:SkandaAndVisakhaHuvishkaCoin.jpg|اسڪند ۽ وشاکهه File:AdshoCarnelianSeal.jpg|ڪوشان [[Carnelian|ڪرنيليئن]] مهر: "ΑΔϷΟ" (''adsho'' Atar) جي نمائندگي، کاٻي پاسي [[triratana]] نشان، ۽ ساڄي پاسي ڪنيشڪه اعظم جو خانداني نشان File:Coin of Kanishka I.jpg|[[Kanishka I|ڪنيشڪه پهريون]] جو سڪو: [[Buddha|ٻُڌ]] جي تصوير ۽ يوناني رسم الخط ۾ "Boddo" File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|هيراكليس File:Coin of Kujula Kadphises.jpg|ٻُڌ File:Wima Kadphises.jpg|[[Vima Kadphises|وِما ڪدفيسس]] جو سڪو: ريورس تي [[Oesho]]، جنهن کي [[Shiva|شِو]] سمجهيو ويو آهي،<ref name="sino-platonic.org"/>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}}<ref>Perkins, J. (2007). Three-headed Śiva on the Reverse of Vima Kadphises's Copper Coinage. South Asian Studies, 23(1), 31–37</ref> يا زرتشتي [[Vayu-Vata|وائو-واتا]].<ref>{{cite book |editor-last1=Errington |editor-first1=Elizabeth |author=Fitzwilliam Museum |title=The Crossroads of Asia: transformation in image and symbol in the art of ancient Afghanistan and Pakistan |date=1992 |publisher=Ancient India and Iran Trust |isbn=9780951839911 |page=87 |url=https://books.google.com/books?id=pfLpAAAAMAAJ}}</ref> </gallery> ```0 ==ڪوشان ۽ ٻڌ مت== ڪوشانن، [[Greco-Buddhist|يوناني-ٻڌ]] روايتن کي اڳتي وڌايو، ۽ ٻڌ مت کي واپار ۽ رستن وسيلي چين ۽ اوڀر ايشيا تائين پهچايو.{{sfn|Liu|2010|p=42}} [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] [[ٻڌمت]] جي روايت ۾ ان ڪري مشهور آهي جو هن [[ڪشمير]] ۾ ٻڌن جي چوٿين ڪانفرنس ڪوٺائي. ==ڪوشان فن== ڪوشان فن، خاص طور تي [[گنڌارا]] ۽ مٿورا ۾، يوناني، ايراني ۽ هندي اثرن جو ميلاپ هو، جنهن مان يوناني-ٻڌ فن پيدا ٿيو. ==ڪوشان سڪا== {{main|ڪشان دور جا سڪا}} ڪوشان سلطنت سون جا ٽڪرا ۽ سڪا استعمال ڪيا، جيڪي واپار ۽ سياسي پروپيگنڊا جو اهم ذريعو هئا. سون جي ماخذ بابت جديد تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو سڌو سنئون رومي نه هو، بلڪه ان جو اصل ذريعو اڃا نامعلوم آهي.<ref>{{cite book |last1=Reden |first1=Sitta |title=Handbook of Ancient Afro-Eurasian Economies |date=2019 |publisher=Walter de Gruyter}}</ref> ==حڪمران== حڪمرانن جي تاريخن وار تازين فهرستن مان هڪ هن ريت آهي: <ref name="KKSK2">{{cite book|url=https://www.academia.edu/11049999|title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society by David Jongeward and Joe Cribb with Peter Donovan|last1=Jongeward|first1=David|last2=Cribb|first2=Joe|date=2014|page=4}}</ref> * هيرائيوس (تقريبا 1 - 30ع)، پهريون بادشاهه جنهن پنهنجي سڪن تي پاڻ کي "ڪشان" سڏيو. [[File:Heraios coin.jpg|50px]] "عظيم ڪشان" * ڪوجولا ڪڊفيسس ({{Circa|50|90}}) [[File:Kujula Kadphises. Laureate Julio-Claudian style.jpg|50px]] * ويما ٽڪٽو ({{Circa|90|113}})، عرف سوٽر ميگاس يا "عظيم نجات ڏيندڙ" [[File:Coin of Vima Takto.jpg|50px]] * ويما ڪڊفيسس ({{Circa|113|127}}، پهريون عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:Vima Kadphises with ithyphallic Shiva.jpg|50px]] * [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] (127 – {{Circa|151}}) [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|50px]] * هويشڪا ({{Circa|151|190}}) [[File:Huvishka Maaseno.jpg|50px]] * واسوديوا اول ({{Circa|190|230}})، آخري عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:VASUDEVA I.jpg|50px]] * ڪنشڪا ٻيون ({{Circa|230}} – 247)، [[File:Coin of KanishkaII.jpg|50px]] * واشيشڪا ({{Circa|247}} – 267) [[File:Vasishka.jpg|50px]] "ننڍو ڪشان" * ڪنشڪا ٽيون ({{Circa|267}} – 270) [[File:Kanishka III Circa AD 267-270.jpg|50px]] * واسوديوا ٻيون ({{Circa|270}} – 300) [[File:Coin of VasudevaII.jpg|50px]] * ماهي ({{Circa|300}} – 305)<ref name="Katariya">[https://books.google.com/books?id=P7TpDAAAQBAJ&pg=PA69 The Glorious History of Kushana Empire, Adesh Katariya, 2012, p.69]</ref> [[File:Mahi Kushan 4th century CE.jpg|50px]] * شاڪا ({{Circa|305}} – 335)<ref name="Katariya"/> [[File:Kushan Empire Shaka Circa AD 325-345.jpg|50px]] * ڪپوناڊا ({{Circa|335}} – 350)<ref name="Katariya"/> [[File:Kipunada.jpg|50px]] ==پڻ ڏسو== * [[ٽيڪسيلا]] * [[پاڪستان جي تاريخ]] * [[افغانستان جي تاريخ]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[مٿورا]] * [[ڪڇا]]، هڪ ٻي توچاري ڳالهائيندڙ بادشاهت * [[چين ۾ ايراني ماڻهو]] * [[ڪوشان رسم الخط]] * [[هندستان ۾ ترڪ ماڻهو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Kushan Empire}} * [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/325483/Kushan-dynasty Kushan dynasty] in [[Encyclopædia Britannica]] * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/kush/hd_kush.htm Metropolitan Museum capsule history] * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050204064550/http://www.grifterrec.com/coins/kushan/kushan.html |title=New documents help fix controversial Kushan dating |date=4 February 2005}} * [http://www.wildwinds.com/coins/greece/indo_scythians/i.html Coins of the Kushans on wildwinds.com] * {{webarchive |url=http://webarchive.loc.gov/all/20130207084302/http://home.comcast.net/~pankajtandon/home.html |title=Antique Indian Coins |date=7 February 2013}} * [http://www.kushan.org/ Brief Guide to Kushan History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://coinindia.com/galleries-kushan.html The CoinIndia Online Catalogue of Kushan Coins] * [http://www.kushan.org/ Dedicated resource to study of Kushan Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://www.himalayanresearch.org/pdf/2000-2002/vol05%20N2final.pdf imalayan and Central Asian Studies: Journal of Himalayan Research and Cultural Foundation Volume 5 Issue 2] {{India topics}} {{Kyrgyzstan topics}} {{Central Asian history}} {{Rulers of Ancient Central Asia}} {{Ancient South Asia and Central Asia}} {{Middle kingdoms of India}} {{Uttarakhand}} {{Empires}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Kushan Empire}} [[زمرو:ڪشان سلطنت]] [[زمرو:هندوستان ۾ اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:افغانستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان جا خاندان]] [[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] [[زمرو:ايراني خانه بدوش]] [[زمرو:تاجڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:بادشاهن جي فهرست]] [[زمرو:يوريشيا ۾ خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:يوزي]] [[زمرو:پهرين صدي ۾ هندستان ۾ قائم ڪيل ادارا]] [[زمرو:375ع ۾ تباهيون]] [[زمرو:هندستان ۾ چوٿين صدي جي تباهيون]] [[زمرو:خانه بدوش سلطنتون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] i4a6spyqrjy9d22ojfeqbv4d3rdu0en 424146 424145 2026-10-21T16:34:20Z Intisar Ali 8681 424146 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = <small>कुषाणसाम्राज्यम् ([[سنسڪرت]])<br />Κοϸανο (باختري)<br />Βασιλεία Κοσσανῶν ([[يوناني ٻولي|يوناني]])</small> | conventional_long_name = ڪشان سلطنت | era = قديم ڪلاسيڪي دور | event_start = ڪجولا ڪدفيسس طرفان يوئه‌ژي قبيلن کي گڏ ڪري اتحاد قائم ڪرڻ | year_start = 30ع | event_end = [[ساساني سلطنت]]، گپتا سلطنت ۽ هيفٿلائي جي هٿن زوال<ref name="lcwb2">{{cite web |title=Afghanistan: Central Asian and Sassanian Rule, ca. 150 B.C.-700 A.D. |publisher=Library of Congress Country Studies |year=1997}}</ref> | year_end = 375ع | p1 = هند-يوناني سلطنت | p2 = هند-پارٿائي سلطنت | p3 = هند-سڪٿي | p4 = اترين استراپئ | p5 = اولهه وارا استراپئ | p6 = مها-ميگهاواهنا | s1 = ساساني سلطنت | s2 = ڪوشان-ساساني سلطنت | s3 = نئگس آف پدماؤتي | s4 = ڪدارائيٽ | s6 = ناگَس آف ونڌياتاهي | s7 = گپتا سلطنت | image_map = Map of the Kushan Empire.png | map_width = 270 | image_map_caption = ٻي صدي عيسوي ۾ هندستان جو نقشو، جنهن ۾ [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪشان سلطنت جي حدن کي ڏيکاريو ويو آهي | capital = پهرين صدي ق.م: ڪپيسي/پشڪلاوتي<br/>پهرين صدي عيسوي کان: [[پشاور|پروشپور]]/مٿورا<br/>ٽين ۽ چوٿين صدي عيسوي: [[ٽيڪسلا]] | common_languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]] ({{circa|127}} تائين سرڪاري)؛<br />باختري ({{circa|127}} کان سرڪاري)؛<br/>[[پراڪرت|گنڌاري پراڪرت]]؛<br />[[سنسڪرت|ٻُڌ مت سان لاڳاپيل سنسڪرت]] | religion = [[هندومت]]؛<br />[[ٻڌمت]]؛<br />[[زردشتي مذهب]] | demonym = ڪشان (يوئه‌ژي) | currency = ڪشان دينارا | government_type = بادشاهت | leader1 = ڪجولا ڪدفيسس <small>(پهريون)</small> | year_leader1 = 25–85ع | leader2 = ڪپونادا <small>(آخري)</small> | year_leader2 = 350–375ع | title_leader = شهنشاهه }} '''ڪشان سلطنت''' <small>'''({{circa|30}}–{{circa|375}} عيسوي)'''</small> هڪ مذهبي، ثقافتي ۽ تهذيبي لحاظ کان گڏيل (syncretic) سلطنت هئي، جيڪا "يوئاژي" قوم پاران پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ [[باختر]] (Bactria) جي علائقن ۾ قائم ڪئي وئي. هي سلطنت آهستي آهستي ڦهلجي، موجوده [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، اولھه [[نيپال]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ازبڪستان]] جي وڏن حصن تي پکڙجي وئي.<ref>{{cite web |title=The History of Pakistan: The Kushans}}{{cite book |translator=Samuel Beal |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World}}</ref> ڀارت اندر، ڪشان سلطنت جون حدون گهٽ ۾ گهٽ ساڪيت ۽ سارناٿ تائين پهتل هيون، جيڪي اڄ ضلع وارانسي جي ويجهو آهن، جتي ڪشان شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] جي دور سان لاڳاپيل لکتون مليون آهن. ڪشانن جو تعلق غالباً يوئاژي اتحاد جي پنج شاخن مان هڪ سان هو، جيڪي هڪ هند-يورپي نسل جي خانہ بدوش قوم هئا، جن جو امڪاني تعلق ٽوچاري نسل سان ٻڌايو وڃي ٿو. اهي قومون اتر-اولهه چين (سنڪيانگ ۽ گانسو) مان لڏي، قديم باختر ۾ آباد ٿيون. ڪشان خاندان جو باني ڪجولا ڪدفيسس هو، جنهن يوناني ۽ ايراني ثقافتي عنصر اختيار ڪيا ۽ [[شيو|شيومت]] سان لاڳاپيل هو. ان کان پوءِ ايندڙ ڪيترائي ڪشان بادشاهه پڻ [[هندوڌرم|هندومت]] جا سرپرست رهيا، ۽ گڏوگڏ ڪشان سلطنت [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ مت]] جي وڏي سرپرست رهي، خاص طور شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] (Kanishka the Great) جي دور ۾. ڪشانن جو هڪ وڏو تاريخي ڪردار [[وچ ايشيا]] ۽ [[چين]] ڏانهن مهايانا ٻُڌ مت جي ڦهلاءُ ۾ رهيو ۽ تقريباً ٻه سئو سال جاري رهندڙ امن واري دور کي مؤرخن طرفان ڪڏهن ڪڏهن "پيڪس ڪشان" (Pax Kushana) پڻ سڏيو وڃي ٿو. '''ڪشان''' (Kushans)، [[يوچي قوم]] (Yu-chi) جي هڪ قبيلي، لڳ ڀڳ 45ع ۾ '''[[ڪجولا ڪڊفيسس|ڪڊفيسس پهريون]]''' (Kadphises I) جي اڳواڻيءَ هيٺ وڏي طاقت حاصل ڪئي. هن [[ڪابل]] ۽ [[ڪشمير]] کي فتح ڪيو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=28 |language=en }}</ref> سندس جانشين '''[[ويما ڪڊفيسس|ڪڊفيسس ٻيون]]''' (Kadphises II) پنهنجي فوجي فتحن جو دائرو وڌيڪ وڌايو. ان کان پوءِ مشهور بادشاهه '''[[ڪنشڪ]]''' تخت تي ويٺو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ اتر طرف [[ڪاشغر]]، [[يارقند]] ۽ [[ختن]] (Khotan) کي فتح ڪيو، جڏهن ته هندستان ۾ سندس سلطنت ڏکڻ طرف [[ونڌيا جبل]] تائين پکڙيل هئي.<ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت جي بيان موجب، اهو سمجهيو ويندو هو ته ڪنشڪ '''[[شڪ سنبت]]''' (Saka Era) جو بنياد وڌو، جنهن جي شروعات 78ع کان ٿئي ٿي.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ [[ٻڌ ڌرم]] جو نهايت سرگرم ۽ عقيدتمند پيروڪار هو. هن اتر وارن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪرڻ لاءِ هڪ مذهبي مجلس منعقد ڪئي، جهڙيءَ طرح [[اشوڪ اعظم]] جي دور ۾ منعقد ٿيل ٻڌ ڌرم جي مجلس ڏاکڻن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪيو هو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ جي وفات کان پوءِ [[ڪشمير]] ۾ ٻڌ ڌرم جي جاءِ تي [[هندو ڌرم]] غالب ٿي ويو، ۽ سندس وسيع سلطنت ٽٽي ڪيترن ئي ننڍن حصن ۾ ورهائجي وئي.<ref name="Dutt1908"/> == آغاز == [[File:Noin-Ula nobleman and priest over fire altar.jpg|thumb|left|upright|[[يوئاژي]] امير ۽ باهه جي قربانگاهه وٽ پجاري. [[نوئين-اولا]].<ref>{{cite journal |last1=Yatsenko |first1=Sergey A. |title=Yuezhi on Bactrian Embroidery from Textiles Found at Noyon uul, Mongolia |journal=The Silk Road |date=2012 |volume=10 |url=http://www.silkroadfoundation.org/newsletter/vol10/SilkRoad_10_2012_yatsenko.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Francfort |first1=Henri-Paul |title=Sur quelques vestiges et indices nouveaux de l'hellénisme dans les arts entre la Bactriane et le Gandhāra (130 av. J.-C.-100 apr. J.-C. environ) |journal=Journal des Savants |date=1 January 2020 |pages=26–27 |url=https://www.academia.edu/45042820 |language=en}}</ref>]] چيني ذريعا ''Guìshuāng'' ([[wikt:貴霜|貴霜]]), يعني ڪشانن، کي [[يوئاژي]] اتحاد جي پنج اعليٰ (ارستقراطي) قبيلن مان هڪ طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/TOAH/HD/kush/hd_kush.htm |title=Kushan Empire (ca. 2nd century B.C.–3rd century A.D.) {{pipe}} Thematic Essay {{pipe}} Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=Metropolitan Museum of Art |access-date=23 October 2015}}</ref> ڪيترائي عالم سمجهن ٿا ته يوئازي قوم جو تعلق [[هند-يورپي]] )(پروٽو-انڊين يورپين) نسل سان هو.<ref name="Narain">{{harvnb|Narain|1990|pp=152–155}} ”اسان کي [[توخاري قوم|توخارين]] (Tocharians) جي سڃاڻپ چيني تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل [[يوچي قوم|يوچي]] (Yueh-chih) قوم سان ڪرڻ گهرجي... علمي ماهرن جي گڏيل راءِ يوچي قوم کي توخارين سان سڃاڻي ٿي... يوچي، يعني توخارين، جي [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] نسلي اصليت کي عام طور تسليم ڪيو وڃي ٿو... يوچي = توخاري قوم... يوچي = توخاري.“ </ref><ref name="Roux">{{harvnb|Roux|1997|p=90}} ”عالمن جي لڳ ڀڳ متفقه راءِ موجب، اهي [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ غالباً انهن قومن مان سڀ کان وڌيڪ اوڀر طرف آباد هئا، جيڪي [[اسٽيپ|وسيع گاهه وارن ميداني علائقن]] (اسٽيپيز) ۾ رهنديون هيون.“</ref> يوئازيءَ جي خاص طور [[ٽوچاري]] اصلت گهڻو ڪري تجويز ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Narain"/><ref name="Beckwith_380">{{harvnb|Beckwith|2009|p=380}} " توخاروي (Tokharoi) ۽ [[يوچي قوم|يوچي]] (Yüeh-chih) قومن جي سڃاڻپ بلڪل يقيني آهي ۽ گهٽ ۾ گهٽ اڌ صديءَ کان اها ڳالهه واضح رهي آهي. تنهن هوندي به اها ڄاڻ انهن ٿورن [[لسانيات|لسانيات جي ماهرن]] کان ٻاهر وڏي پيماني تي مشهور نه ٿي سگهي آهي، جيڪي قديم [[وچ يوريشيا]] ۽ قديم [[چين]] جي تاريخ ۽ لسانيات تي تحقيق ڪن ٿا."</ref><ref name="Pulleyblank">{{harvnb|Pulleyblank|1966|pp=9–39}}</ref><ref name="EOIC">{{harvnb|Mallory|1997|pp=591–593}} "تاريخي چيني ماخذن ۾ '''[[توخاري قوم|توخارين]]''' (Tocharians) کي اڪثر '''[[يوچي قوم|يوچي]]''' (Yuezhi) نالي سان مشهور قوم سان منسوب ڪيو ويو آهي."</ref><ref name="TCHAC">{{harvnb|Loewe|Shaughnessy|1999|pp=87–88}} "لسانيات جي ماهر '''[[ايڊون جي. پليبلينڪ]]''' (Edwin G. Pulleyblank) چيني [[هان گهراڻو|هان گهراڻي]] جي تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل '''[[يوچي قوم|يوچي]]''' (Yuezhi)، '''[[ووسون]]''' (Wusun)، '''[[دايوان]]''' (Dayuan)، '''[[ڪانگجو]]''' (Kangju) ۽ '''[[يانچي]]''' (Yanqi) جي ماڻهن کي [[توخاري ٻوليون|توخاري ٻوليون]] ڳالهائيندڙ قومن طور سڃاتو آهي. ."</ref>{{sfn|Mallory|Mair|2008|pp=270–297}} ڪجهه عالمن طرفان يوئه‌ژيءَ لاءِ [[ايراني ماڻھو|ايراني]]، خاص طور [[ساڪا]] (Saka) اصلت پڻ پيش ڪئي وئي آهي.<ref name="Enoki 1994 171–183">{{harvnb|Enoki|Koshelenko|Haidary|1994|pp=171–183}}</ref> يوئاژيءَ کي ''[[ريڪارڊس آف دي گريٽ هسٽورين]]'' ۽ ''[[بڪ آف هان]]'' ۾ اهڙي قوم طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا اوڀر سنڪيانگ ۽ جديد چين جي اتر-اولهه [[گانسو]] (Gansu) جي گاھ وارن ميدانن ۾ رهندي هئي، جيستائين انهن جي بادشاهه کي [[ژيونگ نو]] (Xiongnu) هٿان قتل (سِر قلم) ڪيو ويو، جيڪي چين سان پڻ جنگ ۾ هئا. ان واقعي کان پوءِ يوئه‌ژيءَ کي مجبوراً 176–160 ق.م. جي دوران اولهه طرف هجرت ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |first=Michael A.N. |last=Loewe |chapter=Introduction |pages=[https://archive.org/details/dli.pahar.3532/page/1 1]–70 |title=China in Central Asia: The Early Stage: 125 BC – AD 23; an Annotated Translation of Chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3532 |editor-first=Anthony François Paulus |editor-last=Hulsewé |publisher=Brill |year=1979 |isbn=978-90-04-05884-2}} pp. 23–24.</ref> يوئاژيءَ جي پنج قبيلن کي چيني تاريخ ۾ ''Xiūmì'' (休密)، ''Guìshuāng'' (貴霜)، ''Shuāngmǐ'' (雙靡)، ''Xìdùn'' (肸頓)، ۽ ''Dūmì'' (都密) طور سڃاتو وڃي ٿو. [[File:Koshanoy.jpg|thumb|right|نسلي نالو (ethnonym) "KO[[Sho (letter)|Ϸ]][[Sho (letter)|Ϸ]]ANO" (''ڪوشانو''، "ڪشان") يوناني الف-بي ۾ (۽ اضافي حرف [[شو (اکر)|Ϸ]]، "''Sh''" سان) پهرين ڄاتل ڪشان حڪمران [[هيرايوس]] (پهرين صدي عيسوي) جي سڪن تي.]] يوئه‌ژيءَ لڳ ڀڳ 135 ق.م. جي قريب اتر افغانستان ۽ ازبڪستان جي علائقي ۾ موجود يوناني (هلينڪ) سلطنت [[يوناني-بڪٽريا]] تائين پهتا. جن يوناني حڪمران خاندانن کي هتان کان هٽايو ويو، اهي پوءِ ڏکڻ-اوڀر طرف [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] (اڄوڪي افغانستان ۽ پاڪستان) ۽ [[سنڌو درياھ]] جي وادي (اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت) ۾ لڏي ويا، ۽ اتي [[هند-يوناني سلطنت]] جي اولهه حصي تي قابض رهيا.{{cn|date=June 2025}} ڏکڻ ايشيا ۾، ڪوشان شهنشاھ پنهنجن سڪن تي باقاعدگي سان خانداني نالو ''ΚΟϷΑΝΟ'' ("ڪوشانو") استعمال ڪندا هئا.<ref name="JMR7"/> جڏهن ته [[سنسڪرت]] جون ڪيتريون ئي لکتون [[براهمي لِپي]] ۾، جهڙوڪ [[مٿرا]] ۾ [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جي مورتيءَ واري لکت، ڪوشان شهنشاھ کي [[File:Gupta allahabad ku.jpg|16px]] [[File:Gupta gujarat ssaa.jpg|12px]] [[File:Gupta ashoka nn.svg|14px]]، ''Ku-ṣā-ṇa'' ("Kushana") طور بيان ڪن ٿيون.<ref name="JMR7"/><ref>{{cite book |last1=Banerjee |first1=Gauranga Nath |title=Hellenism in ancient India |date=1920 |publisher=Calcutta: Published by the Author; New York: Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/hellenisminancie00bane/page/92 92] |url=https://archive.org/details/hellenisminancie00bane}}</ref> بعد وارن ڀارتي ادبي ذريعن ۾ ڪوشانن کي ''تروشڪا'' پڻ چيو ويو آهي، جيڪو بعد جي سنسڪرت متنن ۾{{refn|group=note|مثال طور، [[ڪشمير]] جي 12هين صديءَ واري تاريخي ڪتاب ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ مرڪزي ايشيا جي ڪوشانن کي ''ترشڪا'' (तुरुष्क) چيو ويو آهي.}} [[Tترڪ]] سان ڳنڍجي ويو، "شايد انهيءَ ڪري جو [[توخاريستان]] ستين صديءَ ۾ [[اولھ ترڪ خاقانيت]] جي هٿ ۾ هليو ويو."{{sfn|Wink|2002|p=57}}<ref>''[[راجترنگڻي]]'' {{cite book |quote=”ان کان پوءِ انهيءَ ئي سرزمين تي ٽن بادشاهن، '''[[هووشڪ|هوشڪ]]''' (Huska)، '''[[واشِشڪ|جوشڪ]]''' (Juska) ۽ '''[[ڪنشڪ]]''' (Kaniska)، حڪومت ڪئي. انهن بادشاهن پنهنجن نالن پٺيان شهر آباد ڪيا. جيتوڻيڪ اهي بادشاهه ترڪ نسل سان تعلق رکندا هئا، تنهن هوندي به هنن مذهبي نيڪ ڪمن ۾ پناهه ورتي. هنن '''سُشڪليتر''' (Suskaletra) ۽ ٻين هنڌن تي [[وهارا|ٻڌ خانقاهون]] (Viharas)، [[چيتيا]] (Caityas) ۽ اهڙيون ٻيون مذهبي عمارتون تعمير ڪرايون.“<!--sic-->. |last1=Pandit |first1=Ranjit Sitaram |title=River Of Kings (rajatarangini) |date=1935 |pages=I168–I173 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530051/page/n65}}</ref> [[جان ايم روزن فيلڊ]] موجب، ''Turushka''، ''توخرا'' يا ''توخارہ'' ڀارتي تحريرن ۾ لفظ ''توخاري'' جون ئي مختلف صورتون آهن.<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA8 8]}}</ref> تنهن هوندي به، [[وينڪ]] موجب: "اڄڪلهه ڪوبه مؤرخ انهن کي ترڪي-منگولائيڊ يا 'هون' نه ٿو سمجهي، جيتوڻيڪ انهن جي مرڪزي ايشيائي اصلت بابت ڪو شڪ ناهي."{{sfn|Wink|2002|p=57}} == اوائلي ڪشان == [[File:KushanHead.jpg|thumb|center|220px|ڪشان حڪمران جو سر، [[مٿرا ميوزيم]]]] چيني تاريخي ماخذن مطابق، يوئاژي (Yuezhi) قبيلن مان هڪ، يعني گُئي‌شوانگ / ڪشان، آهستي آهستي ٻين يوئه‌ژي قبيلن تي بالادستي قائم ڪئي. هي عمل پهرين صدي قبل مسيح جي آخر ۽ پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ ٿيو. ان وقت تائين، يوئه‌ژي قبيلن جو اتحاد هڪ منظم سياسي قوت ۾ تبديل ٿي رهيو هو، جنهن جو مرڪز بڪٽريا (اڄوڪو اتر افغانستان ۽ ڏکڻ ازبڪستان) هو.<ref>{{cite book |last=Benjamin |first=Craig |title=The Yuezhi: Origin, Migration and the Conquest of Northern Bactria |publisher=Brepols |year=2007 |isbn=978-2503520671 |pages=173–189}}</ref> چيني تاريخي ڪتاب ''[[پوئين ھان جو ڪتاب ھان|ھائو ھنشو]]'' (後漢書) ڪشانن جي عروج بابت هيٺيون اهم بيان ڏئي ٿو: <blockquote> 「貴霜王丘就卻，略有其餘四翕侯國，并為一國，號貴霜。」 <br /> "گُئي‌شوانگ جو بادشاهه قيو جيوچيو (Qiujiuque) ٻين چار زِهو قبيلن کي شڪست ڏئي انهن کي پنهنجي ماتحت ڪيو، ۽ سڀني کي گڏ ڪري هڪ واحد رياست قائم ڪئي، جنهن کي ڪوشان چيو ويو." </blockquote> <ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |chapter=Chapter 88: Western Regions |publisher=Beijing Zhonghua Shuju |year=1965}}</ref> هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته شروعاتي ڪشان حڪمران، جنهن کي گهڻو ڪري جديد مؤرخن [[هيرايوس]] يا قيو جيوچيو سان سڃاڻن ٿا، سياسي ۽ فوجي طاقت ذريعي يوئه‌ژي اتحاد کي هڪ بادشاهي ۾ تبديل ڪيو. هيرايوس جا سڪا، جن تي يوناني رسم الخط استعمال ٿيل آهي، هن دور جي ثقافتي امتزاج کي ظاهر ڪن ٿا، جنهن ۾ هلينسٽڪ (يوناني) ۽ وچ ايشيائي روايتون گڏيل صورت ۾ نظر اچن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=The early Kushan kings: New evidence for chronology |journal=Numismatic Chronicle |year=1999 |pages=113–134}}</ref> ابتدائي ڪشان دور ۾، حڪمرانن پاڻ کي "بادشاهن جا بادشاهه" نه پر قبائلي سردار يا مقامي حڪمران طور پيش ڪيو. انهن جو بنيادي ڌيان واپار جي ڪنٽرول تي هو، خاص طور تي اهي رستا جيڪي وچ ايشيا کي ڏکڻ ايشيا ۽ ايران سان ڳنڍيندا هئا. اهڙيءَ ريت، ڪوشان رياست جلد ئي ريشم روڊ جي اهم ڪڙي بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last=Falk |first=Harry |title=The Kushan Empire: A Historical Overview |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=41–58}}</ref> ابتدائي ڪشانن جي طاقت جو بنياد بڪٽريا ۾ رهيو، پر ڪجهه ئي ڏهاڪن ۾ هنن پنهنجو اثر [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[مٿرا]] تائين وڌايو، جيڪو بعد ۾ ڪوشان سلطنت جي مڪمل توسيع جو بنياد بڻيو. ==ڪُجولا ڪدفيسس جي شاھي توسيع == {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 250 | image1 = Coin of the Kushan king Kujula Kadphises.jpg | caption1 = [[ڪُجولا ڪدفيسس]] جو سڪو، يوناني ۽ خروشٺي لکت سان | image2 = Kushan Empire.jpg | caption2 = پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو نقشو | image3 = Gandhara Buddha (tnm).jpeg | caption3 = ڪشان دور جو [[گنڌارا فن]]: بيٺل ٻڌ جو مجسمو، ٽوڪيو نيشنل ميوزيم }} ڪشان سلطنت جي حقيقي سامراجي توسيع [[ڪجولا ڪدفيسس|ڪُجولا ڪدفيسس]] جي دور ۾ ٿي، جيڪو پهرين صدي عيسوي جي وچ ڌاري حڪمران رهيو. تاريخي ۽ سڪن جي شاهدي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُجولا، شروعاتي قبائلي قيادت کي هڪ منظم بادشاهت ۾ تبديل ڪيو ۽ ڪشانن کي علائقائي طاقت مان بين الاقوامي سلطنت بڻايو.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=Kujula Kadphises and the early Kushan empire |journal=Numismatic Chronicle |year=2018 |pages=45–72}}</ref> ڪُجولا ڪدفيسس جو سڀ کان اهم قدم هندوڪُش جبلن کي پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[ڪابل ماٿري]] تي قبضو ڪرڻ هو. هن توسيع سان ڪشانن کي ڏکڻ ايشيا ڏانهن واپار جا اهم رستا مليا، خاص طور تي اهي شاهراهيون جيڪي ريشم روڊ کي سنڌو ماٿري سان ڳنڍينديون هيون. چيني ماخذ ''[[ھوئو ھانسو]]'' موجب، ڪُجولا پاڙيسري بادشاهتن کي يا ته فتح ڪيو يا پنهنجي ماتحت آندو، جنهن سان ڪوشان اقتدار مستحڪم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |publisher=Zhonghua Shuju |year=1965 |chapter=Western Regions}}</ref> سڪن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪُجولا ڪدفيسس شروعات ۾ يوناني حڪمرانن جي سڪن جي نقل ڪئي، جن تي يوناني رسم الخط ۽ عنوان استعمال ڪيا ويا. بعد ۾، هن پنهنجي نالي سان سڪا جاري ڪيا، جن تي پاڻ کي ''ΒΑΣΙΛΕΥΣ'' (بادشاهه) سڏيو ويو. هي عمل سياسي خودمختياري ۽ سامراجي حيثيت جو واضح اظهار ھو. ==گھڻ رخا ثقافتي اثرات== پھريائين صدي ق.م. ۾ ''گوئشوانگ'' (چيني: 貴霜) قبيلي ٻين يوئژهي قبيلن تي برتري حاصل ڪئي، ۽ ڪمانڊر ڪجولا ڪدفيسس جي اڳواڻيءَ هيٺ کين هڪ مضبوط اتحاد (ڪنفيڊريشن) ۾ ٻڌي ڇڏيو.<ref name="CWH">{{cite book |last1=Benjamin |first1=Craig |title=The Cambridge World History: Volume 4, A World with States, Empires and Networks 1200 BCE–900 CE |date=16 April 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-29830-5 |page=477 ff |url=https://books.google.com/books?id=LAFuCAAAQBAJ&pg=PT477|quote="It is generally agreed that the Kushans were one of the five tribes of the Yuezhi..."}}</ref> نالو ''گوئشوانگ'' مغرب ۾ اختيار ڪيو ويو ۽ پوءِ تبديل ٿي ''ڪشان'' بڻيو، جيڪو ان اتحاد لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جڏهن ته چيني کين اڃا به ''يوئژهي'' ئي سڏيندا رهيا. اسڪٿين قبيلن کان علائقي جو ڪنٽرول آهستي آهستي کسي، ڪوشان ڏکڻ طرف اُن خطي ۾ وڌيا جيڪو روايتي طور [[گنڌارا]] سڏبو هو (اهو علائقو گهڻو ڪري [[پاڪستان]] جي [[پوٽوهار پليٽو|پوٽوهار]] ۽ [[خيبر پختونخوا]] وارن علائقن ۾ آهي)، ۽ هنن ٻه گڏيل گاديون قائم ڪيون: [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (اڄوڪي بگرام ڀرسان)<ref name="Starr, p. 53">{{cite book |first=S. Frederick |last=Starr |title=Lost Enlightenment: Central Asia's Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane |url=https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press |year=2013 |page=[https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star/page/n102 53]}}</ref> ۽ [[پشڪلاوتي]] (بعد ۾ [[چارسده]]).<ref name="CWH"/> [[File:Kushan script.jpg|thumb|upright=1.35|[[يوناني الفابيٽ]] (تنگ ڪالم) سان گڏ ڪشان خط (ويڪرا ڪالم)]] ڪوشانن باختر جي [[هلينسٽڪ تهذيب|هلينسٽڪ]] ثقافت جا عنصر اختيار ڪيا. هنن [[يوناني الفابيٽ]] کي پنهنجي ٻوليءَ مطابق ڍاليو (۽ پوءِ Þ حرف "ش" لاءِ تيار ڪيو ويو، جيئن "Kushan" ۾) ۽ جلد ئي يوناني نموني تي سڪا ٽڪساڻ شروع ڪيا. هنن پنهنجن سڪن تي يوناني ٻوليءَ جا ليجنڊ پالي ليجنڊن ( [[خروشي]] لِپِيءَ ۾) سان گڏ استعمال ڪيا، ڪنشڪ جي دور جي شروعاتي سالن تائين. ڪنشڪ جي راڄ جي وچ واري دور کان پوءِ، هنن ڪشاني ٻوليءَ جا ليجنڊ (ترميم ٿيل يوناني لِپيءَ ۾) استعمال ڪيا، گڏوگڏ يوناني (يوناني لِپيءَ ۾) ۽ پراڪرت (خروشي لِپيءَ ۾) جا ليجنڊ به شامل رکيا. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته ٻئي صدي عيسويءَ ۾ يوناني آباديءَ ۽ ڪشانن جي گڏيل تعاون جا ثبوت ملن ٿا. ظاهر آهي ته [[سرخ ڪوٽل]] ۾ ڪوشان مندر جو مکيه معمار هڪ يوناني شخص پالاميڊيس هو. هڪ يوناني لکت ملي آهي جيڪا هن طرح پڙهي وڃي ٿي: ΔΙΑ ΠΑΛΑΜΕΔΟΥΣ، يعني ''dia Palamedous''، جنهن جو مطلب آهي "پالاميڊيس وسيلي" يا "پالاميڊيس جي هٿان". ان مان ثابت ٿئي ٿو ته هلينسٽڪ آبادي باختر ۾ ڪشان دور تائين موجود رهي، ۽ اهو به سمجهه ۾ اچي ٿو ته يوناني الفابيٽ کي باختري/ڪوشاني ٻوليءَ تي ڪيئن لاڳو ڪيو ويو.<ref>Suchandra Ghosh. (2012). Revisiting Kushana Dynastic Sanctuaries. ''Proceedings of the Indian History Congress'', 72nd Session, Patiala, Delhi. 212-219.</ref> [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|thumb|upright=1.15|ڪنشڪ پهرئين جو ابتدائي سون جو سڪو، يوناني ٻوليءَ جي ليجنڊ ۽ هلينسٽڪ ديوتاهه [[هيليوس]] سان. (تقريباً عيسوي 120).<br />'''مُهاڙو:''' ڪنشڪ بيٺل، ڳري ڪوشاني ڪوٽ ۽ ڊگها بوٽ پاتل، ڪلهن مان باهه نڪري رهي آهي، کاٻي هٿ ۾ جهنڊو جهليل، ۽ قربانيءَ طور قربانگاهه مٿان رسم ادا ڪري رهيو آهي. يوناني ليجنڊ:<div class="center">ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΚΑΝΗ''Ϸ''ΚΟΥ<br />''Basileus Basileon Kanishkoy''<br />"[سڪو] ڪنشڪ جو، بادشاهن جو بادشاه".</div>'''پُٺاڻو:''' هيليوس هلينسٽڪ انداز ۾ بيٺل، ساڄي هٿ سان دعا/برڪت وارو اِشارو. يوناني لِپيءَ ۾ ليجنڊ:<div class="center">ΗΛΙΟC ''Helios''</div>کاٻي پاسي ڪنشڪ جو مونوگرام (''تمغہ'').]] ڪشانن "گهڻيون مقامي عقيدتون ۽ رواج اختيار ڪيا، جن ۾ [[زرتشت مذهب]] ۽ علائقي جون ٻه اڀرندڙ مذهبي تحريڪون، يعني يوناني ڪلٽ ۽ [[ٻڌ ڌرم]] شامل هئا".<ref name="Starr, p. 53"/> [[ويما تڪتو]] جي زماني کان ڪيترائي ڪشان ٻڌ مت جي ثقافت جا پهلو اختيار ڪرڻ لڳا، ۽ مصريئن وانگر هنن هلينسٽڪ بادشاهتن جي يوناني ثقافت جا مضبوط اثر به جذب ڪيا، جنهن سبب هو گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور [[هلينائز]]ڊ ٿي ويا. عظيم ڪشاني شهنشاهه [[ويما ڪدفيسس]]، جيڪو [[ڪنشڪ]] جو پيءُ هو، [[شيوا مت]] (هندومت جي هڪ شاخ) کي اختيار ڪيو، جيئن اُن دور جي سڪن مان اندازو ٿئي ٿو.{{sfn|Bopearachchi|2007|p=45}} ان کان پوءِ وارن ڪشاني بادشاهن مختلف عقيدا ظاهر ڪيا، جن ۾ [[مهايان|ٻڌ ڌرم]]، زرتشت مذهب ۽ [[شيوا مت|هندومت جو شيوا مت]] شامل آهن. ڪشانن جي حڪمراني [[هندستاني سمنڊ]] واري سامونڊي واپار کي [[ريشم راهه]] جي واپار سان ڳنڍيو، جيڪو پراڻي تهذيب يافته [[سنڌو ماٿري]] وسيلي گذرندو هو. سلطنت جي عروج تي ڪوشانن هڪ وسيع علائقي تي ڍِلو پر وڏو اثر رکيو، جيڪو [[ارال سمنڊ]] تائين (اڄوڪي [[ازبڪستان]] وسيلي)، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[اتر ڀارت]] تائين پکڙيل هو.<ref name="CWH"/> اهڙي وسيع خطي جي ڍِلي وحدت ۽ نسبي امن ڊگهي فاصلي واري واپار کي وڌايو، چين جا ريشمي ڪپڙا [[روم]] تائين پهچايا، ۽ ڪيترن خوشحال شهري مرڪزن جون قطارون پيدا ڪيون.<ref name="CWH"/> ==حدودي واڌ== {{ايشيا کنڊ 100ع ۾|right|ڪوشان علائقا (پوري لائين) ۽ [[ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪوشان اثر جي وڌ ۾ وڌ حد.<ref>{{cite book |last1=O'Brien |first1=Patrick Karl |last2=Press |first2=Oxford University |title=Atlas of World History |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |page=46 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA46}}</ref> ڪوشان ڪنٽرول جي حد خاص طور [[رباطڪ لکت]] ۾ درج آهي.<ref name="AADC"/><ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno ([[Ujjain]]), Kozambo (Kausambi), Zagedo ([[Saketa]]), Palabotro ([[Pataliputra]]), and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment|1=See also the analysis of {{harvp|Sims-Williams|Cribb|1995–1996}}, specialists of the field, who had a central role in the decipherment.}}<ref>{{cite journal |last=Mukherjee |first=B.N. |title=The Great Kushana Testament |journal=Indian Museum Bulletin |place=Calcutta |date=1995}}</ref> اتر طرف [[تارم طاس]] ۾ واڌ جو اشارو گهڻو ڪري سڪن جي ملڻ ۽ چيني تواريخي احوالن مان ملي ٿو.<ref name="SKK"/><ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1(g) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |archive-date=24 February 2021 |access-date=25 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=24 February 2021 }}</ref>||Map_of_the_Kushan_Empire_(large).png}} روزن فيلڊ لکي ٿو ته ڊگهي عرصي واري ڪوشاني حڪمراني جا آثار قديمه جا ثبوت اهڙي علائقي ۾ موجود آهن جيڪو سرخ ڪوٽل کان وٺي [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (ڪشانن جي اونهاري گادي)، [[پُروشا پُرا]] (اڄوڪو پشاور)، جيڪو ڪنشڪ پهرئين جي دور ۾ گادي هو، [[ٽيڪسيلا]] ۽ [[مٿورا، اتر پرديش|مٿورا]] (ڪوشانن جي سياري گادي) تائين پکڙيل آهي.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} ڪوشانن پهريون ڀيرو اهڙي حڪمراني جو نمونو متعارف ڪرايو، جنهن ۾ ''ڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]<sub>[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]</sub>[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Kṣatrapa'', "[[ستراپ]]") ۽ ''مهڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka m.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka h.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]<sub>[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]</sub>[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Mahakṣatrapa'', "وڏو [[ستراپ]]") شامل هئا.{{sfn|Sailendra Nath Sen|1999|p=[https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA188 188]}} ممڪن حڪمراني وارا ٻيا علائقا [[خوارزم]] ۽ اُن جو گادي شهر [[ٽوپراڪ-ڪلا]]،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}}<ref>{{cite book |last1=Basham |first1=Arthur Llewellyn |title=Papers on the Date of Kaniṣka: Submitted to the Conference on the Date of Kaniṣka, London, 20-22 April 1960 |year=1968 |publisher=Brill Archive |page=414|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ&pg=PA414}}</ref> [[ڪوسامبي]] ( [[الله آباد يونيورسٽي]] جون کوٽايون)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[سانچي]] ۽ [[سارناٿ]] (جتي ڪوشان بادشاهن جا نالا ۽ تاريخون وارين لکتن جا ثبوت ملن ٿا)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[مالوا]] ۽ [[مهاراشٽر]]،<ref>{{harvnb|Rosenfield|1993|p=41}}. "Malwa and Maharashtra, for which it is speculated that the Kushans had an alliance with the [[Western Kshatrapas]]".</ref> ۽ [[اوڊيشا]] (ڪوشاني سڪن جون نقلون ۽ وڏا سڪن جا ذخيرو).{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} {{clarify span|text=[[رباطڪ لکت]]، جيڪا 1993 ۾ دريافت ٿي، ''Hou Hanshu''، ''Weilüe'' ۽ ڪنشڪ دور جي شروعاتي لکتن جي احوال جي تصديق ڪري ٿي (شايد عيسوي 127 کان)، ته ٻئي صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ڪوشاني سلطنتون اتر ڀارت جي مرڪزي علائقن تائين وڌيون.|explain=ڊگهو ۽ گنجلڪ جملو (شايد خراب گرامر سبب)|date=July 2021}} لکت جون لائينون 4 کان 7 ڪنشڪ جي ماتحت شهرن جو ذڪر ڪن ٿيون،{{refn|group=note|For a translation of the full text of the Rabatak inscription see: {{harvp|Mukherjee|1995}}. This translation is quoted in: {{harvp|Goyal|2005|p=88}}.}} جن مان ڇهه نالا سڃاڻپ لائق آهن: [[اُجين]]، [[ڪُندينا]]، [[سڪيٽا]]، [[ڪوسامبي]]، [[پاٽلي پُتر]]، ۽ [[چمپا، ڇتيس ڳڙهه|چمپا]] (جيتوڻيڪ متن مان صاف ناهي ته چمپا ڪنشڪ جي ملڪيت هو يا اُن کان اڳتي).<ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "'''[[رباطڪ ڪتبو]]''' موجب، [[ڪنشڪ پهريون]] جي حڪومت جي پهرئين سال ۾ هندستان جي سمورن صوبن ۽ مختلف شهرن تي سندس اقتدار جو اعلان ڪيو ويو. انهن شهرن ۾ '''ڪوناديانو''' (Koonadeano؛ [[ڪندينا]])، '''اوزينو''' (Ozeno؛ [[اُجين]])، '''ڪوزامبو''' (Kozambo؛ [[ڪوشامبي]])، '''زاگيدو''' (Zagedo؛ [[ساڪيت]])، '''پالابوترو''' (Palabotro؛ [[پاٽلي پتر]]) ۽ '''زيري-تامبو''' (Ziri-Tambo؛ [[جانجگير-چمپا]]) شامل هئا. اهي شهر [[مٿرا]] جي اوڀر ۽ ڏکڻ طرف واقع هئا. مٿرا تائين ڪنشڪ کان اڳ [[ويما ڪڊفيسس]] (Wima Kadphises) پنهنجي ڪامياب فوجي مهمن ذريعي اقتدار قائم ڪري چڪو هو. تنهنڪري اهو نتيجو ڪڍيو ويو آهي ته انهن شهرن کي خود ڪنشڪ پهرئين فتح ڪيو يا پنهنجي تابع بڻايو.</ref>{{refn|group=note|name=decipherment}}<ref>{{cite web |last=Sims-Williams |first=Nicholas |author-link=Nicholas Sims-Williams |title=Bactrian Documents from Ancient Afghanistan |url=http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |access-date=24 May 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070610192252/http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |archive-date=10 June 2007 }}</ref>{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} ٻڌ مت جو متن ''Śrīdharmapiṭakanidānasūtra''—جيڪو چيني ترجمي ذريعي معلوم ٿئي ٿو (عيسوي 472)—پاٽلي پُتر جي ڪنشڪ هٿان فتح جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Puri|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA258 258]}} ٻئي صدي عيسويءَ جي هڪ پٿر جي لکت، هڪ "وڏي ستراپ" [[روپيامما]] جي نالي سان، [[پاؤني]] ۾ ( [[نرمدا درياهه]] جي ڏکڻ) ملي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪوشان اثر ايترو ڏکڻ تائين وڌيل هو، جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته اهو علائقو [[مغربي ستراپ]]ن جي ڪنٽرول ۾ به رهيو هجي.<ref>{{cite book |last1=Mukherjee |first1=Bratindra Nath |title=The rise and fall of the Kushāṇa Empire |date=1988 |page=269 |publisher=Firma KLM |isbn=9780836423938 |url=https://books.google.com/books?id=ig1uAAAAMAAJ}}</ref> [[File:Bengal. Samatata. Coin of Vira Jadamarah imitative of Kushan coinage of Kanishka I. Circa 2nd-3rd century CE.jpg|thumb|اوڀر ۾ حد [[بنگال]] تائين: [[ساماتتا]] ۾ بادشاهه ويرا جدمره جا سڪا، [[ڪنشڪ پهرئين]] جي [[ڪشاني سڪن]] جي نقل طور. ليجنڊ جو متن بي معنيٰ نقل آهي. بنگال، تقريباً ٻئي-ٽئين صدي عيسوي.<ref name="Samatata coin">{{cite web |title=Samatata coin |url=https://research.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=3412701&page=1&partId=1 |website=The British Museum}}</ref>]] اوڀر ۾، ٽئين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، هوويشڪ جا سجايل سڪا [[ٻوڌ گايا]] ۾ ٻين سون جي نذرن سان گڏ "ٻوڌ جي روشنائيءَ واري تخت" هيٺ پيش ڪيا ويا، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته اُن دور ۾ به علائقي تي ڪوشاني اثر موجود هو.<ref>British Museum display, Asian Art room.{{full citation needed|date=July 2021}}</ref> ڪوشاني سڪا گهڻائيءَ سان [[بنگال]] تائين ملن ٿا، ۽ قديم بنگالي رياست [[ساماتتا]] به ڪنشڪ پهرئين جي سڪن جي نقل تي سڪا جاري ڪيا، شايد گهڻو ڪري واپاري اثر سبب.<ref>{{cite book |last1=Sengupta |first1=Nitish |title=Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib |date=2011 |publisher=Penguin UK |isbn=978-81-8475-530-5 |page=39 |url=https://books.google.com/books?id=TI8GQioaoL4C&pg=PT39}}</ref><ref name="Samatata coin"/><ref>{{cite book |quote=[[بنگال]] ۾ سون جي سڪن جي حوالي سان، '''[[سمتٽ]]''' (Samatata)، يعني ڏکڻ اوڀر بنگال، اهو علائقو هو جتي سون جا سڪا جاري ڪيا ويندا هئا. [[ڪوشان سلطنت|ڪوشان]] سون جي سڪن جي نقل ڪرڻ جو اهو رجحان جاري رهيو ۽ ان ڏکڻ اوڀر بنگال جي سڪن جي نظام تي گهرو اثر وڌو. |title=Numismatic Digest |date=2012 |publisher=Numismatic Society of Bombay |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=C83R2wM0caIC}}</ref> ڪوشاني سڪن جي نقل ۾ سڪا اوڀر جي رياست [[اُڙيسا]] ۾ به گهڻائيءَ سان مليا آهن.<ref>{{cite book |quote=[[اوڙيسا]] جي مختلف علائقن مان [[ڪوشان سلطنت|ڪوشان]] ۽ '''پوري ڪوشان سڪن''' جو وڏو تعداد دريافت ٿيو آهي. محققن پوري ڪوشان سڪن کي '''اوڙيا ڪوشان سڪا''' جو نالو ڏنو آهي. جيتوڻيڪ اهي سڪا اصل ڪوشان سڪن جي نقل تي ٺاهيا ويا هئا، تنهن هوندي به اهي اوڙيسا جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ مليا آهن. |last1=Ray |first1=N. R. |year=1982 |title=Sources of the History of India: Bihar, Orissa, Bengal, Manipur, and Tripura |publisher=Institute of Historical Studies |page=194 |url=https://books.google.com/books?id=_gW2AAAAIAAJ}}</ref> اولهه ۾، ڪوشاني رياست [[پاراتراجا|پاراتا رياست]] ([[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]])، اولهه [[پاڪستان]]، [[افغانستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[تاجڪستان]]، [[ازبڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]] تائين پکڙيل هئي. [[ترڪمانستان]] ۾ ڪوشانن جو ٻڌ مت وارو شهر [[مرو]] مشهور هو.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} اتر طرف، پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪجولا ڪدفيسس]] [[تارم طاس]] ڏانهن فوج موڪلي ته جيئن [[ڪوچا]] شهر-رياست جي مدد ڪري، جيڪا علائقي ۾ چيني حملي کي روڪي رهي هئي؛ پر ٿوريون جهڙپون ٿيڻ کان پوءِ هو واپس موٽي آيا.{{sfn|Grousset|1970|pp=45-46}} ٻي صدي عيسويءَ ۾، ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشانن [[تارم طاس]] ۾ ڪيتريون چڙهائيون ڪيون، ۽ چيني ماڻهن سان سندن گهڻا لاڳاپا رهيا. ڪنشڪ وٽ [[تارم طاس]] جا اهي علائقا هئا جيڪي غالباً اُن قديم علائقن سان ميل کائين ٿا، جيڪي اڳ ۾ [[يوئژهي|يوئه-ژهي]] وٽ هئا (ڪوشانن جا ممڪن ابن ڏاڏا). [[ڪشغر]]، [[يارڪند ضلعو|يارڪند]] ۽ [[ختن|ختن]] ۾ سڪن تي ڪوشاني اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="SKK">{{cite magazine|last=Cribb |first=Joe|title=The Sino-Kharosthi coins of Khotan part 2|url=https://www.academia.edu/33275660 |date=1984 |magazine=Numismatic Chronicle |pages=129–152}}</ref> چيني تواريخن موجب، ڪوشانن (چيني ماخذن ۾ [[دا يوئژهي]] سڏيل) هڪ هان شهزادي جي گهر ڪئي، پر انڪار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ هنن چيني درٻار کي تحفا موڪليا هئا. جواب طور، هو عيسوي 90 ۾ بان چاؤ ڏانهن 70,000 جي فوج سان وڌيا، پر ننڍڙي چيني فوج هٿان شڪست کاڌائون. چيني تواريخي احوال ڪوشانن ۽ چيني جنرل [[بان چاؤ]] وچ ۾ جنگين جو ذڪر ڪن ٿا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} يوئژهي پوئتي هٽي ويا ۽ چيني سلطنت کي خراج ڏيڻ لڳا. [[تارم طاس]] جا علائقا آخرڪار [[بان چاؤ]] فتح ڪيا. پوءِ، [[هان جي شهنشاهه آن|يُوانچُو]] دور (عيسوي 114–120) ۾ ڪوشانن فوج موڪلي ۽ چنپان کي—جيڪو اڳ ۾ سندن وٽ يرغمال رهيو هو—[[ڪشغر]] جو بادشاهه مقرر ڪرايو.{{sfn|Hill|2009|p=43}} ===ڪوشاني قلعي بنديون=== ڪيترائي ڪوشاني قلعا سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور [[باختر]] ۾، جيڪي گهڻو ڪري [[هلينسٽڪ]] قلعن جي مٿان ٻيهر تعمير ڪيا ويا، جيئن [[ڪمپير تيپي]].<ref name="DVR">{{cite journal |last1=RUSANOV |first1=D. V. |title=The Fortification of Kampir-Tepe: A Reconstruction |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=1994 |volume=8 |pages=155–160 |jstor=24048772 |url=https://www.jstor.org/stable/24048772 |issn=0890-4464}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Rtveladze|first=E|title=Alexandria on the Oxus - Kampir Tepe: A fortress city on the Oxus shore|year=2019|location=Tashkent|pages=}}</ref> اهي عام طور تيراندازن لاءِ تير جي شڪل وارن [[لوپ هول]]ن سبب سڃاتا وڃن ٿا.<ref name="DVR"/> <gallery class="center" widths="200px" heights="120px"> File:Kampir_Tepe_archeological_site.jpg|[[ڪمپير تيپي]] جو ڪوشاني قلعو File:Ayaz_Kala_(Khorezm,_Ouzbékistan)_(5608879653).jpg|[[اياز ڪلا]] جو قلعو File:Françoise_Foliot_-_Afghanistan_152.jpg|شهرِ زُهڪ جو قلعو.<ref>{{cite book |last1=Lee |first1=Jonathan L. |title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present |date=8 March 2022 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-019-4 |url=https://books.google.com/books?id=asR9DwAAQBAJ&pg=PA151 |language=en}}</ref> File:Staircase,_Surkh_Kotal,_2–4_century_CE.jpg|[[سرخ ڪوٽل]] جو مندر ۽ قلعو </gallery> ==تاريخ== ڪوشاني حڪمرانن جو ذڪر لڳ ڀڳ ٽن صدين تائين ملي ٿو، يعني تقريباً 30 عيسوي کان 375 عيسوي تائين، جيستائين [[ڪيدارائيٽس]] جي حملي سبب تبديليون ٿيون. هنن لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[مغربي ستراپ]]ن، [[ستواهن]]ن ۽ [[گپتا سلطنت]] جي شروعاتي حڪمرانن سان همعصر حڪمراني ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} === ڪجولا ڪدفيسس (تقريباً 25 – 85) === {{Main| ڪجولا ڪدفيسس}} {{ ڪوشان حاڪم}} {{blockquote|...گوئشوانگ جو شهزادو، جنهن جو نالو ٿيلڪ [ڪجولا ڪدفيسس] هو، ٻين چار xihou کي حملا ڪري ختم ڪري ڇڏيو. هو بادشاهه بڻيو، ۽ سندس خاندان کي گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهن جو خاندان سڏيو ويو. هن انشي [هندو-پارٿيا] تي حملو ڪيو ۽ گاوفو [ڪابل] جو علائقو ورتو. هن پودا [پڪٽيا] ۽ جِبين [ڪاپيسا ۽ گنڌارا] جون سڀ بادشاهتون به شڪست ڏنيون. قيوجيوڪُو [ڪجولا ڪدفيسس] اسي سالن کان وڌيڪ عمر ۾ وفات ڪئي.|[[Book of the Later Han|Hou Hanshu]]{{sfn|Hill|2009|p=29}}|title=|source=}} اهي فتحون غالباً عيسوي 45 ۽ 60 جي وچ ۾ ٿيون، ۽ انهن ڪوشاني سلطنت جو بنياد وڌو، جنهن کي پوءِ سندس جانشينن تيزيءَ سان وڌايو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪيترن سڪن جون سيريز جاري ڪيون ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه پُٽ هئا: [[Sadashkana|سداشڪنه]] (جيڪو رڳو ٻن لکتن مان سڃاتو وڃي ٿو، خاص طور رباطڪ لکت مان، ۽ غالباً ڪڏهن حڪومت نه ڪئي) ۽ شايد ويما تڪتو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪدفيسس، ڪنشڪ جو پردادو هو.{{Citation needed|date=March 2021}} === ويما تڪتو يا سداشڪنه (تقريباً 80 – 95) === {{Main| ويما تڪتمو}} [[ويما تڪتو]] (قديم چيني: 閻膏珍 ''Yangaozhen'') رباطڪ لکت ۾ ذڪر ٿيل آهي (ٻيو پُٽ سداشڪنه سيناورمن—اوڊي جي بادشاهه—جي لکت ۾ به اچي ٿو). هو ويما ڪدفيسس ۽ ڪنشڪ پهرئين کان اڳ هو. هن ڪوشاني سلطنت کي ڏکڻ ايشيا جي اتر-اولهه تائين وڌايو. ''Hou Hanshu'' موجب: {{blockquote|"سندس پُٽ يانگاؤژين [شايد ويما تڪتو، يا ممڪن آهي سندس ڀاءُ سداشڪنه] سندس جاءِ تي بادشاهه ٿيو. هن تيانزو [اتر-اولھ ڀارت] کي شڪست ڏني ۽ اتي نگراني لاءِ جنرل مقرر ڪيا. پوءِ يوئژهي انتهائي امير ٿي ويا. سڀ بادشاهتون [پنهنجي بادشاهه کي] گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهه سڏين ٿيون، پر هان کين سندن اصل نالي دا يوئژهي سان سڏين ٿا."|Hou Hanshu{{sfn|Hill|2009|p=29}}}} === ويما ڪدفيسس (تقريباً 95 – 127) === {{Main|Vima Kadphises}} [[ويما ڪدفيسس]] (ڪوشاني ٻولي: Οοημο Καδφισης) تقريباً عيسوي 95–127 دوران ڪوشاني شهنشاهه هو، سداشڪنه جو پٽ، ڪجولا ڪدفيسس جو پوٽو ۽ ڪنشڪ پهرئين جو پيءُ، جيئن رباطڪ لکت مان معلوم ٿئي ٿو.{{Citation needed|date=March 2021}} ويما ڪدفيسس باختر ۾ فتحون ڪري ڪوشاني علائقو وڌايو. هن گهڻا سڪا ۽ لکتون جاري ڪيون. هن موجوده تانبي ۽ چانديءَ جي سڪن سان گڏ سون جا سڪا به جاري ڪيا.{{Citation needed|date=March 2021}} ===ڪنيشڪه پهريون (تقريباً 127ع – تقريباً 150ع)=== {{Main|ڪنشيڪه}} {{multiple image | align = right | direction =vertical | header=Mathura statue of Kanishka | total_width=250 | image1 = Kanishka enhanced.jpg | caption1 = [[ڪنيشڪه]] جو بت، ڊگهو ڪوٽ ۽ بوٽ پاتل، هٿ ۾ [[گرز]] (Mace) ۽ [[تلوار]]، [[مٿرا ميوزيم]] ۾ رکيل. ڪوٽ جي هيٺان لکت موجود آهي. | image2 = Kanishka statue inscription.jpg | caption2 = هي لکت وچولي [[براهمي رسم الخط]] ۾ آهي:<br /> [[File:Gupta ashoka m.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka haa.jpg|12px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad dhi.jpg|8px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka d.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka v.svg|10px]]<sub>[[File:Gupta ashoka pu.jpg|10px]] [[File:Gupta ashoka tr.jpg|10px]]</sub> [[File:Gupta ashoka kaa.svg|12px]]<sup>[[File:Gupta ashoka nni.jpg|12px]]</sup><sub>[[File:Gupta ashoka ssk.jpg|14px]]</sub><br />''مهاراجا راجڌراجا ديوپُتر ڪنيشڪه''<br />"عظيم بادشاهه، بادشاهن جو بادشاهه، ديوتا جو پٽ، ڪنيشڪه".<ref>{{cite book |last1=Puri |first1=Baij Nath |title=India under the Kushāṇas |date=1965 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |url=https://books.google.com/books?id=bxZuAAAAMAAJ}}</ref><br />[[مٿرا جو فن]]، [[مٿرا ميوزيم]] | caption_align = center | footer= }} [[ڪنيشڪه اعظم]]، ڪوشان سلطنت جو چوٿون بادشاهه، تقريباً 23 سال حڪومت ڪئي، لڳ ڀڳ 127ع کان.<ref>{{cite journal |last1=Bracey |first1=Robert |title=The Date of Kanishka since 1960 |journal=Indian Historical Review |date=2017 |volume=44 |issue=1 |pages=21–61 |doi=10.1177/0376983617694717 |s2cid=149016806 |url=https://www.academia.edu/32448882}}</ref> تخت نشيني کان پوءِ، ڪنيشڪه هڪ وسيع سلطنت تي حڪمراني ڪئي، جيڪا تقريباً سڄي اتر هندستان تي پکڙيل هئي؛ ڏکڻ ۾ [[اجين|اُجّين]] ۽ [[ڪنڊينا]] (Kundina) تائين، ۽ اوڀر ۾ [[پاٽلي پتر|پاٽلي پُتر]] کان به اڳتي، جيئن رباطڪ لکت مان ظاهر ٿئي ٿو: {{Blockquote|پهرين سال ۾، هندستان جي سڄي راڄ ۾ اعلان ڪيو ويو، حڪمران طبقي جي سمورن علائقن تائين، جن ۾ ڪوناديانو [[ڪونڊيني]]، (Kundina)، [[اوزينو]] (Ujjain)، زاگيدا (Saketa)، [[ڪوزامبو]] (Kausambi)، [[پالابوترو]] (Pataliputra) ۽ [[زيري-تمبو]] (Sri-Champa) تائين شامل هئا؛ جن حڪمرانن ۽ اهم ماڻهن سندس اطاعت قبول ڪئي، ۽ هن سڄي هندستان کي پنهنجي فرمانبرداري ۾ آندو.|رباطڪ لکت، سٽون 4–8}} ڪنيشڪه جي سلطنت جا ٻه گاديءَ جا هنڌ هئا: [[پورشپور]] (اڄ جو [[پشاور]]، اتر اولهه [[پاڪستان]]) ۽ [[مٿرا]]، اتر هندستان ۾. هن کي (۽ [[راجا داب]] سان گڏ) [[باٿنڊا قلعو]] ([[قلعو مبارڪ، ڀاٿنڊا|قلعو مبارڪ]]) تعمير ڪرائڻ جو به ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، جيڪو اڄ [[باٿنڊا]] شهر ۾ آهي.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪوشانن جي هڪ اونهاري جي راڄڌاني [[ڪپيسي]] (اڄ جي بگرام ڀرسان) ۾ به هئي، جتي "[[بگرام خزانو]]" مليو، جنهن ۾ يونان کان چين تائين جا فن پارا شامل آهن. رباطڪ لکت موجب، ڪنيشڪه [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جو پٽ، [[سداشڪانا]] (Sadashkana) جو پوٽو، ۽ [[ڪجولا ڪدفيسس]] جو پرپوٽو هو. ڪنيشڪه جو دور هاڻي عام طور تي 127ع کان شروع سمجهيو وڃي ٿو، هيري فالڪ جي تحقيق جي بنياد تي.{{sfn|Falk|2001|pp=121–136}}{{sfn|Falk|2004|pp=167–176}} ===هووشڪه (تقريباً 150ع – تقريباً 190ع)=== {{Main|هووشڪه}} [[هووشڪه]] (Kushan: Οοηϸκι، "Ooishki") ڪوشان سلطنت جو شهنشاهه هو، جيڪو [[ڪنيشڪه پهريون|ڪنيشڪه]] جي وفات کان پوءِ (بهترين موجود ثبوتن موجب 150ع ۾) تخت نشين ٿيو ۽ لڳ ڀڳ ٽيهه سال پوءِ [[وسوديوا پهريون]] جي جانشيني تائين حڪومت ڪندو رهيو. سندس دور کي سلطنت لاءِ ”پاڻ ۾ سڪون آڻڻ“ ۽ ”استحڪام“ (retrenchment ۽ consolidation) جو زمانو سمجهيو وڃي ٿو. خاص طور، پنهنجي حڪومت جي شروعاتي عرصي ۾ هن [[مٿرا]] شهر تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ وقت ۽ ڪوشش وقف ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} ===وسوديوا پهريون (تقريباً 190ع – تقريباً 230ع)=== {{Main|وسوديوا پهريون}} [[وسوديوا پهريون]] (Kushan: Βαζοδηο "Bazodeo"، Chinese: 波調 "Bodiao") ”عظيم ڪوشانن“ جو آخري شهنشاهه هو. ڪنيشڪه جي دور (era) جي سال 64 کان 98 تائين تاريخ رکندڙ لکتن مان اندازو ٿئي ٿو ته سندس حڪومت گهٽ ۾ گهٽ 191ع کان 225ع تائين هلي. هو آخري وڏو ڪوشان شهنشاهه هو، ۽ سندس دورِ حڪومت جي پڄاڻي تقريباً ان واقعي سان گڏجي ٿي جڏهن [[ساساني سلطنت|ساساني]] اتر اولهه هندستان تائين حملو آندا ۽ لڳ ڀڳ 240ع کان شروع ٿي افغانستان، پاڪستان ۽ اتر اولهه هندستان جي علائقن ۾ [[هند-ساساني]] يا ''Kushanshahs'' جو قيام عمل ۾ آيو.{{Citation needed|date=March 2021}} {{South Asia in 350 CE||برِصغير جي اتر اولهه حصي ۾ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جي جاءِ، ۽ لڳ ڀڳ 350ع ۾ همعصر ڏکڻ ايشيائي سياسي قوتن جي جغرافيائي تصوير.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |pages=25, 145 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |archive-date=7 February 2025 |access-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |date=7 February 2025 }}</ref>|{{Annotation|75|25|[[File:Rectangle (plain).svg|55px]]}}}} ===ڪنيشڪه ٻيون (تقريباً 232ع – تقريباً 247ع)=== {{Main|ڪنيشڪه ٻيون}} ===واسيشڪه (تقريباً 247ع – تقريباً 267ع)=== {{Main|واسيشڪه}} [[واسيشڪه]] ڪوشان شهنشاهه هو، جنهن بابت لڳي ٿو ته هن [[ڪنيشڪه ٻيون]] کان پوءِ لڳ ڀڳ 20 سال حڪومت ڪئي. سندس حڪمراني جا ثبوت [[مٿرا]]، [[گنڌارا]] ۽ ايتري قدر جو ڏکڻ ۾ سانچي (ويجهو [[وديشا]] (Vidisa)) تائين ملن ٿا، جتي سندس نالي سان ڪيترين لکتن جو پتو پوي ٿو. اهي لکتون ممڪن ”ٻئي ڪنيشڪه دور“ (second Kanishka era) جي سال 22 (سانچي جي ”Vaksushana“ واري لکت — يعني واسيشڪه ڪوشان) ۽ سال 28 (سانچي جي ”Vasaska“ واري لکت — يعني واسيشڪه) جي تاريخن سان درج آهن.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}}<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA57 57]}}</ref> === ننڍا ڪوشان (270ع – 350ع) === اولهه ۾ علائقائي نقصانن (يعني [[باختريا]] جو [[ڪوشان-ساساني]]ن جي هٿان وڃائجي وڃڻ) ۽ اوڀر ۾ نقصانن (يعني [[مٿرا]] جو [[گپتا سلطنت]] جي هٿان وڃائجي وڃڻ) کان پوءِ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جا ڪي مقامي حڪمران معلوم ٿين ٿا، جيڪي [[پنجاب]] جي علائقي ۾ پنهنجي گادي [[ٽيڪسلا]] (Taxila) ۾ ويهاري حڪومت ڪندا رهيا: [[وسوديوا ٻيون]] (270ع – 300ع)، [[ماهي (ڪوشان)|ماهي]] (300ع – 305ع)، [[شڪا (ڪوشان)|شڪا]] (305ع – 335ع) ۽ [[ڪپوندا]] (335ع – 350ع).{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} غالب امڪان آهي ته اهي [[گپتا سلطنت]] جا باجگزار (vassals) هئا، تان جو [[ڪيداري]]ن (Kidarites) جي حملي ڪوشان حڪمراني جا آخري نشان به ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} ==ڪوشان ديوتا== [[File:Kumara, The Divine General LACMA M.85.279.3.jpg|thumb|upright|ڪُماره/[[ڪارتڪيه]] هڪ ڪوشان عقيدتمند سان گڏ، ٻيون صدي عيسوي]] [[File:Gandhara, omaggio di un re kushana al bodhisattva, II-III sec.JPG|thumb|ڪوشان شهزادو، جنهن کي [[هوِشڪه]] چيو وڃي ٿو، هڪ [[ٻڌيستوا]] کي نذرانو پيش ڪندي.<ref>{{cite journal |last1=Marshak |first1=Boris |last2=Grenet |first2=Frantz |title=Une peinture kouchane sur toile |journal=Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres |date=2006 |volume=150 |issue=2 |pages=957|doi=10.3406/crai.2006.87101 }}</ref>]] [[File:Relief Showing Shiva Linga Worshipped by Saka Devotees - Kushan Period - Dampier Nagar - ACCN 36-2661 - Government Museum - Mathura 2013-02-23 5614.JPG|thumb|[[Shiva|شِو]] جو [[Linga|لِنگ]] ڪوشان عقيدتمندن پاران پوڄيل، لڳ ڀڳ ٻيون صدي عيسوي]] ڪوشانن جو مذهبي [[پينٿيائي ديوتا |ديوتا-مجموعو]] نهايت گهڻو رنگارنگ هو، جيئن سندن سون، چاندي ۽ ٽامي ۾ ٺهيل سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو. انهن سڪن تي ٽيهه کان وڌيڪ مختلف ديوتائن جون تصويرون موجود آهن، جيڪي گهڻو ڪري سندن پنهنجن ايراني ديوتائن سان گڏ يوناني ۽ هندي دنيا سان به لاڳاپيل آهن. ڪوشان سڪن تي ڪوشان بادشاهن، [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ]]، ۽ هند-آريائي ۽ ايراني<!-- Bactrian/Arachosian/etc == Eastern Iranian, which is _not_ "Persian", which is western Iranian--> ديوتائن واري مجموعي (پينٿيون) جون شڪليون پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.{{sfn|Liu|2010|p=47}} شروعاتي سڪن تي يوناني نالن سان يوناني ديوتائون ڏيکاريل آهن. [[ڪنيشڪه]] جي دور ۾ سڪن جي ٻولي [[باڪتريائي ٻولي|باڪٽريائي]] ٿي وڃي ٿي (پر سڀني بادشاهن لاءِ لکڻي يوناني رسم الخط ۾ ئي رهي). [[هوِشڪه]] (Huvishka) کان پوءِ، سڪن تي رڳو ٻه ديوتائون نظر اچن ٿيون: ''آردوڪشو'' ۽ ''[[اوئيشو]]'' (هيٺ تفصيل ڏسو).<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Boyce |first1=Mary |title=Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices |year=2001 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-23902-8 |page=83 |url=https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC&pg=PA83}}</ref> ايراني هستيون (ديوتا) جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن: * ''[[آردوڪشو]]'' (Αρδοχþο): [[اشي وانگوھي]] [[File:Kushan king Huvishka coin.jpg|30px]] * ''[[اشائيژشو]]'' (Aþαειχþo، "بهترين راستبازي"): [[اشا واھشتا ]] [[File:Huvishka with Ashaiexsho.jpg|30px]] * ''[[اتشو]](Athsho)'' (Αθþο، "شاهانه باهه"): [[اتار]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Athsho.jpg|30px]] * ''[[ڦارو]]'' (Φαρρο، "شاهانه جَلال/شڪوه"): [[خوارينا]] [[File:Huvishka. Circa CE 152-192 diademed.jpg|30px]] * ''لروئاسپا'' (Λροοασπο): [[درواسپا]] [[File:Coin of the Kushan king Kanishka.jpg|30px]] * ''Manaobago'' (Μαναοβαγο): [[ووھو مناھ]]{{sfn|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA324 324]}} [[File:Kanishka I with Manaobago.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مانائتوباگو سان گڏ.]] * ''مائو'' (Μαο، چنڊ وارو ديوتا): [[Mah]] [[File:Huvishka with Mao.jpg|30px]] * ''مٿرو'' ۽ ٻيا روپ (Μιθρο، Μιιρο، Μιορο، Μιυρο): [[مٿرا]] [[File:Kanishka I with Miiro.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مئرو سان گڏ]] * ''مزدووانو'' (Μοζδοοανο، "مزدا the victorious?"): [[ آھورا مزدا|مزدا وانا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jongeward |first1=David |last2=Cribb |first2=Joe |title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society |date=2014 |publisher=THE AMERICAN NUMISMATIC SOCIETY |location=New York |page=Front page illustration |url=http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |access-date=7 March 2021 |archive-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |date=17 August 2021 }}</ref> [[File:Coin_of_Kanishka_depicting_Mozdoano.jpg|30px|ڪنيشڪه جي سڪي تي مزدوئانو]] * ''[[Nana (باڪتريائي ديوي)|نانا]]'' (Νανα، Ναναια، Νاناϸαο): پين-ايشيائي ''نانا'' جون صورتون، سوگديائي ''نني'' [[File:Kanishka I with Nana.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، نانا سان گڏ]] * ''Oado'' (Οαδο): [[Vata-Vayu|Vata]] [[File:Kanishka I and Oado.jpg|30px|ڪنيشڪه ۽ Oado]] * ''اوئاڪشو'' (Oαxþo): "آڪسس" * ''اوروموزدو'' (Οορομοζδο): [[آھورا مزدا]] [[File:Huvihska with Ahuramazda.jpg|30px]] * ''[[اورلاگنو]]'' (Οραλαγνο): [[ويريٿراگنا]]، ايراني جنگ جو ديوتا [[File:Coin of Kanisha I showing Verethragna.jpg|30px]] * ''[[رشتي]]'' (Ριϸτι، "سڌائي/سچائي"): [[Arshtat]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Rishti.jpg|30px]] * ''[[شائوريئورو]]'' (Ϸαορηορο، "بهترين شاهانه اختيار"، مثالي حڪمران): [[کشاترا وائريا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka and Shaoreoro.jpg|30px]] * ''تئيرو'' (Τιερο): [[تشتريا|تير]] يوناني ڏند ڪٿائن ۽ هلينسٽڪ ميل ميلاپ مان ڏيکاريل هستيون: * ''زائو'' (Ζαοου):<ref>{{cite web |title=Kujula Kadphises coin |website=The British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1922-0213-64}}</ref> [[زيوس]] [[File:Kujula Kadphises with Zeus.jpg|30px|ڪجولا ڪدفيسس جو سڪو: زيوس ريورس تي.]] * ''ايلئيوس'' (Ηλιος): [[Helios|هيليئوس]] [[File:Kanishka_I_Greek_legend_and_Helios.jpg|30px]] * ''Ēphaēstos'' (Ηφαηστος): [[هيفيسٽس]] * ''Oa nēndo'' (Οα νηνδο): [[Nike (mythology)|نائڪي]] [[File:Huvishka with Nike.jpg|30px|هوِشڪه نائڪي سان گڏ]] * ''Salēnē'' (Ϲαληνη):<ref>{{cite book |last1=Dani |first1=A. H. |last2=Asimov |first2=M. S. |last3=Litvinsky |first3=B. A. |last4=Zhang |first4=Guang-da |last5=Samghabadi |first5=R. Shabani |last6=Bosworth |first6=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations, 700 B. C. to A |date=1 January 1994 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-102846-5 |page=321 |url=https://books.google.com/books?id=9U6RlVVjpakC&pg=PA321 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=77 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA77 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sen |first1=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |date=1999 |publisher=New Age International |isbn=978-81-224-1198-0 |page=199 |url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA199 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |date=2008 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1120-0 |page=377 |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA377 |language=en}}</ref> [[Selene|سيليني]] [[File:Kanishka I. Circa AD 127-151. Monolingual Greek issue. Main mint in Baktria Early phase. Obverse BACIΛЄYC BACIΛЄωN KANHÞKOY, Reverse CAΛHNH to right, Selene, wearing lunar horns.jpg|30px|ڪنيشڪه سيليني سان گڏ]] * ''Anēmos'' (Ανημος): [[اينيموس]] [[File:A43 Kouchan Kanishka 4unit 1ar (8300885384).jpg|30px]] * ''Ērakilo'' (Ηρακιλο): [[هيراڪليس]] [[File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|30px]] * ''سيراپو'' (Ϲαραπο): يوناني-مصري ديوتا [[سيراپِس]] [[File:Huvishka with seated god Serapis ("Sarapo").jpg|30px]] هندي (Indic) هستيون جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن:<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}. "Also omitted is the ancient Iranian war god Orlagno, whose place and function are occupied by a group of Indian war gods, Skando (Old Indian Skanda), Komaro (Old Indian Kumara), Maaseno (Old Indian Mahāsena), Bizago (Old Indian Viśākha), and even Ommo (Old Indian Umā), the consort of Siva. Their use as reverse types of Huvishka I is clear evidence for the new trends in religious policy of the Kushan king, which was possibly influenced by enlisting Indian warriors into the Kushan army during the campaign against Pataliputra."</ref> * ''Boddo'' (Βοδδο): [[Gautama Buddha|ٻُڌ]] [[File:Coin of Kanishka I.jpg|30px]] * ''Shakamano Boddho'' (Ϸακαμανο Βοδδο): [[Shakyamuni Buddha|شاڪيه مُني ٻُڌ]] [[File:Kanishka I and Buddha Sakyamuni.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون ۽ شاڪيه مُني ٻُڌ]] * ''Metrago Boddo'' (Μετραγο Βοδδο): بودهي ستوا [[Maitreya|مَيتريا]] [[File:Kanishka I with Maitreya.jpg|30px|ڪنيشڪه جو سڪو: مَيتريا ("Metrago Boudo") سان گڏ]] * ''Maaseno'' (Μαασηνο): [[Kartikeya|مهاسينا]] [[File:Huvishka Maaseno.jpg|30px]] [[File:Huvishka with Maasena and attendants.jpg|30px|هوِشڪه مهاسينا ۽ ساٿين سان گڏ]] * ''Skando-Komaro'' (Σκανδο-kομαρο): [[Murugan|اسڪند]]-[[Kartikeya|ڪُماره]] [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Bizago'': [[Viśākha|وشاکهه]]<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Ommo'': [[Umā|اُما]]، شِو جي ساٿياڻي/همسر.<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Ommo and Oesho.jpg|30px|هوِشڪه جي سڪن تي: Ommo (اُما) ۽ [[Oesho]]]] * ''[[Oesho]]'' (Οηϸο): گهڻي عرصي تائين هندي [[Shiva|شِو]] جي نمائندگي سمجهيو ويو،{{sfn|Sivaramamurti|1976|p=56-59}}<ref name="sino-platonic.org">{{cite journal |last=Loeschner |first=Hans |title=The Stūpa of the Kushan Emperor Kanishka the Great |journal=Sino-Platonic Papers |volume=227 |date=July 2012 |page=11 |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp227_kanishka_stupa_casket.pdf}}</ref>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}} پر ان کي [[Avestan|اوستا/اَويستان]] [[Vayu-Vata|وائو-واتا]] سان به ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو شِو سان ميل کائي ٿو.<ref>{{cite book|last=Sims-Williams |first=Nicolas|chapter=Bactrian Language|title=Encyclopaedia Iranica|volume=3|location=London |publisher=Routledge & Kegan Paul}}</ref><ref>{{harvnb|Bopearachchi|2003}}. Cites H. Humbach, 1975, p.402-408. K.Tanabe, 1997, p.277, M.Carter, 1995, p.152. J.Cribb, 1997, p.40.</ref> [[File:Huvishka Oesho coin.jpg|30px]] * هوِشڪه جا ٻه ٽامي جا سڪا "Ganesa" واري لکت کڻن ٿا، پر عام [[theriomorphic|ٿيريو-مورفڪ]] شڪل واري [[Ganesha|گنيش]] بدران انهن تي هڪ تيرانداز ڏيکاريل آهي، جيڪو ڊگهو ڪمان (ڏور اندرئين پاسي) ۽ هڪ تير هٿ ۾ جهليل آهي. هي عموماً [[Rudra|رُدر]] جي تصوير سمجهي وڃي ٿي، پر انهن ٻن سڪن جي صورت ۾ عام طور تي ان کي شِو جي نمائندگي قرار ڏنو وڃي ٿو. {{Gallery|align=center |title= ڪوشان پوڄارين جون تصويرون |width= 160 |height= 140 |File:ZeusSerapisOhrmazdWithWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: زيوس/سيراپِس/اُهرمزڊ سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:PharroAndWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: [[Pharro]] سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:ShivaOeshoBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: شِو/اويشو سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:Shiva-Oesho wall painting, Kushan, 3rd century CE.jpg|شِو-اويشو ڀِت-چِتر (wall painting) ۽ پوڄاري جو ٽڪرو، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref>{{cite web |title=Panel fragment with the god Shiva/Oesho |publisher=Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/327832}}</ref> }} <gallery class="center" mode="packed" heights="100px" caption="ڪوشان سڪن ۽ مهرن تي ديوتائن جون شڪليون"> File:MahasenaHuvishka.jpg|هوِشڪه جي سڪي تي مهاسينا File:CoinOfHuvishkaWithOisho.JPG|چار-چهرو اويشو File:CoinOfHuvishkaWithRishtiAsRoma.JPG|رِشتي يا ريوم<ref>{{cite journal |quote=The reading of the name of the deity on this coin is very much uncertain and disputed (Riom, Riddhi, Rishthi, Rise....) |last1=Fleet |first1=J.F. |title=The Introduction of the Greek Uncial and Cursive Characters into India |journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |year=1908 |volume=1908 |page=179, note 1 |jstor=25210545}}</ref><ref>{{cite book |quote=The name Riom as read by Gardner, was read by Cunningham as Ride, who equated it with Riddhi, the Indian goddess of fortune. F.W. Thomas has read the name as Rhea |last1=Shrava |first1=Satya |title=The Kushāṇa Numismatics |year=1985 |publisher=Pranava Prakashan |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=_1EaAAAAYAAJ}}</ref> File:Manaobago.JPG|Manaobago File:CoinOfHuvishkaWithPharro.JPG|Pharro File:CoinOfHuvishkaWithArdochsho.JPG|Ardochsho File:KanihkaIOishoShiva.jpg|Oesho يا شِو File:KanihkaIOishoShivaCoin2.jpg|Oesho يا شِو (ٻيل سان گڏ) File:SkandaAndVisakhaHuvishkaCoin.jpg|اسڪند ۽ وشاکهه File:AdshoCarnelianSeal.jpg|ڪوشان [[Carnelian|ڪرنيليئن]] مهر: "ΑΔϷΟ" (''adsho'' Atar) جي نمائندگي، کاٻي پاسي [[triratana]] نشان، ۽ ساڄي پاسي ڪنيشڪه اعظم جو خانداني نشان File:Coin of Kanishka I.jpg|[[Kanishka I|ڪنيشڪه پهريون]] جو سڪو: [[Buddha|ٻُڌ]] جي تصوير ۽ يوناني رسم الخط ۾ "Boddo" File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|هيراكليس File:Coin of Kujula Kadphises.jpg|ٻُڌ File:Wima Kadphises.jpg|[[Vima Kadphises|وِما ڪدفيسس]] جو سڪو: ريورس تي [[Oesho]]، جنهن کي [[Shiva|شِو]] سمجهيو ويو آهي،<ref name="sino-platonic.org"/>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}}<ref>Perkins, J. (2007). Three-headed Śiva on the Reverse of Vima Kadphises's Copper Coinage. South Asian Studies, 23(1), 31–37</ref> يا زرتشتي [[Vayu-Vata|وائو-واتا]].<ref>{{cite book |editor-last1=Errington |editor-first1=Elizabeth |author=Fitzwilliam Museum |title=The Crossroads of Asia: transformation in image and symbol in the art of ancient Afghanistan and Pakistan |date=1992 |publisher=Ancient India and Iran Trust |isbn=9780951839911 |page=87 |url=https://books.google.com/books?id=pfLpAAAAMAAJ}}</ref> </gallery> ```0 ==ڪوشان ۽ ٻڌ مت== ڪوشانن، [[Greco-Buddhist|يوناني-ٻڌ]] روايتن کي اڳتي وڌايو، ۽ ٻڌ مت کي واپار ۽ رستن وسيلي چين ۽ اوڀر ايشيا تائين پهچايو.{{sfn|Liu|2010|p=42}} [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] [[ٻڌمت]] جي روايت ۾ ان ڪري مشهور آهي جو هن [[ڪشمير]] ۾ ٻڌن جي چوٿين ڪانفرنس ڪوٺائي. ==ڪوشان فن== ڪوشان فن، خاص طور تي [[گنڌارا]] ۽ مٿورا ۾، يوناني، ايراني ۽ هندي اثرن جو ميلاپ هو، جنهن مان يوناني-ٻڌ فن پيدا ٿيو. ==ڪوشان سڪا== {{main|ڪشان دور جا سڪا}} ڪوشان سلطنت سون جا ٽڪرا ۽ سڪا استعمال ڪيا، جيڪي واپار ۽ سياسي پروپيگنڊا جو اهم ذريعو هئا. سون جي ماخذ بابت جديد تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو سڌو سنئون رومي نه هو، بلڪه ان جو اصل ذريعو اڃا نامعلوم آهي.<ref>{{cite book |last1=Reden |first1=Sitta |title=Handbook of Ancient Afro-Eurasian Economies |date=2019 |publisher=Walter de Gruyter}}</ref> ==حڪمران== حڪمرانن جي تاريخن وار تازين فهرستن مان هڪ هن ريت آهي: <ref name="KKSK2">{{cite book|url=https://www.academia.edu/11049999|title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society by David Jongeward and Joe Cribb with Peter Donovan|last1=Jongeward|first1=David|last2=Cribb|first2=Joe|date=2014|page=4}}</ref> * هيرائيوس (تقريبا 1 - 30ع)، پهريون بادشاهه جنهن پنهنجي سڪن تي پاڻ کي "ڪشان" سڏيو. [[File:Heraios coin.jpg|50px]] "عظيم ڪشان" * ڪوجولا ڪڊفيسس ({{Circa|50|90}}) [[File:Kujula Kadphises. Laureate Julio-Claudian style.jpg|50px]] * ويما ٽڪٽو ({{Circa|90|113}})، عرف سوٽر ميگاس يا "عظيم نجات ڏيندڙ" [[File:Coin of Vima Takto.jpg|50px]] * ويما ڪڊفيسس ({{Circa|113|127}}، پهريون عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:Vima Kadphises with ithyphallic Shiva.jpg|50px]] * [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] (127 – {{Circa|151}}) [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|50px]] * هويشڪا ({{Circa|151|190}}) [[File:Huvishka Maaseno.jpg|50px]] * واسوديوا اول ({{Circa|190|230}})، آخري عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:VASUDEVA I.jpg|50px]] * ڪنشڪا ٻيون ({{Circa|230}} – 247)، [[File:Coin of KanishkaII.jpg|50px]] * واشيشڪا ({{Circa|247}} – 267) [[File:Vasishka.jpg|50px]] "ننڍو ڪشان" * ڪنشڪا ٽيون ({{Circa|267}} – 270) [[File:Kanishka III Circa AD 267-270.jpg|50px]] * واسوديوا ٻيون ({{Circa|270}} – 300) [[File:Coin of VasudevaII.jpg|50px]] * ماهي ({{Circa|300}} – 305)<ref name="Katariya">[https://books.google.com/books?id=P7TpDAAAQBAJ&pg=PA69 The Glorious History of Kushana Empire, Adesh Katariya, 2012, p.69]</ref> [[File:Mahi Kushan 4th century CE.jpg|50px]] * شاڪا ({{Circa|305}} – 335)<ref name="Katariya"/> [[File:Kushan Empire Shaka Circa AD 325-345.jpg|50px]] * ڪپوناڊا ({{Circa|335}} – 350)<ref name="Katariya"/> [[File:Kipunada.jpg|50px]] ==پڻ ڏسو== * [[ٽيڪسيلا]] * [[پاڪستان جي تاريخ]] * [[افغانستان جي تاريخ]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[مٿورا]] * [[ڪڇا]]، هڪ ٻي توچاري ڳالهائيندڙ بادشاهت * [[چين ۾ ايراني ماڻهو]] * [[ڪوشان رسم الخط]] * [[هندستان ۾ ترڪ ماڻهو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Kushan Empire}} * [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/325483/Kushan-dynasty Kushan dynasty] in [[Encyclopædia Britannica]] * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/kush/hd_kush.htm Metropolitan Museum capsule history] * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050204064550/http://www.grifterrec.com/coins/kushan/kushan.html |title=New documents help fix controversial Kushan dating |date=4 February 2005}} * [http://www.wildwinds.com/coins/greece/indo_scythians/i.html Coins of the Kushans on wildwinds.com] * {{webarchive |url=http://webarchive.loc.gov/all/20130207084302/http://home.comcast.net/~pankajtandon/home.html |title=Antique Indian Coins |date=7 February 2013}} * [http://www.kushan.org/ Brief Guide to Kushan History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://coinindia.com/galleries-kushan.html The CoinIndia Online Catalogue of Kushan Coins] * [http://www.kushan.org/ Dedicated resource to study of Kushan Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://www.himalayanresearch.org/pdf/2000-2002/vol05%20N2final.pdf imalayan and Central Asian Studies: Journal of Himalayan Research and Cultural Foundation Volume 5 Issue 2] {{India topics}} {{Kyrgyzstan topics}} {{Central Asian history}} {{Rulers of Ancient Central Asia}} {{Ancient South Asia and Central Asia}} {{Middle kingdoms of India}} {{Uttarakhand}} {{Empires}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Kushan Empire}} [[زمرو:ڪشان سلطنت]] [[زمرو:هندوستان ۾ اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:افغانستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان جا خاندان]] [[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] [[زمرو:ايراني خانه بدوش]] [[زمرو:تاجڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:بادشاهن جي فهرست]] [[زمرو:يوريشيا ۾ خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:يوزي]] [[زمرو:پهرين صدي ۾ هندستان ۾ قائم ڪيل ادارا]] [[زمرو:375ع ۾ تباهيون]] [[زمرو:هندستان ۾ چوٿين صدي جي تباهيون]] [[زمرو:خانه بدوش سلطنتون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] qp994jm3atbfbm6e9b490g62ly9kp8z 424147 424146 2026-10-21T16:35:40Z Intisar Ali 8681 /* */ 424147 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country | native_name = <small>कुषाणसाम्राज्यम् ([[سنسڪرت]])<br />Κοϸανο (باختري)<br />Βασιλεία Κοσσανῶν ([[يوناني ٻولي|يوناني]])</small> | conventional_long_name = ڪشان سلطنت <br/> ڪوشاني سلطنت | era = قديم ڪلاسيڪي دور | event_start = ڪجولا ڪدفيسس طرفان يوئه‌ژي قبيلن کي گڏ ڪري اتحاد قائم ڪرڻ | year_start = 30ع | event_end = [[ساساني سلطنت]]، گپتا سلطنت ۽ هيفٿلائي جي هٿن زوال<ref name="lcwb2">{{cite web |title=Afghanistan: Central Asian and Sassanian Rule, ca. 150 B.C.-700 A.D. |publisher=Library of Congress Country Studies |year=1997}}</ref> | year_end = 375ع | p1 = هند-يوناني سلطنت | p2 = هند-پارٿائي سلطنت | p3 = هند-سڪٿي | p4 = اترين استراپئ | p5 = اولهه وارا استراپئ | p6 = مها-ميگهاواهنا | s1 = ساساني سلطنت | s2 = ڪوشان-ساساني سلطنت | s3 = نئگس آف پدماؤتي | s4 = ڪدارائيٽ | s6 = ناگَس آف ونڌياتاهي | s7 = گپتا سلطنت | image_map = Map of the Kushan Empire.png | map_width = 270 | image_map_caption = ٻي صدي عيسوي ۾ هندستان جو نقشو، جنهن ۾ [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪشان سلطنت جي حدن کي ڏيکاريو ويو آهي | capital = پهرين صدي ق.م: ڪپيسي/پشڪلاوتي<br/>پهرين صدي عيسوي کان: [[پشاور|پروشپور]]/مٿورا<br/>ٽين ۽ چوٿين صدي عيسوي: [[ٽيڪسلا]] | common_languages = [[يوناني ٻولي|يوناني]] ({{circa|127}} تائين سرڪاري)؛<br />باختري ({{circa|127}} کان سرڪاري)؛<br/>[[پراڪرت|گنڌاري پراڪرت]]؛<br />[[سنسڪرت|ٻُڌ مت سان لاڳاپيل سنسڪرت]] | religion = [[هندومت]]؛<br />[[ٻڌمت]]؛<br />[[زردشتي مذهب]] | demonym = ڪشان (يوئه‌ژي) | currency = ڪشان دينارا | government_type = بادشاهت | leader1 = ڪجولا ڪدفيسس <small>(پهريون)</small> | year_leader1 = 25–85ع | leader2 = ڪپونادا <small>(آخري)</small> | year_leader2 = 350–375ع | title_leader = شهنشاهه }} '''ڪشان سلطنت''' يا '''ڪوشان سلطنت'''<small>'''({{circa|30}}–{{circa|375}} عيسوي)'''</small> هڪ مذهبي، ثقافتي ۽ تهذيبي لحاظ کان گڏيل (syncretic) سلطنت هئي، جيڪا "يوئاژي" قوم پاران پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ [[باختر]] (Bactria) جي علائقن ۾ قائم ڪئي وئي. هي سلطنت آهستي آهستي ڦهلجي، موجوده [[افغانستان]]، [[پاڪستان]]، [[ڀارت]]، اولھه [[نيپال]]، [[تاجڪستان]] ۽ [[ازبڪستان]] جي وڏن حصن تي پکڙجي وئي.<ref>{{cite web |title=The History of Pakistan: The Kushans}}{{cite book |translator=Samuel Beal |title=Si-Yu-Ki: Buddhist Records of the Western World}}</ref> ڀارت اندر، ڪشان سلطنت جون حدون گهٽ ۾ گهٽ ساڪيت ۽ سارناٿ تائين پهتل هيون، جيڪي اڄ ضلع وارانسي جي ويجهو آهن، جتي ڪشان شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] جي دور سان لاڳاپيل لکتون مليون آهن. ڪشانن جو تعلق غالباً يوئاژي اتحاد جي پنج شاخن مان هڪ سان هو، جيڪي هڪ هند-يورپي نسل جي خانہ بدوش قوم هئا، جن جو امڪاني تعلق ٽوچاري نسل سان ٻڌايو وڃي ٿو. اهي قومون اتر-اولهه چين (سنڪيانگ ۽ گانسو) مان لڏي، قديم باختر ۾ آباد ٿيون. ڪشان خاندان جو باني ڪجولا ڪدفيسس هو، جنهن يوناني ۽ ايراني ثقافتي عنصر اختيار ڪيا ۽ [[شيو|شيومت]] سان لاڳاپيل هو. ان کان پوءِ ايندڙ ڪيترائي ڪشان بادشاهه پڻ [[هندوڌرم|هندومت]] جا سرپرست رهيا، ۽ گڏوگڏ ڪشان سلطنت [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ مت]] جي وڏي سرپرست رهي، خاص طور شهنشاهه [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] (Kanishka the Great) جي دور ۾. ڪشانن جو هڪ وڏو تاريخي ڪردار [[وچ ايشيا]] ۽ [[چين]] ڏانهن مهايانا ٻُڌ مت جي ڦهلاءُ ۾ رهيو ۽ تقريباً ٻه سئو سال جاري رهندڙ امن واري دور کي مؤرخن طرفان ڪڏهن ڪڏهن "پيڪس ڪشان" (Pax Kushana) پڻ سڏيو وڃي ٿو. '''ڪشان''' (Kushans)، [[يوچي قوم]] (Yu-chi) جي هڪ قبيلي، لڳ ڀڳ 45ع ۾ '''[[ڪجولا ڪڊفيسس|ڪڊفيسس پهريون]]''' (Kadphises I) جي اڳواڻيءَ هيٺ وڏي طاقت حاصل ڪئي. هن [[ڪابل]] ۽ [[ڪشمير]] کي فتح ڪيو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=28 |language=en }}</ref> سندس جانشين '''[[ويما ڪڊفيسس|ڪڊفيسس ٻيون]]''' (Kadphises II) پنهنجي فوجي فتحن جو دائرو وڌيڪ وڌايو. ان کان پوءِ مشهور بادشاهه '''[[ڪنشڪ]]''' تخت تي ويٺو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ اتر طرف [[ڪاشغر]]، [[يارقند]] ۽ [[ختن]] (Khotan) کي فتح ڪيو، جڏهن ته هندستان ۾ سندس سلطنت ڏکڻ طرف [[ونڌيا جبل]] تائين پکڙيل هئي.<ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت جي بيان موجب، اهو سمجهيو ويندو هو ته ڪنشڪ '''[[شڪ سنبت]]''' (Saka Era) جو بنياد وڌو، جنهن جي شروعات 78ع کان ٿئي ٿي.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ [[ٻڌ ڌرم]] جو نهايت سرگرم ۽ عقيدتمند پيروڪار هو. هن اتر وارن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪرڻ لاءِ هڪ مذهبي مجلس منعقد ڪئي، جهڙيءَ طرح [[اشوڪ اعظم]] جي دور ۾ منعقد ٿيل ٻڌ ڌرم جي مجلس ڏاکڻن ٻڌ ڌرم جي پيروڪارن جي مذهبي صحيفن کي مرتب ۽ طئي ڪيو هو.<ref name="Dutt1908"/> ڪنشڪ جي وفات کان پوءِ [[ڪشمير]] ۾ ٻڌ ڌرم جي جاءِ تي [[هندو ڌرم]] غالب ٿي ويو، ۽ سندس وسيع سلطنت ٽٽي ڪيترن ئي ننڍن حصن ۾ ورهائجي وئي.<ref name="Dutt1908"/> == آغاز == [[File:Noin-Ula nobleman and priest over fire altar.jpg|thumb|left|upright|[[يوئاژي]] امير ۽ باهه جي قربانگاهه وٽ پجاري. [[نوئين-اولا]].<ref>{{cite journal |last1=Yatsenko |first1=Sergey A. |title=Yuezhi on Bactrian Embroidery from Textiles Found at Noyon uul, Mongolia |journal=The Silk Road |date=2012 |volume=10 |url=http://www.silkroadfoundation.org/newsletter/vol10/SilkRoad_10_2012_yatsenko.pdf}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Francfort |first1=Henri-Paul |title=Sur quelques vestiges et indices nouveaux de l'hellénisme dans les arts entre la Bactriane et le Gandhāra (130 av. J.-C.-100 apr. J.-C. environ) |journal=Journal des Savants |date=1 January 2020 |pages=26–27 |url=https://www.academia.edu/45042820 |language=en}}</ref>]] چيني ذريعا ''Guìshuāng'' ([[wikt:貴霜|貴霜]]), يعني ڪشانن، کي [[يوئاژي]] اتحاد جي پنج اعليٰ (ارستقراطي) قبيلن مان هڪ طور بيان ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://www.metmuseum.org/TOAH/HD/kush/hd_kush.htm |title=Kushan Empire (ca. 2nd century B.C.–3rd century A.D.) {{pipe}} Thematic Essay {{pipe}} Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=Metropolitan Museum of Art |access-date=23 October 2015}}</ref> ڪيترائي عالم سمجهن ٿا ته يوئازي قوم جو تعلق [[هند-يورپي]] )(پروٽو-انڊين يورپين) نسل سان هو.<ref name="Narain">{{harvnb|Narain|1990|pp=152–155}} ”اسان کي [[توخاري قوم|توخارين]] (Tocharians) جي سڃاڻپ چيني تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل [[يوچي قوم|يوچي]] (Yueh-chih) قوم سان ڪرڻ گهرجي... علمي ماهرن جي گڏيل راءِ يوچي قوم کي توخارين سان سڃاڻي ٿي... يوچي، يعني توخارين، جي [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] نسلي اصليت کي عام طور تسليم ڪيو وڃي ٿو... يوچي = توخاري قوم... يوچي = توخاري.“ </ref><ref name="Roux">{{harvnb|Roux|1997|p=90}} ”عالمن جي لڳ ڀڳ متفقه راءِ موجب، اهي [[هند-يورپي قومون|هند-يورپي]] نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ غالباً انهن قومن مان سڀ کان وڌيڪ اوڀر طرف آباد هئا، جيڪي [[اسٽيپ|وسيع گاهه وارن ميداني علائقن]] (اسٽيپيز) ۾ رهنديون هيون.“</ref> يوئازيءَ جي خاص طور [[ٽوچاري]] اصلت گهڻو ڪري تجويز ڪئي وڃي ٿي.<ref name="Narain"/><ref name="Beckwith_380">{{harvnb|Beckwith|2009|p=380}} " توخاروي (Tokharoi) ۽ [[يوچي قوم|يوچي]] (Yüeh-chih) قومن جي سڃاڻپ بلڪل يقيني آهي ۽ گهٽ ۾ گهٽ اڌ صديءَ کان اها ڳالهه واضح رهي آهي. تنهن هوندي به اها ڄاڻ انهن ٿورن [[لسانيات|لسانيات جي ماهرن]] کان ٻاهر وڏي پيماني تي مشهور نه ٿي سگهي آهي، جيڪي قديم [[وچ يوريشيا]] ۽ قديم [[چين]] جي تاريخ ۽ لسانيات تي تحقيق ڪن ٿا."</ref><ref name="Pulleyblank">{{harvnb|Pulleyblank|1966|pp=9–39}}</ref><ref name="EOIC">{{harvnb|Mallory|1997|pp=591–593}} "تاريخي چيني ماخذن ۾ '''[[توخاري قوم|توخارين]]''' (Tocharians) کي اڪثر '''[[يوچي قوم|يوچي]]''' (Yuezhi) نالي سان مشهور قوم سان منسوب ڪيو ويو آهي."</ref><ref name="TCHAC">{{harvnb|Loewe|Shaughnessy|1999|pp=87–88}} "لسانيات جي ماهر '''[[ايڊون جي. پليبلينڪ]]''' (Edwin G. Pulleyblank) چيني [[هان گهراڻو|هان گهراڻي]] جي تاريخي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل '''[[يوچي قوم|يوچي]]''' (Yuezhi)، '''[[ووسون]]''' (Wusun)، '''[[دايوان]]''' (Dayuan)، '''[[ڪانگجو]]''' (Kangju) ۽ '''[[يانچي]]''' (Yanqi) جي ماڻهن کي [[توخاري ٻوليون|توخاري ٻوليون]] ڳالهائيندڙ قومن طور سڃاتو آهي. ."</ref>{{sfn|Mallory|Mair|2008|pp=270–297}} ڪجهه عالمن طرفان يوئه‌ژيءَ لاءِ [[ايراني ماڻھو|ايراني]]، خاص طور [[ساڪا]] (Saka) اصلت پڻ پيش ڪئي وئي آهي.<ref name="Enoki 1994 171–183">{{harvnb|Enoki|Koshelenko|Haidary|1994|pp=171–183}}</ref> يوئاژيءَ کي ''[[ريڪارڊس آف دي گريٽ هسٽورين]]'' ۽ ''[[بڪ آف هان]]'' ۾ اهڙي قوم طور بيان ڪيو ويو آهي، جيڪا اوڀر سنڪيانگ ۽ جديد چين جي اتر-اولهه [[گانسو]] (Gansu) جي گاھ وارن ميدانن ۾ رهندي هئي، جيستائين انهن جي بادشاهه کي [[ژيونگ نو]] (Xiongnu) هٿان قتل (سِر قلم) ڪيو ويو، جيڪي چين سان پڻ جنگ ۾ هئا. ان واقعي کان پوءِ يوئه‌ژيءَ کي مجبوراً 176–160 ق.م. جي دوران اولهه طرف هجرت ڪرڻي پئي.<ref>{{cite book |first=Michael A.N. |last=Loewe |chapter=Introduction |pages=[https://archive.org/details/dli.pahar.3532/page/1 1]–70 |title=China in Central Asia: The Early Stage: 125 BC – AD 23; an Annotated Translation of Chapters 61 and 96 of the History of the Former Han Dynasty |url=https://archive.org/details/dli.pahar.3532 |editor-first=Anthony François Paulus |editor-last=Hulsewé |publisher=Brill |year=1979 |isbn=978-90-04-05884-2}} pp. 23–24.</ref> يوئاژيءَ جي پنج قبيلن کي چيني تاريخ ۾ ''Xiūmì'' (休密)، ''Guìshuāng'' (貴霜)، ''Shuāngmǐ'' (雙靡)، ''Xìdùn'' (肸頓)، ۽ ''Dūmì'' (都密) طور سڃاتو وڃي ٿو. [[File:Koshanoy.jpg|thumb|right|نسلي نالو (ethnonym) "KO[[Sho (letter)|Ϸ]][[Sho (letter)|Ϸ]]ANO" (''ڪوشانو''، "ڪشان") يوناني الف-بي ۾ (۽ اضافي حرف [[شو (اکر)|Ϸ]]، "''Sh''" سان) پهرين ڄاتل ڪشان حڪمران [[هيرايوس]] (پهرين صدي عيسوي) جي سڪن تي.]] يوئه‌ژيءَ لڳ ڀڳ 135 ق.م. جي قريب اتر افغانستان ۽ ازبڪستان جي علائقي ۾ موجود يوناني (هلينڪ) سلطنت [[يوناني-بڪٽريا]] تائين پهتا. جن يوناني حڪمران خاندانن کي هتان کان هٽايو ويو، اهي پوءِ ڏکڻ-اوڀر طرف [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] (اڄوڪي افغانستان ۽ پاڪستان) ۽ [[سنڌو درياھ]] جي وادي (اڄوڪي پاڪستان ۽ ڀارت) ۾ لڏي ويا، ۽ اتي [[هند-يوناني سلطنت]] جي اولهه حصي تي قابض رهيا.{{cn|date=June 2025}} ڏکڻ ايشيا ۾، ڪوشان شهنشاھ پنهنجن سڪن تي باقاعدگي سان خانداني نالو ''ΚΟϷΑΝΟ'' ("ڪوشانو") استعمال ڪندا هئا.<ref name="JMR7"/> جڏهن ته [[سنسڪرت]] جون ڪيتريون ئي لکتون [[براهمي لِپي]] ۾، جهڙوڪ [[مٿرا]] ۾ [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جي مورتيءَ واري لکت، ڪوشان شهنشاھ کي [[File:Gupta allahabad ku.jpg|16px]] [[File:Gupta gujarat ssaa.jpg|12px]] [[File:Gupta ashoka nn.svg|14px]]، ''Ku-ṣā-ṇa'' ("Kushana") طور بيان ڪن ٿيون.<ref name="JMR7"/><ref>{{cite book |last1=Banerjee |first1=Gauranga Nath |title=Hellenism in ancient India |date=1920 |publisher=Calcutta: Published by the Author; New York: Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/hellenisminancie00bane/page/92 92] |url=https://archive.org/details/hellenisminancie00bane}}</ref> بعد وارن ڀارتي ادبي ذريعن ۾ ڪوشانن کي ''تروشڪا'' پڻ چيو ويو آهي، جيڪو بعد جي سنسڪرت متنن ۾{{refn|group=note|مثال طور، [[ڪشمير]] جي 12هين صديءَ واري تاريخي ڪتاب ''[[راجترنگڻي]]'' ۾ مرڪزي ايشيا جي ڪوشانن کي ''ترشڪا'' (तुरुष्क) چيو ويو آهي.}} [[Tترڪ]] سان ڳنڍجي ويو، "شايد انهيءَ ڪري جو [[توخاريستان]] ستين صديءَ ۾ [[اولھ ترڪ خاقانيت]] جي هٿ ۾ هليو ويو."{{sfn|Wink|2002|p=57}}<ref>''[[راجترنگڻي]]'' {{cite book |quote=”ان کان پوءِ انهيءَ ئي سرزمين تي ٽن بادشاهن، '''[[هووشڪ|هوشڪ]]''' (Huska)، '''[[واشِشڪ|جوشڪ]]''' (Juska) ۽ '''[[ڪنشڪ]]''' (Kaniska)، حڪومت ڪئي. انهن بادشاهن پنهنجن نالن پٺيان شهر آباد ڪيا. جيتوڻيڪ اهي بادشاهه ترڪ نسل سان تعلق رکندا هئا، تنهن هوندي به هنن مذهبي نيڪ ڪمن ۾ پناهه ورتي. هنن '''سُشڪليتر''' (Suskaletra) ۽ ٻين هنڌن تي [[وهارا|ٻڌ خانقاهون]] (Viharas)، [[چيتيا]] (Caityas) ۽ اهڙيون ٻيون مذهبي عمارتون تعمير ڪرايون.“<!--sic-->. |last1=Pandit |first1=Ranjit Sitaram |title=River Of Kings (rajatarangini) |date=1935 |pages=I168–I173 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.530051/page/n65}}</ref> [[جان ايم روزن فيلڊ]] موجب، ''Turushka''، ''توخرا'' يا ''توخارہ'' ڀارتي تحريرن ۾ لفظ ''توخاري'' جون ئي مختلف صورتون آهن.<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA8 8]}}</ref> تنهن هوندي به، [[وينڪ]] موجب: "اڄڪلهه ڪوبه مؤرخ انهن کي ترڪي-منگولائيڊ يا 'هون' نه ٿو سمجهي، جيتوڻيڪ انهن جي مرڪزي ايشيائي اصلت بابت ڪو شڪ ناهي."{{sfn|Wink|2002|p=57}} == اوائلي ڪشان == [[File:KushanHead.jpg|thumb|center|220px|ڪشان حڪمران جو سر، [[مٿرا ميوزيم]]]] چيني تاريخي ماخذن مطابق، يوئاژي (Yuezhi) قبيلن مان هڪ، يعني گُئي‌شوانگ / ڪشان، آهستي آهستي ٻين يوئه‌ژي قبيلن تي بالادستي قائم ڪئي. هي عمل پهرين صدي قبل مسيح جي آخر ۽ پهرين صدي عيسوي جي شروعات ۾ ٿيو. ان وقت تائين، يوئه‌ژي قبيلن جو اتحاد هڪ منظم سياسي قوت ۾ تبديل ٿي رهيو هو، جنهن جو مرڪز بڪٽريا (اڄوڪو اتر افغانستان ۽ ڏکڻ ازبڪستان) هو.<ref>{{cite book |last=Benjamin |first=Craig |title=The Yuezhi: Origin, Migration and the Conquest of Northern Bactria |publisher=Brepols |year=2007 |isbn=978-2503520671 |pages=173–189}}</ref> چيني تاريخي ڪتاب ''[[پوئين ھان جو ڪتاب ھان|ھائو ھنشو]]'' (後漢書) ڪشانن جي عروج بابت هيٺيون اهم بيان ڏئي ٿو: <blockquote> 「貴霜王丘就卻，略有其餘四翕侯國，并為一國，號貴霜。」 <br /> "گُئي‌شوانگ جو بادشاهه قيو جيوچيو (Qiujiuque) ٻين چار زِهو قبيلن کي شڪست ڏئي انهن کي پنهنجي ماتحت ڪيو، ۽ سڀني کي گڏ ڪري هڪ واحد رياست قائم ڪئي، جنهن کي ڪوشان چيو ويو." </blockquote> <ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |chapter=Chapter 88: Western Regions |publisher=Beijing Zhonghua Shuju |year=1965}}</ref> هن بيان مان ظاهر ٿئي ٿو ته شروعاتي ڪشان حڪمران، جنهن کي گهڻو ڪري جديد مؤرخن [[هيرايوس]] يا قيو جيوچيو سان سڃاڻن ٿا، سياسي ۽ فوجي طاقت ذريعي يوئه‌ژي اتحاد کي هڪ بادشاهي ۾ تبديل ڪيو. هيرايوس جا سڪا، جن تي يوناني رسم الخط استعمال ٿيل آهي، هن دور جي ثقافتي امتزاج کي ظاهر ڪن ٿا، جنهن ۾ هلينسٽڪ (يوناني) ۽ وچ ايشيائي روايتون گڏيل صورت ۾ نظر اچن ٿيون.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=The early Kushan kings: New evidence for chronology |journal=Numismatic Chronicle |year=1999 |pages=113–134}}</ref> ابتدائي ڪشان دور ۾، حڪمرانن پاڻ کي "بادشاهن جا بادشاهه" نه پر قبائلي سردار يا مقامي حڪمران طور پيش ڪيو. انهن جو بنيادي ڌيان واپار جي ڪنٽرول تي هو، خاص طور تي اهي رستا جيڪي وچ ايشيا کي ڏکڻ ايشيا ۽ ايران سان ڳنڍيندا هئا. اهڙيءَ ريت، ڪوشان رياست جلد ئي ريشم روڊ جي اهم ڪڙي بڻجي وئي.<ref>{{cite book |last=Falk |first=Harry |title=The Kushan Empire: A Historical Overview |publisher=Oxford University Press |year=2015 |pages=41–58}}</ref> ابتدائي ڪشانن جي طاقت جو بنياد بڪٽريا ۾ رهيو، پر ڪجهه ئي ڏهاڪن ۾ هنن پنهنجو اثر [[ھندوڪش جبلن جون قطارون|هندوڪُش]] پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[مٿرا]] تائين وڌايو، جيڪو بعد ۾ ڪوشان سلطنت جي مڪمل توسيع جو بنياد بڻيو. ==ڪُجولا ڪدفيسس جي شاھي توسيع == {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 250 | image1 = Coin of the Kushan king Kujula Kadphises.jpg | caption1 = [[ڪُجولا ڪدفيسس]] جو سڪو، يوناني ۽ خروشٺي لکت سان | image2 = Kushan Empire.jpg | caption2 = پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪشان سلطنت]] جو نقشو | image3 = Gandhara Buddha (tnm).jpeg | caption3 = ڪشان دور جو [[گنڌارا فن]]: بيٺل ٻڌ جو مجسمو، ٽوڪيو نيشنل ميوزيم }} ڪشان سلطنت جي حقيقي سامراجي توسيع [[ڪجولا ڪدفيسس|ڪُجولا ڪدفيسس]] جي دور ۾ ٿي، جيڪو پهرين صدي عيسوي جي وچ ڌاري حڪمران رهيو. تاريخي ۽ سڪن جي شاهدي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪُجولا، شروعاتي قبائلي قيادت کي هڪ منظم بادشاهت ۾ تبديل ڪيو ۽ ڪشانن کي علائقائي طاقت مان بين الاقوامي سلطنت بڻايو.<ref>{{cite journal |last=Cribb |first=Joe |title=Kujula Kadphises and the early Kushan empire |journal=Numismatic Chronicle |year=2018 |pages=45–72}}</ref> ڪُجولا ڪدفيسس جو سڀ کان اهم قدم هندوڪُش جبلن کي پار ڪري [[گنڌارا]] ۽ [[ڪابل ماٿري]] تي قبضو ڪرڻ هو. هن توسيع سان ڪشانن کي ڏکڻ ايشيا ڏانهن واپار جا اهم رستا مليا، خاص طور تي اهي شاهراهيون جيڪي ريشم روڊ کي سنڌو ماٿري سان ڳنڍينديون هيون. چيني ماخذ ''[[ھوئو ھانسو]]'' موجب، ڪُجولا پاڙيسري بادشاهتن کي يا ته فتح ڪيو يا پنهنجي ماتحت آندو، جنهن سان ڪوشان اقتدار مستحڪم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Fan |first=Ye |title=Hou Hanshu (Book of the Later Han) |publisher=Zhonghua Shuju |year=1965 |chapter=Western Regions}}</ref> سڪن جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪُجولا ڪدفيسس شروعات ۾ يوناني حڪمرانن جي سڪن جي نقل ڪئي، جن تي يوناني رسم الخط ۽ عنوان استعمال ڪيا ويا. بعد ۾، هن پنهنجي نالي سان سڪا جاري ڪيا، جن تي پاڻ کي ''ΒΑΣΙΛΕΥΣ'' (بادشاهه) سڏيو ويو. هي عمل سياسي خودمختياري ۽ سامراجي حيثيت جو واضح اظهار ھو. ==گھڻ رخا ثقافتي اثرات== پھريائين صدي ق.م. ۾ ''گوئشوانگ'' (چيني: 貴霜) قبيلي ٻين يوئژهي قبيلن تي برتري حاصل ڪئي، ۽ ڪمانڊر ڪجولا ڪدفيسس جي اڳواڻيءَ هيٺ کين هڪ مضبوط اتحاد (ڪنفيڊريشن) ۾ ٻڌي ڇڏيو.<ref name="CWH">{{cite book |last1=Benjamin |first1=Craig |title=The Cambridge World History: Volume 4, A World with States, Empires and Networks 1200 BCE–900 CE |date=16 April 2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-29830-5 |page=477 ff |url=https://books.google.com/books?id=LAFuCAAAQBAJ&pg=PT477|quote="It is generally agreed that the Kushans were one of the five tribes of the Yuezhi..."}}</ref> نالو ''گوئشوانگ'' مغرب ۾ اختيار ڪيو ويو ۽ پوءِ تبديل ٿي ''ڪشان'' بڻيو، جيڪو ان اتحاد لاءِ استعمال ٿيڻ لڳو، جڏهن ته چيني کين اڃا به ''يوئژهي'' ئي سڏيندا رهيا. اسڪٿين قبيلن کان علائقي جو ڪنٽرول آهستي آهستي کسي، ڪوشان ڏکڻ طرف اُن خطي ۾ وڌيا جيڪو روايتي طور [[گنڌارا]] سڏبو هو (اهو علائقو گهڻو ڪري [[پاڪستان]] جي [[پوٽوهار پليٽو|پوٽوهار]] ۽ [[خيبر پختونخوا]] وارن علائقن ۾ آهي)، ۽ هنن ٻه گڏيل گاديون قائم ڪيون: [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (اڄوڪي بگرام ڀرسان)<ref name="Starr, p. 53">{{cite book |first=S. Frederick |last=Starr |title=Lost Enlightenment: Central Asia's Golden Age from the Arab Conquest to Tamerlane |url=https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star |place=Princeton, NJ |publisher=Princeton University Press |year=2013 |page=[https://archive.org/details/lostenlightenmen0000star/page/n102 53]}}</ref> ۽ [[پشڪلاوتي]] (بعد ۾ [[چارسده]]).<ref name="CWH"/> [[File:Kushan script.jpg|thumb|upright=1.35|[[يوناني الفابيٽ]] (تنگ ڪالم) سان گڏ ڪشان خط (ويڪرا ڪالم)]] ڪوشانن باختر جي [[هلينسٽڪ تهذيب|هلينسٽڪ]] ثقافت جا عنصر اختيار ڪيا. هنن [[يوناني الفابيٽ]] کي پنهنجي ٻوليءَ مطابق ڍاليو (۽ پوءِ Þ حرف "ش" لاءِ تيار ڪيو ويو، جيئن "Kushan" ۾) ۽ جلد ئي يوناني نموني تي سڪا ٽڪساڻ شروع ڪيا. هنن پنهنجن سڪن تي يوناني ٻوليءَ جا ليجنڊ پالي ليجنڊن ( [[خروشي]] لِپِيءَ ۾) سان گڏ استعمال ڪيا، ڪنشڪ جي دور جي شروعاتي سالن تائين. ڪنشڪ جي راڄ جي وچ واري دور کان پوءِ، هنن ڪشاني ٻوليءَ جا ليجنڊ (ترميم ٿيل يوناني لِپيءَ ۾) استعمال ڪيا، گڏوگڏ يوناني (يوناني لِپيءَ ۾) ۽ پراڪرت (خروشي لِپيءَ ۾) جا ليجنڊ به شامل رکيا. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته ٻئي صدي عيسويءَ ۾ يوناني آباديءَ ۽ ڪشانن جي گڏيل تعاون جا ثبوت ملن ٿا. ظاهر آهي ته [[سرخ ڪوٽل]] ۾ ڪوشان مندر جو مکيه معمار هڪ يوناني شخص پالاميڊيس هو. هڪ يوناني لکت ملي آهي جيڪا هن طرح پڙهي وڃي ٿي: ΔΙΑ ΠΑΛΑΜΕΔΟΥΣ، يعني ''dia Palamedous''، جنهن جو مطلب آهي "پالاميڊيس وسيلي" يا "پالاميڊيس جي هٿان". ان مان ثابت ٿئي ٿو ته هلينسٽڪ آبادي باختر ۾ ڪشان دور تائين موجود رهي، ۽ اهو به سمجهه ۾ اچي ٿو ته يوناني الفابيٽ کي باختري/ڪوشاني ٻوليءَ تي ڪيئن لاڳو ڪيو ويو.<ref>Suchandra Ghosh. (2012). Revisiting Kushana Dynastic Sanctuaries. ''Proceedings of the Indian History Congress'', 72nd Session, Patiala, Delhi. 212-219.</ref> [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|thumb|upright=1.15|ڪنشڪ پهرئين جو ابتدائي سون جو سڪو، يوناني ٻوليءَ جي ليجنڊ ۽ هلينسٽڪ ديوتاهه [[هيليوس]] سان. (تقريباً عيسوي 120).<br />'''مُهاڙو:''' ڪنشڪ بيٺل، ڳري ڪوشاني ڪوٽ ۽ ڊگها بوٽ پاتل، ڪلهن مان باهه نڪري رهي آهي، کاٻي هٿ ۾ جهنڊو جهليل، ۽ قربانيءَ طور قربانگاهه مٿان رسم ادا ڪري رهيو آهي. يوناني ليجنڊ:<div class="center">ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΒΑΣΙΛΕΩΝ ΚΑΝΗ''Ϸ''ΚΟΥ<br />''Basileus Basileon Kanishkoy''<br />"[سڪو] ڪنشڪ جو، بادشاهن جو بادشاه".</div>'''پُٺاڻو:''' هيليوس هلينسٽڪ انداز ۾ بيٺل، ساڄي هٿ سان دعا/برڪت وارو اِشارو. يوناني لِپيءَ ۾ ليجنڊ:<div class="center">ΗΛΙΟC ''Helios''</div>کاٻي پاسي ڪنشڪ جو مونوگرام (''تمغہ'').]] ڪشانن "گهڻيون مقامي عقيدتون ۽ رواج اختيار ڪيا، جن ۾ [[زرتشت مذهب]] ۽ علائقي جون ٻه اڀرندڙ مذهبي تحريڪون، يعني يوناني ڪلٽ ۽ [[ٻڌ ڌرم]] شامل هئا".<ref name="Starr, p. 53"/> [[ويما تڪتو]] جي زماني کان ڪيترائي ڪشان ٻڌ مت جي ثقافت جا پهلو اختيار ڪرڻ لڳا، ۽ مصريئن وانگر هنن هلينسٽڪ بادشاهتن جي يوناني ثقافت جا مضبوط اثر به جذب ڪيا، جنهن سبب هو گهٽ ۾ گهٽ جزوي طور [[هلينائز]]ڊ ٿي ويا. عظيم ڪشاني شهنشاهه [[ويما ڪدفيسس]]، جيڪو [[ڪنشڪ]] جو پيءُ هو، [[شيوا مت]] (هندومت جي هڪ شاخ) کي اختيار ڪيو، جيئن اُن دور جي سڪن مان اندازو ٿئي ٿو.{{sfn|Bopearachchi|2007|p=45}} ان کان پوءِ وارن ڪشاني بادشاهن مختلف عقيدا ظاهر ڪيا، جن ۾ [[مهايان|ٻڌ ڌرم]]، زرتشت مذهب ۽ [[شيوا مت|هندومت جو شيوا مت]] شامل آهن. ڪشانن جي حڪمراني [[هندستاني سمنڊ]] واري سامونڊي واپار کي [[ريشم راهه]] جي واپار سان ڳنڍيو، جيڪو پراڻي تهذيب يافته [[سنڌو ماٿري]] وسيلي گذرندو هو. سلطنت جي عروج تي ڪوشانن هڪ وسيع علائقي تي ڍِلو پر وڏو اثر رکيو، جيڪو [[ارال سمنڊ]] تائين (اڄوڪي [[ازبڪستان]] وسيلي)، [[افغانستان]]، [[پاڪستان]] ۽ [[اتر ڀارت]] تائين پکڙيل هو.<ref name="CWH"/> اهڙي وسيع خطي جي ڍِلي وحدت ۽ نسبي امن ڊگهي فاصلي واري واپار کي وڌايو، چين جا ريشمي ڪپڙا [[روم]] تائين پهچايا، ۽ ڪيترن خوشحال شهري مرڪزن جون قطارون پيدا ڪيون.<ref name="CWH"/> ==حدودي واڌ== {{ايشيا کنڊ 100ع ۾|right|ڪوشان علائقا (پوري لائين) ۽ [[ڪنشڪ اعظم]] جي دور ۾ ڪوشان اثر جي وڌ ۾ وڌ حد.<ref>{{cite book |last1=O'Brien |first1=Patrick Karl |last2=Press |first2=Oxford University |title=Atlas of World History |date=2002 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |page=46 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA46}}</ref> ڪوشان ڪنٽرول جي حد خاص طور [[رباطڪ لکت]] ۾ درج آهي.<ref name="AADC"/><ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "The Rabatak inscription claims that in the year 1 Kanishka I's authority was proclaimed in India, in all the satrapies and in different cities like Koonadeano (Kundina), Ozeno ([[Ujjain]]), Kozambo (Kausambi), Zagedo ([[Saketa]]), Palabotro ([[Pataliputra]]), and Ziri-Tambo (Janjgir-Champa). These cities lay to the east and south of Mathura, up to which locality Wima had already carried his victorious arm. Therefore they must have been captured or subdued by Kanishka I himself."</ref>{{refn|group=note|name=decipherment|1=See also the analysis of {{harvp|Sims-Williams|Cribb|1995–1996}}, specialists of the field, who had a central role in the decipherment.}}<ref>{{cite journal |last=Mukherjee |first=B.N. |title=The Great Kushana Testament |journal=Indian Museum Bulletin |place=Calcutta |date=1995}}</ref> اتر طرف [[تارم طاس]] ۾ واڌ جو اشارو گهڻو ڪري سڪن جي ملڻ ۽ چيني تواريخي احوالن مان ملي ٿو.<ref name="SKK"/><ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |page=145, map XIV.1(g) |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |archive-date=24 February 2021 |access-date=25 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224162023/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=182 |date=24 February 2021 }}</ref>||Map_of_the_Kushan_Empire_(large).png}} روزن فيلڊ لکي ٿو ته ڊگهي عرصي واري ڪوشاني حڪمراني جا آثار قديمه جا ثبوت اهڙي علائقي ۾ موجود آهن جيڪو سرخ ڪوٽل کان وٺي [[ڪاپيسي|ڪاپيسا]] (ڪشانن جي اونهاري گادي)، [[پُروشا پُرا]] (اڄوڪو پشاور)، جيڪو ڪنشڪ پهرئين جي دور ۾ گادي هو، [[ٽيڪسيلا]] ۽ [[مٿورا، اتر پرديش|مٿورا]] (ڪوشانن جي سياري گادي) تائين پکڙيل آهي.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} ڪوشانن پهريون ڀيرو اهڙي حڪمراني جو نمونو متعارف ڪرايو، جنهن ۾ ''ڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]_{[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]}[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Kṣatrapa'', "[[ستراپ]]") ۽ ''مهڪشترپ'' ([[برهمي]]:[[File:Gupta ashoka m.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka h.svg|13px]] [[File:Gupta ashoka kss.jpg|13px]]_{[[File:Gupta ashoka tr.jpg|13px]]}[[File:Gupta ashoka p.svg|11px]], ''Mahakṣatrapa'', "وڏو [[ستراپ]]") شامل هئا.{{sfn|Sailendra Nath Sen|1999|p=[https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA188 188]}} ممڪن حڪمراني وارا ٻيا علائقا [[خوارزم]] ۽ اُن جو گادي شهر [[ٽوپراڪ-ڪلا]]،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}}<ref>{{cite book |last1=Basham |first1=Arthur Llewellyn |title=Papers on the Date of Kaniṣka: Submitted to the Conference on the Date of Kaniṣka, London, 20-22 April 1960 |year=1968 |publisher=Brill Archive |page=414|url=https://books.google.com/books?id=ks4UAAAAIAAJ&pg=PA414}}</ref> [[ڪوسامبي]] ( [[الله آباد يونيورسٽي]] جون کوٽايون)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[سانچي]] ۽ [[سارناٿ]] (جتي ڪوشان بادشاهن جا نالا ۽ تاريخون وارين لکتن جا ثبوت ملن ٿا)،{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} [[مالوا]] ۽ [[مهاراشٽر]]،<ref>{{harvnb|Rosenfield|1993|p=41}}. "Malwa and Maharashtra, for which it is speculated that the Kushans had an alliance with the [[Western Kshatrapas]]".</ref> ۽ [[اوڊيشا]] (ڪوشاني سڪن جون نقلون ۽ وڏا سڪن جا ذخيرو).{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} {{clarify span|text=[[رباطڪ لکت]]، جيڪا 1993 ۾ دريافت ٿي، ''Hou Hanshu''، ''Weilüe'' ۽ ڪنشڪ دور جي شروعاتي لکتن جي احوال جي تصديق ڪري ٿي (شايد عيسوي 127 کان)، ته ٻئي صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ ڪوشاني سلطنتون اتر ڀارت جي مرڪزي علائقن تائين وڌيون.|explain=ڊگهو ۽ گنجلڪ جملو (شايد خراب گرامر سبب)|date=July 2021}} لکت جون لائينون 4 کان 7 ڪنشڪ جي ماتحت شهرن جو ذڪر ڪن ٿيون،{{refn|group=note|For a translation of the full text of the Rabatak inscription see: {{harvp|Mukherjee|1995}}. This translation is quoted in: {{harvp|Goyal|2005|p=88}}.}} جن مان ڇهه نالا سڃاڻپ لائق آهن: [[اُجين]]، [[ڪُندينا]]، [[سڪيٽا]]، [[ڪوسامبي]]، [[پاٽلي پُتر]]، ۽ [[چمپا، ڇتيس ڳڙهه|چمپا]] (جيتوڻيڪ متن مان صاف ناهي ته چمپا ڪنشڪ جي ملڪيت هو يا اُن کان اڳتي).<ref>{{harvnb|Goyal|2005|p=93}}. "'''[[رباطڪ ڪتبو]]''' موجب، [[ڪنشڪ پهريون]] جي حڪومت جي پهرئين سال ۾ هندستان جي سمورن صوبن ۽ مختلف شهرن تي سندس اقتدار جو اعلان ڪيو ويو. انهن شهرن ۾ '''ڪوناديانو''' (Koonadeano؛ [[ڪندينا]])، '''اوزينو''' (Ozeno؛ [[اُجين]])، '''ڪوزامبو''' (Kozambo؛ [[ڪوشامبي]])، '''زاگيدو''' (Zagedo؛ [[ساڪيت]])، '''پالابوترو''' (Palabotro؛ [[پاٽلي پتر]]) ۽ '''زيري-تامبو''' (Ziri-Tambo؛ [[جانجگير-چمپا]]) شامل هئا. اهي شهر [[مٿرا]] جي اوڀر ۽ ڏکڻ طرف واقع هئا. مٿرا تائين ڪنشڪ کان اڳ [[ويما ڪڊفيسس]] (Wima Kadphises) پنهنجي ڪامياب فوجي مهمن ذريعي اقتدار قائم ڪري چڪو هو. تنهنڪري اهو نتيجو ڪڍيو ويو آهي ته انهن شهرن کي خود ڪنشڪ پهرئين فتح ڪيو يا پنهنجي تابع بڻايو.</ref>{{refn|group=note|name=decipherment}}<ref>{{cite web |last=Sims-Williams |first=Nicholas |author-link=Nicholas Sims-Williams |title=Bactrian Documents from Ancient Afghanistan |url=http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |access-date=24 May 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070610192252/http://www.gengo.l.u-tokyo.ac.jp/~hkum/bactrian.html |archive-date=10 June 2007 }}</ref>{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} ٻڌ مت جو متن ''Śrīdharmapiṭakanidānasūtra''—جيڪو چيني ترجمي ذريعي معلوم ٿئي ٿو (عيسوي 472)—پاٽلي پُتر جي ڪنشڪ هٿان فتح جو ذڪر ڪري ٿو.{{sfn|Puri|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA258 258]}} ٻئي صدي عيسويءَ جي هڪ پٿر جي لکت، هڪ "وڏي ستراپ" [[روپيامما]] جي نالي سان، [[پاؤني]] ۾ ( [[نرمدا درياهه]] جي ڏکڻ) ملي، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته ڪوشان اثر ايترو ڏکڻ تائين وڌيل هو، جيتوڻيڪ ممڪن آهي ته اهو علائقو [[مغربي ستراپ]]ن جي ڪنٽرول ۾ به رهيو هجي.<ref>{{cite book |last1=Mukherjee |first1=Bratindra Nath |title=The rise and fall of the Kushāṇa Empire |date=1988 |page=269 |publisher=Firma KLM |isbn=9780836423938 |url=https://books.google.com/books?id=ig1uAAAAMAAJ}}</ref> [[File:Bengal. Samatata. Coin of Vira Jadamarah imitative of Kushan coinage of Kanishka I. Circa 2nd-3rd century CE.jpg|thumb|اوڀر ۾ حد [[بنگال]] تائين: [[ساماتتا]] ۾ بادشاهه ويرا جدمره جا سڪا، [[ڪنشڪ پهرئين]] جي [[ڪشاني سڪن]] جي نقل طور. ليجنڊ جو متن بي معنيٰ نقل آهي. بنگال، تقريباً ٻئي-ٽئين صدي عيسوي.<ref name="Samatata coin">{{cite web |title=Samatata coin |url=https://research.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=3412701&page=1&partId=1 |website=The British Museum}}</ref>]] اوڀر ۾، ٽئين صدي عيسويءَ جي آخر تائين، هوويشڪ جا سجايل سڪا [[ٻوڌ گايا]] ۾ ٻين سون جي نذرن سان گڏ "ٻوڌ جي روشنائيءَ واري تخت" هيٺ پيش ڪيا ويا، جنهن مان معلوم ٿئي ٿو ته اُن دور ۾ به علائقي تي ڪوشاني اثر موجود هو.<ref>British Museum display, Asian Art room.{{full citation needed|date=July 2021}}</ref> ڪوشاني سڪا گهڻائيءَ سان [[بنگال]] تائين ملن ٿا، ۽ قديم بنگالي رياست [[ساماتتا]] به ڪنشڪ پهرئين جي سڪن جي نقل تي سڪا جاري ڪيا، شايد گهڻو ڪري واپاري اثر سبب.<ref>{{cite book |last1=Sengupta |first1=Nitish |title=Land of Two Rivers: A History of Bengal from the Mahabharata to Mujib |date=2011 |publisher=Penguin UK |isbn=978-81-8475-530-5 |page=39 |url=https://books.google.com/books?id=TI8GQioaoL4C&pg=PT39}}</ref><ref name="Samatata coin"/><ref>{{cite book |quote=[[بنگال]] ۾ سون جي سڪن جي حوالي سان، '''[[سمتٽ]]''' (Samatata)، يعني ڏکڻ اوڀر بنگال، اهو علائقو هو جتي سون جا سڪا جاري ڪيا ويندا هئا. [[ڪوشان سلطنت|ڪوشان]] سون جي سڪن جي نقل ڪرڻ جو اهو رجحان جاري رهيو ۽ ان ڏکڻ اوڀر بنگال جي سڪن جي نظام تي گهرو اثر وڌو. |title=Numismatic Digest |date=2012 |publisher=Numismatic Society of Bombay |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=C83R2wM0caIC}}</ref> ڪوشاني سڪن جي نقل ۾ سڪا اوڀر جي رياست [[اُڙيسا]] ۾ به گهڻائيءَ سان مليا آهن.<ref>{{cite book |quote=[[اوڙيسا]] جي مختلف علائقن مان [[ڪوشان سلطنت|ڪوشان]] ۽ '''پوري ڪوشان سڪن''' جو وڏو تعداد دريافت ٿيو آهي. محققن پوري ڪوشان سڪن کي '''اوڙيا ڪوشان سڪا''' جو نالو ڏنو آهي. جيتوڻيڪ اهي سڪا اصل ڪوشان سڪن جي نقل تي ٺاهيا ويا هئا، تنهن هوندي به اهي اوڙيسا جي مختلف علائقن مان وڏي تعداد ۾ مليا آهن. |last1=Ray |first1=N. R. |year=1982 |title=Sources of the History of India: Bihar, Orissa, Bengal, Manipur, and Tripura |publisher=Institute of Historical Studies |page=194 |url=https://books.google.com/books?id=_gW2AAAAIAAJ}}</ref> اولهه ۾، ڪوشاني رياست [[پاراتراجا|پاراتا رياست]] ([[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]])، اولهه [[پاڪستان]]، [[افغانستان]]، [[ڪرغيزستان]]، [[تاجڪستان]]، [[ازبڪستان]] ۽ [[ترڪمانستان]] تائين پکڙيل هئي. [[ترڪمانستان]] ۾ ڪوشانن جو ٻڌ مت وارو شهر [[مرو]] مشهور هو.{{sfn|Rosenfield|1993|p=41}} اتر طرف، پهرين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪجولا ڪدفيسس]] [[تارم طاس]] ڏانهن فوج موڪلي ته جيئن [[ڪوچا]] شهر-رياست جي مدد ڪري، جيڪا علائقي ۾ چيني حملي کي روڪي رهي هئي؛ پر ٿوريون جهڙپون ٿيڻ کان پوءِ هو واپس موٽي آيا.{{sfn|Grousset|1970|pp=45-46}} ٻي صدي عيسويءَ ۾، ڪنشڪ جي دور ۾ ڪوشانن [[تارم طاس]] ۾ ڪيتريون چڙهائيون ڪيون، ۽ چيني ماڻهن سان سندن گهڻا لاڳاپا رهيا. ڪنشڪ وٽ [[تارم طاس]] جا اهي علائقا هئا جيڪي غالباً اُن قديم علائقن سان ميل کائين ٿا، جيڪي اڳ ۾ [[يوئژهي|يوئه-ژهي]] وٽ هئا (ڪوشانن جا ممڪن ابن ڏاڏا). [[ڪشغر]]، [[يارڪند ضلعو|يارڪند]] ۽ [[ختن|ختن]] ۾ سڪن تي ڪوشاني اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.<ref name="SKK">{{cite magazine|last=Cribb |first=Joe|title=The Sino-Kharosthi coins of Khotan part 2|url=https://www.academia.edu/33275660 |date=1984 |magazine=Numismatic Chronicle |pages=129–152}}</ref> چيني تواريخن موجب، ڪوشانن (چيني ماخذن ۾ [[دا يوئژهي]] سڏيل) هڪ هان شهزادي جي گهر ڪئي، پر انڪار ڪيو ويو، جيتوڻيڪ هنن چيني درٻار کي تحفا موڪليا هئا. جواب طور، هو عيسوي 90 ۾ بان چاؤ ڏانهن 70,000 جي فوج سان وڌيا، پر ننڍڙي چيني فوج هٿان شڪست کاڌائون. چيني تواريخي احوال ڪوشانن ۽ چيني جنرل [[بان چاؤ]] وچ ۾ جنگين جو ذڪر ڪن ٿا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=201}} يوئژهي پوئتي هٽي ويا ۽ چيني سلطنت کي خراج ڏيڻ لڳا. [[تارم طاس]] جا علائقا آخرڪار [[بان چاؤ]] فتح ڪيا. پوءِ، [[هان جي شهنشاهه آن|يُوانچُو]] دور (عيسوي 114–120) ۾ ڪوشانن فوج موڪلي ۽ چنپان کي—جيڪو اڳ ۾ سندن وٽ يرغمال رهيو هو—[[ڪشغر]] جو بادشاهه مقرر ڪرايو.{{sfn|Hill|2009|p=43}} ===ڪوشاني قلعي بنديون=== ڪيترائي ڪوشاني قلعا سڃاتا وڃن ٿا، خاص طور [[باختر]] ۾، جيڪي گهڻو ڪري [[هلينسٽڪ]] قلعن جي مٿان ٻيهر تعمير ڪيا ويا، جيئن [[ڪمپير تيپي]].<ref name="DVR">{{cite journal |last1=RUSANOV |first1=D. V. |title=The Fortification of Kampir-Tepe: A Reconstruction |journal=Bulletin of the Asia Institute |date=1994 |volume=8 |pages=155–160 |jstor=24048772 |url=https://www.jstor.org/stable/24048772 |issn=0890-4464}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|last=Rtveladze|first=E|title=Alexandria on the Oxus - Kampir Tepe: A fortress city on the Oxus shore|year=2019|location=Tashkent|pages=}}</ref> اهي عام طور تيراندازن لاءِ تير جي شڪل وارن [[لوپ هول]]ن سبب سڃاتا وڃن ٿا.<ref name="DVR"/> <gallery class="center" widths="200px" heights="120px"> File:Kampir_Tepe_archeological_site.jpg|[[ڪمپير تيپي]] جو ڪوشاني قلعو File:Ayaz_Kala_(Khorezm,_Ouzbékistan)_(5608879653).jpg|[[اياز ڪلا]] جو قلعو File:Françoise_Foliot_-_Afghanistan_152.jpg|شهرِ زُهڪ جو قلعو.<ref>{{cite book |last1=Lee |first1=Jonathan L. |title=Afghanistan: A History from 1260 to the Present |date=8 March 2022 |publisher=Reaktion Books |isbn=978-1-78914-019-4 |url=https://books.google.com/books?id=asR9DwAAQBAJ&pg=PA151 |language=en}}</ref> File:Staircase,_Surkh_Kotal,_2–4_century_CE.jpg|[[سرخ ڪوٽل]] جو مندر ۽ قلعو </gallery> ==تاريخ== ڪوشاني حڪمرانن جو ذڪر لڳ ڀڳ ٽن صدين تائين ملي ٿو، يعني تقريباً 30 عيسوي کان 375 عيسوي تائين، جيستائين [[ڪيدارائيٽس]] جي حملي سبب تبديليون ٿيون. هنن لڳ ڀڳ ساڳئي زماني ۾ [[مغربي ستراپ]]ن، [[ستواهن]]ن ۽ [[گپتا سلطنت]] جي شروعاتي حڪمرانن سان همعصر حڪمراني ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} === ڪجولا ڪدفيسس (تقريباً 25 – 85) === {{Main| ڪجولا ڪدفيسس}} {{ ڪوشان حاڪم}} {{blockquote|...گوئشوانگ جو شهزادو، جنهن جو نالو ٿيلڪ [ڪجولا ڪدفيسس] هو، ٻين چار xihou کي حملا ڪري ختم ڪري ڇڏيو. هو بادشاهه بڻيو، ۽ سندس خاندان کي گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهن جو خاندان سڏيو ويو. هن انشي [هندو-پارٿيا] تي حملو ڪيو ۽ گاوفو [ڪابل] جو علائقو ورتو. هن پودا [پڪٽيا] ۽ جِبين [ڪاپيسا ۽ گنڌارا] جون سڀ بادشاهتون به شڪست ڏنيون. قيوجيوڪُو [ڪجولا ڪدفيسس] اسي سالن کان وڌيڪ عمر ۾ وفات ڪئي.|[[Book of the Later Han|Hou Hanshu]]{{sfn|Hill|2009|p=29}}|title=|source=}} اهي فتحون غالباً عيسوي 45 ۽ 60 جي وچ ۾ ٿيون، ۽ انهن ڪوشاني سلطنت جو بنياد وڌو، جنهن کي پوءِ سندس جانشينن تيزيءَ سان وڌايو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪيترن سڪن جون سيريز جاري ڪيون ۽ گهٽ ۾ گهٽ ٻه پُٽ هئا: [[Sadashkana|سداشڪنه]] (جيڪو رڳو ٻن لکتن مان سڃاتو وڃي ٿو، خاص طور رباطڪ لکت مان، ۽ غالباً ڪڏهن حڪومت نه ڪئي) ۽ شايد ويما تڪتو.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪجولا ڪدفيسس، ڪنشڪ جو پردادو هو.{{Citation needed|date=March 2021}} === ويما تڪتو يا سداشڪنه (تقريباً 80 – 95) === {{Main| ويما تڪتمو}} [[ويما تڪتو]] (قديم چيني: 閻膏珍 ''Yangaozhen'') رباطڪ لکت ۾ ذڪر ٿيل آهي (ٻيو پُٽ سداشڪنه سيناورمن—اوڊي جي بادشاهه—جي لکت ۾ به اچي ٿو). هو ويما ڪدفيسس ۽ ڪنشڪ پهرئين کان اڳ هو. هن ڪوشاني سلطنت کي ڏکڻ ايشيا جي اتر-اولهه تائين وڌايو. ''Hou Hanshu'' موجب: {{blockquote|"سندس پُٽ يانگاؤژين [شايد ويما تڪتو، يا ممڪن آهي سندس ڀاءُ سداشڪنه] سندس جاءِ تي بادشاهه ٿيو. هن تيانزو [اتر-اولھ ڀارت] کي شڪست ڏني ۽ اتي نگراني لاءِ جنرل مقرر ڪيا. پوءِ يوئژهي انتهائي امير ٿي ويا. سڀ بادشاهتون [پنهنجي بادشاهه کي] گوئشوانگ [ڪوشان] بادشاهه سڏين ٿيون، پر هان کين سندن اصل نالي دا يوئژهي سان سڏين ٿا."|Hou Hanshu{{sfn|Hill|2009|p=29}}}} === ويما ڪدفيسس (تقريباً 95 – 127) === {{Main|Vima Kadphises}} [[ويما ڪدفيسس]] (ڪوشاني ٻولي: Οοημο Καδφισης) تقريباً عيسوي 95–127 دوران ڪوشاني شهنشاهه هو، سداشڪنه جو پٽ، ڪجولا ڪدفيسس جو پوٽو ۽ ڪنشڪ پهرئين جو پيءُ، جيئن رباطڪ لکت مان معلوم ٿئي ٿو.{{Citation needed|date=March 2021}} ويما ڪدفيسس باختر ۾ فتحون ڪري ڪوشاني علائقو وڌايو. هن گهڻا سڪا ۽ لکتون جاري ڪيون. هن موجوده تانبي ۽ چانديءَ جي سڪن سان گڏ سون جا سڪا به جاري ڪيا.{{Citation needed|date=March 2021}} ===ڪنيشڪه پهريون (تقريباً 127ع – تقريباً 150ع)=== {{Main|ڪنشيڪه}} {{multiple image | align = right | direction =vertical | header=Mathura statue of Kanishka | total_width=250 | image1 = Kanishka enhanced.jpg | caption1 = [[ڪنيشڪه]] جو بت، ڊگهو ڪوٽ ۽ بوٽ پاتل، هٿ ۾ [[گرز]] (Mace) ۽ [[تلوار]]، [[مٿرا ميوزيم]] ۾ رکيل. ڪوٽ جي هيٺان لکت موجود آهي. | image2 = Kanishka statue inscription.jpg | caption2 = هي لکت وچولي [[براهمي رسم الخط]] ۾ آهي:<br /> [[File:Gupta ashoka m.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka haa.jpg|12px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta allahabad dhi.jpg|8px]] [[File:Gupta allahabad raa.jpg|8px]] [[File:Gupta ashoka j.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka d.svg|10px]] [[File:Gupta ashoka v.svg|10px]]_{[[File:Gupta ashoka pu.jpg|10px]] [[File:Gupta ashoka tr.jpg|10px]]} [[File:Gupta ashoka kaa.svg|12px]]^{[[File:Gupta ashoka nni.jpg|12px]]}_{[[File:Gupta ashoka ssk.jpg|14px]]}<br />''مهاراجا راجڌراجا ديوپُتر ڪنيشڪه''<br />"عظيم بادشاهه، بادشاهن جو بادشاهه، ديوتا جو پٽ، ڪنيشڪه".<ref>{{cite book |last1=Puri |first1=Baij Nath |title=India under the Kushāṇas |date=1965 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |url=https://books.google.com/books?id=bxZuAAAAMAAJ}}</ref><br />[[مٿرا جو فن]]، [[مٿرا ميوزيم]] | caption_align = center | footer= }} [[ڪنيشڪه اعظم]]، ڪوشان سلطنت جو چوٿون بادشاهه، تقريباً 23 سال حڪومت ڪئي، لڳ ڀڳ 127ع کان.<ref>{{cite journal |last1=Bracey |first1=Robert |title=The Date of Kanishka since 1960 |journal=Indian Historical Review |date=2017 |volume=44 |issue=1 |pages=21–61 |doi=10.1177/0376983617694717 |s2cid=149016806 |url=https://www.academia.edu/32448882}}</ref> تخت نشيني کان پوءِ، ڪنيشڪه هڪ وسيع سلطنت تي حڪمراني ڪئي، جيڪا تقريباً سڄي اتر هندستان تي پکڙيل هئي؛ ڏکڻ ۾ [[اجين|اُجّين]] ۽ [[ڪنڊينا]] (Kundina) تائين، ۽ اوڀر ۾ [[پاٽلي پتر|پاٽلي پُتر]] کان به اڳتي، جيئن رباطڪ لکت مان ظاهر ٿئي ٿو: {{Blockquote|پهرين سال ۾، هندستان جي سڄي راڄ ۾ اعلان ڪيو ويو، حڪمران طبقي جي سمورن علائقن تائين، جن ۾ ڪوناديانو [[ڪونڊيني]]، (Kundina)، [[اوزينو]] (Ujjain)، زاگيدا (Saketa)، [[ڪوزامبو]] (Kausambi)، [[پالابوترو]] (Pataliputra) ۽ [[زيري-تمبو]] (Sri-Champa) تائين شامل هئا؛ جن حڪمرانن ۽ اهم ماڻهن سندس اطاعت قبول ڪئي، ۽ هن سڄي هندستان کي پنهنجي فرمانبرداري ۾ آندو.|رباطڪ لکت، سٽون 4–8}} ڪنيشڪه جي سلطنت جا ٻه گاديءَ جا هنڌ هئا: [[پورشپور]] (اڄ جو [[پشاور]]، اتر اولهه [[پاڪستان]]) ۽ [[مٿرا]]، اتر هندستان ۾. هن کي (۽ [[راجا داب]] سان گڏ) [[باٿنڊا قلعو]] ([[قلعو مبارڪ، ڀاٿنڊا|قلعو مبارڪ]]) تعمير ڪرائڻ جو به ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، جيڪو اڄ [[باٿنڊا]] شهر ۾ آهي.{{Citation needed|date=March 2021}} ڪوشانن جي هڪ اونهاري جي راڄڌاني [[ڪپيسي]] (اڄ جي بگرام ڀرسان) ۾ به هئي، جتي "[[بگرام خزانو]]" مليو، جنهن ۾ يونان کان چين تائين جا فن پارا شامل آهن. رباطڪ لکت موجب، ڪنيشڪه [[وما ڪدفيسس|وِما ڪدفيسس]] جو پٽ، [[سداشڪانا]] (Sadashkana) جو پوٽو، ۽ [[ڪجولا ڪدفيسس]] جو پرپوٽو هو. ڪنيشڪه جو دور هاڻي عام طور تي 127ع کان شروع سمجهيو وڃي ٿو، هيري فالڪ جي تحقيق جي بنياد تي.{{sfn|Falk|2001|pp=121–136}}{{sfn|Falk|2004|pp=167–176}} ===هووشڪه (تقريباً 150ع – تقريباً 190ع)=== {{Main|هووشڪه}} [[هووشڪه]] (Kushan: Οοηϸκι، "Ooishki") ڪوشان سلطنت جو شهنشاهه هو، جيڪو [[ڪنيشڪه پهريون|ڪنيشڪه]] جي وفات کان پوءِ (بهترين موجود ثبوتن موجب 150ع ۾) تخت نشين ٿيو ۽ لڳ ڀڳ ٽيهه سال پوءِ [[وسوديوا پهريون]] جي جانشيني تائين حڪومت ڪندو رهيو. سندس دور کي سلطنت لاءِ ”پاڻ ۾ سڪون آڻڻ“ ۽ ”استحڪام“ (retrenchment ۽ consolidation) جو زمانو سمجهيو وڃي ٿو. خاص طور، پنهنجي حڪومت جي شروعاتي عرصي ۾ هن [[مٿرا]] شهر تي وڌيڪ مضبوط ڪنٽرول قائم ڪرڻ لاءِ وقت ۽ ڪوشش وقف ڪئي.{{Citation needed|date=March 2021}} ===وسوديوا پهريون (تقريباً 190ع – تقريباً 230ع)=== {{Main|وسوديوا پهريون}} [[وسوديوا پهريون]] (Kushan: Βαζοδηο "Bazodeo"، Chinese: 波調 "Bodiao") ”عظيم ڪوشانن“ جو آخري شهنشاهه هو. ڪنيشڪه جي دور (era) جي سال 64 کان 98 تائين تاريخ رکندڙ لکتن مان اندازو ٿئي ٿو ته سندس حڪومت گهٽ ۾ گهٽ 191ع کان 225ع تائين هلي. هو آخري وڏو ڪوشان شهنشاهه هو، ۽ سندس دورِ حڪومت جي پڄاڻي تقريباً ان واقعي سان گڏجي ٿي جڏهن [[ساساني سلطنت|ساساني]] اتر اولهه هندستان تائين حملو آندا ۽ لڳ ڀڳ 240ع کان شروع ٿي افغانستان، پاڪستان ۽ اتر اولهه هندستان جي علائقن ۾ [[هند-ساساني]] يا ''Kushanshahs'' جو قيام عمل ۾ آيو.{{Citation needed|date=March 2021}} {{South Asia in 350 CE||برِصغير جي اتر اولهه حصي ۾ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جي جاءِ، ۽ لڳ ڀڳ 350ع ۾ همعصر ڏکڻ ايشيائي سياسي قوتن جي جغرافيائي تصوير.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |pages=25, 145 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |archive-date=7 February 2025 |access-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250207024910/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=062 |date=7 February 2025 }}</ref>|{{Annotation|75|25|[[File:Rectangle (plain).svg|55px]]}}}} ===ڪنيشڪه ٻيون (تقريباً 232ع – تقريباً 247ع)=== {{Main|ڪنيشڪه ٻيون}} ===واسيشڪه (تقريباً 247ع – تقريباً 267ع)=== {{Main|واسيشڪه}} [[واسيشڪه]] ڪوشان شهنشاهه هو، جنهن بابت لڳي ٿو ته هن [[ڪنيشڪه ٻيون]] کان پوءِ لڳ ڀڳ 20 سال حڪومت ڪئي. سندس حڪمراني جا ثبوت [[مٿرا]]، [[گنڌارا]] ۽ ايتري قدر جو ڏکڻ ۾ سانچي (ويجهو [[وديشا]] (Vidisa)) تائين ملن ٿا، جتي سندس نالي سان ڪيترين لکتن جو پتو پوي ٿو. اهي لکتون ممڪن ”ٻئي ڪنيشڪه دور“ (second Kanishka era) جي سال 22 (سانچي جي ”Vaksushana“ واري لکت — يعني واسيشڪه ڪوشان) ۽ سال 28 (سانچي جي ”Vasaska“ واري لکت — يعني واسيشڪه) جي تاريخن سان درج آهن.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}}<ref>{{harvnb|Rosenfield|1967|p=[https://books.google.com/books?id=udnBkQhzHH4C&pg=PA57 57]}}</ref> === ننڍا ڪوشان (270ع – 350ع) === اولهه ۾ علائقائي نقصانن (يعني [[باختريا]] جو [[ڪوشان-ساساني]]ن جي هٿان وڃائجي وڃڻ) ۽ اوڀر ۾ نقصانن (يعني [[مٿرا]] جو [[گپتا سلطنت]] جي هٿان وڃائجي وڃڻ) کان پوءِ ”ننڍن ڪوشانن“ (Little Kushans) جا ڪي مقامي حڪمران معلوم ٿين ٿا، جيڪي [[پنجاب]] جي علائقي ۾ پنهنجي گادي [[ٽيڪسلا]] (Taxila) ۾ ويهاري حڪومت ڪندا رهيا: [[وسوديوا ٻيون]] (270ع – 300ع)، [[ماهي (ڪوشان)|ماهي]] (300ع – 305ع)، [[شڪا (ڪوشان)|شڪا]] (305ع – 335ع) ۽ [[ڪپوندا]] (335ع – 350ع).{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} غالب امڪان آهي ته اهي [[گپتا سلطنت]] جا باجگزار (vassals) هئا، تان جو [[ڪيداري]]ن (Kidarites) جي حملي ڪوشان حڪمراني جا آخري نشان به ختم ڪري ڇڏيا.{{sfn|Rezakhani|2017b|p=203}} ==ڪوشان ديوتا== [[File:Kumara, The Divine General LACMA M.85.279.3.jpg|thumb|upright|ڪُماره/[[ڪارتڪيه]] هڪ ڪوشان عقيدتمند سان گڏ، ٻيون صدي عيسوي]] [[File:Gandhara, omaggio di un re kushana al bodhisattva, II-III sec.JPG|thumb|ڪوشان شهزادو، جنهن کي [[هوِشڪه]] چيو وڃي ٿو، هڪ [[ٻڌيستوا]] کي نذرانو پيش ڪندي.<ref>{{cite journal |last1=Marshak |first1=Boris |last2=Grenet |first2=Frantz |title=Une peinture kouchane sur toile |journal=Comptes rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres |date=2006 |volume=150 |issue=2 |pages=957|doi=10.3406/crai.2006.87101 }}</ref>]] [[File:Relief Showing Shiva Linga Worshipped by Saka Devotees - Kushan Period - Dampier Nagar - ACCN 36-2661 - Government Museum - Mathura 2013-02-23 5614.JPG|thumb|[[Shiva|شِو]] جو [[Linga|لِنگ]] ڪوشان عقيدتمندن پاران پوڄيل، لڳ ڀڳ ٻيون صدي عيسوي]] ڪوشانن جو مذهبي [[پينٿيائي ديوتا |ديوتا-مجموعو]] نهايت گهڻو رنگارنگ هو، جيئن سندن سون، چاندي ۽ ٽامي ۾ ٺهيل سڪن مان ظاهر ٿئي ٿو. انهن سڪن تي ٽيهه کان وڌيڪ مختلف ديوتائن جون تصويرون موجود آهن، جيڪي گهڻو ڪري سندن پنهنجن ايراني ديوتائن سان گڏ يوناني ۽ هندي دنيا سان به لاڳاپيل آهن. ڪوشان سڪن تي ڪوشان بادشاهن، [[ٻڌ ڌرم|ٻُڌ]]، ۽ هند-آريائي ۽ ايراني<!-- Bactrian/Arachosian/etc == Eastern Iranian, which is _not_ "Persian", which is western Iranian--> ديوتائن واري مجموعي (پينٿيون) جون شڪليون پڻ ڏسڻ ۾ اچن ٿيون.{{sfn|Liu|2010|p=47}} شروعاتي سڪن تي يوناني نالن سان يوناني ديوتائون ڏيکاريل آهن. [[ڪنيشڪه]] جي دور ۾ سڪن جي ٻولي [[باڪتريائي ٻولي|باڪٽريائي]] ٿي وڃي ٿي (پر سڀني بادشاهن لاءِ لکڻي يوناني رسم الخط ۾ ئي رهي). [[هوِشڪه]] (Huvishka) کان پوءِ، سڪن تي رڳو ٻه ديوتائون نظر اچن ٿيون: ''آردوڪشو'' ۽ ''[[اوئيشو]]'' (هيٺ تفصيل ڏسو).<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Boyce |first1=Mary |title=Zoroastrians: Their Religious Beliefs and Practices |year=2001 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-23902-8 |page=83 |url=https://books.google.com/books?id=a6gbxVfjtUEC&pg=PA83}}</ref> ايراني هستيون (ديوتا) جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن: * ''[[آردوڪشو]]'' (Αρδοχþο): [[اشي وانگوھي]] [[File:Kushan king Huvishka coin.jpg|30px]] * ''[[اشائيژشو]]'' (Aþαειχþo، "بهترين راستبازي"): [[اشا واھشتا ]] [[File:Huvishka with Ashaiexsho.jpg|30px]] * ''[[اتشو]](Athsho)'' (Αθþο، "شاهانه باهه"): [[اتار]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Athsho.jpg|30px]] * ''[[ڦارو]]'' (Φαρρο، "شاهانه جَلال/شڪوه"): [[خوارينا]] [[File:Huvishka. Circa CE 152-192 diademed.jpg|30px]] * ''لروئاسپا'' (Λροοασπο): [[درواسپا]] [[File:Coin of the Kushan king Kanishka.jpg|30px]] * ''Manaobago'' (Μαναοβαγο): [[ووھو مناھ]]{{sfn|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA324 324]}} [[File:Kanishka I with Manaobago.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مانائتوباگو سان گڏ.]] * ''مائو'' (Μαο، چنڊ وارو ديوتا): [[Mah]] [[File:Huvishka with Mao.jpg|30px]] * ''مٿرو'' ۽ ٻيا روپ (Μιθρο، Μιιρο، Μιορο، Μιυρο): [[مٿرا]] [[File:Kanishka I with Miiro.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، مئرو سان گڏ]] * ''مزدووانو'' (Μοζδοοανο، "مزدا the victorious?"): [[ آھورا مزدا|مزدا وانا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jongeward |first1=David |last2=Cribb |first2=Joe |title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society |date=2014 |publisher=THE AMERICAN NUMISMATIC SOCIETY |location=New York |page=Front page illustration |url=http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |access-date=7 March 2021 |archive-date=17 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210817081146/http://numismatics.org/pocketchange/wp-content/uploads/sites/3/KushanCoinageIntro.pdf |date=17 August 2021 }}</ref> [[File:Coin_of_Kanishka_depicting_Mozdoano.jpg|30px|ڪنيشڪه جي سڪي تي مزدوئانو]] * ''[[Nana (باڪتريائي ديوي)|نانا]]'' (Νανα، Ναναια، Νاناϸαο): پين-ايشيائي ''نانا'' جون صورتون، سوگديائي ''نني'' [[File:Kanishka I with Nana.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون، نانا سان گڏ]] * ''Oado'' (Οαδο): [[Vata-Vayu|Vata]] [[File:Kanishka I and Oado.jpg|30px|ڪنيشڪه ۽ Oado]] * ''اوئاڪشو'' (Oαxþo): "آڪسس" * ''اوروموزدو'' (Οορομοζδο): [[آھورا مزدا]] [[File:Huvihska with Ahuramazda.jpg|30px]] * ''[[اورلاگنو]]'' (Οραλαγνο): [[ويريٿراگنا]]، ايراني جنگ جو ديوتا [[File:Coin of Kanisha I showing Verethragna.jpg|30px]] * ''[[رشتي]]'' (Ριϸτι، "سڌائي/سچائي"): [[Arshtat]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka with Rishti.jpg|30px]] * ''[[شائوريئورو]]'' (Ϸαορηορο، "بهترين شاهانه اختيار"، مثالي حڪمران): [[کشاترا وائريا]]<ref name="AHH327">{{harvnb|Harmatta|1999|pp=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA327 327–328]}}</ref> [[File:Huvishka and Shaoreoro.jpg|30px]] * ''تئيرو'' (Τιερο): [[تشتريا|تير]] يوناني ڏند ڪٿائن ۽ هلينسٽڪ ميل ميلاپ مان ڏيکاريل هستيون: * ''زائو'' (Ζαοου):<ref>{{cite web |title=Kujula Kadphises coin |website=The British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1922-0213-64}}</ref> [[زيوس]] [[File:Kujula Kadphises with Zeus.jpg|30px|ڪجولا ڪدفيسس جو سڪو: زيوس ريورس تي.]] * ''ايلئيوس'' (Ηλιος): [[Helios|هيليئوس]] [[File:Kanishka_I_Greek_legend_and_Helios.jpg|30px]] * ''Ēphaēstos'' (Ηφαηστος): [[هيفيسٽس]] * ''Oa nēndo'' (Οα νηνδο): [[Nike (mythology)|نائڪي]] [[File:Huvishka with Nike.jpg|30px|هوِشڪه نائڪي سان گڏ]] * ''Salēnē'' (Ϲαληνη):<ref>{{cite book |last1=Dani |first1=A. H. |last2=Asimov |first2=M. S. |last3=Litvinsky |first3=B. A. |last4=Zhang |first4=Guang-da |last5=Samghabadi |first5=R. Shabani |last6=Bosworth |first6=C. E. |title=History of Civilizations of Central Asia: The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations, 700 B. C. to A |date=1 January 1994 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-102846-5 |page=321 |url=https://books.google.com/books?id=9U6RlVVjpakC&pg=PA321 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |title=The Cambridge Shorter History of India |publisher=CUP Archive |page=77 |url=https://books.google.com/books?id=9_48AAAAIAAJ&pg=PA77 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sen |first1=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |date=1999 |publisher=New Age International |isbn=978-81-224-1198-0 |page=199 |url=https://books.google.com/books?id=Wk4_ICH_g1EC&pg=PA199 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Singh |first1=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |date=2008 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-1120-0 |page=377 |url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&pg=PA377 |language=en}}</ref> [[Selene|سيليني]] [[File:Kanishka I. Circa AD 127-151. Monolingual Greek issue. Main mint in Baktria Early phase. Obverse BACIΛЄYC BACIΛЄωN KANHÞKOY, Reverse CAΛHNH to right, Selene, wearing lunar horns.jpg|30px|ڪنيشڪه سيليني سان گڏ]] * ''Anēmos'' (Ανημος): [[اينيموس]] [[File:A43 Kouchan Kanishka 4unit 1ar (8300885384).jpg|30px]] * ''Ērakilo'' (Ηρακιλο): [[هيراڪليس]] [[File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|30px]] * ''سيراپو'' (Ϲαραπο): يوناني-مصري ديوتا [[سيراپِس]] [[File:Huvishka with seated god Serapis ("Sarapo").jpg|30px]] هندي (Indic) هستيون جيڪي سڪن تي ڏيکاريل آهن، انهن ۾ شامل آهن:<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}. "Also omitted is the ancient Iranian war god Orlagno, whose place and function are occupied by a group of Indian war gods, Skando (Old Indian Skanda), Komaro (Old Indian Kumara), Maaseno (Old Indian Mahāsena), Bizago (Old Indian Viśākha), and even Ommo (Old Indian Umā), the consort of Siva. Their use as reverse types of Huvishka I is clear evidence for the new trends in religious policy of the Kushan king, which was possibly influenced by enlisting Indian warriors into the Kushan army during the campaign against Pataliputra."</ref> * ''Boddo'' (Βοδδο): [[Gautama Buddha|ٻُڌ]] [[File:Coin of Kanishka I.jpg|30px]] * ''Shakamano Boddho'' (Ϸακαμανο Βοδδο): [[Shakyamuni Buddha|شاڪيه مُني ٻُڌ]] [[File:Kanishka I and Buddha Sakyamuni.jpg|30px|ڪنيشڪه پهريون ۽ شاڪيه مُني ٻُڌ]] * ''Metrago Boddo'' (Μετραγο Βοδδο): بودهي ستوا [[Maitreya|مَيتريا]] [[File:Kanishka I with Maitreya.jpg|30px|ڪنيشڪه جو سڪو: مَيتريا ("Metrago Boudo") سان گڏ]] * ''Maaseno'' (Μαασηνο): [[Kartikeya|مهاسينا]] [[File:Huvishka Maaseno.jpg|30px]] [[File:Huvishka with Maasena and attendants.jpg|30px|هوِشڪه مهاسينا ۽ ساٿين سان گڏ]] * ''Skando-Komaro'' (Σκανδο-kομαρο): [[Murugan|اسڪند]]-[[Kartikeya|ڪُماره]] [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Bizago'': [[Viśākha|وشاکهه]]<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Skando-Komaro and Bizago.jpg|30px|هوِشڪه: Skando-Komaro ۽ Bizago سان گڏ]] * ''Ommo'': [[Umā|اُما]]، شِو جي ساٿياڻي/همسر.<ref name="MA">{{harvnb|Harmatta|1999|p=[https://books.google.com/books?id=DguGWP0vGY8C&pg=PA326 326]}}</ref> [[File:Huvishka with Ommo and Oesho.jpg|30px|هوِشڪه جي سڪن تي: Ommo (اُما) ۽ [[Oesho]]]] * ''[[Oesho]]'' (Οηϸο): گهڻي عرصي تائين هندي [[Shiva|شِو]] جي نمائندگي سمجهيو ويو،{{sfn|Sivaramamurti|1976|p=56-59}}<ref name="sino-platonic.org">{{cite journal |last=Loeschner |first=Hans |title=The Stūpa of the Kushan Emperor Kanishka the Great |journal=Sino-Platonic Papers |volume=227 |date=July 2012 |page=11 |url=http://www.sino-platonic.org/complete/spp227_kanishka_stupa_casket.pdf}}</ref>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}} پر ان کي [[Avestan|اوستا/اَويستان]] [[Vayu-Vata|وائو-واتا]] سان به ڳنڍيو ويو آهي، جيڪو شِو سان ميل کائي ٿو.<ref>{{cite book|last=Sims-Williams |first=Nicolas|chapter=Bactrian Language|title=Encyclopaedia Iranica|volume=3|location=London |publisher=Routledge & Kegan Paul}}</ref><ref>{{harvnb|Bopearachchi|2003}}. Cites H. Humbach, 1975, p.402-408. K.Tanabe, 1997, p.277, M.Carter, 1995, p.152. J.Cribb, 1997, p.40.</ref> [[File:Huvishka Oesho coin.jpg|30px]] * هوِشڪه جا ٻه ٽامي جا سڪا "Ganesa" واري لکت کڻن ٿا، پر عام [[theriomorphic|ٿيريو-مورفڪ]] شڪل واري [[Ganesha|گنيش]] بدران انهن تي هڪ تيرانداز ڏيکاريل آهي، جيڪو ڊگهو ڪمان (ڏور اندرئين پاسي) ۽ هڪ تير هٿ ۾ جهليل آهي. هي عموماً [[Rudra|رُدر]] جي تصوير سمجهي وڃي ٿي، پر انهن ٻن سڪن جي صورت ۾ عام طور تي ان کي شِو جي نمائندگي قرار ڏنو وڃي ٿو. {{Gallery|align=center |title= ڪوشان پوڄارين جون تصويرون |width= 160 |height= 140 |File:ZeusSerapisOhrmazdWithWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: زيوس/سيراپِس/اُهرمزڊ سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:PharroAndWorshipperBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: [[Pharro]] سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:ShivaOeshoBactria3rdCenturyCE.jpg|ڪوشان پوڄاري: شِو/اويشو سان گڏ، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref name="ReferenceA">Metropolitan Museum of Art exhibition.{{fcn|date=July 2021}}</ref> |File:Shiva-Oesho wall painting, Kushan, 3rd century CE.jpg|شِو-اويشو ڀِت-چِتر (wall painting) ۽ پوڄاري جو ٽڪرو، باڪٽريا، ٽين صدي عيسوي.<ref>{{cite web |title=Panel fragment with the god Shiva/Oesho |publisher=Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/327832}}</ref> }} <gallery class="center" mode="packed" heights="100px" caption="ڪوشان سڪن ۽ مهرن تي ديوتائن جون شڪليون"> File:MahasenaHuvishka.jpg|هوِشڪه جي سڪي تي مهاسينا File:CoinOfHuvishkaWithOisho.JPG|چار-چهرو اويشو File:CoinOfHuvishkaWithRishtiAsRoma.JPG|رِشتي يا ريوم<ref>{{cite journal |quote=The reading of the name of the deity on this coin is very much uncertain and disputed (Riom, Riddhi, Rishthi, Rise....) |last1=Fleet |first1=J.F. |title=The Introduction of the Greek Uncial and Cursive Characters into India |journal=The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland |year=1908 |volume=1908 |page=179, note 1 |jstor=25210545}}</ref><ref>{{cite book |quote=The name Riom as read by Gardner, was read by Cunningham as Ride, who equated it with Riddhi, the Indian goddess of fortune. F.W. Thomas has read the name as Rhea |last1=Shrava |first1=Satya |title=The Kushāṇa Numismatics |year=1985 |publisher=Pranava Prakashan |page=29 |url=https://books.google.com/books?id=_1EaAAAAYAAJ}}</ref> File:Manaobago.JPG|Manaobago File:CoinOfHuvishkaWithPharro.JPG|Pharro File:CoinOfHuvishkaWithArdochsho.JPG|Ardochsho File:KanihkaIOishoShiva.jpg|Oesho يا شِو File:KanihkaIOishoShivaCoin2.jpg|Oesho يا شِو (ٻيل سان گڏ) File:SkandaAndVisakhaHuvishkaCoin.jpg|اسڪند ۽ وشاکهه File:AdshoCarnelianSeal.jpg|ڪوشان [[Carnelian|ڪرنيليئن]] مهر: "ΑΔϷΟ" (''adsho'' Atar) جي نمائندگي، کاٻي پاسي [[triratana]] نشان، ۽ ساڄي پاسي ڪنيشڪه اعظم جو خانداني نشان File:Coin of Kanishka I.jpg|[[Kanishka I|ڪنيشڪه پهريون]] جو سڪو: [[Buddha|ٻُڌ]] جي تصوير ۽ يوناني رسم الخط ۾ "Boddo" File:Dinar, Kushan Empire, Depiction of Hercules, 152-192 AD.jpg|هيراكليس File:Coin of Kujula Kadphises.jpg|ٻُڌ File:Wima Kadphises.jpg|[[Vima Kadphises|وِما ڪدفيسس]] جو سڪو: ريورس تي [[Oesho]]، جنهن کي [[Shiva|شِو]] سمجهيو ويو آهي،<ref name="sino-platonic.org"/>{{sfn|Bopearachchi|2007|pp=41–53}}<ref>Perkins, J. (2007). Three-headed Śiva on the Reverse of Vima Kadphises's Copper Coinage. South Asian Studies, 23(1), 31–37</ref> يا زرتشتي [[Vayu-Vata|وائو-واتا]].<ref>{{cite book |editor-last1=Errington |editor-first1=Elizabeth |author=Fitzwilliam Museum |title=The Crossroads of Asia: transformation in image and symbol in the art of ancient Afghanistan and Pakistan |date=1992 |publisher=Ancient India and Iran Trust |isbn=9780951839911 |page=87 |url=https://books.google.com/books?id=pfLpAAAAMAAJ}}</ref> </gallery> ```0 ==ڪوشان ۽ ٻڌ مت== ڪوشانن، [[Greco-Buddhist|يوناني-ٻڌ]] روايتن کي اڳتي وڌايو، ۽ ٻڌ مت کي واپار ۽ رستن وسيلي چين ۽ اوڀر ايشيا تائين پهچايو.{{sfn|Liu|2010|p=42}} [[ڪنشڪ|ڪنشڪ اعظم]] [[ٻڌمت]] جي روايت ۾ ان ڪري مشهور آهي جو هن [[ڪشمير]] ۾ ٻڌن جي چوٿين ڪانفرنس ڪوٺائي. ==ڪوشان فن== ڪوشان فن، خاص طور تي [[گنڌارا]] ۽ مٿورا ۾، يوناني، ايراني ۽ هندي اثرن جو ميلاپ هو، جنهن مان يوناني-ٻڌ فن پيدا ٿيو. ==ڪوشان سڪا== {{main|ڪشان دور جا سڪا}} ڪوشان سلطنت سون جا ٽڪرا ۽ سڪا استعمال ڪيا، جيڪي واپار ۽ سياسي پروپيگنڊا جو اهم ذريعو هئا. سون جي ماخذ بابت جديد تحقيق مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهو سڌو سنئون رومي نه هو، بلڪه ان جو اصل ذريعو اڃا نامعلوم آهي.<ref>{{cite book |last1=Reden |first1=Sitta |title=Handbook of Ancient Afro-Eurasian Economies |date=2019 |publisher=Walter de Gruyter}}</ref> ==حڪمران== حڪمرانن جي تاريخن وار تازين فهرستن مان هڪ هن ريت آهي: <ref name="KKSK2">{{cite book|url=https://www.academia.edu/11049999|title=Kushan, Kushano-Sasanian, and Kidarite Coins A Catalogue of Coins From the American Numismatic Society by David Jongeward and Joe Cribb with Peter Donovan|last1=Jongeward|first1=David|last2=Cribb|first2=Joe|date=2014|page=4}}</ref> * هيرائيوس (تقريبا 1 - 30ع)، پهريون بادشاهه جنهن پنهنجي سڪن تي پاڻ کي "ڪشان" سڏيو. [[File:Heraios coin.jpg|50px]] "عظيم ڪشان" * ڪوجولا ڪڊفيسس ({{Circa|50|90}}) [[File:Kujula Kadphises. Laureate Julio-Claudian style.jpg|50px]] * ويما ٽڪٽو ({{Circa|90|113}})، عرف سوٽر ميگاس يا "عظيم نجات ڏيندڙ" [[File:Coin of Vima Takto.jpg|50px]] * ويما ڪڊفيسس ({{Circa|113|127}}، پهريون عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:Vima Kadphises with ithyphallic Shiva.jpg|50px]] * [[ڪنشڪ|ڪنشڪا اعظم]] (127 – {{Circa|151}}) [[File:Kanishka I Greek legend and Helios.jpg|50px]] * هويشڪا ({{Circa|151|190}}) [[File:Huvishka Maaseno.jpg|50px]] * واسوديوا اول ({{Circa|190|230}})، آخري عظيم ڪشان شهنشاهه [[File:VASUDEVA I.jpg|50px]] * ڪنشڪا ٻيون ({{Circa|230}} – 247)، [[File:Coin of KanishkaII.jpg|50px]] * واشيشڪا ({{Circa|247}} – 267) [[File:Vasishka.jpg|50px]] "ننڍو ڪشان" * ڪنشڪا ٽيون ({{Circa|267}} – 270) [[File:Kanishka III Circa AD 267-270.jpg|50px]] * واسوديوا ٻيون ({{Circa|270}} – 300) [[File:Coin of VasudevaII.jpg|50px]] * ماهي ({{Circa|300}} – 305)<ref name="Katariya">[https://books.google.com/books?id=P7TpDAAAQBAJ&pg=PA69 The Glorious History of Kushana Empire, Adesh Katariya, 2012, p.69]</ref> [[File:Mahi Kushan 4th century CE.jpg|50px]] * شاڪا ({{Circa|305}} – 335)<ref name="Katariya"/> [[File:Kushan Empire Shaka Circa AD 325-345.jpg|50px]] * ڪپوناڊا ({{Circa|335}} – 350)<ref name="Katariya"/> [[File:Kipunada.jpg|50px]] ==پڻ ڏسو== * [[ٽيڪسيلا]] * [[پاڪستان جي تاريخ]] * [[افغانستان جي تاريخ]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[مٿورا]] * [[ڪڇا]]، هڪ ٻي توچاري ڳالهائيندڙ بادشاهت * [[چين ۾ ايراني ماڻهو]] * [[ڪوشان رسم الخط]] * [[هندستان ۾ ترڪ ماڻهو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Kushan Empire}} * [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/325483/Kushan-dynasty Kushan dynasty] in [[Encyclopædia Britannica]] * [http://www.metmuseum.org/toah/hd/kush/hd_kush.htm Metropolitan Museum capsule history] * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20050204064550/http://www.grifterrec.com/coins/kushan/kushan.html |title=New documents help fix controversial Kushan dating |date=4 February 2005}} * [http://www.wildwinds.com/coins/greece/indo_scythians/i.html Coins of the Kushans on wildwinds.com] * {{webarchive |url=http://webarchive.loc.gov/all/20130207084302/http://home.comcast.net/~pankajtandon/home.html |title=Antique Indian Coins |date=7 February 2013}} * [http://www.kushan.org/ Brief Guide to Kushan History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://coinindia.com/galleries-kushan.html The CoinIndia Online Catalogue of Kushan Coins] * [http://www.kushan.org/ Dedicated resource to study of Kushan Empire] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040925185831/http://www.kushan.org/ |date=25 September 2004 }} * [http://www.himalayanresearch.org/pdf/2000-2002/vol05%20N2final.pdf imalayan and Central Asian Studies: Journal of Himalayan Research and Cultural Foundation Volume 5 Issue 2] {{India topics}} {{Kyrgyzstan topics}} {{Central Asian history}} {{Rulers of Ancient Central Asia}} {{Ancient South Asia and Central Asia}} {{Middle kingdoms of India}} {{Uttarakhand}} {{Empires}} {{authority control}} {{DEFAULTSORT:Kushan Empire}} [[زمرو:ڪشان سلطنت]] [[زمرو:هندوستان ۾ اڳوڻي سلطنتون]] [[زمرو:وچ ايشيا جون اڳوڻيون سلطنتون]] [[زمرو:افغانستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو:افغانستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:پاڪستان ۾ ٻڌمت جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان جا خاندان]] [[زمرو:تاريخي ايراني قومون]] [[زمرو:ايراني خانه بدوش]] [[زمرو:تاجڪستان جي تاريخ]] [[زمرو:بادشاهن جي فهرست]] [[زمرو:يوريشيا ۾ خانه بدوش گروهه]] [[زمرو:يوزي]] [[زمرو:پهرين صدي ۾ هندستان ۾ قائم ڪيل ادارا]] [[زمرو:375ع ۾ تباهيون]] [[زمرو:هندستان ۾ چوٿين صدي جي تباهيون]] [[زمرو:خانه بدوش سلطنتون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] [[زمرو:رياستون ۽ علائقا چوٿين صدي قبل مسيح ۾ تباهيون]] tenjp5mjgzkxw8szb1g4lmptne3i00i 0 88392 424213 410490 2026-10-21T22:01:59Z Intisar Ali 8681 424213 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = محمود غزنوي | title = يمين الدوله، امين المله، سيف الدوله | image = Mahmud in robe from the caliph.jpg | image_size = 260px | caption = ''جامع التواريخ'' جي هڪ تاريخي مصوريءَ ۾ محمود غزنويءَ کي عباسي خليفي پاران خلعت ملڻ جو منظر | succession = [[غزنوي سلطنت]] جو حڪمران | reign = 998ع – 30 اپريل 1030ع | predecessor = [[اسماعيل بن سبڪتگين]] | successor = [[محمد غزنوي]] | birth_date = لڳ ڀڳ 971ع | birth_place = [[غزني]]، [[زابلستان]] | death_date = 30 اپريل 1030ع (23 ربيع الثاني 421هه) | death_place = [[غزني]] | burial_place = [[محمود غزنويءَ جو مقبرو]]، غزني، افغانستان | full name = ابو القاسم محمود بن سبڪتگين | house = [[غزنوي گهراڻو]] | father = [[سبڪتگين]] | issue = [[محمد غزنوي]]، [[مسعود اول]] ۽ ٻيا | religion = [[اسلام]]، [[سني اسلام]] }} '''ابوالقاسم محمود بن سبڪتگين''' (لڳ ڀڳ 971ع – 30 اپريل 1030ع)، عام طور '''محمود غزنوي''' يا '''سلطان محمود غزنوي''' جي نالي سان مشهور، [[غزنوي گهراڻو|غزنوي گهراڻي]] جو سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ طاقتور حڪمران هو، جنهن 998ع کان 1030ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ غزنوي سلطنت [[خراسان]]، [[افغانستان]]، [[خوارزم]]، اتر اولهه [[ايران]] ۽ [[هندستاني ننڍو کنڊ]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙجي وئي. سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز [[غزني]] هو، جيڪو ان دور ۾ هڪ وڏي فوجي، انتظامي ۽ فارسي ادبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪري ويو.<ref name="BosworthIranica2012">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=Maḥmud b. Sebüktegin |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=21 December 2012 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/mahmud-b-sebuktegin/ |language=en }}</ref> محمود پنهنجي فوجي مهمن، خاص طور [[هندستان تي غزنوي حملا|هندستاني مهمن]]، [[ملتان]]، [[پنجاب]]، [[مٿرا]]، [[قنوج]] ۽ [[سومنات مندر]] تي حملن جي ڪري مشهور آهي. سندس حڪومت ۾ [[هندو شاهي گهراڻو|هندو شاهي حڪمرانن]] سان ڪيترائي مقابلا ٿيا. هن ملتان جي اسماعيلي حڪمرانن خلاف پڻ فوجي ڪارروايون ڪيون، جڏهن ته اتر ۽ اولهه طرف [[قراخاني گهراڻو|قراخانين]]، مقامي ايراني حڪمرانن ۽ ٻين سياسي قوتن سان سندس مقابلا ٿيا. هندستان ۾ سندس ڪيترين مهمن جو نتيجو وڏي مالِ غنيمت، قيدين ۽ مذهبي مرڪزن جي تباهيءَ جي صورت ۾ نڪتو؛ انهن واقعن جي مقصدن ۽ اثرن بابت مؤرخن جا مختلف تجزيا آهن.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=48–51 |language=en }}</ref> محمود جي دور ۾ غزنوي درٻار فارسي ادب ۽ علمي سرگرمين جي سرپرستيءَ جي ڪري پڻ مشهور ٿي. [[ابوريحان البيروني]]، [[عنصري بلخي]]، [[فرخي سيستاني]] ۽ ٻين عالمن ۽ شاعرن جا نالا غزنوي دور سان لاڳاپيل آهن. [[فردوسي]] ۽ سندس ''[[شاهنامو]]'' پڻ محمود جي دور جي فارسي ادبي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا، جيتوڻيڪ فردوسي ۽ محمود جي ذاتي لاڳاپن بابت روايتن جي تاريخي حيثيت تي بحث موجود آهي.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963">{{cite book |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 944–1040 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |year=1963 |language=en }}</ref> == نالو، نسب ۽ لقب == محمود جو پورو نالو '''يمين الدوله ابو القاسم محمود بن سبڪتگين''' هو. سندس پيءُ [[سبڪتگين]] ترڪ نسل جو فوجي اڳواڻ هو، جيڪو ابتدا ۾ [[ساماني سلطنت]] جي فوجي نظام سان لاڳاپيل رهيو. سبڪتگين پنهنجي سرپرست [[الپتگين]] جي ذريعي غزنيءَ جي سياسي ۽ فوجي معاملن ۾ اڳتي وڌيو ۽ 977ع ۾ اتي حڪمراني حاصل ڪيائين. محمود جي ماءُ جو واسطو زابلستان جي هڪ مقامي زميندار گهراڻي سان هو؛ انهيءَ نسبت سبب ڪجهه شاعرن کيس ''محمود زابلي'' پڻ سڏيو آهي.<ref name="BosworthSebuktegin">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=Sebüktegin |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sebuktegin/ |language=en }}</ref><ref name="BosworthIranica2012"/> محمود کي سندس زندگيءَ ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي لقب مليا. ساماني حڪمران [[نوح ٻيون ساماني]] جي دور ۾ کيس ''سيف الدوله'' جو لقب مليو. بعد ۾ [[عباسي خلافت|عباسي خليفي]] [[القادر بالله]] کيس ''يمين الدوله'' ۽ ''امين المله'' جا لقب عطا ڪيا. ''يمين الدوله'' سندس سڀ کان مشهور لقبن مان هڪ ٿيو ۽ ڪجهه بعد وارن مؤرخن غزنوي گهراڻي کي انهيءَ نسبت سان ''يمينيه'' پڻ سڏيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> === سلطان جو لقب === محمود کي تاريخي ادب ۾ عام طور ''سلطان'' سڏيو وڃي ٿو. روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ کيس اسلامي دنيا جي انهن ابتدائي حڪمرانن مان شمار ڪيو ويندو آهي، جن جي نالي سان سلطان جو لقب وڏي پيماني تي مشهور ٿيو. تنهن هوندي به مؤرخ سي. اي. بوسورٿ موجب محمود جي پنهنجي دور ۾ هي لقب استعمال ضرور ٿيندو هو، پر ان جو باقاعدي سرڪاري لقب طور مڪمل رواج غالباً غزنوي گهراڻي جي بعد واري تاريخ ۾ ٿيو. همعصر مؤرخ [[گرديزي]] ۽ [[ابوالفضل بيهقي]] سرڪاري حوالن ۾ اڪثر ''امير'' جو لفظ استعمال ڪندا هئا.<ref name="BosworthIranica2012"/> انهيءَ ڪري محمود کي تاريخي طور ''سلطان محمود غزنوي'' سڏڻ درست آهي، پر اهو بيان ته هن عباسي خليفي کان مڪمل لاتعلقي ظاهر ڪرڻ لاءِ رسمي طور سلطان جو لقب اختيار ڪيو، وڌيڪ وضاحت جو محتاج آهي. محمود سياسي طور خودمختيار حڪمران هو، جڏهن ته عباسي خلافت سان سندس مذهبي ۽ سفارتي لاڳاپا برقرار رهيا.<ref name="BosworthIranica2012"/> == ابتدائي زندگي == محمود جي پيدائش عام طور 971ع ۾ [[غزني]] ۾ ڄاڻائي وڃي ٿي. سندس پيءُ سبڪتگين ساماني دور ۾ فوجي خدمت کان اڳتي وڌي هڪ علائقائي حڪمران بڻيو. محمود جي ننڍپڻ ۽ ابتدائي تعليم بابت تفصيلي ۽ هڪجهڙي معلومات موجود نه آهي، پر سندس نوجوانيءَ کان ئي فوجي ۽ سياسي معاملن ۾ سرگرم هجڻ جا ثبوت ملن ٿا.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Nazim1931">{{cite book |last=Nazim |first=Muhammad |title=The Life and Times of Sultan Mahmud of Ghazna |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1931 |language=en }}</ref> 994ع ۽ 995ع جي لڳ ڀڳ محمود پنهنجي پيءُ سان گڏ [[خراسان]] ۾ ساماني حڪمران نوح ٻئي جي مدد لاءِ فوجي مهمن ۾ شريڪ ٿيو. ان دور ۾ ساماني سلطنت اندر فوجي سردارن ۽ صوبائي طاقتور گهراڻن جي وچ ۾ سياسي اختلاف وڌي رهيا هئا. محمود ۽ سبڪتگين باغي فوجي اڳواڻن خلاف ساماني حڪمران جي مدد ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ محمود کي خراسان جي ساماني فوج جو اعليٰ فوجي عهدو ۽ ''سيف الدوله'' جو لقب مليو. انهيءَ تجربي کيس خراسان جي سياسي حالتن، فوجي انتظام ۽ علائقائي طاقت جي توازن کان واقف ڪيو.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Nazim1931"/> == اقتدار جو حصول == === سبڪتگين جي وفات ۽ جانشينيءَ جو تڪرار === [[سبڪتگين]] 997ع ۾ وفات ڪئي. هن پنهنجي ننڍي پٽ [[اسماعيل بن سبڪتگين|اسماعيل]] کي غزنيءَ جي حڪمرانيءَ لاءِ جانشين نامزد ڪيو هو. تاريخي ماخذن ۾ انهيءَ فيصلي جو قطعي سبب واضح نه آهي. هڪ امڪان اهو بيان ڪيو ويو آهي ته اسماعيل جي ماءُ الپتگين جي خاندان سان لاڳاپيل هئي، جنهن ڪري کيس سياسي ۽ خانداني ترجيح حاصل ٿي سگهي ٿي.<ref name="BosworthSebuktegin"/><ref name="BosworthIranica2012"/> محمود ان فيصلي کي قبول نه ڪيو. هو اڳ ئي فوجي تجربي، خراسان ۾ پنهنجي اثر ۽ حڪومتي لاڳاپن جي ڪري هڪ طاقتور دعويدار هو. هن پنهنجي ڀاءُ [[نصر بن سبڪتگين]] جي مدد سان اسماعيل خلاف فوجي ڪارروائي ڪئي. 998ع ۾ غزنيءَ جي ڀرسان ٻنهي ڀائرن جي فوجن ۾ مقابلو ٿيو، جنهن ۾ محمود کي فتح حاصل ٿي. ان کان پوءِ اسماعيل اقتدار کان محروم ٿيو ۽ محمود غزنوي سلطنت جو حڪمران بڻيو.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === خراسان تي قبضو ۽ خودمختياري === اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ محمود جو هڪ اهم مقصد خراسان تي مڪمل سياسي ڪنٽرول قائم ڪرڻ هو. ساماني سلطنت اندر فوجي اڳواڻ [[بگتوزون]] ۽ ٻين طاقتور سردارن جي مداخلت سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿي چڪو هو. محمود انهن حالتن مان فائدو وٺندي خراسان ۾ پنهنجي فوجي حيثيت مضبوط ڪئي ۽ ساماني حڪمرانن جي عملي بالادستي ختم ڪري ڇڏي.<ref name="BosworthIranica2012"/> 999ع ۾ ساماني سلطنت جي زوال ۽ [[قراخاني گهراڻو|قراخانين]] جي [[بخارا]] تي قبضي کان پوءِ وچ ايشيا جي سياسي صورتحال تبديل ٿي وئي. محمود خراسان ۽ غزنيءَ تي هڪ خودمختيار حڪمران طور اقتدار قائم ڪيو. هن پنهنجي فتوحات بابت عباسي خليفي القادر بالله ڏانهن اطلاع موڪليو، جنهن جي جواب ۾ کيس حڪمرانيءَ جي توثيق ۽ اعزازي لقب مليا. اهڙيءَ ريت غزنوي اقتدار ساماني نظام جي هڪ صوبائي فوجي حڪومت مان هڪ وڏي آزاد سلطنت ۾ تبديل ٿيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> == غزنوي سلطنت جو قيام ۽ واڌارو == [[File:Mahmud of Ghazni.svg|thumb|محمود غزنويءَ جي فوجي مهمن جو نقشو؛ مختلف تاريخي نقشن ۾ سرحدن ۽ مهمن جي نمائندگي مختلف ٿي سگهي ٿي.]] محمود جي حڪومت جو بنيادي مرڪز غزني هو، پر سندس سياسي طاقت ڪيترن مختلف جاگرافيائي علائقن تائين پکڙيل هئي. هن خراسان ۾ پنهنجي حڪومت مضبوط ڪرڻ کان پوءِ [[سيستان]]، [[غور]]، [[غرجستان]]، [[قصدار]]، [[خوارزم]] ۽ اتر ايران جي مختلف علائقن ۾ فوجي ۽ سفارتي مداخلتون ڪيون. انهن مان ڪجهه علائقا سڌي غزنوي انتظام هيٺ آيا، جڏهن ته ٻيا مقامي حڪمرانن جي ذريعي خراج ڏيندڙ يا تابع رياستن طور برقرار رهيا.<ref name="BosworthIranica2012"/> محمود جي سلطنت کي هڪجهڙي انتظامي نوعيت واري علائقائي رياست سمجهڻ بدران مختلف سڌن صوبن، فوجي مرڪزن، تابع حڪمرانن ۽ سرحدي اثر وارن علائقن جو مجموعو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سندس دور ۾ غزنيءَ جي مرڪزي فوجي ۽ مالي طاقت اهم هئي، پر ڏورانهن علائقن ۾ غزنوي حڪمرانيءَ جي مضبوطي مختلف هئي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="BosworthIranica2012"/> === سلطنت جي سياسي واڌاري جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a8c1d3;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#214a68;color:white;padding:10px;font-size:110%;" | محمود غزنويءَ جي دور ۾ اهم علائقائي مهمون ۽ سياسي تبديليون ! style="background:#dcecf5;color:#18384c;" | علائقو ! style="background:#dcecf5;color:#18384c;" | اهم دور ! style="background:#dcecf5;color:#18384c;" | سياسي يا فوجي نتيجو |- | [[خراسان]] | 998ع–999ع | ساماني اقتدار جي زوال کان پوءِ غزنوي حڪومت جو بنيادي علائقو بڻيو. |- | [[سيستان]] | 1002ع–1004ع | صفاري اقتدار جي باقيات خلاف ڪارروائيون ۽ غزنوي بالادستيءَ جو قيام. |- | [[ملتان]] | 1006ع ۽ 1010ع | اسماعيلي حڪمرانن خلاف مهمون ۽ غزنوي سياسي اثر جو واڌارو. |- | [[غور]] | 1010ع–1011ع ۽ 1020ع | مقامي حڪمرانن خلاف مهمون؛ مڪمل ۽ مستقل ڪنٽرول محدود رهيو. |- | [[غرجستان]] | 1012ع–1013ع | مقامي حڪمران جي معزولي ۽ علائقي جي غزنوي سلطنت ۾ شموليت. |- | [[خوارزم]] | 1017ع | فوجي مداخلت کان پوءِ غزنوي حڪومت جي قيام جو مرحلو. |- | [[ري (ايران)|ري]] | 1029ع | [[آل بويه]] جي مقامي حڪمران [[مجدالدوله]] جي معزولي. |- | [[پنجاب]] | 11هين صديءَ جي شروعات | هندو شاهي حڪمرانن سان جنگين کان پوءِ غزنوي اثر ۽ علائقائي قبضي ۾ واڌارو. |- | [[سومنات]] | 1025ع–1026ع | مندر تي حملو، ڦرلٽ ۽ غزنيءَ ڏانهن واپسي؛ مستقل غزنوي صوبائي حڪومت قائم نه ٿي. |} <ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> == عباسي خلافت سان لاڳاپا == محمود غزنويءَ جي سياسي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ سندس [[عباسي خلافت]] سان لاڳاپا اهم آهن. جيتوڻيڪ محمود پنهنجي سلطنت جي عملي حڪومت ۾ خودمختيار هو، پر هن بغداد جي عباسي خليفي سان سفارتي ۽ مذهبي لاڳاپا برقرار رکيا. عباسي خليفي [[القادر بالله]] محمود جي سياسي اقتدار کي تسليم ڪيو ۽ کيس اعزازي لقب ۽ حڪمرانيءَ جي سند عطا ڪئي.<ref name="BosworthIranica2012"/> محمود انهن لاڳاپن کي پنهنجي حڪمرانيءَ جي مذهبي ۽ سياسي جواز لاءِ استعمال ڪيو. هو پاڻ کي سني اسلام ۽ عباسي خلافت جي حمايت ڪندڙ حڪمران طور پيش ڪندو هو. انهيءَ پسمنظر ۾ سندس پاليسيءَ جو رخ [[فاطمي خلافت]]، [[اسماعيلي]] سياسي مرڪزن ۽ ڪجهه شيعا حڪمران گهراڻن جي مخالفت ڏانهن پڻ رهيو. غزنوي درٻار مان بغداد ڏانهن تحفا ۽ فوجي فتوحات جون خبرون موڪليون وينديون هيون، جڏهن ته خلافت طرفان محمود کي سياسي اعزاز ۽ مذهبي حمايت حاصل ٿيندي هئي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === مذهبي سياست ۽ سياسي مفاد === محمود جي مذهبي پاليسيءَ ۾ سني اسلام جي سرپرستي نمايان هئي. هن [[ملتان]] جي اسماعيلي حڪمرانن خلاف مهمون هلايون ۽ اتر ايران ۾ پڻ مذهبي اختلافن کي فوجي ۽ سياسي مداخلت لاءِ جواز طور استعمال ڪيو. 1029ع ۾ ري تي قبضي کان پوءِ هن پنهنجي فتح کي مذهبي مخالفن خلاف ڪاميابي طور عباسي خليفي آڏو پيش ڪيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> تنهن هوندي به محمود جي سڀني جنگين کي رڳو مذهبي مقصدن سان بيان ڪرڻ تاريخي طور اڻپورو آهي. مؤرخن موجب سندس مهمن ۾ سلطنت جي توسيع، مالي وسيلن جي فراهمي، فوجي طاقت جي برقرار رکڻ، واپاري رستن جي حفاظت ۽ علائقائي سياسي مقابلي جهڙا مقصد پڻ شامل هئا. خاص طور هندستاني مهمن بابت سي. اي. بوسورٿ دولت ۽ مالي وسيلن جي حصول کي بنيادي محرڪن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.<ref name="BosworthIranica2012"/> == قراخاني گهراڻي سان لاڳاپا == [[قراخاني گهراڻو]] محمود جي دور ۾ وچ ايشيا جي اهم سياسي قوتن مان هڪ هو. ساماني سلطنت جي زوال کان پوءِ قراخاني حڪمرانن [[ماوراءالنهر]] ۾ اقتدار حاصل ڪيو، جڏهن ته محمود خراسان ۽ غزنيءَ ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ابتدا ۾ سفارتي ٺاهه ۽ سياسي مفاهمت موجود هئي، پر خراسان جي قبضي ۽ سرحدي اثر جي سوال تي اختلاف پيدا ٿيا.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> 1006ع ۾ جڏهن محمود هندستاني مهمن ۾ مصروف هو، تڏهن قراخاني فوجن خراسان ۾ مداخلت ڪئي. محمود واپس اچي پنهنجي فوجي قوت کي منظم ڪيو ۽ قراخاني اڳڀرائي روڪي. 1008ع ۾ پڻ ٻنهي قوتن وچ ۾ اهم فوجي مقابلو ٿيو، جنهن کان پوءِ خراسان ۾ محمود جي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي. انهن واقعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته محمود کي هندستاني مهمن سان گڏ پنهنجي اترين سرحدن جي حفاظت لاءِ پڻ مسلسل فوجي ۽ سياسي وسيلا استعمال ڪرڻا پوندا هئا.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> == تاريخي ماخذ ۽ تاريخ نگاري == محمود غزنويءَ جي زندگي ۽ حڪومت بابت معلومات همعصر، ويجهي دور جي ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ماخذن جي نوعيت مختلف آهي: ڪي غزنوي درٻار سان لاڳاپيل هئا، ڪي عام اسلامي تاريخ لکندا هئا ۽ ڪي جديد دور جا تحقيقي مؤرخ آهن. انهيءَ ڪري محمود بابت روايتن، فوجي انگن اکرن ۽ سندس شخصيت جي تشريح ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="BosworthIranica2012"/> === ابتدائي ۽ ويجهي دور جا ماخذ === '''[[عتبي]]''' جو ''[[تاريخ يميني]]'' محمود جي دور بابت اهم ابتدائي ماخذن مان هڪ آهي. عتبي غزنوي سياسي ماحول سان لاڳاپيل هو، تنهنڪري سندس بيان ۾ درٻاري نقطه نظر ۽ حڪمران جي ڪاميابين جي ساراهه نمايان آهي. سندس ڪتاب محمود جي سياسي سرگرمين ۽ فوجي مهمن جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ان جي مدحيا انداز کي تاريخي تنقيد سان پڙهڻ ضروري آهي.<ref name="UtbiYamini">{{cite book |last=al-Utbi |first=Abu Nasr Muhammad |title=Al-Yamini fi Sharh Akhbar al-Sultan Yamin al-Dawla wa Amin al-Milla Mahmud al-Ghaznawi |editor=Ihsan Dhannun Thamiri |location=Beirut |year=2004 |language=ar }}</ref> '''[[گرديزي]]''' جي ''زين الاخبار'' ۾ محمود ۽ سندس دور جي سياسي واقعن بابت اهم ڄاڻ موجود آهي. گرديزيءَ جي تاريخ غزنوي دور جي واقعاتي ترتيب، حڪمرانن ۽ علائقائي مهمن جي مطالعي ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="Gardizi2011">{{cite book |last=Gardizi |first=Abu Sa'id |title=The Ornament of Histories: A History of the Eastern Islamic Lands AD 650–1041 |translator-last=Bosworth |translator-first=C. Edmund |publisher=I.B. Tauris |location=London |year=2011 |language=en }}</ref> '''[[ابوالفضل بيهقي]]''' جو ''تاريخ بيهقي'' غزنوي سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي تاريخ لاءِ اهم آهي. بيهقيءَ جي محمود جي حڪومت بابت لکيل تاريخ جو وڏو حصو محفوظ نه رهي سگهيو آهي، پر سندس موجوده تصنيف ۾ محمود جي دور بابت ڪيترائي اهم واقعا، شخصيتون ۽ حڪومتي تفصيل ملن ٿا.<ref name="Bayhaqi2011">{{cite book |last=Bayhaqi |first=Abu'l-Fazl |title=The History of Beyhaqi |translator-last=Bosworth |translator-first=C. Edmund |editor-last=Ashtiany |editor-first=Mohsen |publisher=Harvard University Press |year=2011 |volumes=3 |language=en }}</ref> '''[[ابوريحان البيروني]]''' جون تصنيفون پڻ محمود جي دور جي علمي، سماجي ۽ هندستاني پسمنظر جي مطالعي ۾ اهم آهن. البيروني غزنوي سياسي ماحول سان لاڳاپيل هو ۽ سندس هندستان بابت تحقيق ان دور جي ثقافتي ۽ مذهبي ڄاڻ جو هڪ اهم ماخذ آهي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === بعد وارا مؤرخ === [[ابن الاثير]]، [[منهاج سراج جوزجاني]] ۽ [[محمد قاسم فرشته]] جهڙن مؤرخن جي تصنيفن ۾ محمود بابت وڌيڪ روايتون محفوظ آهن. فرشته جي تاريخ خاص طور هندستاني مهمن بابت بعد واري تاريخ نويسيءَ تي اثرانداز ٿي. تنهن هوندي به فرشته محمود کان ڪيترين صدين پوءِ لکيو، تنهنڪري سندس بيانن کي همعصر شاهديءَ جي برابر نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === جديد تاريخي تحقيق === جديد مؤرخن مان [[سي. اي. بوسورٿ]]، [[محمد ناظم]] ۽ [[واسيلي بارتولد]] غزنوي تاريخ جي مطالعي ۾ اهم آهن. بوسورٿ جي تحقيق غزنوي سلطنت جي سياسي ڍانچي، فوجي طاقت، انتظامي نظام، مذهبي پاليسي ۽ فارسي ثقافتي سرپرستيءَ بابت تفصيلي ڄاڻ فراهم ڪري ٿي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/><ref name="Barthold1969">{{cite book |last=Barthold |first=W. W. |title=Turkestan Down to the Mongol Invasion |edition=3rd |publisher=Luzac & Co. |location=London |year=1969 |language=en }}</ref> هندستاني مؤرخ [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ محمود جي جنگي صلاحيتن کي ساراهيندي سندس هندستاني مهمن جي معاشي، انساني ۽ سماجي اثرن تي تنقيد ڪئي. دت جو جائزو محمود جي فوجي ڪاميابين ۽ انهن جي تاريخي نتيجن جي وچ ۾ فرق واضح ڪري ٿو. سندس بيان جو تفصيلي تجزيو مضمون جي الڳ حصي ''مؤرخ رميش چندر دت جو تنقيدي جائزو'' ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Dutt1908"/> 0s8spbc23284aeeml54p8s3oyob7nf4 424214 424213 2026-10-21T22:02:58Z Intisar Ali 8681 424214 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = محمود غزنوي | title = يمين الدوله، امين المله، سيف الدوله | image = Mahmud in robe from the caliph.jpg | image_size = 260px | caption = ''جامع التواريخ'' جي هڪ تاريخي مصوريءَ ۾ محمود غزنويءَ کي عباسي خليفي پاران خلعت ملڻ جو منظر | succession = [[غزنوي سلطنت]] جو حڪمران | reign = 998ع – 30 اپريل 1030ع | predecessor = [[اسماعيل بن سبڪتگين]] | successor = [[محمد غزنوي]] | birth_date = لڳ ڀڳ 971ع | birth_place = [[غزني]]، [[زابلستان]] | death_date = 30 اپريل 1030ع (23 ربيع الثاني 421هه) | death_place = [[غزني]] | burial_place = [[محمود غزنويءَ جو مقبرو]]، غزني، افغانستان | full name = ابو القاسم محمود بن سبڪتگين | house = [[غزنوي گهراڻو]] | father = [[سبڪتگين]] | issue = [[محمد غزنوي]]، [[مسعود اول]] ۽ ٻيا | religion = [[اسلام]]، [[سني اسلام]] }} '''ابوالقاسم محمود بن سبڪتگين''' (لڳ ڀڳ 971ع – 30 اپريل 1030ع)، عام طور '''محمود غزنوي''' يا '''سلطان محمود غزنوي''' جي نالي سان مشهور، [[غزنوي گهراڻو|غزنوي گهراڻي]] جو سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ طاقتور حڪمران هو، جنهن 998ع کان 1030ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ غزنوي سلطنت [[خراسان]]، [[افغانستان]]، [[خوارزم]]، اتر اولهه [[ايران]] ۽ [[هندستاني ننڍو کنڊ]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙجي وئي. سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز [[غزني]] هو، جيڪو ان دور ۾ هڪ وڏي فوجي، انتظامي ۽ فارسي ادبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪري ويو.<ref name="BosworthIranica2012">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=Maḥmud b. Sebüktegin |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=21 December 2012 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/mahmud-b-sebuktegin/ |language=en }}</ref> محمود پنهنجي فوجي مهمن، خاص طور [[هندستان تي غزنوي حملا|هندستاني مهمن]]، [[ملتان]]، [[پنجاب]]، [[مٿرا]]، [[قنوج]] ۽ [[سومنات مندر]] تي حملن جي ڪري مشهور آهي. سندس حڪومت ۾ [[هندو شاهي گهراڻو|هندو شاهي حڪمرانن]] سان ڪيترائي مقابلا ٿيا. هن ملتان جي اسماعيلي حڪمرانن خلاف پڻ فوجي ڪارروايون ڪيون، جڏهن ته اتر ۽ اولهه طرف [[قراخاني گهراڻو|قراخانين]]، مقامي ايراني حڪمرانن ۽ ٻين سياسي قوتن سان سندس مقابلا ٿيا. هندستان ۾ سندس ڪيترين مهمن جو نتيجو وڏي مالِ غنيمت، قيدين ۽ مذهبي مرڪزن جي تباهيءَ جي صورت ۾ نڪتو؛ انهن واقعن جي مقصدن ۽ اثرن بابت مؤرخن جا مختلف تجزيا آهن.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=48–51 |language=en }}</ref> محمود جي دور ۾ غزنوي درٻار فارسي ادب ۽ علمي سرگرمين جي سرپرستيءَ جي ڪري پڻ مشهور ٿي. [[ابوريحان البيروني]]، [[عنصري بلخي]]، [[فرخي سيستاني]] ۽ ٻين عالمن ۽ شاعرن جا نالا غزنوي دور سان لاڳاپيل آهن. [[فردوسي]] ۽ سندس ''[[شاهنامو]]'' پڻ محمود جي دور جي فارسي ادبي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا، جيتوڻيڪ فردوسي ۽ محمود جي ذاتي لاڳاپن بابت روايتن جي تاريخي حيثيت تي بحث موجود آهي.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963">{{cite book |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 944–1040 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |year=1963 |language=en }}</ref> == نالو، نسب ۽ لقب == محمود جو پورو نالو '''يمين الدوله ابو القاسم محمود بن سبڪتگين''' هو. سندس پيءُ [[سبڪتگين]] ترڪ نسل جو فوجي اڳواڻ هو، جيڪو ابتدا ۾ [[ساماني سلطنت]] جي فوجي نظام سان لاڳاپيل رهيو. سبڪتگين پنهنجي سرپرست [[الپتگين]] جي ذريعي غزنيءَ جي سياسي ۽ فوجي معاملن ۾ اڳتي وڌيو ۽ 977ع ۾ اتي حڪمراني حاصل ڪيائين. محمود جي ماءُ جو واسطو زابلستان جي هڪ مقامي زميندار گهراڻي سان هو؛ انهيءَ نسبت سبب ڪجهه شاعرن کيس ''محمود زابلي'' پڻ سڏيو آهي.<ref name="BosworthSebuktegin">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=Sebüktegin |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sebuktegin/ |language=en }}</ref><ref name="BosworthIranica2012"/> محمود کي سندس زندگيءَ ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي لقب مليا. ساماني حڪمران [[نوح ٻيون ساماني]] جي دور ۾ کيس ''سيف الدوله'' جو لقب مليو. بعد ۾ [[عباسي خلافت|عباسي خليفي]] [[القادر بالله]] کيس ''يمين الدوله'' ۽ ''امين المله'' جا لقب عطا ڪيا. ''يمين الدوله'' سندس سڀ کان مشهور لقبن مان هڪ ٿيو ۽ ڪجهه بعد وارن مؤرخن غزنوي گهراڻي کي انهيءَ نسبت سان ''يمينيه'' پڻ سڏيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> === سلطان جو لقب === محمود کي تاريخي ادب ۾ عام طور ''سلطان'' سڏيو وڃي ٿو. روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ کيس اسلامي دنيا جي انهن ابتدائي حڪمرانن مان شمار ڪيو ويندو آهي، جن جي نالي سان سلطان جو لقب وڏي پيماني تي مشهور ٿيو. تنهن هوندي به مؤرخ سي. اي. بوسورٿ موجب محمود جي پنهنجي دور ۾ هي لقب استعمال ضرور ٿيندو هو، پر ان جو باقاعدي سرڪاري لقب طور مڪمل رواج غالباً غزنوي گهراڻي جي بعد واري تاريخ ۾ ٿيو. همعصر مؤرخ [[گرديزي]] ۽ [[ابوالفضل بيهقي]] سرڪاري حوالن ۾ اڪثر ''امير'' جو لفظ استعمال ڪندا هئا.<ref name="BosworthIranica2012"/> انهيءَ ڪري محمود کي تاريخي طور ''سلطان محمود غزنوي'' سڏڻ درست آهي، پر اهو بيان ته هن عباسي خليفي کان مڪمل لاتعلقي ظاهر ڪرڻ لاءِ رسمي طور سلطان جو لقب اختيار ڪيو، وڌيڪ وضاحت جو محتاج آهي. محمود سياسي طور خودمختيار حڪمران هو، جڏهن ته عباسي خلافت سان سندس مذهبي ۽ سفارتي لاڳاپا برقرار رهيا.<ref name="BosworthIranica2012"/> == ابتدائي زندگي == محمود جي پيدائش عام طور 971ع ۾ [[غزني]] ۾ ڄاڻائي وڃي ٿي. سندس پيءُ سبڪتگين ساماني دور ۾ فوجي خدمت کان اڳتي وڌي هڪ علائقائي حڪمران بڻيو. محمود جي ننڍپڻ ۽ ابتدائي تعليم بابت تفصيلي ۽ هڪجهڙي معلومات موجود نه آهي، پر سندس نوجوانيءَ کان ئي فوجي ۽ سياسي معاملن ۾ سرگرم هجڻ جا ثبوت ملن ٿا.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Nazim1931">{{cite book |last=Nazim |first=Muhammad |title=The Life and Times of Sultan Mahmud of Ghazna |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1931 |language=en }}</ref> 994ع ۽ 995ع جي لڳ ڀڳ محمود پنهنجي پيءُ سان گڏ [[خراسان]] ۾ ساماني حڪمران نوح ٻئي جي مدد لاءِ فوجي مهمن ۾ شريڪ ٿيو. ان دور ۾ ساماني سلطنت اندر فوجي سردارن ۽ صوبائي طاقتور گهراڻن جي وچ ۾ سياسي اختلاف وڌي رهيا هئا. محمود ۽ سبڪتگين باغي فوجي اڳواڻن خلاف ساماني حڪمران جي مدد ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ محمود کي خراسان جي ساماني فوج جو اعليٰ فوجي عهدو ۽ ''سيف الدوله'' جو لقب مليو. انهيءَ تجربي کيس خراسان جي سياسي حالتن، فوجي انتظام ۽ علائقائي طاقت جي توازن کان واقف ڪيو.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Nazim1931"/> == اقتدار جو حصول == === سبڪتگين جي وفات ۽ جانشينيءَ جو تڪرار === [[سبڪتگين]] 997ع ۾ وفات ڪئي. هن پنهنجي ننڍي پٽ [[اسماعيل بن سبڪتگين|اسماعيل]] کي غزنيءَ جي حڪمرانيءَ لاءِ جانشين نامزد ڪيو هو. تاريخي ماخذن ۾ انهيءَ فيصلي جو قطعي سبب واضح نه آهي. هڪ امڪان اهو بيان ڪيو ويو آهي ته اسماعيل جي ماءُ الپتگين جي خاندان سان لاڳاپيل هئي، جنهن ڪري کيس سياسي ۽ خانداني ترجيح حاصل ٿي سگهي ٿي.<ref name="BosworthSebuktegin"/><ref name="BosworthIranica2012"/> محمود ان فيصلي کي قبول نه ڪيو. هو اڳ ئي فوجي تجربي، خراسان ۾ پنهنجي اثر ۽ حڪومتي لاڳاپن جي ڪري هڪ طاقتور دعويدار هو. هن پنهنجي ڀاءُ [[نصر بن سبڪتگين]] جي مدد سان اسماعيل خلاف فوجي ڪارروائي ڪئي. 998ع ۾ غزنيءَ جي ڀرسان ٻنهي ڀائرن جي فوجن ۾ مقابلو ٿيو، جنهن ۾ محمود کي فتح حاصل ٿي. ان کان پوءِ اسماعيل اقتدار کان محروم ٿيو ۽ محمود غزنوي سلطنت جو حڪمران بڻيو.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === خراسان تي قبضو ۽ خودمختياري === اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ محمود جو هڪ اهم مقصد خراسان تي مڪمل سياسي ڪنٽرول قائم ڪرڻ هو. ساماني سلطنت اندر فوجي اڳواڻ [[بگتوزون]] ۽ ٻين طاقتور سردارن جي مداخلت سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿي چڪو هو. محمود انهن حالتن مان فائدو وٺندي خراسان ۾ پنهنجي فوجي حيثيت مضبوط ڪئي ۽ ساماني حڪمرانن جي عملي بالادستي ختم ڪري ڇڏي.<ref name="BosworthIranica2012"/> 999ع ۾ ساماني سلطنت جي زوال ۽ [[قراخاني گهراڻو|قراخانين]] جي [[بخارا]] تي قبضي کان پوءِ وچ ايشيا جي سياسي صورتحال تبديل ٿي وئي. محمود خراسان ۽ غزنيءَ تي هڪ خودمختيار حڪمران طور اقتدار قائم ڪيو. هن پنهنجي فتوحات بابت عباسي خليفي القادر بالله ڏانهن اطلاع موڪليو، جنهن جي جواب ۾ کيس حڪمرانيءَ جي توثيق ۽ اعزازي لقب مليا. اهڙيءَ ريت غزنوي اقتدار ساماني نظام جي هڪ صوبائي فوجي حڪومت مان هڪ وڏي آزاد سلطنت ۾ تبديل ٿيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> == غزنوي سلطنت جو قيام ۽ واڌارو == [[File:Mahmud of Ghazni.svg|thumb|محمود غزنويءَ جي فوجي مهمن جو نقشو؛ مختلف تاريخي نقشن ۾ سرحدن ۽ مهمن جي نمائندگي مختلف ٿي سگهي ٿي.]] محمود جي حڪومت جو بنيادي مرڪز غزني هو، پر سندس سياسي طاقت ڪيترن مختلف جاگرافيائي علائقن تائين پکڙيل هئي. هن خراسان ۾ پنهنجي حڪومت مضبوط ڪرڻ کان پوءِ [[سيستان]]، [[غور]]، [[غرجستان]]، [[قصدار]]، [[خوارزم]] ۽ اتر ايران جي مختلف علائقن ۾ فوجي ۽ سفارتي مداخلتون ڪيون. انهن مان ڪجهه علائقا سڌي غزنوي انتظام هيٺ آيا، جڏهن ته ٻيا مقامي حڪمرانن جي ذريعي خراج ڏيندڙ يا تابع رياستن طور برقرار رهيا.<ref name="BosworthIranica2012"/> محمود جي سلطنت کي هڪجهڙي انتظامي نوعيت واري علائقائي رياست سمجهڻ بدران مختلف سڌن صوبن، فوجي مرڪزن، تابع حڪمرانن ۽ سرحدي اثر وارن علائقن جو مجموعو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سندس دور ۾ غزنيءَ جي مرڪزي فوجي ۽ مالي طاقت اهم هئي، پر ڏورانهن علائقن ۾ غزنوي حڪمرانيءَ جي مضبوطي مختلف هئي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="BosworthIranica2012"/> === سلطنت جي سياسي واڌاري جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a8c1d3;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#214a68;color:white;padding:10px;font-size:110%;" | محمود غزنويءَ جي دور ۾ اهم علائقائي مهمون ۽ سياسي تبديليون ! style="background:#dcecf5;color:#18384c;" | علائقو ! style="background:#dcecf5;color:#18384c;" | اهم دور ! style="background:#dcecf5;color:#18384c;" | سياسي يا فوجي نتيجو |- | [[خراسان]] | 998ع–999ع | ساماني اقتدار جي زوال کان پوءِ غزنوي حڪومت جو بنيادي علائقو بڻيو. |- | [[سيستان]] | 1002ع–1004ع | صفاري اقتدار جي باقيات خلاف ڪارروائيون ۽ غزنوي بالادستيءَ جو قيام. |- | [[ملتان]] | 1006ع ۽ 1010ع | اسماعيلي حڪمرانن خلاف مهمون ۽ غزنوي سياسي اثر جو واڌارو. |- | [[غور]] | 1010ع–1011ع ۽ 1020ع | مقامي حڪمرانن خلاف مهمون؛ مڪمل ۽ مستقل ڪنٽرول محدود رهيو. |- | [[غرجستان]] | 1012ع–1013ع | مقامي حڪمران جي معزولي ۽ علائقي جي غزنوي سلطنت ۾ شموليت. |- | [[خوارزم]] | 1017ع | فوجي مداخلت کان پوءِ غزنوي حڪومت جي قيام جو مرحلو. |- | [[ري (ايران)|ري]] | 1029ع | [[آل بويه]] جي مقامي حڪمران [[مجدالدوله]] جي معزولي. |- | [[پنجاب]] | 11هين صديءَ جي شروعات | هندو شاهي حڪمرانن سان جنگين کان پوءِ غزنوي اثر ۽ علائقائي قبضي ۾ واڌارو. |- | [[سومنات]] | 1025ع–1026ع | مندر تي حملو، ڦرلٽ ۽ غزنيءَ ڏانهن واپسي؛ مستقل غزنوي صوبائي حڪومت قائم نه ٿي. |} <ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> == عباسي خلافت سان لاڳاپا == محمود غزنويءَ جي سياسي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ سندس [[عباسي خلافت]] سان لاڳاپا اهم آهن. جيتوڻيڪ محمود پنهنجي سلطنت جي عملي حڪومت ۾ خودمختيار هو، پر هن بغداد جي عباسي خليفي سان سفارتي ۽ مذهبي لاڳاپا برقرار رکيا. عباسي خليفي [[القادر بالله]] محمود جي سياسي اقتدار کي تسليم ڪيو ۽ کيس اعزازي لقب ۽ حڪمرانيءَ جي سند عطا ڪئي.<ref name="BosworthIranica2012"/> محمود انهن لاڳاپن کي پنهنجي حڪمرانيءَ جي مذهبي ۽ سياسي جواز لاءِ استعمال ڪيو. هو پاڻ کي سني اسلام ۽ عباسي خلافت جي حمايت ڪندڙ حڪمران طور پيش ڪندو هو. انهيءَ پسمنظر ۾ سندس پاليسيءَ جو رخ [[فاطمي خلافت]]، [[اسماعيلي]] سياسي مرڪزن ۽ ڪجهه شيعا حڪمران گهراڻن جي مخالفت ڏانهن پڻ رهيو. غزنوي درٻار مان بغداد ڏانهن تحفا ۽ فوجي فتوحات جون خبرون موڪليون وينديون هيون، جڏهن ته خلافت طرفان محمود کي سياسي اعزاز ۽ مذهبي حمايت حاصل ٿيندي هئي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === مذهبي سياست ۽ سياسي مفاد === محمود جي مذهبي پاليسيءَ ۾ سني اسلام جي سرپرستي نمايان هئي. هن [[ملتان]] جي اسماعيلي حڪمرانن خلاف مهمون هلايون ۽ اتر ايران ۾ پڻ مذهبي اختلافن کي فوجي ۽ سياسي مداخلت لاءِ جواز طور استعمال ڪيو. 1029ع ۾ ري تي قبضي کان پوءِ هن پنهنجي فتح کي مذهبي مخالفن خلاف ڪاميابي طور عباسي خليفي آڏو پيش ڪيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> تنهن هوندي به محمود جي سڀني جنگين کي رڳو مذهبي مقصدن سان بيان ڪرڻ تاريخي طور اڻپورو آهي. مؤرخن موجب سندس مهمن ۾ سلطنت جي توسيع، مالي وسيلن جي فراهمي، فوجي طاقت جي برقرار رکڻ، واپاري رستن جي حفاظت ۽ علائقائي سياسي مقابلي جهڙا مقصد پڻ شامل هئا. خاص طور هندستاني مهمن بابت سي. اي. بوسورٿ دولت ۽ مالي وسيلن جي حصول کي بنيادي محرڪن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.<ref name="BosworthIranica2012"/> == قراخاني گهراڻي سان لاڳاپا == [[قراخاني گهراڻو]] محمود جي دور ۾ وچ ايشيا جي اهم سياسي قوتن مان هڪ هو. ساماني سلطنت جي زوال کان پوءِ قراخاني حڪمرانن [[ماوراءالنهر]] ۾ اقتدار حاصل ڪيو، جڏهن ته محمود خراسان ۽ غزنيءَ ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ابتدا ۾ سفارتي ٺاهه ۽ سياسي مفاهمت موجود هئي، پر خراسان جي قبضي ۽ سرحدي اثر جي سوال تي اختلاف پيدا ٿيا.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> 1006ع ۾ جڏهن محمود هندستاني مهمن ۾ مصروف هو، تڏهن قراخاني فوجن خراسان ۾ مداخلت ڪئي. محمود واپس اچي پنهنجي فوجي قوت کي منظم ڪيو ۽ قراخاني اڳڀرائي روڪي. 1008ع ۾ پڻ ٻنهي قوتن وچ ۾ اهم فوجي مقابلو ٿيو، جنهن کان پوءِ خراسان ۾ محمود جي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي. انهن واقعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته محمود کي هندستاني مهمن سان گڏ پنهنجي اترين سرحدن جي حفاظت لاءِ پڻ مسلسل فوجي ۽ سياسي وسيلا استعمال ڪرڻا پوندا هئا.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> == تاريخي ماخذ ۽ تاريخ نگاري == محمود غزنويءَ جي زندگي ۽ حڪومت بابت معلومات همعصر، ويجهي دور جي ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ماخذن جي نوعيت مختلف آهي: ڪي غزنوي درٻار سان لاڳاپيل هئا، ڪي عام اسلامي تاريخ لکندا هئا ۽ ڪي جديد دور جا تحقيقي مؤرخ آهن. انهيءَ ڪري محمود بابت روايتن، فوجي انگن اکرن ۽ سندس شخصيت جي تشريح ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="BosworthIranica2012"/> === ابتدائي ۽ ويجهي دور جا ماخذ === '''[[عتبي]]''' جو ''[[تاريخ يميني]]'' محمود جي دور بابت اهم ابتدائي ماخذن مان هڪ آهي. عتبي غزنوي سياسي ماحول سان لاڳاپيل هو، تنهنڪري سندس بيان ۾ درٻاري نقطه نظر ۽ حڪمران جي ڪاميابين جي ساراهه نمايان آهي. سندس ڪتاب محمود جي سياسي سرگرمين ۽ فوجي مهمن جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ان جي مدحيا انداز کي تاريخي تنقيد سان پڙهڻ ضروري آهي.<ref name="UtbiYamini">{{cite book |last=al-Utbi |first=Abu Nasr Muhammad |title=Al-Yamini fi Sharh Akhbar al-Sultan Yamin al-Dawla wa Amin al-Milla Mahmud al-Ghaznawi |editor=Ihsan Dhannun Thamiri |location=Beirut |year=2004 |language=ar }}</ref> '''[[گرديزي]]''' جي ''زين الاخبار'' ۾ محمود ۽ سندس دور جي سياسي واقعن بابت اهم ڄاڻ موجود آهي. گرديزيءَ جي تاريخ غزنوي دور جي واقعاتي ترتيب، حڪمرانن ۽ علائقائي مهمن جي مطالعي ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="Gardizi2011">{{cite book |last=Gardizi |first=Abu Sa'id |title=The Ornament of Histories: A History of the Eastern Islamic Lands AD 650–1041 |translator-last=Bosworth |translator-first=C. Edmund |publisher=I.B. Tauris |location=London |year=2011 |language=en }}</ref> '''[[ابوالفضل بيهقي]]''' جو ''تاريخ بيهقي'' غزنوي سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي تاريخ لاءِ اهم آهي. بيهقيءَ جي محمود جي حڪومت بابت لکيل تاريخ جو وڏو حصو محفوظ نه رهي سگهيو آهي، پر سندس موجوده تصنيف ۾ محمود جي دور بابت ڪيترائي اهم واقعا، شخصيتون ۽ حڪومتي تفصيل ملن ٿا.<ref name="Bayhaqi2011">{{cite book |last=Bayhaqi |first=Abu'l-Fazl |title=The History of Beyhaqi |translator-last=Bosworth |translator-first=C. Edmund |editor-last=Ashtiany |editor-first=Mohsen |publisher=Harvard University Press |year=2011 |volumes=3 |language=en }}</ref> '''[[ابوريحان البيروني]]''' جون تصنيفون پڻ محمود جي دور جي علمي، سماجي ۽ هندستاني پسمنظر جي مطالعي ۾ اهم آهن. البيروني غزنوي سياسي ماحول سان لاڳاپيل هو ۽ سندس هندستان بابت تحقيق ان دور جي ثقافتي ۽ مذهبي ڄاڻ جو هڪ اهم ماخذ آهي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === بعد وارا مؤرخ === [[ابن الاثير]]، [[منهاج سراج جوزجاني]] ۽ [[محمد قاسم فرشته]] جهڙن مؤرخن جي تصنيفن ۾ محمود بابت وڌيڪ روايتون محفوظ آهن. فرشته جي تاريخ خاص طور هندستاني مهمن بابت بعد واري تاريخ نويسيءَ تي اثرانداز ٿي. تنهن هوندي به فرشته محمود کان ڪيترين صدين پوءِ لکيو، تنهنڪري سندس بيانن کي همعصر شاهديءَ جي برابر نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === جديد تاريخي تحقيق === جديد مؤرخن مان [[سي. اي. بوسورٿ]]، [[محمد ناظم]] ۽ [[واسيلي بارتولد]] غزنوي تاريخ جي مطالعي ۾ اهم آهن. بوسورٿ جي تحقيق غزنوي سلطنت جي سياسي ڍانچي، فوجي طاقت، انتظامي نظام، مذهبي پاليسي ۽ فارسي ثقافتي سرپرستيءَ بابت تفصيلي ڄاڻ فراهم ڪري ٿي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/><ref name="Barthold1969">{{cite book |last=Barthold |first=W. W. |title=Turkestan Down to the Mongol Invasion |edition=3rd |publisher=Luzac & Co. |location=London |year=1969 |language=en }}</ref> هندستاني مؤرخ [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ محمود جي جنگي صلاحيتن کي ساراهيندي سندس هندستاني مهمن جي معاشي، انساني ۽ سماجي اثرن تي تنقيد ڪئي. دت جو جائزو محمود جي فوجي ڪاميابين ۽ انهن جي تاريخي نتيجن جي وچ ۾ فرق واضح ڪري ٿو. سندس بيان جو تفصيلي تجزيو مضمون جي الڳ حصي ''مؤرخ رميش چندر دت جو تنقيدي جائزو'' ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Dutt1908"/> == هندستاني فوجي مهمون == [[File:Mahmud of Ghazni.svg|thumb|محمود غزنويءَ جي هندستاني ۽ ٻين فوجي مهمن جي رستن جو نقشو.]] [[محمود غزنوي]] پنهنجي حڪومت دوران [[هندستاني ننڍو کنڊ]] ڏانهن ڪيترائي فوجي حملا ڪيا. روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ انهن کي عام طور سترهن مهمون سڏيو وڃي ٿو، پر مختلف تاريخي ماخذن ۾ مهمن جي ڳڻپ، سالن ۽ ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن. محمود جي هندستاني فوجي سرگرمين جو دور لڳ ڀڳ 1000ع کان 1027ع تائين پکڙيل هو. انهن مهمن ۾ [[هندو شاهي گهراڻو|هندو شاهي حڪمرانن]]، [[ملتان]] جي اسماعيلي حڪومت، پنجاب جي مقامي سردارن، اتر هندستان جي راجپوت ۽ ٻين حڪمران گهراڻن سان مقابلا شامل هئا.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Nazim1931"/><ref name="Dutt1908"/> محمود جي مهمن جا مقصد هڪجهڙا نه هئا. ڪجهه مهمون سرحدي حفاظت، سياسي بالادستي ۽ خراج وصول ڪرڻ لاءِ هيون، جڏهن ته ٻين جو بنيادي نتيجو شهرن، مذهبي مرڪزن ۽ خزائن مان دولت حاصل ڪرڻ هو. [[پنجاب]] جا ڪجهه حصا غزنوي حڪومت ۾ شامل ٿيا، پر اتر هندستان جي اڪثر ڏورانهن علائقن ۾ محمود مستقل انتظامي حڪومت قائم ڪرڻ بدران فوجي حملن، خراج ۽ تابع حڪمرانن جي ذريعي پنهنجو اثر برقرار رکيو.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Dutt1908"/><ref name="Thapar2002">{{cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=Penguin Books |year=2002 |language=en }}</ref> === هندستاني مهمن جي تاريخوار ترتيب === {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #91b3c9;" |+ style="background:#214b69;color:white;padding:12px;font-size:110%;" | محمود غزنويءَ جون اهم هندستاني فوجي مهمون (1000ع–1027ع) ! style="background:#dcecf5;color:#16384e;" | سال ! style="background:#dcecf5;color:#16384e;" | علائقو يا مخالف ! style="background:#dcecf5;color:#16384e;" | اهم واقعو ۽ نتيجو |- | 1000ع–1001ع | [[پشاور]]، [[جيپال]] | هندو شاهي فوج کي شڪست؛ جيپال جي گرفتاري ۽ بعد ۾ آزادي. |- | 1004ع–1005ع | ڀاٽيا | مقامي حڪمران خلاف حملو ۽ قلعي تي قبضو. |- | 1005ع–1006ع | [[ملتان]] | اسماعيلي حڪمران ابو الفتوح دائود خلاف مهم ۽ خراج جي شرطن تي سياسي تابعيت. |- | 1008ع–1009ع | [[آنندپال]] ۽ هندو شاهي اتحاد | واهند جي علائقي ۾ وڏي جنگ؛ غزنوي فوج کي فتح. |- | 1009ع | [[ڪانگڙا قلعو|نگرڪوٽ]] | قلعي تي قبضو ۽ خزاني جي ڦرلٽ. |- | 1010ع | ملتان | بغاوت ۽ سياسي مخالفت کان پوءِ ٻيهر فوجي ڪارروائي. |- | 1013ع–1014ع | [[نندنا]] | هندو شاهي دفاعي مرڪزن خلاف مهم. |- | 1014ع | [[ٿانيسر]] | مذهبي مرڪز تي حملو ۽ مندر جي تباهي. |- | 1015ع–1021ع | [[ڪشمير]] | لوهڪوٽ ۽ ٻين دفاعي هنڌن خلاف مهمون؛ مڪمل فتح حاصل نه ٿي. |- | 1018ع–1019ع | [[مٿرا]] ۽ [[قنوج]] | شهرن ۽ مندرن جي ڦرلٽ؛ وڏي مالِ غنيمت جي حصول جون روايتون. |- | 1021ع–1023ع | [[لاهور]]، [[گواليار]] ۽ [[ڪالنجر]] | هندو شاهي اقتدار جي خاتمي جو عمل ۽ مقامي حڪمرانن سان جنگيون يا خراج جا ٺاهه. |- | 1025ع–1026ع | [[سومنات مندر]] | گجرات جي مشهور مذهبي مرڪز تي حملو، مندر جي ڦرلٽ ۽ مورتيءَ جي تباهي. |- | 1027ع | [[سنڌو درياهه]] جا [[جاٽ]] | واپسيءَ دوران ٿيل نقصانن کان پوءِ دريائي فوجي مهم. |} <ref name="Nazim1931"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Dutt1908"/><ref name="Baumer2016">{{cite book |last=Baumer |first=Christoph |title=The History of Central Asia: The Age of Islam and the Mongols |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2016 |pages=207–208 |isbn=9781838609399 |language=en }}</ref> هن جدول ۾ مهمن جي تاريخوار ترتيب کي بنياد بڻايو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف مؤرخ هڪ ئي فوجي سرگرميءَ کي ڪڏهن الڳ مهم ۽ ڪڏهن وڏي مهم جو حصو سمجهن ٿا. === پشاور جي جنگ ۽ جيپال جي شڪست (1001ع) === [[هندو شاهي گهراڻو|هندو شاهي گهراڻي]] جو حڪمران [[جيپال]]، محمود جي پيءُ [[سبڪتگين]] جي دور کان ئي غزنوي طاقت جو مخالف هو. محمود پنهنجي حڪومت مضبوط ڪرڻ کان پوءِ 1001ع ۾ [[پشاور]] جي علائقي ڏانهن فوجي مهم هلائي. هن جنگ ۾ جيپال جي فوج کي شڪست آئي ۽ جيپال پنهنجي خاندان جي ڪجهه فردن سان گڏ گرفتار ٿيو. بعد ۾ کيس مالي شرطن تي آزاد ڪيو ويو.<ref name="Dutt1908"/><ref name="Nazim1931"/> روميش چندر دت جي بيان موجب جيپال پنهنجي شڪست ۽ گرفتاريءَ کي سخت بي عزتي سمجهيو. هن پنهنجي حڪومت پٽ [[آنندپال]] حوالي ڪئي ۽ پاڻ کي باهه ۾ ساڙي زندگي ختم ڪئي. هي واقعو جيپال جي انجام بابت روايتي تاريخي بيان جو حصو آهي.<ref name="Dutt1908"/> جيپال جي شڪست هندو شاهي گهراڻي لاءِ هڪ اهم سياسي ڌڪ هئي، پر ان سان سندس خاندان جي مزاحمت ختم نه ٿي. آنندپال ۽ بعد ۾ سندس جانشين غزنوي اڳڀرائيءَ خلاف سرگرم رهيا.<ref name="Nazim1931"/> === ڀاٽيا تي حملو (1004ع–1005ع) === محمود جي ايندڙ مهمن مان هڪ ڀاٽيا جي حڪمران خلاف هئي. دت جي بيان موجب ڀاٽيا جو راجا محمود کي مقرر خراج ڏيڻ کان انڪاري ٿيو، جنهن تي غزنوي فوج ان جي علائقي تي حملو ڪيو. مقامي حڪمران ڪيترن ڏينهن تائين مزاحمت ڪئي، پر آخرڪار سندس فوج کي شڪست آئي ۽ ڀاٽيا تي قبضو ڪيو ويو.<ref name="Dutt1908"/> دت موجب ڀاٽيا جي حڪمران گرفتاريءَ بدران پنهنجي جان وٺڻ کي ترجيح ڏني. هي بيان دت جي استعمال ڪيل تاريخي روايتن مان آهي؛ واقعي جي تفصيلن بابت ابتدائي ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.<ref name="Dutt1908"/> === ملتان تي پهريون وڏو حملو (1005ع–1006ع) === [[ملتان]] يارهين صديءَ جي شروعات ۾ هڪ اهم سياسي، مذهبي ۽ واپاري مرڪز هو. ان وقت اتي [[اسماعيلي]] حڪمران [[ابو الفتوح دائود]] جو اثر هو. ملتان جي حڪمرانن جا مذهبي ۽ سياسي لاڳاپا [[فاطمي خلافت]] سان وابسته هئا، جڏهن ته محمود غزنوي [[عباسي خلافت]] جي حمايت ڪندڙ سني حڪمران هو.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> 1005ع–1006ع جي لڳ ڀڳ محمود ملتان خلاف فوجي مهم هلائي. ملتان جي سياسي ۽ مذهبي خودمختياري، غزنوي اثر کان ٻاهر هجڻ ۽ علائقائي حڪمرانيءَ جا سوال هن حملي جي پسمنظر ۾ اهم هئا. محمود جي فوجي دٻاءَ کان پوءِ ملتان جي حڪمران کي سياسي تابعيت ۽ مالي ادائگين جي شرطن کي قبول ڪرڻو پيو، پر غزنوي اقتدار خلاف مخالفت بعد ۾ به جاري رهي.<ref name="Nazim1931"/><ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت هن مهم کي محمود جي انهن فوجي ڪاررواين مان شمار ڪري ٿو، جيڪي مقامي حڪمرانن جي غزنوي بالادستيءَ کان انڪار سبب ڪيون ويون. دت جي مختصر بيان ۾ ملتان جي حڪمران جي معافي، مستقبل ۾ فرمانبرداريءَ ۽ سالياني خراج جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> === آنندپال ۽ هندو شاهي اتحاد سان جنگ (1008ع–1009ع) === [[آنندپال]] پنهنجي پيءُ جيپال جي وفات کان پوءِ غزنوي اڳڀرائيءَ جي مخالفت جاري رکي. 1008ع–1009ع ۾ سندس اڳواڻيءَ هيٺ هڪ وڏو فوجي اتحاد محمود جي مقابلي لاءِ منظم ٿيو. بعد وارين روايتن ۾ [[اجمير]]، [[دهلي]]، [[قنوج]] ۽ ٻين علائقن جي حڪمرانن جي مدد جو ذڪر ملي ٿو، پر اتحاد جي صحيح جوڙجڪ بابت سڀني ماخذن ۾ هڪجهڙي ڄاڻ موجود نه آهي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="Nazim1931"/> [[محمد قاسم فرشته]] جي روايت جي بنياد تي دت لکي ٿو ته هندستاني عورتن پڻ جنگي تيارين لاءِ پنهنجا زيور ۽ قيمتي شيون ڏنيون. اها روايت ان جنگ جي سماجي ۽ جذباتي اهميت کي ظاهر ڪرڻ لاءِ بيان ڪئي وئي آهي، پر ان کي سڌي همعصر شاهديءَ طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.<ref name="Dutt1908"/> ٻنهي فوجن وچ ۾ [[واھند]] جي علائقي ۾ سخت جنگ ٿي. غزنوي فوج کي فتح حاصل ٿي ۽ هندو شاهي اتحاد کي شڪست آئي. هن واقعي کان پوءِ پنجاب ۽ گنڌارا ۾ هندو شاهي گهراڻي جي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جيتوڻيڪ سندس جانشينن جي مزاحمت ڪجهه وقت تائين جاري رهي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> === نگرڪوٽ قلعي تي قبضو (1009ع) === آنندپال سان جنگ کان پوءِ محمود [[ڪانگڙا وادي]] جي مشهور قلعي [[نگرڪوٽ]] ڏانهن وڌيو. هي قلعو پنهنجي دفاعي حيثيت ۽ مذهبي مرڪزن سان لاڳاپيل دولت جي ڪري مشهور هو. محمود جي فوج قلعي تي قبضو ڪيو ۽ اتان قيمتي ڌاتو، زيور ۽ ٻيو مال هٿ ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> دت موجب محمود وڏي مالِ غنيمت سان غزني موٽيو. نگرڪوٽ جي مهم غزنوي حملن جي ان نوعيت کي ظاهر ڪري ٿي، جنهن ۾ مذهبي ۽ سياسي مرڪزن ۾ گڏ ٿيل دولت فوجي مهمن جو اهم هدف بڻجي ٿي.<ref name="Dutt1908"/> === ٿانيسر تي حملو (1014ع) === [[ٿانيسر]]، جيڪو قديم [[سٿانيشور]] جي نالي سان پڻ مشهور هو، اتر هندستان جو هڪ اهم هندو مذهبي مرڪز هو. 1014ع ۾ محمود هن علائقي تي حملو ڪيو. تاريخي روايتن موجب هن اتان جي مشهور مندرن ۽ مذهبي نشانين کي نقصان پهچايو ۽ قيمتي شيون غنيمت طور کڻي ويو.<ref name="Nazim1931"/><ref name="Dutt1908"/> دت ٿانيسر جي مهم کي محمود جي مذهبي مرڪزن تي حملن جي سلسلي جو هڪ اهم واقعو قرار ڏئي ٿو. سندس بيان ۾ قيدين ۽ مالِ غنيمت جا تمام وڏا انگ پڻ اچن ٿا، پر اهڙن انگن جي آزاد تصديق مشڪل آهي ۽ انهن کي روايتي مؤرخن سان منسوب ڪري پڙهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> === ڪشمير تي فوجي مهمون === محمود [[ڪشمير]] جي علائقي ۾ پنهنجي فوجي اثر کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جبلن، موسم، دفاعي قلعن ۽ رسد جي ڏکيائين سبب مڪمل ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيو. خاص طور [[لوهڪوٽ]] جو قلعو غزنوي فوج لاءِ هڪ اهم رڪاوٽ ثابت ٿيو.<ref name="Nazim1931"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> دت موجب محمود جون ڪشمير ۾ گهڙڻ جون ٻه ڪوششون ناڪام رهيون. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته غزنوي فوج جي ميداني علائقن ۾ ڪاميابي لازمي طور جبلستاني علائقن جي مستقل فتح ۾ تبديل نه ٿي سگهندي هئي.<ref name="Dutt1908"/> === قنوج ۽ مٿرا تي حملو (1018ع–1019ع) === [[File:Captured Indian Raja Brought to Sultan Mahmud of Ghazni, Folio from a Majma al-Tavarikh (World Histories) MET AD-37.193a (detail).jpg|thumb|هڪ تاريخي مصوريءَ ۾ محمود غزنويءَ جي درٻار ۾ گرفتار هندستاني راجا کي پيش ڪرڻ جو منظر؛ هي مصوري واقعي کان پوءِ واري دور جي آهي.]] 1018ع ۾ محمود غزنوي اتر هندستان جي زرخيز ۽ شاهوڪار علائقن ڏانهن وڏي مهم هلائي. سندس فوج پنجاب مان اڳتي وڌي [[جمنا درياهه]] جي علائقي ۾ داخل ٿي ۽ [[قنوج]] ۽ [[مٿرا]] جهڙن مشهور شهرن تائين پهتي.<ref name="Nazim1931"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> قنوج جو حڪمران [[راجياپال]] محمود جي فوجي اڳڀرائيءَ آڏو مؤثر مزاحمت نه ڪري سگهيو. بعد وارين تاريخي روايتن ۾ قنوج جي شاهوڪاري، عمارتن ۽ شهر جي دفاعي حيثيت جو ذڪر ملي ٿو. دت فرشته جي حوالي سان قنوج کي هڪ وڏي ۽ خوبصورت شهر طور بيان ڪري ٿو.<ref name="Dutt1908"/> محمود ان کان پوءِ مٿرا پهتو. مٿرا هندو مذهب جي اهم مقدس شهرن مان هڪ هو ۽ پنهنجي مندرن، مذهبي ادارن ۽ فنِ تعمير جي ڪري مشهور هو. دت موجب محمود پاڻ به شهر جي عمارتن جي عظمت کان متاثر ٿيو. سندس حوالي سان هڪ روايت ۾ مٿرا جي عمارتن جي تعمير لاءِ وڏي دولت ۽ ڊگهي عرصي جي ضرورت جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> ان جي باوجود غزنوي فوج مٿرا ۾ مندرن ۽ مذهبي مرڪزن کي لٽيو، قيمتي ڌاتن جون مورتيون ڳاريون ۽ وڏي مالِ غنيمت سان واپس رواني ٿي. دت موجب محمود اتي لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن رهيو. ان کان پوءِ جمنا جي ڪناري سان ٻين هنڌن تي پڻ حملا ڪيا ويا.<ref name="Dutt1908"/> مٿرا جي واقعي بابت ابتدائي ۽ بعد وارن تاريخي بيانن ۾ تباهيءَ ۽ مالِ غنيمت جا انگ مختلف آهن، تنهنڪري انهن کي ماخذن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === لاهور، گواليار ۽ ڪالنجر (1021ع–1023ع) === محمود جي فوجي مهمن جي ايندڙ مرحلي ۾ [[لاهور]]، [[گواليار]] ۽ [[ڪالنجر]] جا علائقا اهم بڻيا. هندو شاهي حڪمرانن جي سياسي ڪمزوريءَ کان پوءِ پنجاب ۾ غزنوي اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو ۽ لاهور غزنوي حڪومت جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> [[راجياپال]] جي محمود آڏو مزاحمت نه ڪرڻ سبب ٻين هندستاني حڪمرانن ۾ ناراضگي پيدا ٿي. تاريخي روايتن موجب [[چنديلا گهراڻو|چنديلا]] حڪمرانن سان لاڳاپيل قوتن راجياپال خلاف ڪارروائي ڪئي، جنهن ۾ هو مارجي ويو. محمود بعد ۾ چنديلا حڪمرانن خلاف فوجي مهمون هلائيون.<ref name="Dutt1908"/> دت موجب انهن مهمن ۾ محمود هڪ ڀيري لاهور تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، جڏهن ته ڪالنجر جي حڪمران سان آخرڪار تحفن ۽ سفارتي مفاهمت ذريعي معاملو طئي ٿيو. دت هڪ سنسڪرت مدحيه نظم جو پڻ ذڪر ڪري ٿو، جيڪو محمود جي تعريف ۾ پيش ڪيو ويو هو.<ref name="Dutt1908"/> انهن مهمن مان ظاهر ٿئي ٿو ته محمود جي فوجي پاليسي رڳو جنگ ۽ تباهيءَ تائين محدود نه هئي، پر ضرورت پوڻ تي خراج، تحفن، سفارتي ٺاهن ۽ مقامي حڪمرانن جي تابعيت کي پڻ قبول ڪيو ويندو هو.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/> sjur7e9of0t89mfij29v96z6yiofjzk 424215 424214 2026-10-21T22:04:13Z Intisar Ali 8681 424215 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = محمود غزنوي | title = يمين الدوله، امين المله، سيف الدوله | image = Mahmud in robe from the caliph.jpg | image_size = 260px | caption = ''جامع التواريخ'' جي هڪ تاريخي مصوريءَ ۾ محمود غزنويءَ کي عباسي خليفي پاران خلعت ملڻ جو منظر | succession = [[غزنوي سلطنت]] جو حڪمران | reign = 998ع – 30 اپريل 1030ع | predecessor = [[اسماعيل بن سبڪتگين]] | successor = [[محمد غزنوي]] | birth_date = لڳ ڀڳ 971ع | birth_place = [[غزني]]، [[زابلستان]] | death_date = 30 اپريل 1030ع (23 ربيع الثاني 421هه) | death_place = [[غزني]] | burial_place = [[محمود غزنويءَ جو مقبرو]]، غزني، افغانستان | full name = ابو القاسم محمود بن سبڪتگين | house = [[غزنوي گهراڻو]] | father = [[سبڪتگين]] | issue = [[محمد غزنوي]]، [[مسعود اول]] ۽ ٻيا | religion = [[اسلام]]، [[سني اسلام]] }} '''ابوالقاسم محمود بن سبڪتگين''' (لڳ ڀڳ 971ع – 30 اپريل 1030ع)، عام طور '''محمود غزنوي''' يا '''سلطان محمود غزنوي''' جي نالي سان مشهور، [[غزنوي گهراڻو|غزنوي گهراڻي]] جو سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ طاقتور حڪمران هو، جنهن 998ع کان 1030ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ غزنوي سلطنت [[خراسان]]، [[افغانستان]]، [[خوارزم]]، اتر اولهه [[ايران]] ۽ [[هندستاني ننڍو کنڊ]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙجي وئي. سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز [[غزني]] هو، جيڪو ان دور ۾ هڪ وڏي فوجي، انتظامي ۽ فارسي ادبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪري ويو.<ref name="BosworthIranica2012">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=Maḥmud b. Sebüktegin |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=21 December 2012 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/mahmud-b-sebuktegin/ |language=en }}</ref> محمود پنهنجي فوجي مهمن، خاص طور [[هندستان تي غزنوي حملا|هندستاني مهمن]]، [[ملتان]]، [[پنجاب]]، [[مٿرا]]، [[قنوج]] ۽ [[سومنات مندر]] تي حملن جي ڪري مشهور آهي. سندس حڪومت ۾ [[هندو شاهي گهراڻو|هندو شاهي حڪمرانن]] سان ڪيترائي مقابلا ٿيا. هن ملتان جي اسماعيلي حڪمرانن خلاف پڻ فوجي ڪارروايون ڪيون، جڏهن ته اتر ۽ اولهه طرف [[قراخاني گهراڻو|قراخانين]]، مقامي ايراني حڪمرانن ۽ ٻين سياسي قوتن سان سندس مقابلا ٿيا. هندستان ۾ سندس ڪيترين مهمن جو نتيجو وڏي مالِ غنيمت، قيدين ۽ مذهبي مرڪزن جي تباهيءَ جي صورت ۾ نڪتو؛ انهن واقعن جي مقصدن ۽ اثرن بابت مؤرخن جا مختلف تجزيا آهن.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=48–51 |language=en }}</ref> محمود جي دور ۾ غزنوي درٻار فارسي ادب ۽ علمي سرگرمين جي سرپرستيءَ جي ڪري پڻ مشهور ٿي. [[ابوريحان البيروني]]، [[عنصري بلخي]]، [[فرخي سيستاني]] ۽ ٻين عالمن ۽ شاعرن جا نالا غزنوي دور سان لاڳاپيل آهن. [[فردوسي]] ۽ سندس ''[[شاهنامو]]'' پڻ محمود جي دور جي فارسي ادبي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا، جيتوڻيڪ فردوسي ۽ محمود جي ذاتي لاڳاپن بابت روايتن جي تاريخي حيثيت تي بحث موجود آهي.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963">{{cite book |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 944–1040 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |year=1963 |language=en }}</ref> == نالو، نسب ۽ لقب == محمود جو پورو نالو '''يمين الدوله ابو القاسم محمود بن سبڪتگين''' هو. سندس پيءُ [[سبڪتگين]] ترڪ نسل جو فوجي اڳواڻ هو، جيڪو ابتدا ۾ [[ساماني سلطنت]] جي فوجي نظام سان لاڳاپيل رهيو. سبڪتگين پنهنجي سرپرست [[الپتگين]] جي ذريعي غزنيءَ جي سياسي ۽ فوجي معاملن ۾ اڳتي وڌيو ۽ 977ع ۾ اتي حڪمراني حاصل ڪيائين. محمود جي ماءُ جو واسطو زابلستان جي هڪ مقامي زميندار گهراڻي سان هو؛ انهيءَ نسبت سبب ڪجهه شاعرن کيس ''محمود زابلي'' پڻ سڏيو آهي.<ref name="BosworthSebuktegin">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=Sebüktegin |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sebuktegin/ |language=en }}</ref><ref name="BosworthIranica2012"/> محمود کي سندس زندگيءَ ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي لقب مليا. ساماني حڪمران [[نوح ٻيون ساماني]] جي دور ۾ کيس ''سيف الدوله'' جو لقب مليو. بعد ۾ [[عباسي خلافت|عباسي خليفي]] [[القادر بالله]] کيس ''يمين الدوله'' ۽ ''امين المله'' جا لقب عطا ڪيا. ''يمين الدوله'' سندس سڀ کان مشهور لقبن مان هڪ ٿيو ۽ ڪجهه بعد وارن مؤرخن غزنوي گهراڻي کي انهيءَ نسبت سان ''يمينيه'' پڻ سڏيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> === سلطان جو لقب === محمود کي تاريخي ادب ۾ عام طور ''سلطان'' سڏيو وڃي ٿو. روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ کيس اسلامي دنيا جي انهن ابتدائي حڪمرانن مان شمار ڪيو ويندو آهي، جن جي نالي سان سلطان جو لقب وڏي پيماني تي مشهور ٿيو. تنهن هوندي به مؤرخ سي. اي. بوسورٿ موجب محمود جي پنهنجي دور ۾ هي لقب استعمال ضرور ٿيندو هو، پر ان جو باقاعدي سرڪاري لقب طور مڪمل رواج غالباً غزنوي گهراڻي جي بعد واري تاريخ ۾ ٿيو. همعصر مؤرخ [[گرديزي]] ۽ [[ابوالفضل بيهقي]] سرڪاري حوالن ۾ اڪثر ''امير'' جو لفظ استعمال ڪندا هئا.<ref name="BosworthIranica2012"/> انهيءَ ڪري محمود کي تاريخي طور ''سلطان محمود غزنوي'' سڏڻ درست آهي، پر اهو بيان ته هن عباسي خليفي کان مڪمل لاتعلقي ظاهر ڪرڻ لاءِ رسمي طور سلطان جو لقب اختيار ڪيو، وڌيڪ وضاحت جو محتاج آهي. محمود سياسي طور خودمختيار حڪمران هو، جڏهن ته عباسي خلافت سان سندس مذهبي ۽ سفارتي لاڳاپا برقرار رهيا.<ref name="BosworthIranica2012"/> == ابتدائي زندگي == محمود جي پيدائش عام طور 971ع ۾ [[غزني]] ۾ ڄاڻائي وڃي ٿي. سندس پيءُ سبڪتگين ساماني دور ۾ فوجي خدمت کان اڳتي وڌي هڪ علائقائي حڪمران بڻيو. محمود جي ننڍپڻ ۽ ابتدائي تعليم بابت تفصيلي ۽ هڪجهڙي معلومات موجود نه آهي، پر سندس نوجوانيءَ کان ئي فوجي ۽ سياسي معاملن ۾ سرگرم هجڻ جا ثبوت ملن ٿا.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Nazim1931">{{cite book |last=Nazim |first=Muhammad |title=The Life and Times of Sultan Mahmud of Ghazna |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1931 |language=en }}</ref> 994ع ۽ 995ع جي لڳ ڀڳ محمود پنهنجي پيءُ سان گڏ [[خراسان]] ۾ ساماني حڪمران نوح ٻئي جي مدد لاءِ فوجي مهمن ۾ شريڪ ٿيو. ان دور ۾ ساماني سلطنت اندر فوجي سردارن ۽ صوبائي طاقتور گهراڻن جي وچ ۾ سياسي اختلاف وڌي رهيا هئا. محمود ۽ سبڪتگين باغي فوجي اڳواڻن خلاف ساماني حڪمران جي مدد ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ محمود کي خراسان جي ساماني فوج جو اعليٰ فوجي عهدو ۽ ''سيف الدوله'' جو لقب مليو. انهيءَ تجربي کيس خراسان جي سياسي حالتن، فوجي انتظام ۽ علائقائي طاقت جي توازن کان واقف ڪيو.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Nazim1931"/> == اقتدار جو حصول == === سبڪتگين جي وفات ۽ جانشينيءَ جو تڪرار === [[سبڪتگين]] 997ع ۾ وفات ڪئي. هن پنهنجي ننڍي پٽ [[اسماعيل بن سبڪتگين|اسماعيل]] کي غزنيءَ جي حڪمرانيءَ لاءِ جانشين نامزد ڪيو هو. تاريخي ماخذن ۾ انهيءَ فيصلي جو قطعي سبب واضح نه آهي. هڪ امڪان اهو بيان ڪيو ويو آهي ته اسماعيل جي ماءُ الپتگين جي خاندان سان لاڳاپيل هئي، جنهن ڪري کيس سياسي ۽ خانداني ترجيح حاصل ٿي سگهي ٿي.<ref name="BosworthSebuktegin"/><ref name="BosworthIranica2012"/> محمود ان فيصلي کي قبول نه ڪيو. هو اڳ ئي فوجي تجربي، خراسان ۾ پنهنجي اثر ۽ حڪومتي لاڳاپن جي ڪري هڪ طاقتور دعويدار هو. هن پنهنجي ڀاءُ [[نصر بن سبڪتگين]] جي مدد سان اسماعيل خلاف فوجي ڪارروائي ڪئي. 998ع ۾ غزنيءَ جي ڀرسان ٻنهي ڀائرن جي فوجن ۾ مقابلو ٿيو، جنهن ۾ محمود کي فتح حاصل ٿي. ان کان پوءِ اسماعيل اقتدار کان محروم ٿيو ۽ محمود غزنوي سلطنت جو حڪمران بڻيو.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === خراسان تي قبضو ۽ خودمختياري === اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ محمود جو هڪ اهم مقصد خراسان تي مڪمل سياسي ڪنٽرول قائم ڪرڻ هو. ساماني سلطنت اندر فوجي اڳواڻ [[بگتوزون]] ۽ ٻين طاقتور سردارن جي مداخلت سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿي چڪو هو. محمود انهن حالتن مان فائدو وٺندي خراسان ۾ پنهنجي فوجي حيثيت مضبوط ڪئي ۽ ساماني حڪمرانن جي عملي بالادستي ختم ڪري ڇڏي.<ref name="BosworthIranica2012"/> 999ع ۾ ساماني سلطنت جي زوال ۽ [[قراخاني گهراڻو|قراخانين]] جي [[بخارا]] تي قبضي کان پوءِ وچ ايشيا جي سياسي صورتحال تبديل ٿي وئي. محمود خراسان ۽ غزنيءَ تي هڪ خودمختيار حڪمران طور اقتدار قائم ڪيو. هن پنهنجي فتوحات بابت عباسي خليفي القادر بالله ڏانهن اطلاع موڪليو، جنهن جي جواب ۾ کيس حڪمرانيءَ جي توثيق ۽ اعزازي لقب مليا. اهڙيءَ ريت غزنوي اقتدار ساماني نظام جي هڪ صوبائي فوجي حڪومت مان هڪ وڏي آزاد سلطنت ۾ تبديل ٿيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> == غزنوي سلطنت جو قيام ۽ واڌارو == [[File:Mahmud of Ghazni.svg|thumb|محمود غزنويءَ جي فوجي مهمن جو نقشو؛ مختلف تاريخي نقشن ۾ سرحدن ۽ مهمن جي نمائندگي مختلف ٿي سگهي ٿي.]] محمود جي حڪومت جو بنيادي مرڪز غزني هو، پر سندس سياسي طاقت ڪيترن مختلف جاگرافيائي علائقن تائين پکڙيل هئي. هن خراسان ۾ پنهنجي حڪومت مضبوط ڪرڻ کان پوءِ [[سيستان]]، [[غور]]، [[غرجستان]]، [[قصدار]]، [[خوارزم]] ۽ اتر ايران جي مختلف علائقن ۾ فوجي ۽ سفارتي مداخلتون ڪيون. انهن مان ڪجهه علائقا سڌي غزنوي انتظام هيٺ آيا، جڏهن ته ٻيا مقامي حڪمرانن جي ذريعي خراج ڏيندڙ يا تابع رياستن طور برقرار رهيا.<ref name="BosworthIranica2012"/> محمود جي سلطنت کي هڪجهڙي انتظامي نوعيت واري علائقائي رياست سمجهڻ بدران مختلف سڌن صوبن، فوجي مرڪزن، تابع حڪمرانن ۽ سرحدي اثر وارن علائقن جو مجموعو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سندس دور ۾ غزنيءَ جي مرڪزي فوجي ۽ مالي طاقت اهم هئي، پر ڏورانهن علائقن ۾ غزنوي حڪمرانيءَ جي مضبوطي مختلف هئي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="BosworthIranica2012"/> === سلطنت جي سياسي واڌاري جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a8c1d3;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#214a68;color:white;padding:10px;font-size:110%;" | محمود غزنويءَ جي دور ۾ اهم علائقائي مهمون ۽ سياسي تبديليون ! style="background:#dcecf5;color:#18384c;" | علائقو ! style="background:#dcecf5;color:#18384c;" | اهم دور ! style="background:#dcecf5;color:#18384c;" | سياسي يا فوجي نتيجو |- | [[خراسان]] | 998ع–999ع | ساماني اقتدار جي زوال کان پوءِ غزنوي حڪومت جو بنيادي علائقو بڻيو. |- | [[سيستان]] | 1002ع–1004ع | صفاري اقتدار جي باقيات خلاف ڪارروائيون ۽ غزنوي بالادستيءَ جو قيام. |- | [[ملتان]] | 1006ع ۽ 1010ع | اسماعيلي حڪمرانن خلاف مهمون ۽ غزنوي سياسي اثر جو واڌارو. |- | [[غور]] | 1010ع–1011ع ۽ 1020ع | مقامي حڪمرانن خلاف مهمون؛ مڪمل ۽ مستقل ڪنٽرول محدود رهيو. |- | [[غرجستان]] | 1012ع–1013ع | مقامي حڪمران جي معزولي ۽ علائقي جي غزنوي سلطنت ۾ شموليت. |- | [[خوارزم]] | 1017ع | فوجي مداخلت کان پوءِ غزنوي حڪومت جي قيام جو مرحلو. |- | [[ري (ايران)|ري]] | 1029ع | [[آل بويه]] جي مقامي حڪمران [[مجدالدوله]] جي معزولي. |- | [[پنجاب]] | 11هين صديءَ جي شروعات | هندو شاهي حڪمرانن سان جنگين کان پوءِ غزنوي اثر ۽ علائقائي قبضي ۾ واڌارو. |- | [[سومنات]] | 1025ع–1026ع | مندر تي حملو، ڦرلٽ ۽ غزنيءَ ڏانهن واپسي؛ مستقل غزنوي صوبائي حڪومت قائم نه ٿي. |} <ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> == عباسي خلافت سان لاڳاپا == محمود غزنويءَ جي سياسي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ سندس [[عباسي خلافت]] سان لاڳاپا اهم آهن. جيتوڻيڪ محمود پنهنجي سلطنت جي عملي حڪومت ۾ خودمختيار هو، پر هن بغداد جي عباسي خليفي سان سفارتي ۽ مذهبي لاڳاپا برقرار رکيا. عباسي خليفي [[القادر بالله]] محمود جي سياسي اقتدار کي تسليم ڪيو ۽ کيس اعزازي لقب ۽ حڪمرانيءَ جي سند عطا ڪئي.<ref name="BosworthIranica2012"/> محمود انهن لاڳاپن کي پنهنجي حڪمرانيءَ جي مذهبي ۽ سياسي جواز لاءِ استعمال ڪيو. هو پاڻ کي سني اسلام ۽ عباسي خلافت جي حمايت ڪندڙ حڪمران طور پيش ڪندو هو. انهيءَ پسمنظر ۾ سندس پاليسيءَ جو رخ [[فاطمي خلافت]]، [[اسماعيلي]] سياسي مرڪزن ۽ ڪجهه شيعا حڪمران گهراڻن جي مخالفت ڏانهن پڻ رهيو. غزنوي درٻار مان بغداد ڏانهن تحفا ۽ فوجي فتوحات جون خبرون موڪليون وينديون هيون، جڏهن ته خلافت طرفان محمود کي سياسي اعزاز ۽ مذهبي حمايت حاصل ٿيندي هئي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === مذهبي سياست ۽ سياسي مفاد === محمود جي مذهبي پاليسيءَ ۾ سني اسلام جي سرپرستي نمايان هئي. هن [[ملتان]] جي اسماعيلي حڪمرانن خلاف مهمون هلايون ۽ اتر ايران ۾ پڻ مذهبي اختلافن کي فوجي ۽ سياسي مداخلت لاءِ جواز طور استعمال ڪيو. 1029ع ۾ ري تي قبضي کان پوءِ هن پنهنجي فتح کي مذهبي مخالفن خلاف ڪاميابي طور عباسي خليفي آڏو پيش ڪيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> تنهن هوندي به محمود جي سڀني جنگين کي رڳو مذهبي مقصدن سان بيان ڪرڻ تاريخي طور اڻپورو آهي. مؤرخن موجب سندس مهمن ۾ سلطنت جي توسيع، مالي وسيلن جي فراهمي، فوجي طاقت جي برقرار رکڻ، واپاري رستن جي حفاظت ۽ علائقائي سياسي مقابلي جهڙا مقصد پڻ شامل هئا. خاص طور هندستاني مهمن بابت سي. اي. بوسورٿ دولت ۽ مالي وسيلن جي حصول کي بنيادي محرڪن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.<ref name="BosworthIranica2012"/> == قراخاني گهراڻي سان لاڳاپا == [[قراخاني گهراڻو]] محمود جي دور ۾ وچ ايشيا جي اهم سياسي قوتن مان هڪ هو. ساماني سلطنت جي زوال کان پوءِ قراخاني حڪمرانن [[ماوراءالنهر]] ۾ اقتدار حاصل ڪيو، جڏهن ته محمود خراسان ۽ غزنيءَ ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ابتدا ۾ سفارتي ٺاهه ۽ سياسي مفاهمت موجود هئي، پر خراسان جي قبضي ۽ سرحدي اثر جي سوال تي اختلاف پيدا ٿيا.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> 1006ع ۾ جڏهن محمود هندستاني مهمن ۾ مصروف هو، تڏهن قراخاني فوجن خراسان ۾ مداخلت ڪئي. محمود واپس اچي پنهنجي فوجي قوت کي منظم ڪيو ۽ قراخاني اڳڀرائي روڪي. 1008ع ۾ پڻ ٻنهي قوتن وچ ۾ اهم فوجي مقابلو ٿيو، جنهن کان پوءِ خراسان ۾ محمود جي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي. انهن واقعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته محمود کي هندستاني مهمن سان گڏ پنهنجي اترين سرحدن جي حفاظت لاءِ پڻ مسلسل فوجي ۽ سياسي وسيلا استعمال ڪرڻا پوندا هئا.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> == تاريخي ماخذ ۽ تاريخ نگاري == محمود غزنويءَ جي زندگي ۽ حڪومت بابت معلومات همعصر، ويجهي دور جي ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ماخذن جي نوعيت مختلف آهي: ڪي غزنوي درٻار سان لاڳاپيل هئا، ڪي عام اسلامي تاريخ لکندا هئا ۽ ڪي جديد دور جا تحقيقي مؤرخ آهن. انهيءَ ڪري محمود بابت روايتن، فوجي انگن اکرن ۽ سندس شخصيت جي تشريح ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="BosworthIranica2012"/> === ابتدائي ۽ ويجهي دور جا ماخذ === '''[[عتبي]]''' جو ''[[تاريخ يميني]]'' محمود جي دور بابت اهم ابتدائي ماخذن مان هڪ آهي. عتبي غزنوي سياسي ماحول سان لاڳاپيل هو، تنهنڪري سندس بيان ۾ درٻاري نقطه نظر ۽ حڪمران جي ڪاميابين جي ساراهه نمايان آهي. سندس ڪتاب محمود جي سياسي سرگرمين ۽ فوجي مهمن جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ان جي مدحيا انداز کي تاريخي تنقيد سان پڙهڻ ضروري آهي.<ref name="UtbiYamini">{{cite book |last=al-Utbi |first=Abu Nasr Muhammad |title=Al-Yamini fi Sharh Akhbar al-Sultan Yamin al-Dawla wa Amin al-Milla Mahmud al-Ghaznawi |editor=Ihsan Dhannun Thamiri |location=Beirut |year=2004 |language=ar }}</ref> '''[[گرديزي]]''' جي ''زين الاخبار'' ۾ محمود ۽ سندس دور جي سياسي واقعن بابت اهم ڄاڻ موجود آهي. گرديزيءَ جي تاريخ غزنوي دور جي واقعاتي ترتيب، حڪمرانن ۽ علائقائي مهمن جي مطالعي ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="Gardizi2011">{{cite book |last=Gardizi |first=Abu Sa'id |title=The Ornament of Histories: A History of the Eastern Islamic Lands AD 650–1041 |translator-last=Bosworth |translator-first=C. Edmund |publisher=I.B. Tauris |location=London |year=2011 |language=en }}</ref> '''[[ابوالفضل بيهقي]]''' جو ''تاريخ بيهقي'' غزنوي سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي تاريخ لاءِ اهم آهي. بيهقيءَ جي محمود جي حڪومت بابت لکيل تاريخ جو وڏو حصو محفوظ نه رهي سگهيو آهي، پر سندس موجوده تصنيف ۾ محمود جي دور بابت ڪيترائي اهم واقعا، شخصيتون ۽ حڪومتي تفصيل ملن ٿا.<ref name="Bayhaqi2011">{{cite book |last=Bayhaqi |first=Abu'l-Fazl |title=The History of Beyhaqi |translator-last=Bosworth |translator-first=C. Edmund |editor-last=Ashtiany |editor-first=Mohsen |publisher=Harvard University Press |year=2011 |volumes=3 |language=en }}</ref> '''[[ابوريحان البيروني]]''' جون تصنيفون پڻ محمود جي دور جي علمي، سماجي ۽ هندستاني پسمنظر جي مطالعي ۾ اهم آهن. البيروني غزنوي سياسي ماحول سان لاڳاپيل هو ۽ سندس هندستان بابت تحقيق ان دور جي ثقافتي ۽ مذهبي ڄاڻ جو هڪ اهم ماخذ آهي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === بعد وارا مؤرخ === [[ابن الاثير]]، [[منهاج سراج جوزجاني]] ۽ [[محمد قاسم فرشته]] جهڙن مؤرخن جي تصنيفن ۾ محمود بابت وڌيڪ روايتون محفوظ آهن. فرشته جي تاريخ خاص طور هندستاني مهمن بابت بعد واري تاريخ نويسيءَ تي اثرانداز ٿي. تنهن هوندي به فرشته محمود کان ڪيترين صدين پوءِ لکيو، تنهنڪري سندس بيانن کي همعصر شاهديءَ جي برابر نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === جديد تاريخي تحقيق === جديد مؤرخن مان [[سي. اي. بوسورٿ]]، [[محمد ناظم]] ۽ [[واسيلي بارتولد]] غزنوي تاريخ جي مطالعي ۾ اهم آهن. بوسورٿ جي تحقيق غزنوي سلطنت جي سياسي ڍانچي، فوجي طاقت، انتظامي نظام، مذهبي پاليسي ۽ فارسي ثقافتي سرپرستيءَ بابت تفصيلي ڄاڻ فراهم ڪري ٿي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/><ref name="Barthold1969">{{cite book |last=Barthold |first=W. W. |title=Turkestan Down to the Mongol Invasion |edition=3rd |publisher=Luzac & Co. |location=London |year=1969 |language=en }}</ref> هندستاني مؤرخ [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ محمود جي جنگي صلاحيتن کي ساراهيندي سندس هندستاني مهمن جي معاشي، انساني ۽ سماجي اثرن تي تنقيد ڪئي. دت جو جائزو محمود جي فوجي ڪاميابين ۽ انهن جي تاريخي نتيجن جي وچ ۾ فرق واضح ڪري ٿو. سندس بيان جو تفصيلي تجزيو مضمون جي الڳ حصي ''مؤرخ رميش چندر دت جو تنقيدي جائزو'' ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Dutt1908"/> == هندستاني فوجي مهمون == [[File:Mahmud of Ghazni.svg|thumb|محمود غزنويءَ جي هندستاني ۽ ٻين فوجي مهمن جي رستن جو نقشو.]] [[محمود غزنوي]] پنهنجي حڪومت دوران [[هندستاني ننڍو کنڊ]] ڏانهن ڪيترائي فوجي حملا ڪيا. روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ انهن کي عام طور سترهن مهمون سڏيو وڃي ٿو، پر مختلف تاريخي ماخذن ۾ مهمن جي ڳڻپ، سالن ۽ ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن. محمود جي هندستاني فوجي سرگرمين جو دور لڳ ڀڳ 1000ع کان 1027ع تائين پکڙيل هو. انهن مهمن ۾ [[هندو شاهي گهراڻو|هندو شاهي حڪمرانن]]، [[ملتان]] جي اسماعيلي حڪومت، پنجاب جي مقامي سردارن، اتر هندستان جي راجپوت ۽ ٻين حڪمران گهراڻن سان مقابلا شامل هئا.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Nazim1931"/><ref name="Dutt1908"/> محمود جي مهمن جا مقصد هڪجهڙا نه هئا. ڪجهه مهمون سرحدي حفاظت، سياسي بالادستي ۽ خراج وصول ڪرڻ لاءِ هيون، جڏهن ته ٻين جو بنيادي نتيجو شهرن، مذهبي مرڪزن ۽ خزائن مان دولت حاصل ڪرڻ هو. [[پنجاب]] جا ڪجهه حصا غزنوي حڪومت ۾ شامل ٿيا، پر اتر هندستان جي اڪثر ڏورانهن علائقن ۾ محمود مستقل انتظامي حڪومت قائم ڪرڻ بدران فوجي حملن، خراج ۽ تابع حڪمرانن جي ذريعي پنهنجو اثر برقرار رکيو.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Dutt1908"/><ref name="Thapar2002">{{cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=Penguin Books |year=2002 |language=en }}</ref> === هندستاني مهمن جي تاريخوار ترتيب === {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #91b3c9;" |+ style="background:#214b69;color:white;padding:12px;font-size:110%;" | محمود غزنويءَ جون اهم هندستاني فوجي مهمون (1000ع–1027ع) ! style="background:#dcecf5;color:#16384e;" | سال ! style="background:#dcecf5;color:#16384e;" | علائقو يا مخالف ! style="background:#dcecf5;color:#16384e;" | اهم واقعو ۽ نتيجو |- | 1000ع–1001ع | [[پشاور]]، [[جيپال]] | هندو شاهي فوج کي شڪست؛ جيپال جي گرفتاري ۽ بعد ۾ آزادي. |- | 1004ع–1005ع | ڀاٽيا | مقامي حڪمران خلاف حملو ۽ قلعي تي قبضو. |- | 1005ع–1006ع | [[ملتان]] | اسماعيلي حڪمران ابو الفتوح دائود خلاف مهم ۽ خراج جي شرطن تي سياسي تابعيت. |- | 1008ع–1009ع | [[آنندپال]] ۽ هندو شاهي اتحاد | واهند جي علائقي ۾ وڏي جنگ؛ غزنوي فوج کي فتح. |- | 1009ع | [[ڪانگڙا قلعو|نگرڪوٽ]] | قلعي تي قبضو ۽ خزاني جي ڦرلٽ. |- | 1010ع | ملتان | بغاوت ۽ سياسي مخالفت کان پوءِ ٻيهر فوجي ڪارروائي. |- | 1013ع–1014ع | [[نندنا]] | هندو شاهي دفاعي مرڪزن خلاف مهم. |- | 1014ع | [[ٿانيسر]] | مذهبي مرڪز تي حملو ۽ مندر جي تباهي. |- | 1015ع–1021ع | [[ڪشمير]] | لوهڪوٽ ۽ ٻين دفاعي هنڌن خلاف مهمون؛ مڪمل فتح حاصل نه ٿي. |- | 1018ع–1019ع | [[مٿرا]] ۽ [[قنوج]] | شهرن ۽ مندرن جي ڦرلٽ؛ وڏي مالِ غنيمت جي حصول جون روايتون. |- | 1021ع–1023ع | [[لاهور]]، [[گواليار]] ۽ [[ڪالنجر]] | هندو شاهي اقتدار جي خاتمي جو عمل ۽ مقامي حڪمرانن سان جنگيون يا خراج جا ٺاهه. |- | 1025ع–1026ع | [[سومنات مندر]] | گجرات جي مشهور مذهبي مرڪز تي حملو، مندر جي ڦرلٽ ۽ مورتيءَ جي تباهي. |- | 1027ع | [[سنڌو درياهه]] جا [[جاٽ]] | واپسيءَ دوران ٿيل نقصانن کان پوءِ دريائي فوجي مهم. |} <ref name="Nazim1931"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Dutt1908"/><ref name="Baumer2016">{{cite book |last=Baumer |first=Christoph |title=The History of Central Asia: The Age of Islam and the Mongols |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2016 |pages=207–208 |isbn=9781838609399 |language=en }}</ref> هن جدول ۾ مهمن جي تاريخوار ترتيب کي بنياد بڻايو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف مؤرخ هڪ ئي فوجي سرگرميءَ کي ڪڏهن الڳ مهم ۽ ڪڏهن وڏي مهم جو حصو سمجهن ٿا. === پشاور جي جنگ ۽ جيپال جي شڪست (1001ع) === [[هندو شاهي گهراڻو|هندو شاهي گهراڻي]] جو حڪمران [[جيپال]]، محمود جي پيءُ [[سبڪتگين]] جي دور کان ئي غزنوي طاقت جو مخالف هو. محمود پنهنجي حڪومت مضبوط ڪرڻ کان پوءِ 1001ع ۾ [[پشاور]] جي علائقي ڏانهن فوجي مهم هلائي. هن جنگ ۾ جيپال جي فوج کي شڪست آئي ۽ جيپال پنهنجي خاندان جي ڪجهه فردن سان گڏ گرفتار ٿيو. بعد ۾ کيس مالي شرطن تي آزاد ڪيو ويو.<ref name="Dutt1908"/><ref name="Nazim1931"/> روميش چندر دت جي بيان موجب جيپال پنهنجي شڪست ۽ گرفتاريءَ کي سخت بي عزتي سمجهيو. هن پنهنجي حڪومت پٽ [[آنندپال]] حوالي ڪئي ۽ پاڻ کي باهه ۾ ساڙي زندگي ختم ڪئي. هي واقعو جيپال جي انجام بابت روايتي تاريخي بيان جو حصو آهي.<ref name="Dutt1908"/> جيپال جي شڪست هندو شاهي گهراڻي لاءِ هڪ اهم سياسي ڌڪ هئي، پر ان سان سندس خاندان جي مزاحمت ختم نه ٿي. آنندپال ۽ بعد ۾ سندس جانشين غزنوي اڳڀرائيءَ خلاف سرگرم رهيا.<ref name="Nazim1931"/> === ڀاٽيا تي حملو (1004ع–1005ع) === محمود جي ايندڙ مهمن مان هڪ ڀاٽيا جي حڪمران خلاف هئي. دت جي بيان موجب ڀاٽيا جو راجا محمود کي مقرر خراج ڏيڻ کان انڪاري ٿيو، جنهن تي غزنوي فوج ان جي علائقي تي حملو ڪيو. مقامي حڪمران ڪيترن ڏينهن تائين مزاحمت ڪئي، پر آخرڪار سندس فوج کي شڪست آئي ۽ ڀاٽيا تي قبضو ڪيو ويو.<ref name="Dutt1908"/> دت موجب ڀاٽيا جي حڪمران گرفتاريءَ بدران پنهنجي جان وٺڻ کي ترجيح ڏني. هي بيان دت جي استعمال ڪيل تاريخي روايتن مان آهي؛ واقعي جي تفصيلن بابت ابتدائي ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.<ref name="Dutt1908"/> === ملتان تي پهريون وڏو حملو (1005ع–1006ع) === [[ملتان]] يارهين صديءَ جي شروعات ۾ هڪ اهم سياسي، مذهبي ۽ واپاري مرڪز هو. ان وقت اتي [[اسماعيلي]] حڪمران [[ابو الفتوح دائود]] جو اثر هو. ملتان جي حڪمرانن جا مذهبي ۽ سياسي لاڳاپا [[فاطمي خلافت]] سان وابسته هئا، جڏهن ته محمود غزنوي [[عباسي خلافت]] جي حمايت ڪندڙ سني حڪمران هو.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> 1005ع–1006ع جي لڳ ڀڳ محمود ملتان خلاف فوجي مهم هلائي. ملتان جي سياسي ۽ مذهبي خودمختياري، غزنوي اثر کان ٻاهر هجڻ ۽ علائقائي حڪمرانيءَ جا سوال هن حملي جي پسمنظر ۾ اهم هئا. محمود جي فوجي دٻاءَ کان پوءِ ملتان جي حڪمران کي سياسي تابعيت ۽ مالي ادائگين جي شرطن کي قبول ڪرڻو پيو، پر غزنوي اقتدار خلاف مخالفت بعد ۾ به جاري رهي.<ref name="Nazim1931"/><ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت هن مهم کي محمود جي انهن فوجي ڪاررواين مان شمار ڪري ٿو، جيڪي مقامي حڪمرانن جي غزنوي بالادستيءَ کان انڪار سبب ڪيون ويون. دت جي مختصر بيان ۾ ملتان جي حڪمران جي معافي، مستقبل ۾ فرمانبرداريءَ ۽ سالياني خراج جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> === آنندپال ۽ هندو شاهي اتحاد سان جنگ (1008ع–1009ع) === [[آنندپال]] پنهنجي پيءُ جيپال جي وفات کان پوءِ غزنوي اڳڀرائيءَ جي مخالفت جاري رکي. 1008ع–1009ع ۾ سندس اڳواڻيءَ هيٺ هڪ وڏو فوجي اتحاد محمود جي مقابلي لاءِ منظم ٿيو. بعد وارين روايتن ۾ [[اجمير]]، [[دهلي]]، [[قنوج]] ۽ ٻين علائقن جي حڪمرانن جي مدد جو ذڪر ملي ٿو، پر اتحاد جي صحيح جوڙجڪ بابت سڀني ماخذن ۾ هڪجهڙي ڄاڻ موجود نه آهي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="Nazim1931"/> [[محمد قاسم فرشته]] جي روايت جي بنياد تي دت لکي ٿو ته هندستاني عورتن پڻ جنگي تيارين لاءِ پنهنجا زيور ۽ قيمتي شيون ڏنيون. اها روايت ان جنگ جي سماجي ۽ جذباتي اهميت کي ظاهر ڪرڻ لاءِ بيان ڪئي وئي آهي، پر ان کي سڌي همعصر شاهديءَ طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.<ref name="Dutt1908"/> ٻنهي فوجن وچ ۾ [[واھند]] جي علائقي ۾ سخت جنگ ٿي. غزنوي فوج کي فتح حاصل ٿي ۽ هندو شاهي اتحاد کي شڪست آئي. هن واقعي کان پوءِ پنجاب ۽ گنڌارا ۾ هندو شاهي گهراڻي جي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جيتوڻيڪ سندس جانشينن جي مزاحمت ڪجهه وقت تائين جاري رهي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> === نگرڪوٽ قلعي تي قبضو (1009ع) === آنندپال سان جنگ کان پوءِ محمود [[ڪانگڙا وادي]] جي مشهور قلعي [[نگرڪوٽ]] ڏانهن وڌيو. هي قلعو پنهنجي دفاعي حيثيت ۽ مذهبي مرڪزن سان لاڳاپيل دولت جي ڪري مشهور هو. محمود جي فوج قلعي تي قبضو ڪيو ۽ اتان قيمتي ڌاتو، زيور ۽ ٻيو مال هٿ ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> دت موجب محمود وڏي مالِ غنيمت سان غزني موٽيو. نگرڪوٽ جي مهم غزنوي حملن جي ان نوعيت کي ظاهر ڪري ٿي، جنهن ۾ مذهبي ۽ سياسي مرڪزن ۾ گڏ ٿيل دولت فوجي مهمن جو اهم هدف بڻجي ٿي.<ref name="Dutt1908"/> === ٿانيسر تي حملو (1014ع) === [[ٿانيسر]]، جيڪو قديم [[سٿانيشور]] جي نالي سان پڻ مشهور هو، اتر هندستان جو هڪ اهم هندو مذهبي مرڪز هو. 1014ع ۾ محمود هن علائقي تي حملو ڪيو. تاريخي روايتن موجب هن اتان جي مشهور مندرن ۽ مذهبي نشانين کي نقصان پهچايو ۽ قيمتي شيون غنيمت طور کڻي ويو.<ref name="Nazim1931"/><ref name="Dutt1908"/> دت ٿانيسر جي مهم کي محمود جي مذهبي مرڪزن تي حملن جي سلسلي جو هڪ اهم واقعو قرار ڏئي ٿو. سندس بيان ۾ قيدين ۽ مالِ غنيمت جا تمام وڏا انگ پڻ اچن ٿا، پر اهڙن انگن جي آزاد تصديق مشڪل آهي ۽ انهن کي روايتي مؤرخن سان منسوب ڪري پڙهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> === ڪشمير تي فوجي مهمون === محمود [[ڪشمير]] جي علائقي ۾ پنهنجي فوجي اثر کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جبلن، موسم، دفاعي قلعن ۽ رسد جي ڏکيائين سبب مڪمل ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيو. خاص طور [[لوهڪوٽ]] جو قلعو غزنوي فوج لاءِ هڪ اهم رڪاوٽ ثابت ٿيو.<ref name="Nazim1931"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> دت موجب محمود جون ڪشمير ۾ گهڙڻ جون ٻه ڪوششون ناڪام رهيون. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته غزنوي فوج جي ميداني علائقن ۾ ڪاميابي لازمي طور جبلستاني علائقن جي مستقل فتح ۾ تبديل نه ٿي سگهندي هئي.<ref name="Dutt1908"/> === قنوج ۽ مٿرا تي حملو (1018ع–1019ع) === [[File:Captured Indian Raja Brought to Sultan Mahmud of Ghazni, Folio from a Majma al-Tavarikh (World Histories) MET AD-37.193a (detail).jpg|thumb|هڪ تاريخي مصوريءَ ۾ محمود غزنويءَ جي درٻار ۾ گرفتار هندستاني راجا کي پيش ڪرڻ جو منظر؛ هي مصوري واقعي کان پوءِ واري دور جي آهي.]] 1018ع ۾ محمود غزنوي اتر هندستان جي زرخيز ۽ شاهوڪار علائقن ڏانهن وڏي مهم هلائي. سندس فوج پنجاب مان اڳتي وڌي [[جمنا درياهه]] جي علائقي ۾ داخل ٿي ۽ [[قنوج]] ۽ [[مٿرا]] جهڙن مشهور شهرن تائين پهتي.<ref name="Nazim1931"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> قنوج جو حڪمران [[راجياپال]] محمود جي فوجي اڳڀرائيءَ آڏو مؤثر مزاحمت نه ڪري سگهيو. بعد وارين تاريخي روايتن ۾ قنوج جي شاهوڪاري، عمارتن ۽ شهر جي دفاعي حيثيت جو ذڪر ملي ٿو. دت فرشته جي حوالي سان قنوج کي هڪ وڏي ۽ خوبصورت شهر طور بيان ڪري ٿو.<ref name="Dutt1908"/> محمود ان کان پوءِ مٿرا پهتو. مٿرا هندو مذهب جي اهم مقدس شهرن مان هڪ هو ۽ پنهنجي مندرن، مذهبي ادارن ۽ فنِ تعمير جي ڪري مشهور هو. دت موجب محمود پاڻ به شهر جي عمارتن جي عظمت کان متاثر ٿيو. سندس حوالي سان هڪ روايت ۾ مٿرا جي عمارتن جي تعمير لاءِ وڏي دولت ۽ ڊگهي عرصي جي ضرورت جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> ان جي باوجود غزنوي فوج مٿرا ۾ مندرن ۽ مذهبي مرڪزن کي لٽيو، قيمتي ڌاتن جون مورتيون ڳاريون ۽ وڏي مالِ غنيمت سان واپس رواني ٿي. دت موجب محمود اتي لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن رهيو. ان کان پوءِ جمنا جي ڪناري سان ٻين هنڌن تي پڻ حملا ڪيا ويا.<ref name="Dutt1908"/> مٿرا جي واقعي بابت ابتدائي ۽ بعد وارن تاريخي بيانن ۾ تباهيءَ ۽ مالِ غنيمت جا انگ مختلف آهن، تنهنڪري انهن کي ماخذن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === لاهور، گواليار ۽ ڪالنجر (1021ع–1023ع) === محمود جي فوجي مهمن جي ايندڙ مرحلي ۾ [[لاهور]]، [[گواليار]] ۽ [[ڪالنجر]] جا علائقا اهم بڻيا. هندو شاهي حڪمرانن جي سياسي ڪمزوريءَ کان پوءِ پنجاب ۾ غزنوي اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو ۽ لاهور غزنوي حڪومت جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> [[راجياپال]] جي محمود آڏو مزاحمت نه ڪرڻ سبب ٻين هندستاني حڪمرانن ۾ ناراضگي پيدا ٿي. تاريخي روايتن موجب [[چنديلا گهراڻو|چنديلا]] حڪمرانن سان لاڳاپيل قوتن راجياپال خلاف ڪارروائي ڪئي، جنهن ۾ هو مارجي ويو. محمود بعد ۾ چنديلا حڪمرانن خلاف فوجي مهمون هلائيون.<ref name="Dutt1908"/> دت موجب انهن مهمن ۾ محمود هڪ ڀيري لاهور تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، جڏهن ته ڪالنجر جي حڪمران سان آخرڪار تحفن ۽ سفارتي مفاهمت ذريعي معاملو طئي ٿيو. دت هڪ سنسڪرت مدحيه نظم جو پڻ ذڪر ڪري ٿو، جيڪو محمود جي تعريف ۾ پيش ڪيو ويو هو.<ref name="Dutt1908"/> انهن مهمن مان ظاهر ٿئي ٿو ته محمود جي فوجي پاليسي رڳو جنگ ۽ تباهيءَ تائين محدود نه هئي، پر ضرورت پوڻ تي خراج، تحفن، سفارتي ٺاهن ۽ مقامي حڪمرانن جي تابعيت کي پڻ قبول ڪيو ويندو هو.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === سومنات جي مهم (1025ع–1026ع) === [[File:1895 archive photo of the Somnath temple ruins, Veraval Gujarat, Exterior 21.jpg|thumb|1895ع ۾ سومنات مندر جي پراڻي عمارت جو منظر. موجوده مندر ويهين صديءَ ۾ ٻيهر تعمير ٿيو.]] [[سومنات مندر]]، جيڪو [[گجرات]] جي [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري واقع آهي، [[شِو]] جي عبادت جو هڪ مشهور هندو مذهبي مرڪز هو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ هن مندر جي مذهبي اهميت سان گڏ ان سان لاڳاپيل دولت ۽ نذرانن جي ڪري پڻ شهرت هئي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> محمود غزنوي 1025ع ۾ سومنات ڏانهن وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. هن غزنيءَ مان روانگيءَ کان پوءِ ملتان جو رستو اختيار ڪيو ۽ اتان راجستان جي ريگستاني علائقن مان گذري گجرات ڏانهن وڌيو. هن مهم ۾ وڏي فاصلي، پاڻيءَ جي کوٽ ۽ فوجي رسد جي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. تاريخي ماخذن موجب محمود جي فوج گجرات جي گاديءَ واري شهر [[انهلواڙ پٽن]] تائين پهتي، جتان پوءِ سومنات ڏانهن وڌي.<ref name="Nazim1931"/><ref name="Dutt1908"/> ان وقت گجرات ۾ [[چالوڪيه گهراڻو (گجرات)|چالوڪيه گهراڻي]] جو حڪمران [[ڀيم اول]] هو. غزنوي فوج جي اچڻ تي هو پنهنجي دفاعي مرڪز ڏانهن هٽي ويو. محمود جي فوج سومنات پهچي مندر جي دفاع ڪندڙن سان جنگ ڪئي. مختلف تاريخي روايتن ۾ جنگ جي ڏينهن، فوجن جي تعداد ۽ مقامي حڪمرانن جي شرڪت بابت تفصيل مختلف آهن.<ref name="Nazim1931"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> محمود جي فوج آخرڪار سومنات تي قبضو ڪيو. تاريخي بيانن موجب مندر کي لٽيو ويو، شِو جي مقدس علامت کي نقصان پهچايو ويو ۽ مندر سان لاڳاپيل خزانو غنيمت طور کنيو ويو. هي واقعو محمود جي هندستاني مهمن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ تاريخي بحث جو موضوع بڻيل واقعن مان هڪ آهي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Dutt1908"/> ==== روميش چندر دت جو سومنات بابت بيان ==== هندستاني مؤرخ [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' جي صفحن 50–51 تي سومنات جي مهم جو تفصيلي بيان ڏنو آهي. سندس مطابق محمود سومنات جي دولت ۽ مذهبي شهرت کان متاثر ٿي هن مهم جو منصوبو ٺاهيو. دت لکي ٿو ته غزنوي فوج پهرين ٻن ڏينهن ۾ مندر جي دفاعي انتظام کي ٽوڙڻ ۾ ناڪام رهي ۽ ٽئين ڏينهن مقامي هندستاني حڪمرانن جي فوجن سان سخت مقابلو ٿيو.<ref name="Dutt1908"/> دت جي بيان موجب آخرڪار غزنوي فوج مخالف لشڪر کي شڪست ڏئي مندر ۾ داخل ٿي، جتان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ قيمتي شيون حاصل ڪيون ويون. هن فرشته جي روايت جي بنياد تي سومنات جي خزاني کي غيرمعمولي دولت جو ذريعو قرار ڏنو آهي.<ref name="Dutt1908"/> دت وڌيڪ لکي ٿو ته محمود انهلواڙ پٽن جي شاهوڪاري ۽ جڳهه کان ايترو متاثر ٿيو جو ڪجهه وقت لاءِ ان کي پنهنجي گادي بڻائڻ جو خيال ڪيائين، پر پنهنجي فوجي صلاحڪارن جي مشوري تي اهو ارادو ڇڏيائين. هي تفصيل دت جي بيان سان منسوب آهي، ۽ ان کي سڀني مؤرخن جي متفقه راءِ نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> ==== سومنات جي حملي جا تاريخي اثر ==== سومنات تي محمود جي حملي کي اسلامي، فارسي ۽ هندستاني تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف معنائن سان بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه وچئين دور جي مسلمان مؤرخن هن واقعي کي مذهبي فتح ۽ بت شڪنيءَ جي علامت طور پيش ڪيو، جڏهن ته ٻين تاريخي تجزين ۾ مندر جي دولت، فوجي طاقت جي نمائش ۽ سياسي شهرت کي اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Thapar2002"/> محمود سومنات جي حملي کان پوءِ گجرات ۾ مستقل غزنوي انتظامي حڪومت قائم نه ڪئي. سندس فوج مالِ غنيمت سان غزنيءَ ڏانهن واپس رواني ٿي. سومنات جي مندر جي بعد واري تاريخ ۾ ڪيترائي حملا، مرمتون ۽ ٻيهر تعمير جا مرحلا آيا، تنهنڪري موجوده مندر کي محمود جي دور جي اصل عمارت سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === سومنات کان سنڌ جي رستي واپسي (1026ع) === سومنات جي مهم کان پوءِ محمود غزنويءَ جي فوج لاءِ واپسيءَ جو رستو هڪ اهم مسئلو بڻجي ويو. روميش چندر دت موجب محمود کي اطلاع مليو ته گجرات جي حڪمران اجمير واري رستي تي فوج گڏ ڪئي آهي. نئين مقابلي کان بچڻ لاءِ محمود سنڌ جي ريگستاني علائقن مان ملتان ڏانهن واپسيءَ جو رستو اختيار ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> دت لکي ٿو ته هن سفر دوران غزنوي فوج کي پاڻيءَ جي شديد کوٽ، رستن جي اڻڄاڻائي ۽ ريگستاني حالتن سبب سخت تڪليفون پهتيون. سندس بيان موجب ڪيترائي سپاهي اڃ سبب فوت ٿيا ۽ ڪجهه سخت جسماني ۽ ذهني اذيت جو شڪار ٿيا. فوج جي جانورن ۽ سامان کي پڻ نقصان پهتو.<ref name="Dutt1908"/> سنڌ مان گذرندڙ هي واپسيءَ جو سفر محمود جي فوجي مهمن جي تاريخ ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته وڏي فوجي ڪاميابيءَ کان پوءِ به ڏکين جاگرافيائي حالتن، رسد ۽ مقامي مزاحمت سبب غزنوي لشڪر کي وڏا نقصان ٿي سگهيا ٿي.<ref name="Dutt1908"/> === سنڌ جي جاٽن سان جنگ (1026ع–1027ع) === سومنات کان واپسيءَ دوران محمود جي فوج کي [[سنڌ]] ۽ [[سنڌو درياهه]] جي علائقن ۾ رهندڙ [[جاٽ]] قبيلن جي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو. تاريخي روايتن موجب انهن گروهن غزنوي لشڪر جي واپسيءَ واري سفر ۾ حملا ڪيا، جنهن سان فوج کي وڌيڪ نقصان پهتو.<ref name="Baumer2016"/> مؤرخ [[ڪرسٽوف بائومر]] موجب 1026ع ۾ سنڌ جي جاٽن محمود جي واپسيءَ واري فوج کي نقصان پهچايو. ان جي جواب ۾ محمود 1027ع ۾ جاٽن خلاف هڪ فوجي مهم هلائي. هن مهم ۾ دريائي جنگي ٻيڙين جو استعمال ٿيو.<ref name="Baumer2016"/> [[گرديزي]] جي روايت، جنهن کي بائومر پڻ نقل ڪيو آهي، موجب محمود 1,400 ٻيڙيون تيار ڪرايون. هر ٻيڙيءَ تي لڳ ڀڳ ويهه تيرانداز رکيا ويا ۽ انهن کي باهه لڳائيندڙ نفطي مواد سان ليس ڪيو ويو. غزنوي ٻيڙين جو ٻيڙو [[جهلم درياهه]] ۽ پوءِ سنڌو درياهه ڏانهن وڌيو، جتي جاٽن جي دريائي قوت سان مقابلو ٿيو.<ref name="Baumer2016"/><ref name="Gardizi2011"/> روايت موجب جاٽن وٽ ٻيڙين جو تعداد وڌيڪ هو، پر غزنوي فوج جي باهه لڳائيندڙ هٿيارن سبب سندن ٻيڙين کي وڏو نقصان پهتو ۽ محمود جي فوج کي فتح حاصل ٿي. هن جنگ کان پوءِ جاٽن جي آباديءَ، مال ملڪيت ۽ خاندانن کي پڻ سخت نقصان پهچڻ جا بيان ملن ٿا.<ref name="Baumer2016"/> سنڌ جي جاٽن سان محمود جي جنگ يارهين صديءَ جي سنڌ جي فوجي ۽ سماجي تاريخ جو اهم واقعو آهي. هي مقابلو ظاهر ڪري ٿو ته سنڌو درياهه جي علائقن ۾ رهندڙ مقامي برادرين وٽ دريائي آمدرفت ۽ جنگي مزاحمت جي صلاحيت موجود هئي. تنهن هوندي به جاٽن جي ٻيڙين، سپاهين ۽ جاني نقصان جا صحيح انگ ابتدائي ماخذن جي تنقيدي مطالعي سان گڏ پڙهڻ گهرجن.<ref name="Baumer2016"/><ref name="Gardizi2011"/> == مؤرخ رميش چندر دت جو تنقيدي جائزو == [[روميش چندر دت]] (1848ع–1909ع)، جيڪو هندستاني مؤرخ، ليکڪ ۽ اقتصادي مفڪر هو، پنهنجي ڪتاب ''[[A Brief History of Ancient and Modern India]]'' جي ٽئين نظرثاني ٿيل ڇاپي (1908ع) ۾ محمود غزنويءَ جي فوجي مهمن ۽ شخصيت جو تفصيلي جائزو ورتو آهي. ڪتاب جي صفحن 48 کان 51 تائين دت محمود جي هندستاني حملن، مقامي حڪمرانن جي مزاحمت، شهرن ۽ مندرن جي ڦرلٽ، سومنات جي مهم ۽ غزنوي فوج جي سنڌ مان واپسيءَ جو بيان ڏئي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> === فوجي صلاحيتن جي ساراهه === دت محمود کي پنهنجي دور جي انتهائي قابل ۽ ڪامياب فوجي اڳواڻن مان هڪ قرار ڏئي ٿو. سندس خيال ۾ محمود جي فوجي ڪاميابين جو بنياد جنگي منصوبابندي، غيرمعمولي سرگرمي، مضبوط ارادي، تيز رفتار فيصلا ڪرڻ جي صلاحيت ۽ خطرناڪ حالتن ۾ ثابت قدميءَ تي هو. دت موجب محمود پنهنجي منصوبن کي احتياط سان تيار ڪندو هو ۽ انهن تي عمل ڪرڻ وقت غيرمعمولي توانائيءَ جو مظاهرو ڪندو هو.<ref name="Dutt1908"/> دت جي نظر ۾ محمود جي فوجي قيادت ۽ سندس جنگي مهمن جا سياسي يا اخلاقي نتيجا ٻه الڳ موضوع هئا. هو محمود جي سپهه سالاريءَ جي قابليت کي تسليم ڪندي به سندس هندستاني حملن جي مقصدن ۽ نتيجن تي سخت تنقيد ڪري ٿو.<ref name="Dutt1908"/> === هندستاني مهمن جا معاشي مقصد === دت جي تنقيد جو بنيادي نقطو اهو آهي ته محمود جي هندستاني مهمن ۾ دولت حاصل ڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو عنصر تمام نمايان هو. سندس خيال موجب انهن حملن مان ڪنهن مستقل ۽ منظم هندستاني سلطنت جي قيام جو واضح منصوبو ظاهر نٿو ٿئي. هو انهن مهمن کي شهرن، مندرن ۽ مقامي حڪمرانن جي خزائن مان دولت حاصل ڪرڻ جي مسلسل فوجي ڪاررواين طور ڏسي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> دت وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته محمود جون هندستاني مهمون مقامي آباديءَ جي سماجي ترقي يا انتظامي سڌارن لاءِ نه هيون. سندس نظر ۾ انهن مهمن جو وڏو حصو فوجي فتحن ۽ مالِ غنيمت جي حصول تائين محدود رهيو.<ref name="Dutt1908"/> جديد مؤرخ سي. اي. بوسورٿ پڻ محمود جي هندستاني مهمن ۾ مالي وسيلن ۽ دولت جي حصول کي بنيادي اهميت ڏئي ٿو. بوسورٿ موجب هندستان جي ڪيترن حڪمرانن کي خراج ڏيندڙ بڻايو ويو، جڏهن ته غزنوي فوج هر علائقي ۾ مستقل حڪومت قائم ڪرڻ يا وڏي پيماني تي مذهبي تبديلي آڻڻ جي ڪوشش نه ڪئي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === شهرن ۽ مذهبي مرڪزن جي تباهي === دت محمود جي مهمن دوران شهرن، قلعن ۽ مذهبي مرڪزن تي حملن کي سخت تنقيد جو نشانو بڻايو. سندس بيان ۾ مٿرا، ٿانيسر، نگرڪوٽ ۽ سومنات جهڙن هنڌن جي ڦرلٽ کي اهم مثال طور پيش ڪيو ويو آهي. هو لکي ٿو ته انهن مهمن دوران دفاع ڪندڙ فوجين جي قتل، عام ماڻهن جي گرفتاري، غلام بڻائڻ ۽ غزنيءَ جي بازارن ۾ قيدين جي وڪري جا واقعا پڻ پيش آيا.<ref name="Dutt1908"/> دت جي هيءَ تشريح هندستاني سماج تي غزنوي مهمن جي انساني ۽ معاشي اثرن کي نمايان ڪري ٿي. تنهن هوندي به هر مهم ۾ ٿيل جاني نقصان، غلام بڻايل ماڻهن جي تعداد ۽ مالي نقصان جي صحيح مقدار بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن. انهيءَ ڪري اهڙن انگن کي بنا تصديق جي قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === مذهبي مقصدن بابت دت جي راءِ === دت جو خيال هو ته محمود جي هندستاني مهمن کي صرف اسلام جي تبليغ سان منسوب ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته انهن حملن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي مستقل مذهبي تبديليءَ جو ڪو منظم انتظام قائم نه ٿيو. سندس نظر ۾ مالِ غنيمت، فوجي شهرت ۽ سياسي طاقت جي حصول جا مقصد وڌيڪ نمايان هئا.<ref name="Dutt1908"/> ان جي باوجود محمود جي دور جي ڪيترن مسلمان مؤرخن سندس هندستاني مهمن کي مذهبي فتحن ۽ بت شڪنيءَ جي تناظر ۾ بيان ڪيو. ان ڪري محمود جي مهمن کي سمجهڻ لاءِ مذهبي نظريي، حڪومتي جواز، فوجي مفادن ۽ معاشي مقصدن کي گڏيل طور ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === سلطنت جي استحڪام بابت تنقيد === دت موجب محمود هڪ وڏي سلطنت فوجي قوت سان قائم ڪئي، پر سندس وفات کان پوءِ اها ساڳئي طاقت سان برقرار نه رهي سگهي. دت هن صورتحال کي فوجي فتحن ۽ پائيدار انتظامي نظام جي وچ ۾ فرق سان ڳنڍي ٿو. سندس خيال ۾ محمود جي حڪمرانيءَ ۾ فوجي طاقت کي غيرمعمولي اهميت حاصل هئي، پر سلطنت جي ڊگهي مدي واري استحڪام لاءِ گهربل سياسي بنياد ڪافي مضبوط نه هئا.<ref name="Dutt1908"/> بهرحال غزنوي گهراڻو محمود جي وفات کان پوءِ فوراً ختم نه ٿيو. سندس جانشينن، خاص طور [[مسعود اول]]، حڪومت جاري رکي. 1040ع ۾ [[دندانقان جي جنگ]] کان پوءِ غزنوي سلطنت خراسان جا وڏا علائقا [[سلجوقي سلطنت]] جي حوالي ڪرڻ تي مجبور ٿي، پر غزنوي حڪمراني افغانستان ۽ پنجاب جي علائقن ۾ وڌيڪ عرصي تائين برقرار رهي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === دت جي تاريخ نگاريءَ جي اهميت ۽ حدون === دت جو جائزو محمود غزنويءَ جي فوجي ڪاميابين سان گڏ انهن جي انساني، معاشي ۽ سماجي نتيجن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. سندس لکڻيءَ ۾ هندستاني حڪمرانن جي مزاحمت، مذهبي مرڪزن جي تباهي ۽ عام آباديءَ جي نقصان تي خاص ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref name="Dutt1908"/> تنهن هوندي به دت ويهين صديءَ جي شروعات جو مؤرخ هو ۽ سندس تاريخي تشريح ان دور جي تاريخ نگاريءَ جي فڪري ۽ سياسي پسمنظر کان الڳ نه هئي. سندس ڪتاب ۾ ڪيترائي تفصيل فرشته جهڙن بعد وارن مؤرخن تان ورتل آهن. انهيءَ ڪري سندس بيانن کي عتبي، گرديزي، بيهقي ۽ جديد تحقيقي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="BosworthIranica2012"/> محمود غزنويءَ جي تاريخي شخصيت جو متوازن جائزو سندس فوجي صلاحيتن، سلطنت جي توسيع، فارسي ادب ۽ علم جي سرپرستي، مذهبي پاليسي، هندستاني مهمن جي معاشي مقصدن ۽ انهن جي انساني اثرن کي گڏ رکڻ سان ئي ممڪن آهي. brfahy47h5dxv1029yziwhswy5qllmr 424216 424215 2026-10-21T22:05:57Z Intisar Ali 8681 424216 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = محمود غزنوي | title = يمين الدوله، امين المله، سيف الدوله | image = Mahmud in robe from the caliph.jpg | image_size = 260px | caption = ''جامع التواريخ'' جي هڪ تاريخي مصوريءَ ۾ محمود غزنويءَ کي عباسي خليفي پاران خلعت ملڻ جو منظر | succession = [[غزنوي سلطنت]] جو حڪمران | reign = 998ع – 30 اپريل 1030ع | predecessor = [[اسماعيل بن سبڪتگين]] | successor = [[محمد غزنوي]] | birth_date = لڳ ڀڳ 971ع | birth_place = [[غزني]]، [[زابلستان]] | death_date = 30 اپريل 1030ع (23 ربيع الثاني 421هه) | death_place = [[غزني]] | burial_place = [[محمود غزنويءَ جو مقبرو]]، غزني، افغانستان | full name = ابو القاسم محمود بن سبڪتگين | house = [[غزنوي گهراڻو]] | father = [[سبڪتگين]] | issue = [[محمد غزنوي]]، [[مسعود اول]] ۽ ٻيا | religion = [[اسلام]]، [[سني اسلام]] }} '''ابوالقاسم محمود بن سبڪتگين''' (لڳ ڀڳ 971ع – 30 اپريل 1030ع)، عام طور '''محمود غزنوي''' يا '''سلطان محمود غزنوي''' جي نالي سان مشهور، [[غزنوي گهراڻو|غزنوي گهراڻي]] جو سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ طاقتور حڪمران هو، جنهن 998ع کان 1030ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ غزنوي سلطنت [[خراسان]]، [[افغانستان]]، [[خوارزم]]، اتر اولهه [[ايران]] ۽ [[هندستاني ننڍو کنڊ]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙجي وئي. سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز [[غزني]] هو، جيڪو ان دور ۾ هڪ وڏي فوجي، انتظامي ۽ فارسي ادبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪري ويو.<ref name="BosworthIranica2012">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=Maḥmud b. Sebüktegin |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=21 December 2012 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/mahmud-b-sebuktegin/ |language=en }}</ref> محمود پنهنجي فوجي مهمن، خاص طور [[هندستان تي غزنوي حملا|هندستاني مهمن]]، [[ملتان]]، [[پنجاب]]، [[مٿرا]]، [[قنوج]] ۽ [[سومنات مندر]] تي حملن جي ڪري مشهور آهي. سندس حڪومت ۾ [[هندو شاهي گهراڻو|هندو شاهي حڪمرانن]] سان ڪيترائي مقابلا ٿيا. هن ملتان جي اسماعيلي حڪمرانن خلاف پڻ فوجي ڪارروايون ڪيون، جڏهن ته اتر ۽ اولهه طرف [[قراخاني گهراڻو|قراخانين]]، مقامي ايراني حڪمرانن ۽ ٻين سياسي قوتن سان سندس مقابلا ٿيا. هندستان ۾ سندس ڪيترين مهمن جو نتيجو وڏي مالِ غنيمت، قيدين ۽ مذهبي مرڪزن جي تباهيءَ جي صورت ۾ نڪتو؛ انهن واقعن جي مقصدن ۽ اثرن بابت مؤرخن جا مختلف تجزيا آهن.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=48–51 |language=en }}</ref> محمود جي دور ۾ غزنوي درٻار فارسي ادب ۽ علمي سرگرمين جي سرپرستيءَ جي ڪري پڻ مشهور ٿي. [[ابوريحان البيروني]]، [[عنصري بلخي]]، [[فرخي سيستاني]] ۽ ٻين عالمن ۽ شاعرن جا نالا غزنوي دور سان لاڳاپيل آهن. [[فردوسي]] ۽ سندس ''[[شاهنامو]]'' پڻ محمود جي دور جي فارسي ادبي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا، جيتوڻيڪ فردوسي ۽ محمود جي ذاتي لاڳاپن بابت روايتن جي تاريخي حيثيت تي بحث موجود آهي.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963">{{cite book |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 944–1040 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |year=1963 |language=en }}</ref> == نالو، نسب ۽ لقب == محمود جو پورو نالو '''يمين الدوله ابو القاسم محمود بن سبڪتگين''' هو. سندس پيءُ [[سبڪتگين]] ترڪ نسل جو فوجي اڳواڻ هو، جيڪو ابتدا ۾ [[ساماني سلطنت]] جي فوجي نظام سان لاڳاپيل رهيو. سبڪتگين پنهنجي سرپرست [[الپتگين]] جي ذريعي غزنيءَ جي سياسي ۽ فوجي معاملن ۾ اڳتي وڌيو ۽ 977ع ۾ اتي حڪمراني حاصل ڪيائين. محمود جي ماءُ جو واسطو زابلستان جي هڪ مقامي زميندار گهراڻي سان هو؛ انهيءَ نسبت سبب ڪجهه شاعرن کيس ''محمود زابلي'' پڻ سڏيو آهي.<ref name="BosworthSebuktegin">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=Sebüktegin |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sebuktegin/ |language=en }}</ref><ref name="BosworthIranica2012"/> محمود کي سندس زندگيءَ ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي لقب مليا. ساماني حڪمران [[نوح ٻيون ساماني]] جي دور ۾ کيس ''سيف الدوله'' جو لقب مليو. بعد ۾ [[عباسي خلافت|عباسي خليفي]] [[القادر بالله]] کيس ''يمين الدوله'' ۽ ''امين المله'' جا لقب عطا ڪيا. ''يمين الدوله'' سندس سڀ کان مشهور لقبن مان هڪ ٿيو ۽ ڪجهه بعد وارن مؤرخن غزنوي گهراڻي کي انهيءَ نسبت سان ''يمينيه'' پڻ سڏيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> === سلطان جو لقب === محمود کي تاريخي ادب ۾ عام طور ''سلطان'' سڏيو وڃي ٿو. روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ کيس اسلامي دنيا جي انهن ابتدائي حڪمرانن مان شمار ڪيو ويندو آهي، جن جي نالي سان سلطان جو لقب وڏي پيماني تي مشهور ٿيو. تنهن هوندي به مؤرخ سي. اي. بوسورٿ موجب محمود جي پنهنجي دور ۾ هي لقب استعمال ضرور ٿيندو هو، پر ان جو باقاعدي سرڪاري لقب طور مڪمل رواج غالباً غزنوي گهراڻي جي بعد واري تاريخ ۾ ٿيو. همعصر مؤرخ [[گرديزي]] ۽ [[ابوالفضل بيهقي]] سرڪاري حوالن ۾ اڪثر ''امير'' جو لفظ استعمال ڪندا هئا.<ref name="BosworthIranica2012"/> انهيءَ ڪري محمود کي تاريخي طور ''سلطان محمود غزنوي'' سڏڻ درست آهي، پر اهو بيان ته هن عباسي خليفي کان مڪمل لاتعلقي ظاهر ڪرڻ لاءِ رسمي طور سلطان جو لقب اختيار ڪيو، وڌيڪ وضاحت جو محتاج آهي. محمود سياسي طور خودمختيار حڪمران هو، جڏهن ته عباسي خلافت سان سندس مذهبي ۽ سفارتي لاڳاپا برقرار رهيا.<ref name="BosworthIranica2012"/> == ابتدائي زندگي == محمود جي پيدائش عام طور 971ع ۾ [[غزني]] ۾ ڄاڻائي وڃي ٿي. سندس پيءُ سبڪتگين ساماني دور ۾ فوجي خدمت کان اڳتي وڌي هڪ علائقائي حڪمران بڻيو. محمود جي ننڍپڻ ۽ ابتدائي تعليم بابت تفصيلي ۽ هڪجهڙي معلومات موجود نه آهي، پر سندس نوجوانيءَ کان ئي فوجي ۽ سياسي معاملن ۾ سرگرم هجڻ جا ثبوت ملن ٿا.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Nazim1931">{{cite book |last=Nazim |first=Muhammad |title=The Life and Times of Sultan Mahmud of Ghazna |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1931 |language=en }}</ref> 994ع ۽ 995ع جي لڳ ڀڳ محمود پنهنجي پيءُ سان گڏ [[خراسان]] ۾ ساماني حڪمران نوح ٻئي جي مدد لاءِ فوجي مهمن ۾ شريڪ ٿيو. ان دور ۾ ساماني سلطنت اندر فوجي سردارن ۽ صوبائي طاقتور گهراڻن جي وچ ۾ سياسي اختلاف وڌي رهيا هئا. محمود ۽ سبڪتگين باغي فوجي اڳواڻن خلاف ساماني حڪمران جي مدد ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ محمود کي خراسان جي ساماني فوج جو اعليٰ فوجي عهدو ۽ ''سيف الدوله'' جو لقب مليو. انهيءَ تجربي کيس خراسان جي سياسي حالتن، فوجي انتظام ۽ علائقائي طاقت جي توازن کان واقف ڪيو.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Nazim1931"/> == اقتدار جو حصول == === سبڪتگين جي وفات ۽ جانشينيءَ جو تڪرار === [[سبڪتگين]] 997ع ۾ وفات ڪئي. هن پنهنجي ننڍي پٽ [[اسماعيل بن سبڪتگين|اسماعيل]] کي غزنيءَ جي حڪمرانيءَ لاءِ جانشين نامزد ڪيو هو. تاريخي ماخذن ۾ انهيءَ فيصلي جو قطعي سبب واضح نه آهي. هڪ امڪان اهو بيان ڪيو ويو آهي ته اسماعيل جي ماءُ الپتگين جي خاندان سان لاڳاپيل هئي، جنهن ڪري کيس سياسي ۽ خانداني ترجيح حاصل ٿي سگهي ٿي.<ref name="BosworthSebuktegin"/><ref name="BosworthIranica2012"/> محمود ان فيصلي کي قبول نه ڪيو. هو اڳ ئي فوجي تجربي، خراسان ۾ پنهنجي اثر ۽ حڪومتي لاڳاپن جي ڪري هڪ طاقتور دعويدار هو. هن پنهنجي ڀاءُ [[نصر بن سبڪتگين]] جي مدد سان اسماعيل خلاف فوجي ڪارروائي ڪئي. 998ع ۾ غزنيءَ جي ڀرسان ٻنهي ڀائرن جي فوجن ۾ مقابلو ٿيو، جنهن ۾ محمود کي فتح حاصل ٿي. ان کان پوءِ اسماعيل اقتدار کان محروم ٿيو ۽ محمود غزنوي سلطنت جو حڪمران بڻيو.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === خراسان تي قبضو ۽ خودمختياري === اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ محمود جو هڪ اهم مقصد خراسان تي مڪمل سياسي ڪنٽرول قائم ڪرڻ هو. ساماني سلطنت اندر فوجي اڳواڻ [[بگتوزون]] ۽ ٻين طاقتور سردارن جي مداخلت سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿي چڪو هو. محمود انهن حالتن مان فائدو وٺندي خراسان ۾ پنهنجي فوجي حيثيت مضبوط ڪئي ۽ ساماني حڪمرانن جي عملي بالادستي ختم ڪري ڇڏي.<ref name="BosworthIranica2012"/> 999ع ۾ ساماني سلطنت جي زوال ۽ [[قراخاني گهراڻو|قراخانين]] جي [[بخارا]] تي قبضي کان پوءِ وچ ايشيا جي سياسي صورتحال تبديل ٿي وئي. محمود خراسان ۽ غزنيءَ تي هڪ خودمختيار حڪمران طور اقتدار قائم ڪيو. هن پنهنجي فتوحات بابت عباسي خليفي القادر بالله ڏانهن اطلاع موڪليو، جنهن جي جواب ۾ کيس حڪمرانيءَ جي توثيق ۽ اعزازي لقب مليا. اهڙيءَ ريت غزنوي اقتدار ساماني نظام جي هڪ صوبائي فوجي حڪومت مان هڪ وڏي آزاد سلطنت ۾ تبديل ٿيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> == غزنوي سلطنت جو قيام ۽ واڌارو == [[File:Mahmud of Ghazni.svg|thumb|محمود غزنويءَ جي فوجي مهمن جو نقشو؛ مختلف تاريخي نقشن ۾ سرحدن ۽ مهمن جي نمائندگي مختلف ٿي سگهي ٿي.]] محمود جي حڪومت جو بنيادي مرڪز غزني هو، پر سندس سياسي طاقت ڪيترن مختلف جاگرافيائي علائقن تائين پکڙيل هئي. هن خراسان ۾ پنهنجي حڪومت مضبوط ڪرڻ کان پوءِ [[سيستان]]، [[غور]]، [[غرجستان]]، [[قصدار]]، [[خوارزم]] ۽ اتر ايران جي مختلف علائقن ۾ فوجي ۽ سفارتي مداخلتون ڪيون. انهن مان ڪجهه علائقا سڌي غزنوي انتظام هيٺ آيا، جڏهن ته ٻيا مقامي حڪمرانن جي ذريعي خراج ڏيندڙ يا تابع رياستن طور برقرار رهيا.<ref name="BosworthIranica2012"/> محمود جي سلطنت کي هڪجهڙي انتظامي نوعيت واري علائقائي رياست سمجهڻ بدران مختلف سڌن صوبن، فوجي مرڪزن، تابع حڪمرانن ۽ سرحدي اثر وارن علائقن جو مجموعو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سندس دور ۾ غزنيءَ جي مرڪزي فوجي ۽ مالي طاقت اهم هئي، پر ڏورانهن علائقن ۾ غزنوي حڪمرانيءَ جي مضبوطي مختلف هئي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="BosworthIranica2012"/> === سلطنت جي سياسي واڌاري جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a8c1d3;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#214a68;color:white;padding:10px;font-size:110%;" | محمود غزنويءَ جي دور ۾ اهم علائقائي مهمون ۽ سياسي تبديليون ! style="background:#dcecf5;color:#18384c;" | علائقو ! style="background:#dcecf5;color:#18384c;" | اهم دور ! style="background:#dcecf5;color:#18384c;" | سياسي يا فوجي نتيجو |- | [[خراسان]] | 998ع–999ع | ساماني اقتدار جي زوال کان پوءِ غزنوي حڪومت جو بنيادي علائقو بڻيو. |- | [[سيستان]] | 1002ع–1004ع | صفاري اقتدار جي باقيات خلاف ڪارروائيون ۽ غزنوي بالادستيءَ جو قيام. |- | [[ملتان]] | 1006ع ۽ 1010ع | اسماعيلي حڪمرانن خلاف مهمون ۽ غزنوي سياسي اثر جو واڌارو. |- | [[غور]] | 1010ع–1011ع ۽ 1020ع | مقامي حڪمرانن خلاف مهمون؛ مڪمل ۽ مستقل ڪنٽرول محدود رهيو. |- | [[غرجستان]] | 1012ع–1013ع | مقامي حڪمران جي معزولي ۽ علائقي جي غزنوي سلطنت ۾ شموليت. |- | [[خوارزم]] | 1017ع | فوجي مداخلت کان پوءِ غزنوي حڪومت جي قيام جو مرحلو. |- | [[ري (ايران)|ري]] | 1029ع | [[آل بويه]] جي مقامي حڪمران [[مجدالدوله]] جي معزولي. |- | [[پنجاب]] | 11هين صديءَ جي شروعات | هندو شاهي حڪمرانن سان جنگين کان پوءِ غزنوي اثر ۽ علائقائي قبضي ۾ واڌارو. |- | [[سومنات]] | 1025ع–1026ع | مندر تي حملو، ڦرلٽ ۽ غزنيءَ ڏانهن واپسي؛ مستقل غزنوي صوبائي حڪومت قائم نه ٿي. |} <ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> == عباسي خلافت سان لاڳاپا == محمود غزنويءَ جي سياسي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ سندس [[عباسي خلافت]] سان لاڳاپا اهم آهن. جيتوڻيڪ محمود پنهنجي سلطنت جي عملي حڪومت ۾ خودمختيار هو، پر هن بغداد جي عباسي خليفي سان سفارتي ۽ مذهبي لاڳاپا برقرار رکيا. عباسي خليفي [[القادر بالله]] محمود جي سياسي اقتدار کي تسليم ڪيو ۽ کيس اعزازي لقب ۽ حڪمرانيءَ جي سند عطا ڪئي.<ref name="BosworthIranica2012"/> محمود انهن لاڳاپن کي پنهنجي حڪمرانيءَ جي مذهبي ۽ سياسي جواز لاءِ استعمال ڪيو. هو پاڻ کي سني اسلام ۽ عباسي خلافت جي حمايت ڪندڙ حڪمران طور پيش ڪندو هو. انهيءَ پسمنظر ۾ سندس پاليسيءَ جو رخ [[فاطمي خلافت]]، [[اسماعيلي]] سياسي مرڪزن ۽ ڪجهه شيعا حڪمران گهراڻن جي مخالفت ڏانهن پڻ رهيو. غزنوي درٻار مان بغداد ڏانهن تحفا ۽ فوجي فتوحات جون خبرون موڪليون وينديون هيون، جڏهن ته خلافت طرفان محمود کي سياسي اعزاز ۽ مذهبي حمايت حاصل ٿيندي هئي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === مذهبي سياست ۽ سياسي مفاد === محمود جي مذهبي پاليسيءَ ۾ سني اسلام جي سرپرستي نمايان هئي. هن [[ملتان]] جي اسماعيلي حڪمرانن خلاف مهمون هلايون ۽ اتر ايران ۾ پڻ مذهبي اختلافن کي فوجي ۽ سياسي مداخلت لاءِ جواز طور استعمال ڪيو. 1029ع ۾ ري تي قبضي کان پوءِ هن پنهنجي فتح کي مذهبي مخالفن خلاف ڪاميابي طور عباسي خليفي آڏو پيش ڪيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> تنهن هوندي به محمود جي سڀني جنگين کي رڳو مذهبي مقصدن سان بيان ڪرڻ تاريخي طور اڻپورو آهي. مؤرخن موجب سندس مهمن ۾ سلطنت جي توسيع، مالي وسيلن جي فراهمي، فوجي طاقت جي برقرار رکڻ، واپاري رستن جي حفاظت ۽ علائقائي سياسي مقابلي جهڙا مقصد پڻ شامل هئا. خاص طور هندستاني مهمن بابت سي. اي. بوسورٿ دولت ۽ مالي وسيلن جي حصول کي بنيادي محرڪن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.<ref name="BosworthIranica2012"/> == قراخاني گهراڻي سان لاڳاپا == [[قراخاني گهراڻو]] محمود جي دور ۾ وچ ايشيا جي اهم سياسي قوتن مان هڪ هو. ساماني سلطنت جي زوال کان پوءِ قراخاني حڪمرانن [[ماوراءالنهر]] ۾ اقتدار حاصل ڪيو، جڏهن ته محمود خراسان ۽ غزنيءَ ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ابتدا ۾ سفارتي ٺاهه ۽ سياسي مفاهمت موجود هئي، پر خراسان جي قبضي ۽ سرحدي اثر جي سوال تي اختلاف پيدا ٿيا.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> 1006ع ۾ جڏهن محمود هندستاني مهمن ۾ مصروف هو، تڏهن قراخاني فوجن خراسان ۾ مداخلت ڪئي. محمود واپس اچي پنهنجي فوجي قوت کي منظم ڪيو ۽ قراخاني اڳڀرائي روڪي. 1008ع ۾ پڻ ٻنهي قوتن وچ ۾ اهم فوجي مقابلو ٿيو، جنهن کان پوءِ خراسان ۾ محمود جي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي. انهن واقعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته محمود کي هندستاني مهمن سان گڏ پنهنجي اترين سرحدن جي حفاظت لاءِ پڻ مسلسل فوجي ۽ سياسي وسيلا استعمال ڪرڻا پوندا هئا.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> == تاريخي ماخذ ۽ تاريخ نگاري == محمود غزنويءَ جي زندگي ۽ حڪومت بابت معلومات همعصر، ويجهي دور جي ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ماخذن جي نوعيت مختلف آهي: ڪي غزنوي درٻار سان لاڳاپيل هئا، ڪي عام اسلامي تاريخ لکندا هئا ۽ ڪي جديد دور جا تحقيقي مؤرخ آهن. انهيءَ ڪري محمود بابت روايتن، فوجي انگن اکرن ۽ سندس شخصيت جي تشريح ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="BosworthIranica2012"/> === ابتدائي ۽ ويجهي دور جا ماخذ === '''[[عتبي]]''' جو ''[[تاريخ يميني]]'' محمود جي دور بابت اهم ابتدائي ماخذن مان هڪ آهي. عتبي غزنوي سياسي ماحول سان لاڳاپيل هو، تنهنڪري سندس بيان ۾ درٻاري نقطه نظر ۽ حڪمران جي ڪاميابين جي ساراهه نمايان آهي. سندس ڪتاب محمود جي سياسي سرگرمين ۽ فوجي مهمن جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ان جي مدحيا انداز کي تاريخي تنقيد سان پڙهڻ ضروري آهي.<ref name="UtbiYamini">{{cite book |last=al-Utbi |first=Abu Nasr Muhammad |title=Al-Yamini fi Sharh Akhbar al-Sultan Yamin al-Dawla wa Amin al-Milla Mahmud al-Ghaznawi |editor=Ihsan Dhannun Thamiri |location=Beirut |year=2004 |language=ar }}</ref> '''[[گرديزي]]''' جي ''زين الاخبار'' ۾ محمود ۽ سندس دور جي سياسي واقعن بابت اهم ڄاڻ موجود آهي. گرديزيءَ جي تاريخ غزنوي دور جي واقعاتي ترتيب، حڪمرانن ۽ علائقائي مهمن جي مطالعي ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="Gardizi2011">{{cite book |last=Gardizi |first=Abu Sa'id |title=The Ornament of Histories: A History of the Eastern Islamic Lands AD 650–1041 |translator-last=Bosworth |translator-first=C. Edmund |publisher=I.B. Tauris |location=London |year=2011 |language=en }}</ref> '''[[ابوالفضل بيهقي]]''' جو ''تاريخ بيهقي'' غزنوي سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي تاريخ لاءِ اهم آهي. بيهقيءَ جي محمود جي حڪومت بابت لکيل تاريخ جو وڏو حصو محفوظ نه رهي سگهيو آهي، پر سندس موجوده تصنيف ۾ محمود جي دور بابت ڪيترائي اهم واقعا، شخصيتون ۽ حڪومتي تفصيل ملن ٿا.<ref name="Bayhaqi2011">{{cite book |last=Bayhaqi |first=Abu'l-Fazl |title=The History of Beyhaqi |translator-last=Bosworth |translator-first=C. Edmund |editor-last=Ashtiany |editor-first=Mohsen |publisher=Harvard University Press |year=2011 |volumes=3 |language=en }}</ref> '''[[ابوريحان البيروني]]''' جون تصنيفون پڻ محمود جي دور جي علمي، سماجي ۽ هندستاني پسمنظر جي مطالعي ۾ اهم آهن. البيروني غزنوي سياسي ماحول سان لاڳاپيل هو ۽ سندس هندستان بابت تحقيق ان دور جي ثقافتي ۽ مذهبي ڄاڻ جو هڪ اهم ماخذ آهي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === بعد وارا مؤرخ === [[ابن الاثير]]، [[منهاج سراج جوزجاني]] ۽ [[محمد قاسم فرشته]] جهڙن مؤرخن جي تصنيفن ۾ محمود بابت وڌيڪ روايتون محفوظ آهن. فرشته جي تاريخ خاص طور هندستاني مهمن بابت بعد واري تاريخ نويسيءَ تي اثرانداز ٿي. تنهن هوندي به فرشته محمود کان ڪيترين صدين پوءِ لکيو، تنهنڪري سندس بيانن کي همعصر شاهديءَ جي برابر نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === جديد تاريخي تحقيق === جديد مؤرخن مان [[سي. اي. بوسورٿ]]، [[محمد ناظم]] ۽ [[واسيلي بارتولد]] غزنوي تاريخ جي مطالعي ۾ اهم آهن. بوسورٿ جي تحقيق غزنوي سلطنت جي سياسي ڍانچي، فوجي طاقت، انتظامي نظام، مذهبي پاليسي ۽ فارسي ثقافتي سرپرستيءَ بابت تفصيلي ڄاڻ فراهم ڪري ٿي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/><ref name="Barthold1969">{{cite book |last=Barthold |first=W. W. |title=Turkestan Down to the Mongol Invasion |edition=3rd |publisher=Luzac & Co. |location=London |year=1969 |language=en }}</ref> هندستاني مؤرخ [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ محمود جي جنگي صلاحيتن کي ساراهيندي سندس هندستاني مهمن جي معاشي، انساني ۽ سماجي اثرن تي تنقيد ڪئي. دت جو جائزو محمود جي فوجي ڪاميابين ۽ انهن جي تاريخي نتيجن جي وچ ۾ فرق واضح ڪري ٿو. سندس بيان جو تفصيلي تجزيو مضمون جي الڳ حصي ''مؤرخ رميش چندر دت جو تنقيدي جائزو'' ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Dutt1908"/> == هندستاني فوجي مهمون == [[File:Mahmud of Ghazni.svg|thumb|محمود غزنويءَ جي هندستاني ۽ ٻين فوجي مهمن جي رستن جو نقشو.]] [[محمود غزنوي]] پنهنجي حڪومت دوران [[هندستاني ننڍو کنڊ]] ڏانهن ڪيترائي فوجي حملا ڪيا. روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ انهن کي عام طور سترهن مهمون سڏيو وڃي ٿو، پر مختلف تاريخي ماخذن ۾ مهمن جي ڳڻپ، سالن ۽ ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن. محمود جي هندستاني فوجي سرگرمين جو دور لڳ ڀڳ 1000ع کان 1027ع تائين پکڙيل هو. انهن مهمن ۾ [[هندو شاهي گهراڻو|هندو شاهي حڪمرانن]]، [[ملتان]] جي اسماعيلي حڪومت، پنجاب جي مقامي سردارن، اتر هندستان جي راجپوت ۽ ٻين حڪمران گهراڻن سان مقابلا شامل هئا.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Nazim1931"/><ref name="Dutt1908"/> محمود جي مهمن جا مقصد هڪجهڙا نه هئا. ڪجهه مهمون سرحدي حفاظت، سياسي بالادستي ۽ خراج وصول ڪرڻ لاءِ هيون، جڏهن ته ٻين جو بنيادي نتيجو شهرن، مذهبي مرڪزن ۽ خزائن مان دولت حاصل ڪرڻ هو. [[پنجاب]] جا ڪجهه حصا غزنوي حڪومت ۾ شامل ٿيا، پر اتر هندستان جي اڪثر ڏورانهن علائقن ۾ محمود مستقل انتظامي حڪومت قائم ڪرڻ بدران فوجي حملن، خراج ۽ تابع حڪمرانن جي ذريعي پنهنجو اثر برقرار رکيو.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Dutt1908"/><ref name="Thapar2002">{{cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=Penguin Books |year=2002 |language=en }}</ref> === هندستاني مهمن جي تاريخوار ترتيب === {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #91b3c9;" |+ style="background:#214b69;color:white;padding:12px;font-size:110%;" | محمود غزنويءَ جون اهم هندستاني فوجي مهمون (1000ع–1027ع) ! style="background:#dcecf5;color:#16384e;" | سال ! style="background:#dcecf5;color:#16384e;" | علائقو يا مخالف ! style="background:#dcecf5;color:#16384e;" | اهم واقعو ۽ نتيجو |- | 1000ع–1001ع | [[پشاور]]، [[جيپال]] | هندو شاهي فوج کي شڪست؛ جيپال جي گرفتاري ۽ بعد ۾ آزادي. |- | 1004ع–1005ع | ڀاٽيا | مقامي حڪمران خلاف حملو ۽ قلعي تي قبضو. |- | 1005ع–1006ع | [[ملتان]] | اسماعيلي حڪمران ابو الفتوح دائود خلاف مهم ۽ خراج جي شرطن تي سياسي تابعيت. |- | 1008ع–1009ع | [[آنندپال]] ۽ هندو شاهي اتحاد | واهند جي علائقي ۾ وڏي جنگ؛ غزنوي فوج کي فتح. |- | 1009ع | [[ڪانگڙا قلعو|نگرڪوٽ]] | قلعي تي قبضو ۽ خزاني جي ڦرلٽ. |- | 1010ع | ملتان | بغاوت ۽ سياسي مخالفت کان پوءِ ٻيهر فوجي ڪارروائي. |- | 1013ع–1014ع | [[نندنا]] | هندو شاهي دفاعي مرڪزن خلاف مهم. |- | 1014ع | [[ٿانيسر]] | مذهبي مرڪز تي حملو ۽ مندر جي تباهي. |- | 1015ع–1021ع | [[ڪشمير]] | لوهڪوٽ ۽ ٻين دفاعي هنڌن خلاف مهمون؛ مڪمل فتح حاصل نه ٿي. |- | 1018ع–1019ع | [[مٿرا]] ۽ [[قنوج]] | شهرن ۽ مندرن جي ڦرلٽ؛ وڏي مالِ غنيمت جي حصول جون روايتون. |- | 1021ع–1023ع | [[لاهور]]، [[گواليار]] ۽ [[ڪالنجر]] | هندو شاهي اقتدار جي خاتمي جو عمل ۽ مقامي حڪمرانن سان جنگيون يا خراج جا ٺاهه. |- | 1025ع–1026ع | [[سومنات مندر]] | گجرات جي مشهور مذهبي مرڪز تي حملو، مندر جي ڦرلٽ ۽ مورتيءَ جي تباهي. |- | 1027ع | [[سنڌو درياهه]] جا [[جاٽ]] | واپسيءَ دوران ٿيل نقصانن کان پوءِ دريائي فوجي مهم. |} <ref name="Nazim1931"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Dutt1908"/><ref name="Baumer2016">{{cite book |last=Baumer |first=Christoph |title=The History of Central Asia: The Age of Islam and the Mongols |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2016 |pages=207–208 |isbn=9781838609399 |language=en }}</ref> هن جدول ۾ مهمن جي تاريخوار ترتيب کي بنياد بڻايو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف مؤرخ هڪ ئي فوجي سرگرميءَ کي ڪڏهن الڳ مهم ۽ ڪڏهن وڏي مهم جو حصو سمجهن ٿا. === پشاور جي جنگ ۽ جيپال جي شڪست (1001ع) === [[هندو شاهي گهراڻو|هندو شاهي گهراڻي]] جو حڪمران [[جيپال]]، محمود جي پيءُ [[سبڪتگين]] جي دور کان ئي غزنوي طاقت جو مخالف هو. محمود پنهنجي حڪومت مضبوط ڪرڻ کان پوءِ 1001ع ۾ [[پشاور]] جي علائقي ڏانهن فوجي مهم هلائي. هن جنگ ۾ جيپال جي فوج کي شڪست آئي ۽ جيپال پنهنجي خاندان جي ڪجهه فردن سان گڏ گرفتار ٿيو. بعد ۾ کيس مالي شرطن تي آزاد ڪيو ويو.<ref name="Dutt1908"/><ref name="Nazim1931"/> روميش چندر دت جي بيان موجب جيپال پنهنجي شڪست ۽ گرفتاريءَ کي سخت بي عزتي سمجهيو. هن پنهنجي حڪومت پٽ [[آنندپال]] حوالي ڪئي ۽ پاڻ کي باهه ۾ ساڙي زندگي ختم ڪئي. هي واقعو جيپال جي انجام بابت روايتي تاريخي بيان جو حصو آهي.<ref name="Dutt1908"/> جيپال جي شڪست هندو شاهي گهراڻي لاءِ هڪ اهم سياسي ڌڪ هئي، پر ان سان سندس خاندان جي مزاحمت ختم نه ٿي. آنندپال ۽ بعد ۾ سندس جانشين غزنوي اڳڀرائيءَ خلاف سرگرم رهيا.<ref name="Nazim1931"/> === ڀاٽيا تي حملو (1004ع–1005ع) === محمود جي ايندڙ مهمن مان هڪ ڀاٽيا جي حڪمران خلاف هئي. دت جي بيان موجب ڀاٽيا جو راجا محمود کي مقرر خراج ڏيڻ کان انڪاري ٿيو، جنهن تي غزنوي فوج ان جي علائقي تي حملو ڪيو. مقامي حڪمران ڪيترن ڏينهن تائين مزاحمت ڪئي، پر آخرڪار سندس فوج کي شڪست آئي ۽ ڀاٽيا تي قبضو ڪيو ويو.<ref name="Dutt1908"/> دت موجب ڀاٽيا جي حڪمران گرفتاريءَ بدران پنهنجي جان وٺڻ کي ترجيح ڏني. هي بيان دت جي استعمال ڪيل تاريخي روايتن مان آهي؛ واقعي جي تفصيلن بابت ابتدائي ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.<ref name="Dutt1908"/> === ملتان تي پهريون وڏو حملو (1005ع–1006ع) === [[ملتان]] يارهين صديءَ جي شروعات ۾ هڪ اهم سياسي، مذهبي ۽ واپاري مرڪز هو. ان وقت اتي [[اسماعيلي]] حڪمران [[ابو الفتوح دائود]] جو اثر هو. ملتان جي حڪمرانن جا مذهبي ۽ سياسي لاڳاپا [[فاطمي خلافت]] سان وابسته هئا، جڏهن ته محمود غزنوي [[عباسي خلافت]] جي حمايت ڪندڙ سني حڪمران هو.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> 1005ع–1006ع جي لڳ ڀڳ محمود ملتان خلاف فوجي مهم هلائي. ملتان جي سياسي ۽ مذهبي خودمختياري، غزنوي اثر کان ٻاهر هجڻ ۽ علائقائي حڪمرانيءَ جا سوال هن حملي جي پسمنظر ۾ اهم هئا. محمود جي فوجي دٻاءَ کان پوءِ ملتان جي حڪمران کي سياسي تابعيت ۽ مالي ادائگين جي شرطن کي قبول ڪرڻو پيو، پر غزنوي اقتدار خلاف مخالفت بعد ۾ به جاري رهي.<ref name="Nazim1931"/><ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت هن مهم کي محمود جي انهن فوجي ڪاررواين مان شمار ڪري ٿو، جيڪي مقامي حڪمرانن جي غزنوي بالادستيءَ کان انڪار سبب ڪيون ويون. دت جي مختصر بيان ۾ ملتان جي حڪمران جي معافي، مستقبل ۾ فرمانبرداريءَ ۽ سالياني خراج جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> === آنندپال ۽ هندو شاهي اتحاد سان جنگ (1008ع–1009ع) === [[آنندپال]] پنهنجي پيءُ جيپال جي وفات کان پوءِ غزنوي اڳڀرائيءَ جي مخالفت جاري رکي. 1008ع–1009ع ۾ سندس اڳواڻيءَ هيٺ هڪ وڏو فوجي اتحاد محمود جي مقابلي لاءِ منظم ٿيو. بعد وارين روايتن ۾ [[اجمير]]، [[دهلي]]، [[قنوج]] ۽ ٻين علائقن جي حڪمرانن جي مدد جو ذڪر ملي ٿو، پر اتحاد جي صحيح جوڙجڪ بابت سڀني ماخذن ۾ هڪجهڙي ڄاڻ موجود نه آهي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="Nazim1931"/> [[محمد قاسم فرشته]] جي روايت جي بنياد تي دت لکي ٿو ته هندستاني عورتن پڻ جنگي تيارين لاءِ پنهنجا زيور ۽ قيمتي شيون ڏنيون. اها روايت ان جنگ جي سماجي ۽ جذباتي اهميت کي ظاهر ڪرڻ لاءِ بيان ڪئي وئي آهي، پر ان کي سڌي همعصر شاهديءَ طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.<ref name="Dutt1908"/> ٻنهي فوجن وچ ۾ [[واھند]] جي علائقي ۾ سخت جنگ ٿي. غزنوي فوج کي فتح حاصل ٿي ۽ هندو شاهي اتحاد کي شڪست آئي. هن واقعي کان پوءِ پنجاب ۽ گنڌارا ۾ هندو شاهي گهراڻي جي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جيتوڻيڪ سندس جانشينن جي مزاحمت ڪجهه وقت تائين جاري رهي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> === نگرڪوٽ قلعي تي قبضو (1009ع) === آنندپال سان جنگ کان پوءِ محمود [[ڪانگڙا وادي]] جي مشهور قلعي [[نگرڪوٽ]] ڏانهن وڌيو. هي قلعو پنهنجي دفاعي حيثيت ۽ مذهبي مرڪزن سان لاڳاپيل دولت جي ڪري مشهور هو. محمود جي فوج قلعي تي قبضو ڪيو ۽ اتان قيمتي ڌاتو، زيور ۽ ٻيو مال هٿ ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> دت موجب محمود وڏي مالِ غنيمت سان غزني موٽيو. نگرڪوٽ جي مهم غزنوي حملن جي ان نوعيت کي ظاهر ڪري ٿي، جنهن ۾ مذهبي ۽ سياسي مرڪزن ۾ گڏ ٿيل دولت فوجي مهمن جو اهم هدف بڻجي ٿي.<ref name="Dutt1908"/> === ٿانيسر تي حملو (1014ع) === [[ٿانيسر]]، جيڪو قديم [[سٿانيشور]] جي نالي سان پڻ مشهور هو، اتر هندستان جو هڪ اهم هندو مذهبي مرڪز هو. 1014ع ۾ محمود هن علائقي تي حملو ڪيو. تاريخي روايتن موجب هن اتان جي مشهور مندرن ۽ مذهبي نشانين کي نقصان پهچايو ۽ قيمتي شيون غنيمت طور کڻي ويو.<ref name="Nazim1931"/><ref name="Dutt1908"/> دت ٿانيسر جي مهم کي محمود جي مذهبي مرڪزن تي حملن جي سلسلي جو هڪ اهم واقعو قرار ڏئي ٿو. سندس بيان ۾ قيدين ۽ مالِ غنيمت جا تمام وڏا انگ پڻ اچن ٿا، پر اهڙن انگن جي آزاد تصديق مشڪل آهي ۽ انهن کي روايتي مؤرخن سان منسوب ڪري پڙهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> === ڪشمير تي فوجي مهمون === محمود [[ڪشمير]] جي علائقي ۾ پنهنجي فوجي اثر کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جبلن، موسم، دفاعي قلعن ۽ رسد جي ڏکيائين سبب مڪمل ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيو. خاص طور [[لوهڪوٽ]] جو قلعو غزنوي فوج لاءِ هڪ اهم رڪاوٽ ثابت ٿيو.<ref name="Nazim1931"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> دت موجب محمود جون ڪشمير ۾ گهڙڻ جون ٻه ڪوششون ناڪام رهيون. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته غزنوي فوج جي ميداني علائقن ۾ ڪاميابي لازمي طور جبلستاني علائقن جي مستقل فتح ۾ تبديل نه ٿي سگهندي هئي.<ref name="Dutt1908"/> === قنوج ۽ مٿرا تي حملو (1018ع–1019ع) === [[File:Captured Indian Raja Brought to Sultan Mahmud of Ghazni, Folio from a Majma al-Tavarikh (World Histories) MET AD-37.193a (detail).jpg|thumb|هڪ تاريخي مصوريءَ ۾ محمود غزنويءَ جي درٻار ۾ گرفتار هندستاني راجا کي پيش ڪرڻ جو منظر؛ هي مصوري واقعي کان پوءِ واري دور جي آهي.]] 1018ع ۾ محمود غزنوي اتر هندستان جي زرخيز ۽ شاهوڪار علائقن ڏانهن وڏي مهم هلائي. سندس فوج پنجاب مان اڳتي وڌي [[جمنا درياهه]] جي علائقي ۾ داخل ٿي ۽ [[قنوج]] ۽ [[مٿرا]] جهڙن مشهور شهرن تائين پهتي.<ref name="Nazim1931"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> قنوج جو حڪمران [[راجياپال]] محمود جي فوجي اڳڀرائيءَ آڏو مؤثر مزاحمت نه ڪري سگهيو. بعد وارين تاريخي روايتن ۾ قنوج جي شاهوڪاري، عمارتن ۽ شهر جي دفاعي حيثيت جو ذڪر ملي ٿو. دت فرشته جي حوالي سان قنوج کي هڪ وڏي ۽ خوبصورت شهر طور بيان ڪري ٿو.<ref name="Dutt1908"/> محمود ان کان پوءِ مٿرا پهتو. مٿرا هندو مذهب جي اهم مقدس شهرن مان هڪ هو ۽ پنهنجي مندرن، مذهبي ادارن ۽ فنِ تعمير جي ڪري مشهور هو. دت موجب محمود پاڻ به شهر جي عمارتن جي عظمت کان متاثر ٿيو. سندس حوالي سان هڪ روايت ۾ مٿرا جي عمارتن جي تعمير لاءِ وڏي دولت ۽ ڊگهي عرصي جي ضرورت جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> ان جي باوجود غزنوي فوج مٿرا ۾ مندرن ۽ مذهبي مرڪزن کي لٽيو، قيمتي ڌاتن جون مورتيون ڳاريون ۽ وڏي مالِ غنيمت سان واپس رواني ٿي. دت موجب محمود اتي لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن رهيو. ان کان پوءِ جمنا جي ڪناري سان ٻين هنڌن تي پڻ حملا ڪيا ويا.<ref name="Dutt1908"/> مٿرا جي واقعي بابت ابتدائي ۽ بعد وارن تاريخي بيانن ۾ تباهيءَ ۽ مالِ غنيمت جا انگ مختلف آهن، تنهنڪري انهن کي ماخذن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === لاهور، گواليار ۽ ڪالنجر (1021ع–1023ع) === محمود جي فوجي مهمن جي ايندڙ مرحلي ۾ [[لاهور]]، [[گواليار]] ۽ [[ڪالنجر]] جا علائقا اهم بڻيا. هندو شاهي حڪمرانن جي سياسي ڪمزوريءَ کان پوءِ پنجاب ۾ غزنوي اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو ۽ لاهور غزنوي حڪومت جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> [[راجياپال]] جي محمود آڏو مزاحمت نه ڪرڻ سبب ٻين هندستاني حڪمرانن ۾ ناراضگي پيدا ٿي. تاريخي روايتن موجب [[چنديلا گهراڻو|چنديلا]] حڪمرانن سان لاڳاپيل قوتن راجياپال خلاف ڪارروائي ڪئي، جنهن ۾ هو مارجي ويو. محمود بعد ۾ چنديلا حڪمرانن خلاف فوجي مهمون هلائيون.<ref name="Dutt1908"/> دت موجب انهن مهمن ۾ محمود هڪ ڀيري لاهور تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، جڏهن ته ڪالنجر جي حڪمران سان آخرڪار تحفن ۽ سفارتي مفاهمت ذريعي معاملو طئي ٿيو. دت هڪ سنسڪرت مدحيه نظم جو پڻ ذڪر ڪري ٿو، جيڪو محمود جي تعريف ۾ پيش ڪيو ويو هو.<ref name="Dutt1908"/> انهن مهمن مان ظاهر ٿئي ٿو ته محمود جي فوجي پاليسي رڳو جنگ ۽ تباهيءَ تائين محدود نه هئي، پر ضرورت پوڻ تي خراج، تحفن، سفارتي ٺاهن ۽ مقامي حڪمرانن جي تابعيت کي پڻ قبول ڪيو ويندو هو.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === سومنات جي مهم (1025ع–1026ع) === [[File:1895 archive photo of the Somnath temple ruins, Veraval Gujarat, Exterior 21.jpg|thumb|1895ع ۾ سومنات مندر جي پراڻي عمارت جو منظر. موجوده مندر ويهين صديءَ ۾ ٻيهر تعمير ٿيو.]] [[سومنات مندر]]، جيڪو [[گجرات]] جي [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري واقع آهي، [[شِو]] جي عبادت جو هڪ مشهور هندو مذهبي مرڪز هو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ هن مندر جي مذهبي اهميت سان گڏ ان سان لاڳاپيل دولت ۽ نذرانن جي ڪري پڻ شهرت هئي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> محمود غزنوي 1025ع ۾ سومنات ڏانهن وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. هن غزنيءَ مان روانگيءَ کان پوءِ ملتان جو رستو اختيار ڪيو ۽ اتان راجستان جي ريگستاني علائقن مان گذري گجرات ڏانهن وڌيو. هن مهم ۾ وڏي فاصلي، پاڻيءَ جي کوٽ ۽ فوجي رسد جي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. تاريخي ماخذن موجب محمود جي فوج گجرات جي گاديءَ واري شهر [[انهلواڙ پٽن]] تائين پهتي، جتان پوءِ سومنات ڏانهن وڌي.<ref name="Nazim1931"/><ref name="Dutt1908"/> ان وقت گجرات ۾ [[چالوڪيه گهراڻو (گجرات)|چالوڪيه گهراڻي]] جو حڪمران [[ڀيم اول]] هو. غزنوي فوج جي اچڻ تي هو پنهنجي دفاعي مرڪز ڏانهن هٽي ويو. محمود جي فوج سومنات پهچي مندر جي دفاع ڪندڙن سان جنگ ڪئي. مختلف تاريخي روايتن ۾ جنگ جي ڏينهن، فوجن جي تعداد ۽ مقامي حڪمرانن جي شرڪت بابت تفصيل مختلف آهن.<ref name="Nazim1931"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> محمود جي فوج آخرڪار سومنات تي قبضو ڪيو. تاريخي بيانن موجب مندر کي لٽيو ويو، شِو جي مقدس علامت کي نقصان پهچايو ويو ۽ مندر سان لاڳاپيل خزانو غنيمت طور کنيو ويو. هي واقعو محمود جي هندستاني مهمن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ تاريخي بحث جو موضوع بڻيل واقعن مان هڪ آهي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Dutt1908"/> ==== روميش چندر دت جو سومنات بابت بيان ==== هندستاني مؤرخ [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' جي صفحن 50–51 تي سومنات جي مهم جو تفصيلي بيان ڏنو آهي. سندس مطابق محمود سومنات جي دولت ۽ مذهبي شهرت کان متاثر ٿي هن مهم جو منصوبو ٺاهيو. دت لکي ٿو ته غزنوي فوج پهرين ٻن ڏينهن ۾ مندر جي دفاعي انتظام کي ٽوڙڻ ۾ ناڪام رهي ۽ ٽئين ڏينهن مقامي هندستاني حڪمرانن جي فوجن سان سخت مقابلو ٿيو.<ref name="Dutt1908"/> دت جي بيان موجب آخرڪار غزنوي فوج مخالف لشڪر کي شڪست ڏئي مندر ۾ داخل ٿي، جتان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ قيمتي شيون حاصل ڪيون ويون. هن فرشته جي روايت جي بنياد تي سومنات جي خزاني کي غيرمعمولي دولت جو ذريعو قرار ڏنو آهي.<ref name="Dutt1908"/> دت وڌيڪ لکي ٿو ته محمود انهلواڙ پٽن جي شاهوڪاري ۽ جڳهه کان ايترو متاثر ٿيو جو ڪجهه وقت لاءِ ان کي پنهنجي گادي بڻائڻ جو خيال ڪيائين، پر پنهنجي فوجي صلاحڪارن جي مشوري تي اهو ارادو ڇڏيائين. هي تفصيل دت جي بيان سان منسوب آهي، ۽ ان کي سڀني مؤرخن جي متفقه راءِ نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> ==== سومنات جي حملي جا تاريخي اثر ==== سومنات تي محمود جي حملي کي اسلامي، فارسي ۽ هندستاني تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف معنائن سان بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه وچئين دور جي مسلمان مؤرخن هن واقعي کي مذهبي فتح ۽ بت شڪنيءَ جي علامت طور پيش ڪيو، جڏهن ته ٻين تاريخي تجزين ۾ مندر جي دولت، فوجي طاقت جي نمائش ۽ سياسي شهرت کي اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Thapar2002"/> محمود سومنات جي حملي کان پوءِ گجرات ۾ مستقل غزنوي انتظامي حڪومت قائم نه ڪئي. سندس فوج مالِ غنيمت سان غزنيءَ ڏانهن واپس رواني ٿي. سومنات جي مندر جي بعد واري تاريخ ۾ ڪيترائي حملا، مرمتون ۽ ٻيهر تعمير جا مرحلا آيا، تنهنڪري موجوده مندر کي محمود جي دور جي اصل عمارت سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === سومنات کان سنڌ جي رستي واپسي (1026ع) === سومنات جي مهم کان پوءِ محمود غزنويءَ جي فوج لاءِ واپسيءَ جو رستو هڪ اهم مسئلو بڻجي ويو. روميش چندر دت موجب محمود کي اطلاع مليو ته گجرات جي حڪمران اجمير واري رستي تي فوج گڏ ڪئي آهي. نئين مقابلي کان بچڻ لاءِ محمود سنڌ جي ريگستاني علائقن مان ملتان ڏانهن واپسيءَ جو رستو اختيار ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> دت لکي ٿو ته هن سفر دوران غزنوي فوج کي پاڻيءَ جي شديد کوٽ، رستن جي اڻڄاڻائي ۽ ريگستاني حالتن سبب سخت تڪليفون پهتيون. سندس بيان موجب ڪيترائي سپاهي اڃ سبب فوت ٿيا ۽ ڪجهه سخت جسماني ۽ ذهني اذيت جو شڪار ٿيا. فوج جي جانورن ۽ سامان کي پڻ نقصان پهتو.<ref name="Dutt1908"/> سنڌ مان گذرندڙ هي واپسيءَ جو سفر محمود جي فوجي مهمن جي تاريخ ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته وڏي فوجي ڪاميابيءَ کان پوءِ به ڏکين جاگرافيائي حالتن، رسد ۽ مقامي مزاحمت سبب غزنوي لشڪر کي وڏا نقصان ٿي سگهيا ٿي.<ref name="Dutt1908"/> === سنڌ جي جاٽن سان جنگ (1026ع–1027ع) === سومنات کان واپسيءَ دوران محمود جي فوج کي [[سنڌ]] ۽ [[سنڌو درياهه]] جي علائقن ۾ رهندڙ [[جاٽ]] قبيلن جي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو. تاريخي روايتن موجب انهن گروهن غزنوي لشڪر جي واپسيءَ واري سفر ۾ حملا ڪيا، جنهن سان فوج کي وڌيڪ نقصان پهتو.<ref name="Baumer2016"/> مؤرخ [[ڪرسٽوف بائومر]] موجب 1026ع ۾ سنڌ جي جاٽن محمود جي واپسيءَ واري فوج کي نقصان پهچايو. ان جي جواب ۾ محمود 1027ع ۾ جاٽن خلاف هڪ فوجي مهم هلائي. هن مهم ۾ دريائي جنگي ٻيڙين جو استعمال ٿيو.<ref name="Baumer2016"/> [[گرديزي]] جي روايت، جنهن کي بائومر پڻ نقل ڪيو آهي، موجب محمود 1,400 ٻيڙيون تيار ڪرايون. هر ٻيڙيءَ تي لڳ ڀڳ ويهه تيرانداز رکيا ويا ۽ انهن کي باهه لڳائيندڙ نفطي مواد سان ليس ڪيو ويو. غزنوي ٻيڙين جو ٻيڙو [[جهلم درياهه]] ۽ پوءِ سنڌو درياهه ڏانهن وڌيو، جتي جاٽن جي دريائي قوت سان مقابلو ٿيو.<ref name="Baumer2016"/><ref name="Gardizi2011"/> روايت موجب جاٽن وٽ ٻيڙين جو تعداد وڌيڪ هو، پر غزنوي فوج جي باهه لڳائيندڙ هٿيارن سبب سندن ٻيڙين کي وڏو نقصان پهتو ۽ محمود جي فوج کي فتح حاصل ٿي. هن جنگ کان پوءِ جاٽن جي آباديءَ، مال ملڪيت ۽ خاندانن کي پڻ سخت نقصان پهچڻ جا بيان ملن ٿا.<ref name="Baumer2016"/> سنڌ جي جاٽن سان محمود جي جنگ يارهين صديءَ جي سنڌ جي فوجي ۽ سماجي تاريخ جو اهم واقعو آهي. هي مقابلو ظاهر ڪري ٿو ته سنڌو درياهه جي علائقن ۾ رهندڙ مقامي برادرين وٽ دريائي آمدرفت ۽ جنگي مزاحمت جي صلاحيت موجود هئي. تنهن هوندي به جاٽن جي ٻيڙين، سپاهين ۽ جاني نقصان جا صحيح انگ ابتدائي ماخذن جي تنقيدي مطالعي سان گڏ پڙهڻ گهرجن.<ref name="Baumer2016"/><ref name="Gardizi2011"/> == مؤرخ رميش چندر دت جو تنقيدي جائزو == [[روميش چندر دت]] (1848ع–1909ع)، جيڪو هندستاني مؤرخ، ليکڪ ۽ اقتصادي مفڪر هو، پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' جي ٽئين نظرثاني ٿيل ڇاپي (1908ع) ۾ محمود غزنويءَ جي فوجي مهمن ۽ شخصيت جو تفصيلي جائزو ورتو آهي. ڪتاب جي صفحن 48 کان 51 تائين دت محمود جي هندستاني حملن، مقامي حڪمرانن جي مزاحمت، شهرن ۽ مندرن جي ڦرلٽ، سومنات جي مهم ۽ غزنوي فوج جي سنڌ مان واپسيءَ جو بيان ڏئي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> === فوجي صلاحيتن جي ساراهه === دت محمود کي پنهنجي دور جي انتهائي قابل ۽ ڪامياب فوجي اڳواڻن مان هڪ قرار ڏئي ٿو. سندس خيال ۾ محمود جي فوجي ڪاميابين جو بنياد جنگي منصوبابندي، غيرمعمولي سرگرمي، مضبوط ارادي، تيز رفتار فيصلا ڪرڻ جي صلاحيت ۽ خطرناڪ حالتن ۾ ثابت قدميءَ تي هو. دت موجب محمود پنهنجي منصوبن کي احتياط سان تيار ڪندو هو ۽ انهن تي عمل ڪرڻ وقت غيرمعمولي توانائيءَ جو مظاهرو ڪندو هو.<ref name="Dutt1908"/> دت جي نظر ۾ محمود جي فوجي قيادت ۽ سندس جنگي مهمن جا سياسي يا اخلاقي نتيجا ٻه الڳ موضوع هئا. هو محمود جي سپهه سالاريءَ جي قابليت کي تسليم ڪندي به سندس هندستاني حملن جي مقصدن ۽ نتيجن تي سخت تنقيد ڪري ٿو.<ref name="Dutt1908"/> === هندستاني مهمن جا معاشي مقصد === دت جي تنقيد جو بنيادي نقطو اهو آهي ته محمود جي هندستاني مهمن ۾ دولت حاصل ڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو عنصر تمام نمايان هو. سندس خيال موجب انهن حملن مان ڪنهن مستقل ۽ منظم هندستاني سلطنت جي قيام جو واضح منصوبو ظاهر نٿو ٿئي. هو انهن مهمن کي شهرن، مندرن ۽ مقامي حڪمرانن جي خزائن مان دولت حاصل ڪرڻ جي مسلسل فوجي ڪاررواين طور ڏسي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> دت وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته محمود جون هندستاني مهمون مقامي آباديءَ جي سماجي ترقي يا انتظامي سڌارن لاءِ نه هيون. سندس نظر ۾ انهن مهمن جو وڏو حصو فوجي فتحن ۽ مالِ غنيمت جي حصول تائين محدود رهيو.<ref name="Dutt1908"/> جديد مؤرخ سي. اي. بوسورٿ پڻ محمود جي هندستاني مهمن ۾ مالي وسيلن ۽ دولت جي حصول کي بنيادي اهميت ڏئي ٿو. بوسورٿ موجب هندستان جي ڪيترن حڪمرانن کي خراج ڏيندڙ بڻايو ويو، جڏهن ته غزنوي فوج هر علائقي ۾ مستقل حڪومت قائم ڪرڻ يا وڏي پيماني تي مذهبي تبديلي آڻڻ جي ڪوشش نه ڪئي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === شهرن ۽ مذهبي مرڪزن جي تباهي === دت محمود جي مهمن دوران شهرن، قلعن ۽ مذهبي مرڪزن تي حملن کي سخت تنقيد جو نشانو بڻايو. سندس بيان ۾ مٿرا، ٿانيسر، نگرڪوٽ ۽ سومنات جهڙن هنڌن جي ڦرلٽ کي اهم مثال طور پيش ڪيو ويو آهي. هو لکي ٿو ته انهن مهمن دوران دفاع ڪندڙ فوجين جي قتل، عام ماڻهن جي گرفتاري، غلام بڻائڻ ۽ غزنيءَ جي بازارن ۾ قيدين جي وڪري جا واقعا پڻ پيش آيا.<ref name="Dutt1908"/> دت جي هيءَ تشريح هندستاني سماج تي غزنوي مهمن جي انساني ۽ معاشي اثرن کي نمايان ڪري ٿي. تنهن هوندي به هر مهم ۾ ٿيل جاني نقصان، غلام بڻايل ماڻهن جي تعداد ۽ مالي نقصان جي صحيح مقدار بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن. انهيءَ ڪري اهڙن انگن کي بنا تصديق جي قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === مذهبي مقصدن بابت دت جي راءِ === دت جو خيال هو ته محمود جي هندستاني مهمن کي صرف اسلام جي تبليغ سان منسوب ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته انهن حملن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي مستقل مذهبي تبديليءَ جو ڪو منظم انتظام قائم نه ٿيو. سندس نظر ۾ مالِ غنيمت، فوجي شهرت ۽ سياسي طاقت جي حصول جا مقصد وڌيڪ نمايان هئا.<ref name="Dutt1908"/> ان جي باوجود محمود جي دور جي ڪيترن مسلمان مؤرخن سندس هندستاني مهمن کي مذهبي فتحن ۽ بت شڪنيءَ جي تناظر ۾ بيان ڪيو. ان ڪري محمود جي مهمن کي سمجهڻ لاءِ مذهبي نظريي، حڪومتي جواز، فوجي مفادن ۽ معاشي مقصدن کي گڏيل طور ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === سلطنت جي استحڪام بابت تنقيد === دت موجب محمود هڪ وڏي سلطنت فوجي قوت سان قائم ڪئي، پر سندس وفات کان پوءِ اها ساڳئي طاقت سان برقرار نه رهي سگهي. دت هن صورتحال کي فوجي فتحن ۽ پائيدار انتظامي نظام جي وچ ۾ فرق سان ڳنڍي ٿو. سندس خيال ۾ محمود جي حڪمرانيءَ ۾ فوجي طاقت کي غيرمعمولي اهميت حاصل هئي، پر سلطنت جي ڊگهي مدي واري استحڪام لاءِ گهربل سياسي بنياد ڪافي مضبوط نه هئا.<ref name="Dutt1908"/> بهرحال غزنوي گهراڻو محمود جي وفات کان پوءِ فوراً ختم نه ٿيو. سندس جانشينن، خاص طور [[مسعود اول]]، حڪومت جاري رکي. 1040ع ۾ [[دندانقان جي جنگ]] کان پوءِ غزنوي سلطنت خراسان جا وڏا علائقا [[سلجوقي سلطنت]] جي حوالي ڪرڻ تي مجبور ٿي، پر غزنوي حڪمراني افغانستان ۽ پنجاب جي علائقن ۾ وڌيڪ عرصي تائين برقرار رهي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === دت جي تاريخ نگاريءَ جي اهميت ۽ حدون === دت جو جائزو محمود غزنويءَ جي فوجي ڪاميابين سان گڏ انهن جي انساني، معاشي ۽ سماجي نتيجن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. سندس لکڻيءَ ۾ هندستاني حڪمرانن جي مزاحمت، مذهبي مرڪزن جي تباهي ۽ عام آباديءَ جي نقصان تي خاص ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref name="Dutt1908"/> تنهن هوندي به دت ويهين صديءَ جي شروعات جو مؤرخ هو ۽ سندس تاريخي تشريح ان دور جي تاريخ نگاريءَ جي فڪري ۽ سياسي پسمنظر کان الڳ نه هئي. سندس ڪتاب ۾ ڪيترائي تفصيل فرشته جهڙن بعد وارن مؤرخن تان ورتل آهن. انهيءَ ڪري سندس بيانن کي عتبي، گرديزي، بيهقي ۽ جديد تحقيقي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="BosworthIranica2012"/> محمود غزنويءَ جي تاريخي شخصيت جو متوازن جائزو سندس فوجي صلاحيتن، سلطنت جي توسيع، فارسي ادب ۽ علم جي سرپرستي، مذهبي پاليسي، هندستاني مهمن جي معاشي مقصدن ۽ انهن جي انساني اثرن کي گڏ رکڻ سان ئي ممڪن آهي. 7bce7ufaiecsu9hh73yhq8tvkychvsh 424217 424216 2026-10-21T22:07:30Z Intisar Ali 8681 /* سومنات جي مهم (1025ع–1026ع) */ 424217 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = محمود غزنوي | title = يمين الدوله، امين المله، سيف الدوله | image = Mahmud in robe from the caliph.jpg | image_size = 260px | caption = ''جامع التواريخ'' جي هڪ تاريخي مصوريءَ ۾ محمود غزنويءَ کي عباسي خليفي پاران خلعت ملڻ جو منظر | succession = [[غزنوي سلطنت]] جو حڪمران | reign = 998ع – 30 اپريل 1030ع | predecessor = [[اسماعيل بن سبڪتگين]] | successor = [[محمد غزنوي]] | birth_date = لڳ ڀڳ 971ع | birth_place = [[غزني]]، [[زابلستان]] | death_date = 30 اپريل 1030ع (23 ربيع الثاني 421هه) | death_place = [[غزني]] | burial_place = [[محمود غزنويءَ جو مقبرو]]، غزني، افغانستان | full name = ابو القاسم محمود بن سبڪتگين | house = [[غزنوي گهراڻو]] | father = [[سبڪتگين]] | issue = [[محمد غزنوي]]، [[مسعود اول]] ۽ ٻيا | religion = [[اسلام]]، [[سني اسلام]] }} '''ابوالقاسم محمود بن سبڪتگين''' (لڳ ڀڳ 971ع – 30 اپريل 1030ع)، عام طور '''محمود غزنوي''' يا '''سلطان محمود غزنوي''' جي نالي سان مشهور، [[غزنوي گهراڻو|غزنوي گهراڻي]] جو سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ طاقتور حڪمران هو، جنهن 998ع کان 1030ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ غزنوي سلطنت [[خراسان]]، [[افغانستان]]، [[خوارزم]]، اتر اولهه [[ايران]] ۽ [[هندستاني ننڍو کنڊ]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙجي وئي. سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز [[غزني]] هو، جيڪو ان دور ۾ هڪ وڏي فوجي، انتظامي ۽ فارسي ادبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪري ويو.<ref name="BosworthIranica2012">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=Maḥmud b. Sebüktegin |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=21 December 2012 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/mahmud-b-sebuktegin/ |language=en }}</ref> محمود پنهنجي فوجي مهمن، خاص طور [[هندستان تي غزنوي حملا|هندستاني مهمن]]، [[ملتان]]، [[پنجاب]]، [[مٿرا]]، [[قنوج]] ۽ [[سومنات مندر]] تي حملن جي ڪري مشهور آهي. سندس حڪومت ۾ [[هندو شاهي گهراڻو|هندو شاهي حڪمرانن]] سان ڪيترائي مقابلا ٿيا. هن ملتان جي اسماعيلي حڪمرانن خلاف پڻ فوجي ڪارروايون ڪيون، جڏهن ته اتر ۽ اولهه طرف [[قراخاني گهراڻو|قراخانين]]، مقامي ايراني حڪمرانن ۽ ٻين سياسي قوتن سان سندس مقابلا ٿيا. هندستان ۾ سندس ڪيترين مهمن جو نتيجو وڏي مالِ غنيمت، قيدين ۽ مذهبي مرڪزن جي تباهيءَ جي صورت ۾ نڪتو؛ انهن واقعن جي مقصدن ۽ اثرن بابت مؤرخن جا مختلف تجزيا آهن.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=48–51 |language=en }}</ref> محمود جي دور ۾ غزنوي درٻار فارسي ادب ۽ علمي سرگرمين جي سرپرستيءَ جي ڪري پڻ مشهور ٿي. [[ابوريحان البيروني]]، [[عنصري بلخي]]، [[فرخي سيستاني]] ۽ ٻين عالمن ۽ شاعرن جا نالا غزنوي دور سان لاڳاپيل آهن. [[فردوسي]] ۽ سندس ''[[شاهنامو]]'' پڻ محمود جي دور جي فارسي ادبي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا، جيتوڻيڪ فردوسي ۽ محمود جي ذاتي لاڳاپن بابت روايتن جي تاريخي حيثيت تي بحث موجود آهي.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963">{{cite book |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 944–1040 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |year=1963 |language=en }}</ref> == نالو، نسب ۽ لقب == محمود جو پورو نالو '''يمين الدوله ابو القاسم محمود بن سبڪتگين''' هو. سندس پيءُ [[سبڪتگين]] ترڪ نسل جو فوجي اڳواڻ هو، جيڪو ابتدا ۾ [[ساماني سلطنت]] جي فوجي نظام سان لاڳاپيل رهيو. سبڪتگين پنهنجي سرپرست [[الپتگين]] جي ذريعي غزنيءَ جي سياسي ۽ فوجي معاملن ۾ اڳتي وڌيو ۽ 977ع ۾ اتي حڪمراني حاصل ڪيائين. محمود جي ماءُ جو واسطو زابلستان جي هڪ مقامي زميندار گهراڻي سان هو؛ انهيءَ نسبت سبب ڪجهه شاعرن کيس ''محمود زابلي'' پڻ سڏيو آهي.<ref name="BosworthSebuktegin">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=Sebüktegin |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sebuktegin/ |language=en }}</ref><ref name="BosworthIranica2012"/> محمود کي سندس زندگيءَ ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي لقب مليا. ساماني حڪمران [[نوح ٻيون ساماني]] جي دور ۾ کيس ''سيف الدوله'' جو لقب مليو. بعد ۾ [[عباسي خلافت|عباسي خليفي]] [[القادر بالله]] کيس ''يمين الدوله'' ۽ ''امين المله'' جا لقب عطا ڪيا. ''يمين الدوله'' سندس سڀ کان مشهور لقبن مان هڪ ٿيو ۽ ڪجهه بعد وارن مؤرخن غزنوي گهراڻي کي انهيءَ نسبت سان ''يمينيه'' پڻ سڏيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> === سلطان جو لقب === محمود کي تاريخي ادب ۾ عام طور ''سلطان'' سڏيو وڃي ٿو. روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ کيس اسلامي دنيا جي انهن ابتدائي حڪمرانن مان شمار ڪيو ويندو آهي، جن جي نالي سان سلطان جو لقب وڏي پيماني تي مشهور ٿيو. تنهن هوندي به مؤرخ سي. اي. بوسورٿ موجب محمود جي پنهنجي دور ۾ هي لقب استعمال ضرور ٿيندو هو، پر ان جو باقاعدي سرڪاري لقب طور مڪمل رواج غالباً غزنوي گهراڻي جي بعد واري تاريخ ۾ ٿيو. همعصر مؤرخ [[گرديزي]] ۽ [[ابوالفضل بيهقي]] سرڪاري حوالن ۾ اڪثر ''امير'' جو لفظ استعمال ڪندا هئا.<ref name="BosworthIranica2012"/> انهيءَ ڪري محمود کي تاريخي طور ''سلطان محمود غزنوي'' سڏڻ درست آهي، پر اهو بيان ته هن عباسي خليفي کان مڪمل لاتعلقي ظاهر ڪرڻ لاءِ رسمي طور سلطان جو لقب اختيار ڪيو، وڌيڪ وضاحت جو محتاج آهي. محمود سياسي طور خودمختيار حڪمران هو، جڏهن ته عباسي خلافت سان سندس مذهبي ۽ سفارتي لاڳاپا برقرار رهيا.<ref name="BosworthIranica2012"/> == ابتدائي زندگي == محمود جي پيدائش عام طور 971ع ۾ [[غزني]] ۾ ڄاڻائي وڃي ٿي. سندس پيءُ سبڪتگين ساماني دور ۾ فوجي خدمت کان اڳتي وڌي هڪ علائقائي حڪمران بڻيو. محمود جي ننڍپڻ ۽ ابتدائي تعليم بابت تفصيلي ۽ هڪجهڙي معلومات موجود نه آهي، پر سندس نوجوانيءَ کان ئي فوجي ۽ سياسي معاملن ۾ سرگرم هجڻ جا ثبوت ملن ٿا.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Nazim1931">{{cite book |last=Nazim |first=Muhammad |title=The Life and Times of Sultan Mahmud of Ghazna |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1931 |language=en }}</ref> 994ع ۽ 995ع جي لڳ ڀڳ محمود پنهنجي پيءُ سان گڏ [[خراسان]] ۾ ساماني حڪمران نوح ٻئي جي مدد لاءِ فوجي مهمن ۾ شريڪ ٿيو. ان دور ۾ ساماني سلطنت اندر فوجي سردارن ۽ صوبائي طاقتور گهراڻن جي وچ ۾ سياسي اختلاف وڌي رهيا هئا. محمود ۽ سبڪتگين باغي فوجي اڳواڻن خلاف ساماني حڪمران جي مدد ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ محمود کي خراسان جي ساماني فوج جو اعليٰ فوجي عهدو ۽ ''سيف الدوله'' جو لقب مليو. انهيءَ تجربي کيس خراسان جي سياسي حالتن، فوجي انتظام ۽ علائقائي طاقت جي توازن کان واقف ڪيو.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Nazim1931"/> == اقتدار جو حصول == === سبڪتگين جي وفات ۽ جانشينيءَ جو تڪرار === [[سبڪتگين]] 997ع ۾ وفات ڪئي. هن پنهنجي ننڍي پٽ [[اسماعيل بن سبڪتگين|اسماعيل]] کي غزنيءَ جي حڪمرانيءَ لاءِ جانشين نامزد ڪيو هو. تاريخي ماخذن ۾ انهيءَ فيصلي جو قطعي سبب واضح نه آهي. هڪ امڪان اهو بيان ڪيو ويو آهي ته اسماعيل جي ماءُ الپتگين جي خاندان سان لاڳاپيل هئي، جنهن ڪري کيس سياسي ۽ خانداني ترجيح حاصل ٿي سگهي ٿي.<ref name="BosworthSebuktegin"/><ref name="BosworthIranica2012"/> محمود ان فيصلي کي قبول نه ڪيو. هو اڳ ئي فوجي تجربي، خراسان ۾ پنهنجي اثر ۽ حڪومتي لاڳاپن جي ڪري هڪ طاقتور دعويدار هو. هن پنهنجي ڀاءُ [[نصر بن سبڪتگين]] جي مدد سان اسماعيل خلاف فوجي ڪارروائي ڪئي. 998ع ۾ غزنيءَ جي ڀرسان ٻنهي ڀائرن جي فوجن ۾ مقابلو ٿيو، جنهن ۾ محمود کي فتح حاصل ٿي. ان کان پوءِ اسماعيل اقتدار کان محروم ٿيو ۽ محمود غزنوي سلطنت جو حڪمران بڻيو.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === خراسان تي قبضو ۽ خودمختياري === اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ محمود جو هڪ اهم مقصد خراسان تي مڪمل سياسي ڪنٽرول قائم ڪرڻ هو. ساماني سلطنت اندر فوجي اڳواڻ [[بگتوزون]] ۽ ٻين طاقتور سردارن جي مداخلت سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿي چڪو هو. محمود انهن حالتن مان فائدو وٺندي خراسان ۾ پنهنجي فوجي حيثيت مضبوط ڪئي ۽ ساماني حڪمرانن جي عملي بالادستي ختم ڪري ڇڏي.<ref name="BosworthIranica2012"/> 999ع ۾ ساماني سلطنت جي زوال ۽ [[قراخاني گهراڻو|قراخانين]] جي [[بخارا]] تي قبضي کان پوءِ وچ ايشيا جي سياسي صورتحال تبديل ٿي وئي. محمود خراسان ۽ غزنيءَ تي هڪ خودمختيار حڪمران طور اقتدار قائم ڪيو. هن پنهنجي فتوحات بابت عباسي خليفي القادر بالله ڏانهن اطلاع موڪليو، جنهن جي جواب ۾ کيس حڪمرانيءَ جي توثيق ۽ اعزازي لقب مليا. اهڙيءَ ريت غزنوي اقتدار ساماني نظام جي هڪ صوبائي فوجي حڪومت مان هڪ وڏي آزاد سلطنت ۾ تبديل ٿيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> == غزنوي سلطنت جو قيام ۽ واڌارو == [[File:Mahmud of Ghazni.svg|thumb|محمود غزنويءَ جي فوجي مهمن جو نقشو؛ مختلف تاريخي نقشن ۾ سرحدن ۽ مهمن جي نمائندگي مختلف ٿي سگهي ٿي.]] محمود جي حڪومت جو بنيادي مرڪز غزني هو، پر سندس سياسي طاقت ڪيترن مختلف جاگرافيائي علائقن تائين پکڙيل هئي. هن خراسان ۾ پنهنجي حڪومت مضبوط ڪرڻ کان پوءِ [[سيستان]]، [[غور]]، [[غرجستان]]، [[قصدار]]، [[خوارزم]] ۽ اتر ايران جي مختلف علائقن ۾ فوجي ۽ سفارتي مداخلتون ڪيون. انهن مان ڪجهه علائقا سڌي غزنوي انتظام هيٺ آيا، جڏهن ته ٻيا مقامي حڪمرانن جي ذريعي خراج ڏيندڙ يا تابع رياستن طور برقرار رهيا.<ref name="BosworthIranica2012"/> محمود جي سلطنت کي هڪجهڙي انتظامي نوعيت واري علائقائي رياست سمجهڻ بدران مختلف سڌن صوبن، فوجي مرڪزن، تابع حڪمرانن ۽ سرحدي اثر وارن علائقن جو مجموعو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سندس دور ۾ غزنيءَ جي مرڪزي فوجي ۽ مالي طاقت اهم هئي، پر ڏورانهن علائقن ۾ غزنوي حڪمرانيءَ جي مضبوطي مختلف هئي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="BosworthIranica2012"/> === سلطنت جي سياسي واڌاري جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a8c1d3;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#214a68;color:white;padding:10px;font-size:110%;" | محمود غزنويءَ جي دور ۾ اهم علائقائي مهمون ۽ سياسي تبديليون ! style="background:#dcecf5;color:#18384c;" | علائقو ! style="background:#dcecf5;color:#18384c;" | اهم دور ! style="background:#dcecf5;color:#18384c;" | سياسي يا فوجي نتيجو |- | [[خراسان]] | 998ع–999ع | ساماني اقتدار جي زوال کان پوءِ غزنوي حڪومت جو بنيادي علائقو بڻيو. |- | [[سيستان]] | 1002ع–1004ع | صفاري اقتدار جي باقيات خلاف ڪارروائيون ۽ غزنوي بالادستيءَ جو قيام. |- | [[ملتان]] | 1006ع ۽ 1010ع | اسماعيلي حڪمرانن خلاف مهمون ۽ غزنوي سياسي اثر جو واڌارو. |- | [[غور]] | 1010ع–1011ع ۽ 1020ع | مقامي حڪمرانن خلاف مهمون؛ مڪمل ۽ مستقل ڪنٽرول محدود رهيو. |- | [[غرجستان]] | 1012ع–1013ع | مقامي حڪمران جي معزولي ۽ علائقي جي غزنوي سلطنت ۾ شموليت. |- | [[خوارزم]] | 1017ع | فوجي مداخلت کان پوءِ غزنوي حڪومت جي قيام جو مرحلو. |- | [[ري (ايران)|ري]] | 1029ع | [[آل بويه]] جي مقامي حڪمران [[مجدالدوله]] جي معزولي. |- | [[پنجاب]] | 11هين صديءَ جي شروعات | هندو شاهي حڪمرانن سان جنگين کان پوءِ غزنوي اثر ۽ علائقائي قبضي ۾ واڌارو. |- | [[سومنات]] | 1025ع–1026ع | مندر تي حملو، ڦرلٽ ۽ غزنيءَ ڏانهن واپسي؛ مستقل غزنوي صوبائي حڪومت قائم نه ٿي. |} <ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> == عباسي خلافت سان لاڳاپا == محمود غزنويءَ جي سياسي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ سندس [[عباسي خلافت]] سان لاڳاپا اهم آهن. جيتوڻيڪ محمود پنهنجي سلطنت جي عملي حڪومت ۾ خودمختيار هو، پر هن بغداد جي عباسي خليفي سان سفارتي ۽ مذهبي لاڳاپا برقرار رکيا. عباسي خليفي [[القادر بالله]] محمود جي سياسي اقتدار کي تسليم ڪيو ۽ کيس اعزازي لقب ۽ حڪمرانيءَ جي سند عطا ڪئي.<ref name="BosworthIranica2012"/> محمود انهن لاڳاپن کي پنهنجي حڪمرانيءَ جي مذهبي ۽ سياسي جواز لاءِ استعمال ڪيو. هو پاڻ کي سني اسلام ۽ عباسي خلافت جي حمايت ڪندڙ حڪمران طور پيش ڪندو هو. انهيءَ پسمنظر ۾ سندس پاليسيءَ جو رخ [[فاطمي خلافت]]، [[اسماعيلي]] سياسي مرڪزن ۽ ڪجهه شيعا حڪمران گهراڻن جي مخالفت ڏانهن پڻ رهيو. غزنوي درٻار مان بغداد ڏانهن تحفا ۽ فوجي فتوحات جون خبرون موڪليون وينديون هيون، جڏهن ته خلافت طرفان محمود کي سياسي اعزاز ۽ مذهبي حمايت حاصل ٿيندي هئي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === مذهبي سياست ۽ سياسي مفاد === محمود جي مذهبي پاليسيءَ ۾ سني اسلام جي سرپرستي نمايان هئي. هن [[ملتان]] جي اسماعيلي حڪمرانن خلاف مهمون هلايون ۽ اتر ايران ۾ پڻ مذهبي اختلافن کي فوجي ۽ سياسي مداخلت لاءِ جواز طور استعمال ڪيو. 1029ع ۾ ري تي قبضي کان پوءِ هن پنهنجي فتح کي مذهبي مخالفن خلاف ڪاميابي طور عباسي خليفي آڏو پيش ڪيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> تنهن هوندي به محمود جي سڀني جنگين کي رڳو مذهبي مقصدن سان بيان ڪرڻ تاريخي طور اڻپورو آهي. مؤرخن موجب سندس مهمن ۾ سلطنت جي توسيع، مالي وسيلن جي فراهمي، فوجي طاقت جي برقرار رکڻ، واپاري رستن جي حفاظت ۽ علائقائي سياسي مقابلي جهڙا مقصد پڻ شامل هئا. خاص طور هندستاني مهمن بابت سي. اي. بوسورٿ دولت ۽ مالي وسيلن جي حصول کي بنيادي محرڪن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.<ref name="BosworthIranica2012"/> == قراخاني گهراڻي سان لاڳاپا == [[قراخاني گهراڻو]] محمود جي دور ۾ وچ ايشيا جي اهم سياسي قوتن مان هڪ هو. ساماني سلطنت جي زوال کان پوءِ قراخاني حڪمرانن [[ماوراءالنهر]] ۾ اقتدار حاصل ڪيو، جڏهن ته محمود خراسان ۽ غزنيءَ ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ابتدا ۾ سفارتي ٺاهه ۽ سياسي مفاهمت موجود هئي، پر خراسان جي قبضي ۽ سرحدي اثر جي سوال تي اختلاف پيدا ٿيا.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> 1006ع ۾ جڏهن محمود هندستاني مهمن ۾ مصروف هو، تڏهن قراخاني فوجن خراسان ۾ مداخلت ڪئي. محمود واپس اچي پنهنجي فوجي قوت کي منظم ڪيو ۽ قراخاني اڳڀرائي روڪي. 1008ع ۾ پڻ ٻنهي قوتن وچ ۾ اهم فوجي مقابلو ٿيو، جنهن کان پوءِ خراسان ۾ محمود جي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي. انهن واقعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته محمود کي هندستاني مهمن سان گڏ پنهنجي اترين سرحدن جي حفاظت لاءِ پڻ مسلسل فوجي ۽ سياسي وسيلا استعمال ڪرڻا پوندا هئا.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> == تاريخي ماخذ ۽ تاريخ نگاري == محمود غزنويءَ جي زندگي ۽ حڪومت بابت معلومات همعصر، ويجهي دور جي ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ماخذن جي نوعيت مختلف آهي: ڪي غزنوي درٻار سان لاڳاپيل هئا، ڪي عام اسلامي تاريخ لکندا هئا ۽ ڪي جديد دور جا تحقيقي مؤرخ آهن. انهيءَ ڪري محمود بابت روايتن، فوجي انگن اکرن ۽ سندس شخصيت جي تشريح ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="BosworthIranica2012"/> === ابتدائي ۽ ويجهي دور جا ماخذ === '''[[عتبي]]''' جو ''[[تاريخ يميني]]'' محمود جي دور بابت اهم ابتدائي ماخذن مان هڪ آهي. عتبي غزنوي سياسي ماحول سان لاڳاپيل هو، تنهنڪري سندس بيان ۾ درٻاري نقطه نظر ۽ حڪمران جي ڪاميابين جي ساراهه نمايان آهي. سندس ڪتاب محمود جي سياسي سرگرمين ۽ فوجي مهمن جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ان جي مدحيا انداز کي تاريخي تنقيد سان پڙهڻ ضروري آهي.<ref name="UtbiYamini">{{cite book |last=al-Utbi |first=Abu Nasr Muhammad |title=Al-Yamini fi Sharh Akhbar al-Sultan Yamin al-Dawla wa Amin al-Milla Mahmud al-Ghaznawi |editor=Ihsan Dhannun Thamiri |location=Beirut |year=2004 |language=ar }}</ref> '''[[گرديزي]]''' جي ''زين الاخبار'' ۾ محمود ۽ سندس دور جي سياسي واقعن بابت اهم ڄاڻ موجود آهي. گرديزيءَ جي تاريخ غزنوي دور جي واقعاتي ترتيب، حڪمرانن ۽ علائقائي مهمن جي مطالعي ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="Gardizi2011">{{cite book |last=Gardizi |first=Abu Sa'id |title=The Ornament of Histories: A History of the Eastern Islamic Lands AD 650–1041 |translator-last=Bosworth |translator-first=C. Edmund |publisher=I.B. Tauris |location=London |year=2011 |language=en }}</ref> '''[[ابوالفضل بيهقي]]''' جو ''تاريخ بيهقي'' غزنوي سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي تاريخ لاءِ اهم آهي. بيهقيءَ جي محمود جي حڪومت بابت لکيل تاريخ جو وڏو حصو محفوظ نه رهي سگهيو آهي، پر سندس موجوده تصنيف ۾ محمود جي دور بابت ڪيترائي اهم واقعا، شخصيتون ۽ حڪومتي تفصيل ملن ٿا.<ref name="Bayhaqi2011">{{cite book |last=Bayhaqi |first=Abu'l-Fazl |title=The History of Beyhaqi |translator-last=Bosworth |translator-first=C. Edmund |editor-last=Ashtiany |editor-first=Mohsen |publisher=Harvard University Press |year=2011 |volumes=3 |language=en }}</ref> '''[[ابوريحان البيروني]]''' جون تصنيفون پڻ محمود جي دور جي علمي، سماجي ۽ هندستاني پسمنظر جي مطالعي ۾ اهم آهن. البيروني غزنوي سياسي ماحول سان لاڳاپيل هو ۽ سندس هندستان بابت تحقيق ان دور جي ثقافتي ۽ مذهبي ڄاڻ جو هڪ اهم ماخذ آهي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === بعد وارا مؤرخ === [[ابن الاثير]]، [[منهاج سراج جوزجاني]] ۽ [[محمد قاسم فرشته]] جهڙن مؤرخن جي تصنيفن ۾ محمود بابت وڌيڪ روايتون محفوظ آهن. فرشته جي تاريخ خاص طور هندستاني مهمن بابت بعد واري تاريخ نويسيءَ تي اثرانداز ٿي. تنهن هوندي به فرشته محمود کان ڪيترين صدين پوءِ لکيو، تنهنڪري سندس بيانن کي همعصر شاهديءَ جي برابر نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === جديد تاريخي تحقيق === جديد مؤرخن مان [[سي. اي. بوسورٿ]]، [[محمد ناظم]] ۽ [[واسيلي بارتولد]] غزنوي تاريخ جي مطالعي ۾ اهم آهن. بوسورٿ جي تحقيق غزنوي سلطنت جي سياسي ڍانچي، فوجي طاقت، انتظامي نظام، مذهبي پاليسي ۽ فارسي ثقافتي سرپرستيءَ بابت تفصيلي ڄاڻ فراهم ڪري ٿي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/><ref name="Barthold1969">{{cite book |last=Barthold |first=W. W. |title=Turkestan Down to the Mongol Invasion |edition=3rd |publisher=Luzac & Co. |location=London |year=1969 |language=en }}</ref> هندستاني مؤرخ [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ محمود جي جنگي صلاحيتن کي ساراهيندي سندس هندستاني مهمن جي معاشي، انساني ۽ سماجي اثرن تي تنقيد ڪئي. دت جو جائزو محمود جي فوجي ڪاميابين ۽ انهن جي تاريخي نتيجن جي وچ ۾ فرق واضح ڪري ٿو. سندس بيان جو تفصيلي تجزيو مضمون جي الڳ حصي ''مؤرخ رميش چندر دت جو تنقيدي جائزو'' ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Dutt1908"/> == هندستاني فوجي مهمون == [[File:Mahmud of Ghazni.svg|thumb|محمود غزنويءَ جي هندستاني ۽ ٻين فوجي مهمن جي رستن جو نقشو.]] [[محمود غزنوي]] پنهنجي حڪومت دوران [[هندستاني ننڍو کنڊ]] ڏانهن ڪيترائي فوجي حملا ڪيا. روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ انهن کي عام طور سترهن مهمون سڏيو وڃي ٿو، پر مختلف تاريخي ماخذن ۾ مهمن جي ڳڻپ، سالن ۽ ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن. محمود جي هندستاني فوجي سرگرمين جو دور لڳ ڀڳ 1000ع کان 1027ع تائين پکڙيل هو. انهن مهمن ۾ [[هندو شاهي گهراڻو|هندو شاهي حڪمرانن]]، [[ملتان]] جي اسماعيلي حڪومت، پنجاب جي مقامي سردارن، اتر هندستان جي راجپوت ۽ ٻين حڪمران گهراڻن سان مقابلا شامل هئا.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Nazim1931"/><ref name="Dutt1908"/> محمود جي مهمن جا مقصد هڪجهڙا نه هئا. ڪجهه مهمون سرحدي حفاظت، سياسي بالادستي ۽ خراج وصول ڪرڻ لاءِ هيون، جڏهن ته ٻين جو بنيادي نتيجو شهرن، مذهبي مرڪزن ۽ خزائن مان دولت حاصل ڪرڻ هو. [[پنجاب]] جا ڪجهه حصا غزنوي حڪومت ۾ شامل ٿيا، پر اتر هندستان جي اڪثر ڏورانهن علائقن ۾ محمود مستقل انتظامي حڪومت قائم ڪرڻ بدران فوجي حملن، خراج ۽ تابع حڪمرانن جي ذريعي پنهنجو اثر برقرار رکيو.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Dutt1908"/><ref name="Thapar2002">{{cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=Penguin Books |year=2002 |language=en }}</ref> === هندستاني مهمن جي تاريخوار ترتيب === {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #91b3c9;" |+ style="background:#214b69;color:white;padding:12px;font-size:110%;" | محمود غزنويءَ جون اهم هندستاني فوجي مهمون (1000ع–1027ع) ! style="background:#dcecf5;color:#16384e;" | سال ! style="background:#dcecf5;color:#16384e;" | علائقو يا مخالف ! style="background:#dcecf5;color:#16384e;" | اهم واقعو ۽ نتيجو |- | 1000ع–1001ع | [[پشاور]]، [[جيپال]] | هندو شاهي فوج کي شڪست؛ جيپال جي گرفتاري ۽ بعد ۾ آزادي. |- | 1004ع–1005ع | ڀاٽيا | مقامي حڪمران خلاف حملو ۽ قلعي تي قبضو. |- | 1005ع–1006ع | [[ملتان]] | اسماعيلي حڪمران ابو الفتوح دائود خلاف مهم ۽ خراج جي شرطن تي سياسي تابعيت. |- | 1008ع–1009ع | [[آنندپال]] ۽ هندو شاهي اتحاد | واهند جي علائقي ۾ وڏي جنگ؛ غزنوي فوج کي فتح. |- | 1009ع | [[ڪانگڙا قلعو|نگرڪوٽ]] | قلعي تي قبضو ۽ خزاني جي ڦرلٽ. |- | 1010ع | ملتان | بغاوت ۽ سياسي مخالفت کان پوءِ ٻيهر فوجي ڪارروائي. |- | 1013ع–1014ع | [[نندنا]] | هندو شاهي دفاعي مرڪزن خلاف مهم. |- | 1014ع | [[ٿانيسر]] | مذهبي مرڪز تي حملو ۽ مندر جي تباهي. |- | 1015ع–1021ع | [[ڪشمير]] | لوهڪوٽ ۽ ٻين دفاعي هنڌن خلاف مهمون؛ مڪمل فتح حاصل نه ٿي. |- | 1018ع–1019ع | [[مٿرا]] ۽ [[قنوج]] | شهرن ۽ مندرن جي ڦرلٽ؛ وڏي مالِ غنيمت جي حصول جون روايتون. |- | 1021ع–1023ع | [[لاهور]]، [[گواليار]] ۽ [[ڪالنجر]] | هندو شاهي اقتدار جي خاتمي جو عمل ۽ مقامي حڪمرانن سان جنگيون يا خراج جا ٺاهه. |- | 1025ع–1026ع | [[سومنات مندر]] | گجرات جي مشهور مذهبي مرڪز تي حملو، مندر جي ڦرلٽ ۽ مورتيءَ جي تباهي. |- | 1027ع | [[سنڌو درياهه]] جا [[جاٽ]] | واپسيءَ دوران ٿيل نقصانن کان پوءِ دريائي فوجي مهم. |} <ref name="Nazim1931"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Dutt1908"/><ref name="Baumer2016">{{cite book |last=Baumer |first=Christoph |title=The History of Central Asia: The Age of Islam and the Mongols |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2016 |pages=207–208 |isbn=9781838609399 |language=en }}</ref> هن جدول ۾ مهمن جي تاريخوار ترتيب کي بنياد بڻايو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف مؤرخ هڪ ئي فوجي سرگرميءَ کي ڪڏهن الڳ مهم ۽ ڪڏهن وڏي مهم جو حصو سمجهن ٿا. === پشاور جي جنگ ۽ جيپال جي شڪست (1001ع) === [[هندو شاهي گهراڻو|هندو شاهي گهراڻي]] جو حڪمران [[جيپال]]، محمود جي پيءُ [[سبڪتگين]] جي دور کان ئي غزنوي طاقت جو مخالف هو. محمود پنهنجي حڪومت مضبوط ڪرڻ کان پوءِ 1001ع ۾ [[پشاور]] جي علائقي ڏانهن فوجي مهم هلائي. هن جنگ ۾ جيپال جي فوج کي شڪست آئي ۽ جيپال پنهنجي خاندان جي ڪجهه فردن سان گڏ گرفتار ٿيو. بعد ۾ کيس مالي شرطن تي آزاد ڪيو ويو.<ref name="Dutt1908"/><ref name="Nazim1931"/> روميش چندر دت جي بيان موجب جيپال پنهنجي شڪست ۽ گرفتاريءَ کي سخت بي عزتي سمجهيو. هن پنهنجي حڪومت پٽ [[آنندپال]] حوالي ڪئي ۽ پاڻ کي باهه ۾ ساڙي زندگي ختم ڪئي. هي واقعو جيپال جي انجام بابت روايتي تاريخي بيان جو حصو آهي.<ref name="Dutt1908"/> جيپال جي شڪست هندو شاهي گهراڻي لاءِ هڪ اهم سياسي ڌڪ هئي، پر ان سان سندس خاندان جي مزاحمت ختم نه ٿي. آنندپال ۽ بعد ۾ سندس جانشين غزنوي اڳڀرائيءَ خلاف سرگرم رهيا.<ref name="Nazim1931"/> === ڀاٽيا تي حملو (1004ع–1005ع) === محمود جي ايندڙ مهمن مان هڪ ڀاٽيا جي حڪمران خلاف هئي. دت جي بيان موجب ڀاٽيا جو راجا محمود کي مقرر خراج ڏيڻ کان انڪاري ٿيو، جنهن تي غزنوي فوج ان جي علائقي تي حملو ڪيو. مقامي حڪمران ڪيترن ڏينهن تائين مزاحمت ڪئي، پر آخرڪار سندس فوج کي شڪست آئي ۽ ڀاٽيا تي قبضو ڪيو ويو.<ref name="Dutt1908"/> دت موجب ڀاٽيا جي حڪمران گرفتاريءَ بدران پنهنجي جان وٺڻ کي ترجيح ڏني. هي بيان دت جي استعمال ڪيل تاريخي روايتن مان آهي؛ واقعي جي تفصيلن بابت ابتدائي ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.<ref name="Dutt1908"/> === ملتان تي پهريون وڏو حملو (1005ع–1006ع) === [[ملتان]] يارهين صديءَ جي شروعات ۾ هڪ اهم سياسي، مذهبي ۽ واپاري مرڪز هو. ان وقت اتي [[اسماعيلي]] حڪمران [[ابو الفتوح دائود]] جو اثر هو. ملتان جي حڪمرانن جا مذهبي ۽ سياسي لاڳاپا [[فاطمي خلافت]] سان وابسته هئا، جڏهن ته محمود غزنوي [[عباسي خلافت]] جي حمايت ڪندڙ سني حڪمران هو.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> 1005ع–1006ع جي لڳ ڀڳ محمود ملتان خلاف فوجي مهم هلائي. ملتان جي سياسي ۽ مذهبي خودمختياري، غزنوي اثر کان ٻاهر هجڻ ۽ علائقائي حڪمرانيءَ جا سوال هن حملي جي پسمنظر ۾ اهم هئا. محمود جي فوجي دٻاءَ کان پوءِ ملتان جي حڪمران کي سياسي تابعيت ۽ مالي ادائگين جي شرطن کي قبول ڪرڻو پيو، پر غزنوي اقتدار خلاف مخالفت بعد ۾ به جاري رهي.<ref name="Nazim1931"/><ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت هن مهم کي محمود جي انهن فوجي ڪاررواين مان شمار ڪري ٿو، جيڪي مقامي حڪمرانن جي غزنوي بالادستيءَ کان انڪار سبب ڪيون ويون. دت جي مختصر بيان ۾ ملتان جي حڪمران جي معافي، مستقبل ۾ فرمانبرداريءَ ۽ سالياني خراج جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> === آنندپال ۽ هندو شاهي اتحاد سان جنگ (1008ع–1009ع) === [[آنندپال]] پنهنجي پيءُ جيپال جي وفات کان پوءِ غزنوي اڳڀرائيءَ جي مخالفت جاري رکي. 1008ع–1009ع ۾ سندس اڳواڻيءَ هيٺ هڪ وڏو فوجي اتحاد محمود جي مقابلي لاءِ منظم ٿيو. بعد وارين روايتن ۾ [[اجمير]]، [[دهلي]]، [[قنوج]] ۽ ٻين علائقن جي حڪمرانن جي مدد جو ذڪر ملي ٿو، پر اتحاد جي صحيح جوڙجڪ بابت سڀني ماخذن ۾ هڪجهڙي ڄاڻ موجود نه آهي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="Nazim1931"/> [[محمد قاسم فرشته]] جي روايت جي بنياد تي دت لکي ٿو ته هندستاني عورتن پڻ جنگي تيارين لاءِ پنهنجا زيور ۽ قيمتي شيون ڏنيون. اها روايت ان جنگ جي سماجي ۽ جذباتي اهميت کي ظاهر ڪرڻ لاءِ بيان ڪئي وئي آهي، پر ان کي سڌي همعصر شاهديءَ طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.<ref name="Dutt1908"/> ٻنهي فوجن وچ ۾ [[واھند]] جي علائقي ۾ سخت جنگ ٿي. غزنوي فوج کي فتح حاصل ٿي ۽ هندو شاهي اتحاد کي شڪست آئي. هن واقعي کان پوءِ پنجاب ۽ گنڌارا ۾ هندو شاهي گهراڻي جي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جيتوڻيڪ سندس جانشينن جي مزاحمت ڪجهه وقت تائين جاري رهي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> === نگرڪوٽ قلعي تي قبضو (1009ع) === آنندپال سان جنگ کان پوءِ محمود [[ڪانگڙا وادي]] جي مشهور قلعي [[نگرڪوٽ]] ڏانهن وڌيو. هي قلعو پنهنجي دفاعي حيثيت ۽ مذهبي مرڪزن سان لاڳاپيل دولت جي ڪري مشهور هو. محمود جي فوج قلعي تي قبضو ڪيو ۽ اتان قيمتي ڌاتو، زيور ۽ ٻيو مال هٿ ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> دت موجب محمود وڏي مالِ غنيمت سان غزني موٽيو. نگرڪوٽ جي مهم غزنوي حملن جي ان نوعيت کي ظاهر ڪري ٿي، جنهن ۾ مذهبي ۽ سياسي مرڪزن ۾ گڏ ٿيل دولت فوجي مهمن جو اهم هدف بڻجي ٿي.<ref name="Dutt1908"/> === ٿانيسر تي حملو (1014ع) === [[ٿانيسر]]، جيڪو قديم [[سٿانيشور]] جي نالي سان پڻ مشهور هو، اتر هندستان جو هڪ اهم هندو مذهبي مرڪز هو. 1014ع ۾ محمود هن علائقي تي حملو ڪيو. تاريخي روايتن موجب هن اتان جي مشهور مندرن ۽ مذهبي نشانين کي نقصان پهچايو ۽ قيمتي شيون غنيمت طور کڻي ويو.<ref name="Nazim1931"/><ref name="Dutt1908"/> دت ٿانيسر جي مهم کي محمود جي مذهبي مرڪزن تي حملن جي سلسلي جو هڪ اهم واقعو قرار ڏئي ٿو. سندس بيان ۾ قيدين ۽ مالِ غنيمت جا تمام وڏا انگ پڻ اچن ٿا، پر اهڙن انگن جي آزاد تصديق مشڪل آهي ۽ انهن کي روايتي مؤرخن سان منسوب ڪري پڙهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> === ڪشمير تي فوجي مهمون === محمود [[ڪشمير]] جي علائقي ۾ پنهنجي فوجي اثر کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جبلن، موسم، دفاعي قلعن ۽ رسد جي ڏکيائين سبب مڪمل ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيو. خاص طور [[لوهڪوٽ]] جو قلعو غزنوي فوج لاءِ هڪ اهم رڪاوٽ ثابت ٿيو.<ref name="Nazim1931"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> دت موجب محمود جون ڪشمير ۾ گهڙڻ جون ٻه ڪوششون ناڪام رهيون. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته غزنوي فوج جي ميداني علائقن ۾ ڪاميابي لازمي طور جبلستاني علائقن جي مستقل فتح ۾ تبديل نه ٿي سگهندي هئي.<ref name="Dutt1908"/> === قنوج ۽ مٿرا تي حملو (1018ع–1019ع) === [[File:Captured Indian Raja Brought to Sultan Mahmud of Ghazni, Folio from a Majma al-Tavarikh (World Histories) MET AD-37.193a (detail).jpg|thumb|هڪ تاريخي مصوريءَ ۾ محمود غزنويءَ جي درٻار ۾ گرفتار هندستاني راجا کي پيش ڪرڻ جو منظر؛ هي مصوري واقعي کان پوءِ واري دور جي آهي.]] 1018ع ۾ محمود غزنوي اتر هندستان جي زرخيز ۽ شاهوڪار علائقن ڏانهن وڏي مهم هلائي. سندس فوج پنجاب مان اڳتي وڌي [[جمنا درياهه]] جي علائقي ۾ داخل ٿي ۽ [[قنوج]] ۽ [[مٿرا]] جهڙن مشهور شهرن تائين پهتي.<ref name="Nazim1931"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> قنوج جو حڪمران [[راجياپال]] محمود جي فوجي اڳڀرائيءَ آڏو مؤثر مزاحمت نه ڪري سگهيو. بعد وارين تاريخي روايتن ۾ قنوج جي شاهوڪاري، عمارتن ۽ شهر جي دفاعي حيثيت جو ذڪر ملي ٿو. دت فرشته جي حوالي سان قنوج کي هڪ وڏي ۽ خوبصورت شهر طور بيان ڪري ٿو.<ref name="Dutt1908"/> محمود ان کان پوءِ مٿرا پهتو. مٿرا هندو مذهب جي اهم مقدس شهرن مان هڪ هو ۽ پنهنجي مندرن، مذهبي ادارن ۽ فنِ تعمير جي ڪري مشهور هو. دت موجب محمود پاڻ به شهر جي عمارتن جي عظمت کان متاثر ٿيو. سندس حوالي سان هڪ روايت ۾ مٿرا جي عمارتن جي تعمير لاءِ وڏي دولت ۽ ڊگهي عرصي جي ضرورت جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> ان جي باوجود غزنوي فوج مٿرا ۾ مندرن ۽ مذهبي مرڪزن کي لٽيو، قيمتي ڌاتن جون مورتيون ڳاريون ۽ وڏي مالِ غنيمت سان واپس رواني ٿي. دت موجب محمود اتي لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن رهيو. ان کان پوءِ جمنا جي ڪناري سان ٻين هنڌن تي پڻ حملا ڪيا ويا.<ref name="Dutt1908"/> مٿرا جي واقعي بابت ابتدائي ۽ بعد وارن تاريخي بيانن ۾ تباهيءَ ۽ مالِ غنيمت جا انگ مختلف آهن، تنهنڪري انهن کي ماخذن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === لاهور، گواليار ۽ ڪالنجر (1021ع–1023ع) === محمود جي فوجي مهمن جي ايندڙ مرحلي ۾ [[لاهور]]، [[گواليار]] ۽ [[ڪالنجر]] جا علائقا اهم بڻيا. هندو شاهي حڪمرانن جي سياسي ڪمزوريءَ کان پوءِ پنجاب ۾ غزنوي اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو ۽ لاهور غزنوي حڪومت جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> [[راجياپال]] جي محمود آڏو مزاحمت نه ڪرڻ سبب ٻين هندستاني حڪمرانن ۾ ناراضگي پيدا ٿي. تاريخي روايتن موجب [[چنديلا گهراڻو|چنديلا]] حڪمرانن سان لاڳاپيل قوتن راجياپال خلاف ڪارروائي ڪئي، جنهن ۾ هو مارجي ويو. محمود بعد ۾ چنديلا حڪمرانن خلاف فوجي مهمون هلائيون.<ref name="Dutt1908"/> دت موجب انهن مهمن ۾ محمود هڪ ڀيري لاهور تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، جڏهن ته ڪالنجر جي حڪمران سان آخرڪار تحفن ۽ سفارتي مفاهمت ذريعي معاملو طئي ٿيو. دت هڪ سنسڪرت مدحيه نظم جو پڻ ذڪر ڪري ٿو، جيڪو محمود جي تعريف ۾ پيش ڪيو ويو هو.<ref name="Dutt1908"/> انهن مهمن مان ظاهر ٿئي ٿو ته محمود جي فوجي پاليسي رڳو جنگ ۽ تباهيءَ تائين محدود نه هئي، پر ضرورت پوڻ تي خراج، تحفن، سفارتي ٺاهن ۽ مقامي حڪمرانن جي تابعيت کي پڻ قبول ڪيو ويندو هو.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === سومنات جي مهم (1025ع–1026ع) === [[File:1895 archive photo of the Somnath temple ruins, Veraval Gujarat, Exterior 21.jpg|thumb|1895ع ۾ سومنات مندر جي پراڻي عمارت جو منظر. موجوده مندر ويهين صديءَ ۾ ٻيهر تعمير ٿيو.]] [[File:1895 archive photo of the Somnath temple ruins, Veraval Gujarat, Exterior 22.jpg|thumb|1895ع ۾ سومنات جي پراڻي مندر جي ٻاهرين ڀتين تي موجود سنگتراشيءَ جو منظر.]] [[File:1869 archive photo of the Somanatha temple, Veraval Gujarat, Exterior 03.jpg|thumb|1869ع ۾ سومنات مندر جي تاريخي عمارت جو منظر.]] [[سومنات مندر]]، جيڪو [[گجرات]] جي [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري واقع آهي، [[شِو]] جي عبادت جو هڪ مشهور هندو مذهبي مرڪز هو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ هن مندر جي مذهبي اهميت سان گڏ ان سان لاڳاپيل دولت ۽ نذرانن جي ڪري پڻ شهرت هئي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> محمود غزنوي 1025ع ۾ سومنات ڏانهن وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. هن غزنيءَ مان روانگيءَ کان پوءِ ملتان جو رستو اختيار ڪيو ۽ اتان راجستان جي ريگستاني علائقن مان گذري گجرات ڏانهن وڌيو. هن مهم ۾ وڏي فاصلي، پاڻيءَ جي کوٽ ۽ فوجي رسد جي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. تاريخي ماخذن موجب محمود جي فوج گجرات جي گاديءَ واري شهر [[انهلواڙ پٽن]] تائين پهتي، جتان پوءِ سومنات ڏانهن وڌي.<ref name="Nazim1931"/><ref name="Dutt1908"/> ان وقت گجرات ۾ [[چالوڪيه گهراڻو (گجرات)|چالوڪيه گهراڻي]] جو حڪمران [[ڀيم اول]] هو. غزنوي فوج جي اچڻ تي هو پنهنجي دفاعي مرڪز ڏانهن هٽي ويو. محمود جي فوج سومنات پهچي مندر جي دفاع ڪندڙن سان جنگ ڪئي. مختلف تاريخي روايتن ۾ جنگ جي ڏينهن، فوجن جي تعداد ۽ مقامي حڪمرانن جي شرڪت بابت تفصيل مختلف آهن.<ref name="Nazim1931"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> محمود جي فوج آخرڪار سومنات تي قبضو ڪيو. تاريخي بيانن موجب مندر کي لٽيو ويو، شِو جي مقدس علامت کي نقصان پهچايو ويو ۽ مندر سان لاڳاپيل خزانو غنيمت طور کنيو ويو. هي واقعو محمود جي هندستاني مهمن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ تاريخي بحث جو موضوع بڻيل واقعن مان هڪ آهي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Dutt1908"/> ==== روميش چندر دت جو سومنات بابت بيان ==== هندستاني مؤرخ [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' جي صفحن 50–51 تي سومنات جي مهم جو تفصيلي بيان ڏنو آهي. سندس مطابق محمود سومنات جي دولت ۽ مذهبي شهرت کان متاثر ٿي هن مهم جو منصوبو ٺاهيو. دت لکي ٿو ته غزنوي فوج پهرين ٻن ڏينهن ۾ مندر جي دفاعي انتظام کي ٽوڙڻ ۾ ناڪام رهي ۽ ٽئين ڏينهن مقامي هندستاني حڪمرانن جي فوجن سان سخت مقابلو ٿيو.<ref name="Dutt1908"/> دت جي بيان موجب آخرڪار غزنوي فوج مخالف لشڪر کي شڪست ڏئي مندر ۾ داخل ٿي، جتان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ قيمتي شيون حاصل ڪيون ويون. هن فرشته جي روايت جي بنياد تي سومنات جي خزاني کي غيرمعمولي دولت جو ذريعو قرار ڏنو آهي.<ref name="Dutt1908"/> دت وڌيڪ لکي ٿو ته محمود انهلواڙ پٽن جي شاهوڪاري ۽ جڳهه کان ايترو متاثر ٿيو جو ڪجهه وقت لاءِ ان کي پنهنجي گادي بڻائڻ جو خيال ڪيائين، پر پنهنجي فوجي صلاحڪارن جي مشوري تي اهو ارادو ڇڏيائين. هي تفصيل دت جي بيان سان منسوب آهي، ۽ ان کي سڀني مؤرخن جي متفقه راءِ نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> ==== سومنات جي حملي جا تاريخي اثر ==== سومنات تي محمود جي حملي کي اسلامي، فارسي ۽ هندستاني تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف معنائن سان بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه وچئين دور جي مسلمان مؤرخن هن واقعي کي مذهبي فتح ۽ بت شڪنيءَ جي علامت طور پيش ڪيو، جڏهن ته ٻين تاريخي تجزين ۾ مندر جي دولت، فوجي طاقت جي نمائش ۽ سياسي شهرت کي اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Thapar2002"/> محمود سومنات جي حملي کان پوءِ گجرات ۾ مستقل غزنوي انتظامي حڪومت قائم نه ڪئي. سندس فوج مالِ غنيمت سان غزنيءَ ڏانهن واپس رواني ٿي. سومنات جي مندر جي بعد واري تاريخ ۾ ڪيترائي حملا، مرمتون ۽ ٻيهر تعمير جا مرحلا آيا، تنهنڪري موجوده مندر کي محمود جي دور جي اصل عمارت سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === سومنات کان سنڌ جي رستي واپسي (1026ع) === سومنات جي مهم کان پوءِ محمود غزنويءَ جي فوج لاءِ واپسيءَ جو رستو هڪ اهم مسئلو بڻجي ويو. روميش چندر دت موجب محمود کي اطلاع مليو ته گجرات جي حڪمران اجمير واري رستي تي فوج گڏ ڪئي آهي. نئين مقابلي کان بچڻ لاءِ محمود سنڌ جي ريگستاني علائقن مان ملتان ڏانهن واپسيءَ جو رستو اختيار ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> دت لکي ٿو ته هن سفر دوران غزنوي فوج کي پاڻيءَ جي شديد کوٽ، رستن جي اڻڄاڻائي ۽ ريگستاني حالتن سبب سخت تڪليفون پهتيون. سندس بيان موجب ڪيترائي سپاهي اڃ سبب فوت ٿيا ۽ ڪجهه سخت جسماني ۽ ذهني اذيت جو شڪار ٿيا. فوج جي جانورن ۽ سامان کي پڻ نقصان پهتو.<ref name="Dutt1908"/> سنڌ مان گذرندڙ هي واپسيءَ جو سفر محمود جي فوجي مهمن جي تاريخ ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته وڏي فوجي ڪاميابيءَ کان پوءِ به ڏکين جاگرافيائي حالتن، رسد ۽ مقامي مزاحمت سبب غزنوي لشڪر کي وڏا نقصان ٿي سگهيا ٿي.<ref name="Dutt1908"/> === سنڌ جي جاٽن سان جنگ (1026ع–1027ع) === سومنات کان واپسيءَ دوران محمود جي فوج کي [[سنڌ]] ۽ [[سنڌو درياهه]] جي علائقن ۾ رهندڙ [[جاٽ]] قبيلن جي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو. تاريخي روايتن موجب انهن گروهن غزنوي لشڪر جي واپسيءَ واري سفر ۾ حملا ڪيا، جنهن سان فوج کي وڌيڪ نقصان پهتو.<ref name="Baumer2016"/> مؤرخ [[ڪرسٽوف بائومر]] موجب 1026ع ۾ سنڌ جي جاٽن محمود جي واپسيءَ واري فوج کي نقصان پهچايو. ان جي جواب ۾ محمود 1027ع ۾ جاٽن خلاف هڪ فوجي مهم هلائي. هن مهم ۾ دريائي جنگي ٻيڙين جو استعمال ٿيو.<ref name="Baumer2016"/> [[گرديزي]] جي روايت، جنهن کي بائومر پڻ نقل ڪيو آهي، موجب محمود 1,400 ٻيڙيون تيار ڪرايون. هر ٻيڙيءَ تي لڳ ڀڳ ويهه تيرانداز رکيا ويا ۽ انهن کي باهه لڳائيندڙ نفطي مواد سان ليس ڪيو ويو. غزنوي ٻيڙين جو ٻيڙو [[جهلم درياهه]] ۽ پوءِ سنڌو درياهه ڏانهن وڌيو، جتي جاٽن جي دريائي قوت سان مقابلو ٿيو.<ref name="Baumer2016"/><ref name="Gardizi2011"/> روايت موجب جاٽن وٽ ٻيڙين جو تعداد وڌيڪ هو، پر غزنوي فوج جي باهه لڳائيندڙ هٿيارن سبب سندن ٻيڙين کي وڏو نقصان پهتو ۽ محمود جي فوج کي فتح حاصل ٿي. هن جنگ کان پوءِ جاٽن جي آباديءَ، مال ملڪيت ۽ خاندانن کي پڻ سخت نقصان پهچڻ جا بيان ملن ٿا.<ref name="Baumer2016"/> سنڌ جي جاٽن سان محمود جي جنگ يارهين صديءَ جي سنڌ جي فوجي ۽ سماجي تاريخ جو اهم واقعو آهي. هي مقابلو ظاهر ڪري ٿو ته سنڌو درياهه جي علائقن ۾ رهندڙ مقامي برادرين وٽ دريائي آمدرفت ۽ جنگي مزاحمت جي صلاحيت موجود هئي. تنهن هوندي به جاٽن جي ٻيڙين، سپاهين ۽ جاني نقصان جا صحيح انگ ابتدائي ماخذن جي تنقيدي مطالعي سان گڏ پڙهڻ گهرجن.<ref name="Baumer2016"/><ref name="Gardizi2011"/> == مؤرخ رميش چندر دت جو تنقيدي جائزو == [[روميش چندر دت]] (1848ع–1909ع)، جيڪو هندستاني مؤرخ، ليکڪ ۽ اقتصادي مفڪر هو، پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' جي ٽئين نظرثاني ٿيل ڇاپي (1908ع) ۾ محمود غزنويءَ جي فوجي مهمن ۽ شخصيت جو تفصيلي جائزو ورتو آهي. ڪتاب جي صفحن 48 کان 51 تائين دت محمود جي هندستاني حملن، مقامي حڪمرانن جي مزاحمت، شهرن ۽ مندرن جي ڦرلٽ، سومنات جي مهم ۽ غزنوي فوج جي سنڌ مان واپسيءَ جو بيان ڏئي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> === فوجي صلاحيتن جي ساراهه === دت محمود کي پنهنجي دور جي انتهائي قابل ۽ ڪامياب فوجي اڳواڻن مان هڪ قرار ڏئي ٿو. سندس خيال ۾ محمود جي فوجي ڪاميابين جو بنياد جنگي منصوبابندي، غيرمعمولي سرگرمي، مضبوط ارادي، تيز رفتار فيصلا ڪرڻ جي صلاحيت ۽ خطرناڪ حالتن ۾ ثابت قدميءَ تي هو. دت موجب محمود پنهنجي منصوبن کي احتياط سان تيار ڪندو هو ۽ انهن تي عمل ڪرڻ وقت غيرمعمولي توانائيءَ جو مظاهرو ڪندو هو.<ref name="Dutt1908"/> دت جي نظر ۾ محمود جي فوجي قيادت ۽ سندس جنگي مهمن جا سياسي يا اخلاقي نتيجا ٻه الڳ موضوع هئا. هو محمود جي سپهه سالاريءَ جي قابليت کي تسليم ڪندي به سندس هندستاني حملن جي مقصدن ۽ نتيجن تي سخت تنقيد ڪري ٿو.<ref name="Dutt1908"/> === هندستاني مهمن جا معاشي مقصد === دت جي تنقيد جو بنيادي نقطو اهو آهي ته محمود جي هندستاني مهمن ۾ دولت حاصل ڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو عنصر تمام نمايان هو. سندس خيال موجب انهن حملن مان ڪنهن مستقل ۽ منظم هندستاني سلطنت جي قيام جو واضح منصوبو ظاهر نٿو ٿئي. هو انهن مهمن کي شهرن، مندرن ۽ مقامي حڪمرانن جي خزائن مان دولت حاصل ڪرڻ جي مسلسل فوجي ڪاررواين طور ڏسي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> دت وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته محمود جون هندستاني مهمون مقامي آباديءَ جي سماجي ترقي يا انتظامي سڌارن لاءِ نه هيون. سندس نظر ۾ انهن مهمن جو وڏو حصو فوجي فتحن ۽ مالِ غنيمت جي حصول تائين محدود رهيو.<ref name="Dutt1908"/> جديد مؤرخ سي. اي. بوسورٿ پڻ محمود جي هندستاني مهمن ۾ مالي وسيلن ۽ دولت جي حصول کي بنيادي اهميت ڏئي ٿو. بوسورٿ موجب هندستان جي ڪيترن حڪمرانن کي خراج ڏيندڙ بڻايو ويو، جڏهن ته غزنوي فوج هر علائقي ۾ مستقل حڪومت قائم ڪرڻ يا وڏي پيماني تي مذهبي تبديلي آڻڻ جي ڪوشش نه ڪئي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === شهرن ۽ مذهبي مرڪزن جي تباهي === دت محمود جي مهمن دوران شهرن، قلعن ۽ مذهبي مرڪزن تي حملن کي سخت تنقيد جو نشانو بڻايو. سندس بيان ۾ مٿرا، ٿانيسر، نگرڪوٽ ۽ سومنات جهڙن هنڌن جي ڦرلٽ کي اهم مثال طور پيش ڪيو ويو آهي. هو لکي ٿو ته انهن مهمن دوران دفاع ڪندڙ فوجين جي قتل، عام ماڻهن جي گرفتاري، غلام بڻائڻ ۽ غزنيءَ جي بازارن ۾ قيدين جي وڪري جا واقعا پڻ پيش آيا.<ref name="Dutt1908"/> دت جي هيءَ تشريح هندستاني سماج تي غزنوي مهمن جي انساني ۽ معاشي اثرن کي نمايان ڪري ٿي. تنهن هوندي به هر مهم ۾ ٿيل جاني نقصان، غلام بڻايل ماڻهن جي تعداد ۽ مالي نقصان جي صحيح مقدار بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن. انهيءَ ڪري اهڙن انگن کي بنا تصديق جي قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === مذهبي مقصدن بابت دت جي راءِ === دت جو خيال هو ته محمود جي هندستاني مهمن کي صرف اسلام جي تبليغ سان منسوب ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته انهن حملن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي مستقل مذهبي تبديليءَ جو ڪو منظم انتظام قائم نه ٿيو. سندس نظر ۾ مالِ غنيمت، فوجي شهرت ۽ سياسي طاقت جي حصول جا مقصد وڌيڪ نمايان هئا.<ref name="Dutt1908"/> ان جي باوجود محمود جي دور جي ڪيترن مسلمان مؤرخن سندس هندستاني مهمن کي مذهبي فتحن ۽ بت شڪنيءَ جي تناظر ۾ بيان ڪيو. ان ڪري محمود جي مهمن کي سمجهڻ لاءِ مذهبي نظريي، حڪومتي جواز، فوجي مفادن ۽ معاشي مقصدن کي گڏيل طور ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === سلطنت جي استحڪام بابت تنقيد === دت موجب محمود هڪ وڏي سلطنت فوجي قوت سان قائم ڪئي، پر سندس وفات کان پوءِ اها ساڳئي طاقت سان برقرار نه رهي سگهي. دت هن صورتحال کي فوجي فتحن ۽ پائيدار انتظامي نظام جي وچ ۾ فرق سان ڳنڍي ٿو. سندس خيال ۾ محمود جي حڪمرانيءَ ۾ فوجي طاقت کي غيرمعمولي اهميت حاصل هئي، پر سلطنت جي ڊگهي مدي واري استحڪام لاءِ گهربل سياسي بنياد ڪافي مضبوط نه هئا.<ref name="Dutt1908"/> بهرحال غزنوي گهراڻو محمود جي وفات کان پوءِ فوراً ختم نه ٿيو. سندس جانشينن، خاص طور [[مسعود اول]]، حڪومت جاري رکي. 1040ع ۾ [[دندانقان جي جنگ]] کان پوءِ غزنوي سلطنت خراسان جا وڏا علائقا [[سلجوقي سلطنت]] جي حوالي ڪرڻ تي مجبور ٿي، پر غزنوي حڪمراني افغانستان ۽ پنجاب جي علائقن ۾ وڌيڪ عرصي تائين برقرار رهي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === دت جي تاريخ نگاريءَ جي اهميت ۽ حدون === دت جو جائزو محمود غزنويءَ جي فوجي ڪاميابين سان گڏ انهن جي انساني، معاشي ۽ سماجي نتيجن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. سندس لکڻيءَ ۾ هندستاني حڪمرانن جي مزاحمت، مذهبي مرڪزن جي تباهي ۽ عام آباديءَ جي نقصان تي خاص ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref name="Dutt1908"/> تنهن هوندي به دت ويهين صديءَ جي شروعات جو مؤرخ هو ۽ سندس تاريخي تشريح ان دور جي تاريخ نگاريءَ جي فڪري ۽ سياسي پسمنظر کان الڳ نه هئي. سندس ڪتاب ۾ ڪيترائي تفصيل فرشته جهڙن بعد وارن مؤرخن تان ورتل آهن. انهيءَ ڪري سندس بيانن کي عتبي، گرديزي، بيهقي ۽ جديد تحقيقي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="BosworthIranica2012"/> محمود غزنويءَ جي تاريخي شخصيت جو متوازن جائزو سندس فوجي صلاحيتن، سلطنت جي توسيع، فارسي ادب ۽ علم جي سرپرستي، مذهبي پاليسي، هندستاني مهمن جي معاشي مقصدن ۽ انهن جي انساني اثرن کي گڏ رکڻ سان ئي ممڪن آهي. j7imbgp77vaw6jafvl1dpgj34zzd2zz 424218 424217 2026-10-21T22:08:38Z Intisar Ali 8681 424218 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = محمود غزنوي | title = يمين الدوله، امين المله، سيف الدوله | image = Mahmud in robe from the caliph.jpg | image_size = 260px | caption = ''جامع التواريخ'' جي هڪ تاريخي مصوريءَ ۾ محمود غزنويءَ کي عباسي خليفي پاران خلعت ملڻ جو منظر | succession = [[غزنوي سلطنت]] جو حڪمران | reign = 998ع – 30 اپريل 1030ع | predecessor = [[اسماعيل بن سبڪتگين]] | successor = [[محمد غزنوي]] | birth_date = لڳ ڀڳ 971ع | birth_place = [[غزني]]، [[زابلستان]] | death_date = 30 اپريل 1030ع (23 ربيع الثاني 421هه) | death_place = [[غزني]] | burial_place = [[محمود غزنويءَ جو مقبرو]]، غزني، افغانستان | full name = ابو القاسم محمود بن سبڪتگين | house = [[غزنوي گهراڻو]] | father = [[سبڪتگين]] | issue = [[محمد غزنوي]]، [[مسعود اول]] ۽ ٻيا | religion = [[اسلام]]، [[سني اسلام]] }} '''ابوالقاسم محمود بن سبڪتگين''' (لڳ ڀڳ 971ع – 30 اپريل 1030ع)، عام طور '''محمود غزنوي''' يا '''سلطان محمود غزنوي''' جي نالي سان مشهور، [[غزنوي گهراڻو|غزنوي گهراڻي]] جو سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ طاقتور حڪمران هو، جنهن 998ع کان 1030ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ غزنوي سلطنت [[خراسان]]، [[افغانستان]]، [[خوارزم]]، اتر اولهه [[ايران]] ۽ [[هندستاني ننڍو کنڊ]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙجي وئي. سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز [[غزني]] هو، جيڪو ان دور ۾ هڪ وڏي فوجي، انتظامي ۽ فارسي ادبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪري ويو.<ref name="BosworthIranica2012">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=Maḥmud b. Sebüktegin |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=21 December 2012 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/mahmud-b-sebuktegin/ |language=en }}</ref> محمود پنهنجي فوجي مهمن، خاص طور [[هندستان تي غزنوي حملا|هندستاني مهمن]]، [[ملتان]]، [[پنجاب]]، [[مٿرا]]، [[قنوج]] ۽ [[سومنات مندر]] تي حملن جي ڪري مشهور آهي. سندس حڪومت ۾ [[هندو شاهي گهراڻو|هندو شاهي حڪمرانن]] سان ڪيترائي مقابلا ٿيا. هن ملتان جي اسماعيلي حڪمرانن خلاف پڻ فوجي ڪارروايون ڪيون، جڏهن ته اتر ۽ اولهه طرف [[قراخاني گهراڻو|قراخانين]]، مقامي ايراني حڪمرانن ۽ ٻين سياسي قوتن سان سندس مقابلا ٿيا. هندستان ۾ سندس ڪيترين مهمن جو نتيجو وڏي مالِ غنيمت، قيدين ۽ مذهبي مرڪزن جي تباهيءَ جي صورت ۾ نڪتو؛ انهن واقعن جي مقصدن ۽ اثرن بابت مؤرخن جا مختلف تجزيا آهن.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=48–51 |language=en }}</ref> محمود جي دور ۾ غزنوي درٻار فارسي ادب ۽ علمي سرگرمين جي سرپرستيءَ جي ڪري پڻ مشهور ٿي. [[ابوريحان البيروني]]، [[عنصري بلخي]]، [[فرخي سيستاني]] ۽ ٻين عالمن ۽ شاعرن جا نالا غزنوي دور سان لاڳاپيل آهن. [[فردوسي]] ۽ سندس ''[[شاهنامو]]'' پڻ محمود جي دور جي فارسي ادبي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا، جيتوڻيڪ فردوسي ۽ محمود جي ذاتي لاڳاپن بابت روايتن جي تاريخي حيثيت تي بحث موجود آهي.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963">{{cite book |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 944–1040 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |year=1963 |language=en }}</ref> == نالو، نسب ۽ لقب == محمود جو پورو نالو '''يمين الدوله ابو القاسم محمود بن سبڪتگين''' هو. سندس پيءُ [[سبڪتگين]] ترڪ نسل جو فوجي اڳواڻ هو، جيڪو ابتدا ۾ [[ساماني سلطنت]] جي فوجي نظام سان لاڳاپيل رهيو. سبڪتگين پنهنجي سرپرست [[الپتگين]] جي ذريعي غزنيءَ جي سياسي ۽ فوجي معاملن ۾ اڳتي وڌيو ۽ 977ع ۾ اتي حڪمراني حاصل ڪيائين. محمود جي ماءُ جو واسطو زابلستان جي هڪ مقامي زميندار گهراڻي سان هو؛ انهيءَ نسبت سبب ڪجهه شاعرن کيس ''محمود زابلي'' پڻ سڏيو آهي.<ref name="BosworthSebuktegin">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=Sebüktegin |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sebuktegin/ |language=en }}</ref><ref name="BosworthIranica2012"/> محمود کي سندس زندگيءَ ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي لقب مليا. ساماني حڪمران [[نوح ٻيون ساماني]] جي دور ۾ کيس ''سيف الدوله'' جو لقب مليو. بعد ۾ [[عباسي خلافت|عباسي خليفي]] [[القادر بالله]] کيس ''يمين الدوله'' ۽ ''امين المله'' جا لقب عطا ڪيا. ''يمين الدوله'' سندس سڀ کان مشهور لقبن مان هڪ ٿيو ۽ ڪجهه بعد وارن مؤرخن غزنوي گهراڻي کي انهيءَ نسبت سان ''يمينيه'' پڻ سڏيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> === سلطان جو لقب === محمود کي تاريخي ادب ۾ عام طور ''سلطان'' سڏيو وڃي ٿو. روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ کيس اسلامي دنيا جي انهن ابتدائي حڪمرانن مان شمار ڪيو ويندو آهي، جن جي نالي سان سلطان جو لقب وڏي پيماني تي مشهور ٿيو. تنهن هوندي به مؤرخ سي. اي. بوسورٿ موجب محمود جي پنهنجي دور ۾ هي لقب استعمال ضرور ٿيندو هو، پر ان جو باقاعدي سرڪاري لقب طور مڪمل رواج غالباً غزنوي گهراڻي جي بعد واري تاريخ ۾ ٿيو. همعصر مؤرخ [[گرديزي]] ۽ [[ابوالفضل بيهقي]] سرڪاري حوالن ۾ اڪثر ''امير'' جو لفظ استعمال ڪندا هئا.<ref name="BosworthIranica2012"/> انهيءَ ڪري محمود کي تاريخي طور ''سلطان محمود غزنوي'' سڏڻ درست آهي، پر اهو بيان ته هن عباسي خليفي کان مڪمل لاتعلقي ظاهر ڪرڻ لاءِ رسمي طور سلطان جو لقب اختيار ڪيو، وڌيڪ وضاحت جو محتاج آهي. محمود سياسي طور خودمختيار حڪمران هو، جڏهن ته عباسي خلافت سان سندس مذهبي ۽ سفارتي لاڳاپا برقرار رهيا.<ref name="BosworthIranica2012"/> == ابتدائي زندگي == محمود جي پيدائش عام طور 971ع ۾ [[غزني]] ۾ ڄاڻائي وڃي ٿي. سندس پيءُ سبڪتگين ساماني دور ۾ فوجي خدمت کان اڳتي وڌي هڪ علائقائي حڪمران بڻيو. محمود جي ننڍپڻ ۽ ابتدائي تعليم بابت تفصيلي ۽ هڪجهڙي معلومات موجود نه آهي، پر سندس نوجوانيءَ کان ئي فوجي ۽ سياسي معاملن ۾ سرگرم هجڻ جا ثبوت ملن ٿا.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Nazim1931">{{cite book |last=Nazim |first=Muhammad |title=The Life and Times of Sultan Mahmud of Ghazna |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1931 |language=en }}</ref> 994ع ۽ 995ع جي لڳ ڀڳ محمود پنهنجي پيءُ سان گڏ [[خراسان]] ۾ ساماني حڪمران نوح ٻئي جي مدد لاءِ فوجي مهمن ۾ شريڪ ٿيو. ان دور ۾ ساماني سلطنت اندر فوجي سردارن ۽ صوبائي طاقتور گهراڻن جي وچ ۾ سياسي اختلاف وڌي رهيا هئا. محمود ۽ سبڪتگين باغي فوجي اڳواڻن خلاف ساماني حڪمران جي مدد ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ محمود کي خراسان جي ساماني فوج جو اعليٰ فوجي عهدو ۽ ''سيف الدوله'' جو لقب مليو. انهيءَ تجربي کيس خراسان جي سياسي حالتن، فوجي انتظام ۽ علائقائي طاقت جي توازن کان واقف ڪيو.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Nazim1931"/> == اقتدار جو حصول == === سبڪتگين جي وفات ۽ جانشينيءَ جو تڪرار === [[سبڪتگين]] 997ع ۾ وفات ڪئي. هن پنهنجي ننڍي پٽ [[اسماعيل بن سبڪتگين|اسماعيل]] کي غزنيءَ جي حڪمرانيءَ لاءِ جانشين نامزد ڪيو هو. تاريخي ماخذن ۾ انهيءَ فيصلي جو قطعي سبب واضح نه آهي. هڪ امڪان اهو بيان ڪيو ويو آهي ته اسماعيل جي ماءُ الپتگين جي خاندان سان لاڳاپيل هئي، جنهن ڪري کيس سياسي ۽ خانداني ترجيح حاصل ٿي سگهي ٿي.<ref name="BosworthSebuktegin"/><ref name="BosworthIranica2012"/> محمود ان فيصلي کي قبول نه ڪيو. هو اڳ ئي فوجي تجربي، خراسان ۾ پنهنجي اثر ۽ حڪومتي لاڳاپن جي ڪري هڪ طاقتور دعويدار هو. هن پنهنجي ڀاءُ [[نصر بن سبڪتگين]] جي مدد سان اسماعيل خلاف فوجي ڪارروائي ڪئي. 998ع ۾ غزنيءَ جي ڀرسان ٻنهي ڀائرن جي فوجن ۾ مقابلو ٿيو، جنهن ۾ محمود کي فتح حاصل ٿي. ان کان پوءِ اسماعيل اقتدار کان محروم ٿيو ۽ محمود غزنوي سلطنت جو حڪمران بڻيو.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === خراسان تي قبضو ۽ خودمختياري === اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ محمود جو هڪ اهم مقصد خراسان تي مڪمل سياسي ڪنٽرول قائم ڪرڻ هو. ساماني سلطنت اندر فوجي اڳواڻ [[بگتوزون]] ۽ ٻين طاقتور سردارن جي مداخلت سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿي چڪو هو. محمود انهن حالتن مان فائدو وٺندي خراسان ۾ پنهنجي فوجي حيثيت مضبوط ڪئي ۽ ساماني حڪمرانن جي عملي بالادستي ختم ڪري ڇڏي.<ref name="BosworthIranica2012"/> 999ع ۾ ساماني سلطنت جي زوال ۽ [[قراخاني گهراڻو|قراخانين]] جي [[بخارا]] تي قبضي کان پوءِ وچ ايشيا جي سياسي صورتحال تبديل ٿي وئي. محمود خراسان ۽ غزنيءَ تي هڪ خودمختيار حڪمران طور اقتدار قائم ڪيو. هن پنهنجي فتوحات بابت عباسي خليفي القادر بالله ڏانهن اطلاع موڪليو، جنهن جي جواب ۾ کيس حڪمرانيءَ جي توثيق ۽ اعزازي لقب مليا. اهڙيءَ ريت غزنوي اقتدار ساماني نظام جي هڪ صوبائي فوجي حڪومت مان هڪ وڏي آزاد سلطنت ۾ تبديل ٿيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> == غزنوي سلطنت جو قيام ۽ واڌارو == [[File:Mahmud of Ghazni.svg|thumb|محمود غزنويءَ جي فوجي مهمن جو نقشو؛ مختلف تاريخي نقشن ۾ سرحدن ۽ مهمن جي نمائندگي مختلف ٿي سگهي ٿي.]] محمود جي حڪومت جو بنيادي مرڪز غزني هو، پر سندس سياسي طاقت ڪيترن مختلف جاگرافيائي علائقن تائين پکڙيل هئي. هن خراسان ۾ پنهنجي حڪومت مضبوط ڪرڻ کان پوءِ [[سيستان]]، [[غور]]، [[غرجستان]]، [[قصدار]]، [[خوارزم]] ۽ اتر ايران جي مختلف علائقن ۾ فوجي ۽ سفارتي مداخلتون ڪيون. انهن مان ڪجهه علائقا سڌي غزنوي انتظام هيٺ آيا، جڏهن ته ٻيا مقامي حڪمرانن جي ذريعي خراج ڏيندڙ يا تابع رياستن طور برقرار رهيا.<ref name="BosworthIranica2012"/> محمود جي سلطنت کي هڪجهڙي انتظامي نوعيت واري علائقائي رياست سمجهڻ بدران مختلف سڌن صوبن، فوجي مرڪزن، تابع حڪمرانن ۽ سرحدي اثر وارن علائقن جو مجموعو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سندس دور ۾ غزنيءَ جي مرڪزي فوجي ۽ مالي طاقت اهم هئي، پر ڏورانهن علائقن ۾ غزنوي حڪمرانيءَ جي مضبوطي مختلف هئي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="BosworthIranica2012"/> === سلطنت جي سياسي واڌاري جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a8c1d3;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#214a68;color:white;padding:10px;font-size:110%;" | محمود غزنويءَ جي دور ۾ اهم علائقائي مهمون ۽ سياسي تبديليون ! style="background:#dcecf5;color:#18384c;" | علائقو ! style="background:#dcecf5;color:#18384c;" | اهم دور ! style="background:#dcecf5;color:#18384c;" | سياسي يا فوجي نتيجو |- | [[خراسان]] | 998ع–999ع | ساماني اقتدار جي زوال کان پوءِ غزنوي حڪومت جو بنيادي علائقو بڻيو. |- | [[سيستان]] | 1002ع–1004ع | صفاري اقتدار جي باقيات خلاف ڪارروائيون ۽ غزنوي بالادستيءَ جو قيام. |- | [[ملتان]] | 1006ع ۽ 1010ع | اسماعيلي حڪمرانن خلاف مهمون ۽ غزنوي سياسي اثر جو واڌارو. |- | [[غور]] | 1010ع–1011ع ۽ 1020ع | مقامي حڪمرانن خلاف مهمون؛ مڪمل ۽ مستقل ڪنٽرول محدود رهيو. |- | [[غرجستان]] | 1012ع–1013ع | مقامي حڪمران جي معزولي ۽ علائقي جي غزنوي سلطنت ۾ شموليت. |- | [[خوارزم]] | 1017ع | فوجي مداخلت کان پوءِ غزنوي حڪومت جي قيام جو مرحلو. |- | [[ري (ايران)|ري]] | 1029ع | [[آل بويه]] جي مقامي حڪمران [[مجدالدوله]] جي معزولي. |- | [[پنجاب]] | 11هين صديءَ جي شروعات | هندو شاهي حڪمرانن سان جنگين کان پوءِ غزنوي اثر ۽ علائقائي قبضي ۾ واڌارو. |- | [[سومنات]] | 1025ع–1026ع | مندر تي حملو، ڦرلٽ ۽ غزنيءَ ڏانهن واپسي؛ مستقل غزنوي صوبائي حڪومت قائم نه ٿي. |} <ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> == عباسي خلافت سان لاڳاپا == محمود غزنويءَ جي سياسي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ سندس [[عباسي خلافت]] سان لاڳاپا اهم آهن. جيتوڻيڪ محمود پنهنجي سلطنت جي عملي حڪومت ۾ خودمختيار هو، پر هن بغداد جي عباسي خليفي سان سفارتي ۽ مذهبي لاڳاپا برقرار رکيا. عباسي خليفي [[القادر بالله]] محمود جي سياسي اقتدار کي تسليم ڪيو ۽ کيس اعزازي لقب ۽ حڪمرانيءَ جي سند عطا ڪئي.<ref name="BosworthIranica2012"/> محمود انهن لاڳاپن کي پنهنجي حڪمرانيءَ جي مذهبي ۽ سياسي جواز لاءِ استعمال ڪيو. هو پاڻ کي سني اسلام ۽ عباسي خلافت جي حمايت ڪندڙ حڪمران طور پيش ڪندو هو. انهيءَ پسمنظر ۾ سندس پاليسيءَ جو رخ [[فاطمي خلافت]]، [[اسماعيلي]] سياسي مرڪزن ۽ ڪجهه شيعا حڪمران گهراڻن جي مخالفت ڏانهن پڻ رهيو. غزنوي درٻار مان بغداد ڏانهن تحفا ۽ فوجي فتوحات جون خبرون موڪليون وينديون هيون، جڏهن ته خلافت طرفان محمود کي سياسي اعزاز ۽ مذهبي حمايت حاصل ٿيندي هئي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === مذهبي سياست ۽ سياسي مفاد === محمود جي مذهبي پاليسيءَ ۾ سني اسلام جي سرپرستي نمايان هئي. هن [[ملتان]] جي اسماعيلي حڪمرانن خلاف مهمون هلايون ۽ اتر ايران ۾ پڻ مذهبي اختلافن کي فوجي ۽ سياسي مداخلت لاءِ جواز طور استعمال ڪيو. 1029ع ۾ ري تي قبضي کان پوءِ هن پنهنجي فتح کي مذهبي مخالفن خلاف ڪاميابي طور عباسي خليفي آڏو پيش ڪيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> تنهن هوندي به محمود جي سڀني جنگين کي رڳو مذهبي مقصدن سان بيان ڪرڻ تاريخي طور اڻپورو آهي. مؤرخن موجب سندس مهمن ۾ سلطنت جي توسيع، مالي وسيلن جي فراهمي، فوجي طاقت جي برقرار رکڻ، واپاري رستن جي حفاظت ۽ علائقائي سياسي مقابلي جهڙا مقصد پڻ شامل هئا. خاص طور هندستاني مهمن بابت سي. اي. بوسورٿ دولت ۽ مالي وسيلن جي حصول کي بنيادي محرڪن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.<ref name="BosworthIranica2012"/> == قراخاني گهراڻي سان لاڳاپا == [[قراخاني گهراڻو]] محمود جي دور ۾ وچ ايشيا جي اهم سياسي قوتن مان هڪ هو. ساماني سلطنت جي زوال کان پوءِ قراخاني حڪمرانن [[ماوراءالنهر]] ۾ اقتدار حاصل ڪيو، جڏهن ته محمود خراسان ۽ غزنيءَ ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ابتدا ۾ سفارتي ٺاهه ۽ سياسي مفاهمت موجود هئي، پر خراسان جي قبضي ۽ سرحدي اثر جي سوال تي اختلاف پيدا ٿيا.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> 1006ع ۾ جڏهن محمود هندستاني مهمن ۾ مصروف هو، تڏهن قراخاني فوجن خراسان ۾ مداخلت ڪئي. محمود واپس اچي پنهنجي فوجي قوت کي منظم ڪيو ۽ قراخاني اڳڀرائي روڪي. 1008ع ۾ پڻ ٻنهي قوتن وچ ۾ اهم فوجي مقابلو ٿيو، جنهن کان پوءِ خراسان ۾ محمود جي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي. انهن واقعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته محمود کي هندستاني مهمن سان گڏ پنهنجي اترين سرحدن جي حفاظت لاءِ پڻ مسلسل فوجي ۽ سياسي وسيلا استعمال ڪرڻا پوندا هئا.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> == تاريخي ماخذ ۽ تاريخ نگاري == محمود غزنويءَ جي زندگي ۽ حڪومت بابت معلومات همعصر، ويجهي دور جي ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ماخذن جي نوعيت مختلف آهي: ڪي غزنوي درٻار سان لاڳاپيل هئا، ڪي عام اسلامي تاريخ لکندا هئا ۽ ڪي جديد دور جا تحقيقي مؤرخ آهن. انهيءَ ڪري محمود بابت روايتن، فوجي انگن اکرن ۽ سندس شخصيت جي تشريح ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="BosworthIranica2012"/> === ابتدائي ۽ ويجهي دور جا ماخذ === '''[[عتبي]]''' جو ''[[تاريخ يميني]]'' محمود جي دور بابت اهم ابتدائي ماخذن مان هڪ آهي. عتبي غزنوي سياسي ماحول سان لاڳاپيل هو، تنهنڪري سندس بيان ۾ درٻاري نقطه نظر ۽ حڪمران جي ڪاميابين جي ساراهه نمايان آهي. سندس ڪتاب محمود جي سياسي سرگرمين ۽ فوجي مهمن جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ان جي مدحيا انداز کي تاريخي تنقيد سان پڙهڻ ضروري آهي.<ref name="UtbiYamini">{{cite book |last=al-Utbi |first=Abu Nasr Muhammad |title=Al-Yamini fi Sharh Akhbar al-Sultan Yamin al-Dawla wa Amin al-Milla Mahmud al-Ghaznawi |editor=Ihsan Dhannun Thamiri |location=Beirut |year=2004 |language=ar }}</ref> '''[[گرديزي]]''' جي ''زين الاخبار'' ۾ محمود ۽ سندس دور جي سياسي واقعن بابت اهم ڄاڻ موجود آهي. گرديزيءَ جي تاريخ غزنوي دور جي واقعاتي ترتيب، حڪمرانن ۽ علائقائي مهمن جي مطالعي ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="Gardizi2011">{{cite book |last=Gardizi |first=Abu Sa'id |title=The Ornament of Histories: A History of the Eastern Islamic Lands AD 650–1041 |translator-last=Bosworth |translator-first=C. Edmund |publisher=I.B. Tauris |location=London |year=2011 |language=en }}</ref> '''[[ابوالفضل بيهقي]]''' جو ''تاريخ بيهقي'' غزنوي سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي تاريخ لاءِ اهم آهي. بيهقيءَ جي محمود جي حڪومت بابت لکيل تاريخ جو وڏو حصو محفوظ نه رهي سگهيو آهي، پر سندس موجوده تصنيف ۾ محمود جي دور بابت ڪيترائي اهم واقعا، شخصيتون ۽ حڪومتي تفصيل ملن ٿا.<ref name="Bayhaqi2011">{{cite book |last=Bayhaqi |first=Abu'l-Fazl |title=The History of Beyhaqi |translator-last=Bosworth |translator-first=C. Edmund |editor-last=Ashtiany |editor-first=Mohsen |publisher=Harvard University Press |year=2011 |volumes=3 |language=en }}</ref> '''[[ابوريحان البيروني]]''' جون تصنيفون پڻ محمود جي دور جي علمي، سماجي ۽ هندستاني پسمنظر جي مطالعي ۾ اهم آهن. البيروني غزنوي سياسي ماحول سان لاڳاپيل هو ۽ سندس هندستان بابت تحقيق ان دور جي ثقافتي ۽ مذهبي ڄاڻ جو هڪ اهم ماخذ آهي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === بعد وارا مؤرخ === [[ابن الاثير]]، [[منهاج سراج جوزجاني]] ۽ [[محمد قاسم فرشته]] جهڙن مؤرخن جي تصنيفن ۾ محمود بابت وڌيڪ روايتون محفوظ آهن. فرشته جي تاريخ خاص طور هندستاني مهمن بابت بعد واري تاريخ نويسيءَ تي اثرانداز ٿي. تنهن هوندي به فرشته محمود کان ڪيترين صدين پوءِ لکيو، تنهنڪري سندس بيانن کي همعصر شاهديءَ جي برابر نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === جديد تاريخي تحقيق === جديد مؤرخن مان [[سي. اي. بوسورٿ]]، [[محمد ناظم]] ۽ [[واسيلي بارتولد]] غزنوي تاريخ جي مطالعي ۾ اهم آهن. بوسورٿ جي تحقيق غزنوي سلطنت جي سياسي ڍانچي، فوجي طاقت، انتظامي نظام، مذهبي پاليسي ۽ فارسي ثقافتي سرپرستيءَ بابت تفصيلي ڄاڻ فراهم ڪري ٿي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/><ref name="Barthold1969">{{cite book |last=Barthold |first=W. W. |title=Turkestan Down to the Mongol Invasion |edition=3rd |publisher=Luzac & Co. |location=London |year=1969 |language=en }}</ref> هندستاني مؤرخ [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ محمود جي جنگي صلاحيتن کي ساراهيندي سندس هندستاني مهمن جي معاشي، انساني ۽ سماجي اثرن تي تنقيد ڪئي. دت جو جائزو محمود جي فوجي ڪاميابين ۽ انهن جي تاريخي نتيجن جي وچ ۾ فرق واضح ڪري ٿو. سندس بيان جو تفصيلي تجزيو مضمون جي الڳ حصي ''مؤرخ رميش چندر دت جو تنقيدي جائزو'' ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Dutt1908"/> == هندستاني فوجي مهمون == [[File:Mahmud of Ghazni.svg|thumb|محمود غزنويءَ جي هندستاني ۽ ٻين فوجي مهمن جي رستن جو نقشو.]] [[محمود غزنوي]] پنهنجي حڪومت دوران [[هندستاني ننڍو کنڊ]] ڏانهن ڪيترائي فوجي حملا ڪيا. روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ انهن کي عام طور سترهن مهمون سڏيو وڃي ٿو، پر مختلف تاريخي ماخذن ۾ مهمن جي ڳڻپ، سالن ۽ ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن. محمود جي هندستاني فوجي سرگرمين جو دور لڳ ڀڳ 1000ع کان 1027ع تائين پکڙيل هو. انهن مهمن ۾ [[هندو شاهي گهراڻو|هندو شاهي حڪمرانن]]، [[ملتان]] جي اسماعيلي حڪومت، پنجاب جي مقامي سردارن، اتر هندستان جي راجپوت ۽ ٻين حڪمران گهراڻن سان مقابلا شامل هئا.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Nazim1931"/><ref name="Dutt1908"/> محمود جي مهمن جا مقصد هڪجهڙا نه هئا. ڪجهه مهمون سرحدي حفاظت، سياسي بالادستي ۽ خراج وصول ڪرڻ لاءِ هيون، جڏهن ته ٻين جو بنيادي نتيجو شهرن، مذهبي مرڪزن ۽ خزائن مان دولت حاصل ڪرڻ هو. [[پنجاب]] جا ڪجهه حصا غزنوي حڪومت ۾ شامل ٿيا، پر اتر هندستان جي اڪثر ڏورانهن علائقن ۾ محمود مستقل انتظامي حڪومت قائم ڪرڻ بدران فوجي حملن، خراج ۽ تابع حڪمرانن جي ذريعي پنهنجو اثر برقرار رکيو.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Dutt1908"/><ref name="Thapar2002">{{cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=Penguin Books |year=2002 |language=en }}</ref> === هندستاني مهمن جي تاريخوار ترتيب === {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #91b3c9;" |+ style="background:#214b69;color:white;padding:12px;font-size:110%;" | محمود غزنويءَ جون اهم هندستاني فوجي مهمون (1000ع–1027ع) ! style="background:#dcecf5;color:#16384e;" | سال ! style="background:#dcecf5;color:#16384e;" | علائقو يا مخالف ! style="background:#dcecf5;color:#16384e;" | اهم واقعو ۽ نتيجو |- | 1000ع–1001ع | [[پشاور]]، [[جيپال]] | هندو شاهي فوج کي شڪست؛ جيپال جي گرفتاري ۽ بعد ۾ آزادي. |- | 1004ع–1005ع | ڀاٽيا | مقامي حڪمران خلاف حملو ۽ قلعي تي قبضو. |- | 1005ع–1006ع | [[ملتان]] | اسماعيلي حڪمران ابو الفتوح دائود خلاف مهم ۽ خراج جي شرطن تي سياسي تابعيت. |- | 1008ع–1009ع | [[آنندپال]] ۽ هندو شاهي اتحاد | واهند جي علائقي ۾ وڏي جنگ؛ غزنوي فوج کي فتح. |- | 1009ع | [[ڪانگڙا قلعو|نگرڪوٽ]] | قلعي تي قبضو ۽ خزاني جي ڦرلٽ. |- | 1010ع | ملتان | بغاوت ۽ سياسي مخالفت کان پوءِ ٻيهر فوجي ڪارروائي. |- | 1013ع–1014ع | [[نندنا]] | هندو شاهي دفاعي مرڪزن خلاف مهم. |- | 1014ع | [[ٿانيسر]] | مذهبي مرڪز تي حملو ۽ مندر جي تباهي. |- | 1015ع–1021ع | [[ڪشمير]] | لوهڪوٽ ۽ ٻين دفاعي هنڌن خلاف مهمون؛ مڪمل فتح حاصل نه ٿي. |- | 1018ع–1019ع | [[مٿرا]] ۽ [[قنوج]] | شهرن ۽ مندرن جي ڦرلٽ؛ وڏي مالِ غنيمت جي حصول جون روايتون. |- | 1021ع–1023ع | [[لاهور]]، [[گواليار]] ۽ [[ڪالنجر]] | هندو شاهي اقتدار جي خاتمي جو عمل ۽ مقامي حڪمرانن سان جنگيون يا خراج جا ٺاهه. |- | 1025ع–1026ع | [[سومنات مندر]] | گجرات جي مشهور مذهبي مرڪز تي حملو، مندر جي ڦرلٽ ۽ مورتيءَ جي تباهي. |- | 1027ع | [[سنڌو درياهه]] جا [[جاٽ]] | واپسيءَ دوران ٿيل نقصانن کان پوءِ دريائي فوجي مهم. |} <ref name="Nazim1931"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Dutt1908"/><ref name="Baumer2016">{{cite book |last=Baumer |first=Christoph |title=The History of Central Asia: The Age of Islam and the Mongols |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2016 |pages=207–208 |isbn=9781838609399 |language=en }}</ref> هن جدول ۾ مهمن جي تاريخوار ترتيب کي بنياد بڻايو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف مؤرخ هڪ ئي فوجي سرگرميءَ کي ڪڏهن الڳ مهم ۽ ڪڏهن وڏي مهم جو حصو سمجهن ٿا. === پشاور جي جنگ ۽ جيپال جي شڪست (1001ع) === [[هندو شاهي گهراڻو|هندو شاهي گهراڻي]] جو حڪمران [[جيپال]]، محمود جي پيءُ [[سبڪتگين]] جي دور کان ئي غزنوي طاقت جو مخالف هو. محمود پنهنجي حڪومت مضبوط ڪرڻ کان پوءِ 1001ع ۾ [[پشاور]] جي علائقي ڏانهن فوجي مهم هلائي. هن جنگ ۾ جيپال جي فوج کي شڪست آئي ۽ جيپال پنهنجي خاندان جي ڪجهه فردن سان گڏ گرفتار ٿيو. بعد ۾ کيس مالي شرطن تي آزاد ڪيو ويو.<ref name="Dutt1908"/><ref name="Nazim1931"/> روميش چندر دت جي بيان موجب جيپال پنهنجي شڪست ۽ گرفتاريءَ کي سخت بي عزتي سمجهيو. هن پنهنجي حڪومت پٽ [[آنندپال]] حوالي ڪئي ۽ پاڻ کي باهه ۾ ساڙي زندگي ختم ڪئي. هي واقعو جيپال جي انجام بابت روايتي تاريخي بيان جو حصو آهي.<ref name="Dutt1908"/> جيپال جي شڪست هندو شاهي گهراڻي لاءِ هڪ اهم سياسي ڌڪ هئي، پر ان سان سندس خاندان جي مزاحمت ختم نه ٿي. آنندپال ۽ بعد ۾ سندس جانشين غزنوي اڳڀرائيءَ خلاف سرگرم رهيا.<ref name="Nazim1931"/> === ڀاٽيا تي حملو (1004ع–1005ع) === محمود جي ايندڙ مهمن مان هڪ ڀاٽيا جي حڪمران خلاف هئي. دت جي بيان موجب ڀاٽيا جو راجا محمود کي مقرر خراج ڏيڻ کان انڪاري ٿيو، جنهن تي غزنوي فوج ان جي علائقي تي حملو ڪيو. مقامي حڪمران ڪيترن ڏينهن تائين مزاحمت ڪئي، پر آخرڪار سندس فوج کي شڪست آئي ۽ ڀاٽيا تي قبضو ڪيو ويو.<ref name="Dutt1908"/> دت موجب ڀاٽيا جي حڪمران گرفتاريءَ بدران پنهنجي جان وٺڻ کي ترجيح ڏني. هي بيان دت جي استعمال ڪيل تاريخي روايتن مان آهي؛ واقعي جي تفصيلن بابت ابتدائي ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.<ref name="Dutt1908"/> === ملتان تي پهريون وڏو حملو (1005ع–1006ع) === [[ملتان]] يارهين صديءَ جي شروعات ۾ هڪ اهم سياسي، مذهبي ۽ واپاري مرڪز هو. ان وقت اتي [[اسماعيلي]] حڪمران [[ابو الفتوح دائود]] جو اثر هو. ملتان جي حڪمرانن جا مذهبي ۽ سياسي لاڳاپا [[فاطمي خلافت]] سان وابسته هئا، جڏهن ته محمود غزنوي [[عباسي خلافت]] جي حمايت ڪندڙ سني حڪمران هو.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> 1005ع–1006ع جي لڳ ڀڳ محمود ملتان خلاف فوجي مهم هلائي. ملتان جي سياسي ۽ مذهبي خودمختياري، غزنوي اثر کان ٻاهر هجڻ ۽ علائقائي حڪمرانيءَ جا سوال هن حملي جي پسمنظر ۾ اهم هئا. محمود جي فوجي دٻاءَ کان پوءِ ملتان جي حڪمران کي سياسي تابعيت ۽ مالي ادائگين جي شرطن کي قبول ڪرڻو پيو، پر غزنوي اقتدار خلاف مخالفت بعد ۾ به جاري رهي.<ref name="Nazim1931"/><ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت هن مهم کي محمود جي انهن فوجي ڪاررواين مان شمار ڪري ٿو، جيڪي مقامي حڪمرانن جي غزنوي بالادستيءَ کان انڪار سبب ڪيون ويون. دت جي مختصر بيان ۾ ملتان جي حڪمران جي معافي، مستقبل ۾ فرمانبرداريءَ ۽ سالياني خراج جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> === آنندپال ۽ هندو شاهي اتحاد سان جنگ (1008ع–1009ع) === [[آنندپال]] پنهنجي پيءُ جيپال جي وفات کان پوءِ غزنوي اڳڀرائيءَ جي مخالفت جاري رکي. 1008ع–1009ع ۾ سندس اڳواڻيءَ هيٺ هڪ وڏو فوجي اتحاد محمود جي مقابلي لاءِ منظم ٿيو. بعد وارين روايتن ۾ [[اجمير]]، [[دهلي]]، [[قنوج]] ۽ ٻين علائقن جي حڪمرانن جي مدد جو ذڪر ملي ٿو، پر اتحاد جي صحيح جوڙجڪ بابت سڀني ماخذن ۾ هڪجهڙي ڄاڻ موجود نه آهي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="Nazim1931"/> [[محمد قاسم فرشته]] جي روايت جي بنياد تي دت لکي ٿو ته هندستاني عورتن پڻ جنگي تيارين لاءِ پنهنجا زيور ۽ قيمتي شيون ڏنيون. اها روايت ان جنگ جي سماجي ۽ جذباتي اهميت کي ظاهر ڪرڻ لاءِ بيان ڪئي وئي آهي، پر ان کي سڌي همعصر شاهديءَ طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.<ref name="Dutt1908"/> ٻنهي فوجن وچ ۾ [[واھند]] جي علائقي ۾ سخت جنگ ٿي. غزنوي فوج کي فتح حاصل ٿي ۽ هندو شاهي اتحاد کي شڪست آئي. هن واقعي کان پوءِ پنجاب ۽ گنڌارا ۾ هندو شاهي گهراڻي جي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جيتوڻيڪ سندس جانشينن جي مزاحمت ڪجهه وقت تائين جاري رهي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> === نگرڪوٽ قلعي تي قبضو (1009ع) === آنندپال سان جنگ کان پوءِ محمود [[ڪانگڙا وادي]] جي مشهور قلعي [[نگرڪوٽ]] ڏانهن وڌيو. هي قلعو پنهنجي دفاعي حيثيت ۽ مذهبي مرڪزن سان لاڳاپيل دولت جي ڪري مشهور هو. محمود جي فوج قلعي تي قبضو ڪيو ۽ اتان قيمتي ڌاتو، زيور ۽ ٻيو مال هٿ ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> دت موجب محمود وڏي مالِ غنيمت سان غزني موٽيو. نگرڪوٽ جي مهم غزنوي حملن جي ان نوعيت کي ظاهر ڪري ٿي، جنهن ۾ مذهبي ۽ سياسي مرڪزن ۾ گڏ ٿيل دولت فوجي مهمن جو اهم هدف بڻجي ٿي.<ref name="Dutt1908"/> === ٿانيسر تي حملو (1014ع) === [[ٿانيسر]]، جيڪو قديم [[سٿانيشور]] جي نالي سان پڻ مشهور هو، اتر هندستان جو هڪ اهم هندو مذهبي مرڪز هو. 1014ع ۾ محمود هن علائقي تي حملو ڪيو. تاريخي روايتن موجب هن اتان جي مشهور مندرن ۽ مذهبي نشانين کي نقصان پهچايو ۽ قيمتي شيون غنيمت طور کڻي ويو.<ref name="Nazim1931"/><ref name="Dutt1908"/> دت ٿانيسر جي مهم کي محمود جي مذهبي مرڪزن تي حملن جي سلسلي جو هڪ اهم واقعو قرار ڏئي ٿو. سندس بيان ۾ قيدين ۽ مالِ غنيمت جا تمام وڏا انگ پڻ اچن ٿا، پر اهڙن انگن جي آزاد تصديق مشڪل آهي ۽ انهن کي روايتي مؤرخن سان منسوب ڪري پڙهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> === ڪشمير تي فوجي مهمون === محمود [[ڪشمير]] جي علائقي ۾ پنهنجي فوجي اثر کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جبلن، موسم، دفاعي قلعن ۽ رسد جي ڏکيائين سبب مڪمل ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيو. خاص طور [[لوهڪوٽ]] جو قلعو غزنوي فوج لاءِ هڪ اهم رڪاوٽ ثابت ٿيو.<ref name="Nazim1931"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> دت موجب محمود جون ڪشمير ۾ گهڙڻ جون ٻه ڪوششون ناڪام رهيون. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته غزنوي فوج جي ميداني علائقن ۾ ڪاميابي لازمي طور جبلستاني علائقن جي مستقل فتح ۾ تبديل نه ٿي سگهندي هئي.<ref name="Dutt1908"/> === قنوج ۽ مٿرا تي حملو (1018ع–1019ع) === [[File:Captured Indian Raja Brought to Sultan Mahmud of Ghazni, Folio from a Majma al-Tavarikh (World Histories) MET AD-37.193a (detail).jpg|thumb|هڪ تاريخي مصوريءَ ۾ محمود غزنويءَ جي درٻار ۾ گرفتار هندستاني راجا کي پيش ڪرڻ جو منظر؛ هي مصوري واقعي کان پوءِ واري دور جي آهي.]] 1018ع ۾ محمود غزنوي اتر هندستان جي زرخيز ۽ شاهوڪار علائقن ڏانهن وڏي مهم هلائي. سندس فوج پنجاب مان اڳتي وڌي [[جمنا درياهه]] جي علائقي ۾ داخل ٿي ۽ [[قنوج]] ۽ [[مٿرا]] جهڙن مشهور شهرن تائين پهتي.<ref name="Nazim1931"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> قنوج جو حڪمران [[راجياپال]] محمود جي فوجي اڳڀرائيءَ آڏو مؤثر مزاحمت نه ڪري سگهيو. بعد وارين تاريخي روايتن ۾ قنوج جي شاهوڪاري، عمارتن ۽ شهر جي دفاعي حيثيت جو ذڪر ملي ٿو. دت فرشته جي حوالي سان قنوج کي هڪ وڏي ۽ خوبصورت شهر طور بيان ڪري ٿو.<ref name="Dutt1908"/> محمود ان کان پوءِ مٿرا پهتو. مٿرا هندو مذهب جي اهم مقدس شهرن مان هڪ هو ۽ پنهنجي مندرن، مذهبي ادارن ۽ فنِ تعمير جي ڪري مشهور هو. دت موجب محمود پاڻ به شهر جي عمارتن جي عظمت کان متاثر ٿيو. سندس حوالي سان هڪ روايت ۾ مٿرا جي عمارتن جي تعمير لاءِ وڏي دولت ۽ ڊگهي عرصي جي ضرورت جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> ان جي باوجود غزنوي فوج مٿرا ۾ مندرن ۽ مذهبي مرڪزن کي لٽيو، قيمتي ڌاتن جون مورتيون ڳاريون ۽ وڏي مالِ غنيمت سان واپس رواني ٿي. دت موجب محمود اتي لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن رهيو. ان کان پوءِ جمنا جي ڪناري سان ٻين هنڌن تي پڻ حملا ڪيا ويا.<ref name="Dutt1908"/> مٿرا جي واقعي بابت ابتدائي ۽ بعد وارن تاريخي بيانن ۾ تباهيءَ ۽ مالِ غنيمت جا انگ مختلف آهن، تنهنڪري انهن کي ماخذن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === لاهور، گواليار ۽ ڪالنجر (1021ع–1023ع) === محمود جي فوجي مهمن جي ايندڙ مرحلي ۾ [[لاهور]]، [[گواليار]] ۽ [[ڪالنجر]] جا علائقا اهم بڻيا. هندو شاهي حڪمرانن جي سياسي ڪمزوريءَ کان پوءِ پنجاب ۾ غزنوي اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو ۽ لاهور غزنوي حڪومت جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> [[راجياپال]] جي محمود آڏو مزاحمت نه ڪرڻ سبب ٻين هندستاني حڪمرانن ۾ ناراضگي پيدا ٿي. تاريخي روايتن موجب [[چنديلا گهراڻو|چنديلا]] حڪمرانن سان لاڳاپيل قوتن راجياپال خلاف ڪارروائي ڪئي، جنهن ۾ هو مارجي ويو. محمود بعد ۾ چنديلا حڪمرانن خلاف فوجي مهمون هلائيون.<ref name="Dutt1908"/> دت موجب انهن مهمن ۾ محمود هڪ ڀيري لاهور تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، جڏهن ته ڪالنجر جي حڪمران سان آخرڪار تحفن ۽ سفارتي مفاهمت ذريعي معاملو طئي ٿيو. دت هڪ سنسڪرت مدحيه نظم جو پڻ ذڪر ڪري ٿو، جيڪو محمود جي تعريف ۾ پيش ڪيو ويو هو.<ref name="Dutt1908"/> انهن مهمن مان ظاهر ٿئي ٿو ته محمود جي فوجي پاليسي رڳو جنگ ۽ تباهيءَ تائين محدود نه هئي، پر ضرورت پوڻ تي خراج، تحفن، سفارتي ٺاهن ۽ مقامي حڪمرانن جي تابعيت کي پڻ قبول ڪيو ويندو هو.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === سومنات جي مهم (1025ع–1026ع) === [[File:1895 archive photo of the Somnath temple ruins, Veraval Gujarat, Exterior 21.jpg|thumb|1895ع ۾ سومنات مندر جي پراڻي عمارت جو منظر. موجوده مندر ويهين صديءَ ۾ ٻيهر تعمير ٿيو.]] [[File:1895 archive photo of the Somnath temple ruins, Veraval Gujarat, Exterior 22.jpg|thumb|1895ع ۾ سومنات جي پراڻي مندر جي ٻاهرين ڀتين تي موجود سنگتراشيءَ جو منظر.]] [[File:1869 archive photo of the Somanatha temple, Veraval Gujarat, Exterior 03.jpg|thumb|1869ع ۾ سومنات مندر جي تاريخي عمارت جو منظر.]] [[سومنات مندر]]، جيڪو [[گجرات]] جي [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري واقع آهي، [[شِو]] جي عبادت جو هڪ مشهور هندو مذهبي مرڪز هو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ هن مندر جي مذهبي اهميت سان گڏ ان سان لاڳاپيل دولت ۽ نذرانن جي ڪري پڻ شهرت هئي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> محمود غزنوي 1025ع ۾ سومنات ڏانهن وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. هن غزنيءَ مان روانگيءَ کان پوءِ ملتان جو رستو اختيار ڪيو ۽ اتان راجستان جي ريگستاني علائقن مان گذري گجرات ڏانهن وڌيو. هن مهم ۾ وڏي فاصلي، پاڻيءَ جي کوٽ ۽ فوجي رسد جي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. تاريخي ماخذن موجب محمود جي فوج گجرات جي گاديءَ واري شهر [[انهلواڙ پٽن]] تائين پهتي، جتان پوءِ سومنات ڏانهن وڌي.<ref name="Nazim1931"/><ref name="Dutt1908"/> ان وقت گجرات ۾ [[چالوڪيه گهراڻو (گجرات)|چالوڪيه گهراڻي]] جو حڪمران [[ڀيم اول]] هو. غزنوي فوج جي اچڻ تي هو پنهنجي دفاعي مرڪز ڏانهن هٽي ويو. محمود جي فوج سومنات پهچي مندر جي دفاع ڪندڙن سان جنگ ڪئي. مختلف تاريخي روايتن ۾ جنگ جي ڏينهن، فوجن جي تعداد ۽ مقامي حڪمرانن جي شرڪت بابت تفصيل مختلف آهن.<ref name="Nazim1931"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> محمود جي فوج آخرڪار سومنات تي قبضو ڪيو. تاريخي بيانن موجب مندر کي لٽيو ويو، شِو جي مقدس علامت کي نقصان پهچايو ويو ۽ مندر سان لاڳاپيل خزانو غنيمت طور کنيو ويو. هي واقعو محمود جي هندستاني مهمن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ تاريخي بحث جو موضوع بڻيل واقعن مان هڪ آهي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Dutt1908"/> ==== روميش چندر دت جو سومنات بابت بيان ==== هندستاني مؤرخ [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' جي صفحن 50–51 تي سومنات جي مهم جو تفصيلي بيان ڏنو آهي. سندس مطابق محمود سومنات جي دولت ۽ مذهبي شهرت کان متاثر ٿي هن مهم جو منصوبو ٺاهيو. دت لکي ٿو ته غزنوي فوج پهرين ٻن ڏينهن ۾ مندر جي دفاعي انتظام کي ٽوڙڻ ۾ ناڪام رهي ۽ ٽئين ڏينهن مقامي هندستاني حڪمرانن جي فوجن سان سخت مقابلو ٿيو.<ref name="Dutt1908"/> دت جي بيان موجب آخرڪار غزنوي فوج مخالف لشڪر کي شڪست ڏئي مندر ۾ داخل ٿي، جتان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ قيمتي شيون حاصل ڪيون ويون. هن فرشته جي روايت جي بنياد تي سومنات جي خزاني کي غيرمعمولي دولت جو ذريعو قرار ڏنو آهي.<ref name="Dutt1908"/> دت وڌيڪ لکي ٿو ته محمود انهلواڙ پٽن جي شاهوڪاري ۽ جڳهه کان ايترو متاثر ٿيو جو ڪجهه وقت لاءِ ان کي پنهنجي گادي بڻائڻ جو خيال ڪيائين، پر پنهنجي فوجي صلاحڪارن جي مشوري تي اهو ارادو ڇڏيائين. هي تفصيل دت جي بيان سان منسوب آهي، ۽ ان کي سڀني مؤرخن جي متفقه راءِ نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> ==== سومنات جي حملي جا تاريخي اثر ==== سومنات تي محمود جي حملي کي اسلامي، فارسي ۽ هندستاني تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف معنائن سان بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه وچئين دور جي مسلمان مؤرخن هن واقعي کي مذهبي فتح ۽ بت شڪنيءَ جي علامت طور پيش ڪيو، جڏهن ته ٻين تاريخي تجزين ۾ مندر جي دولت، فوجي طاقت جي نمائش ۽ سياسي شهرت کي اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Thapar2002"/> محمود سومنات جي حملي کان پوءِ گجرات ۾ مستقل غزنوي انتظامي حڪومت قائم نه ڪئي. سندس فوج مالِ غنيمت سان غزنيءَ ڏانهن واپس رواني ٿي. سومنات جي مندر جي بعد واري تاريخ ۾ ڪيترائي حملا، مرمتون ۽ ٻيهر تعمير جا مرحلا آيا، تنهنڪري موجوده مندر کي محمود جي دور جي اصل عمارت سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === سومنات کان سنڌ جي رستي واپسي (1026ع) === سومنات جي مهم کان پوءِ محمود غزنويءَ جي فوج لاءِ واپسيءَ جو رستو هڪ اهم مسئلو بڻجي ويو. روميش چندر دت موجب محمود کي اطلاع مليو ته گجرات جي حڪمران اجمير واري رستي تي فوج گڏ ڪئي آهي. نئين مقابلي کان بچڻ لاءِ محمود سنڌ جي ريگستاني علائقن مان ملتان ڏانهن واپسيءَ جو رستو اختيار ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> دت لکي ٿو ته هن سفر دوران غزنوي فوج کي پاڻيءَ جي شديد کوٽ، رستن جي اڻڄاڻائي ۽ ريگستاني حالتن سبب سخت تڪليفون پهتيون. سندس بيان موجب ڪيترائي سپاهي اڃ سبب فوت ٿيا ۽ ڪجهه سخت جسماني ۽ ذهني اذيت جو شڪار ٿيا. فوج جي جانورن ۽ سامان کي پڻ نقصان پهتو.<ref name="Dutt1908"/> سنڌ مان گذرندڙ هي واپسيءَ جو سفر محمود جي فوجي مهمن جي تاريخ ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته وڏي فوجي ڪاميابيءَ کان پوءِ به ڏکين جاگرافيائي حالتن، رسد ۽ مقامي مزاحمت سبب غزنوي لشڪر کي وڏا نقصان ٿي سگهيا ٿي.<ref name="Dutt1908"/> === سنڌ جي جاٽن سان جنگ (1026ع–1027ع) === سومنات کان واپسيءَ دوران محمود جي فوج کي [[سنڌ]] ۽ [[سنڌو درياهه]] جي علائقن ۾ رهندڙ [[جاٽ]] قبيلن جي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو. تاريخي روايتن موجب انهن گروهن غزنوي لشڪر جي واپسيءَ واري سفر ۾ حملا ڪيا، جنهن سان فوج کي وڌيڪ نقصان پهتو.<ref name="Baumer2016"/> مؤرخ [[ڪرسٽوف بائومر]] موجب 1026ع ۾ سنڌ جي جاٽن محمود جي واپسيءَ واري فوج کي نقصان پهچايو. ان جي جواب ۾ محمود 1027ع ۾ جاٽن خلاف هڪ فوجي مهم هلائي. هن مهم ۾ دريائي جنگي ٻيڙين جو استعمال ٿيو.<ref name="Baumer2016"/> [[گرديزي]] جي روايت، جنهن کي بائومر پڻ نقل ڪيو آهي، موجب محمود 1,400 ٻيڙيون تيار ڪرايون. هر ٻيڙيءَ تي لڳ ڀڳ ويهه تيرانداز رکيا ويا ۽ انهن کي باهه لڳائيندڙ نفطي مواد سان ليس ڪيو ويو. غزنوي ٻيڙين جو ٻيڙو [[جهلم درياهه]] ۽ پوءِ سنڌو درياهه ڏانهن وڌيو، جتي جاٽن جي دريائي قوت سان مقابلو ٿيو.<ref name="Baumer2016"/><ref name="Gardizi2011"/> روايت موجب جاٽن وٽ ٻيڙين جو تعداد وڌيڪ هو، پر غزنوي فوج جي باهه لڳائيندڙ هٿيارن سبب سندن ٻيڙين کي وڏو نقصان پهتو ۽ محمود جي فوج کي فتح حاصل ٿي. هن جنگ کان پوءِ جاٽن جي آباديءَ، مال ملڪيت ۽ خاندانن کي پڻ سخت نقصان پهچڻ جا بيان ملن ٿا.<ref name="Baumer2016"/> سنڌ جي جاٽن سان محمود جي جنگ يارهين صديءَ جي سنڌ جي فوجي ۽ سماجي تاريخ جو اهم واقعو آهي. هي مقابلو ظاهر ڪري ٿو ته سنڌو درياهه جي علائقن ۾ رهندڙ مقامي برادرين وٽ دريائي آمدرفت ۽ جنگي مزاحمت جي صلاحيت موجود هئي. تنهن هوندي به جاٽن جي ٻيڙين، سپاهين ۽ جاني نقصان جا صحيح انگ ابتدائي ماخذن جي تنقيدي مطالعي سان گڏ پڙهڻ گهرجن.<ref name="Baumer2016"/><ref name="Gardizi2011"/> == مؤرخ رميش چندر دت جو تنقيدي جائزو == [[روميش چندر دت]] (1848ع–1909ع)، جيڪو هندستاني مؤرخ، ليکڪ ۽ اقتصادي مفڪر هو، پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' جي ٽئين نظرثاني ٿيل ڇاپي (1908ع) ۾ محمود غزنويءَ جي فوجي مهمن ۽ شخصيت جو تفصيلي جائزو ورتو آهي. ڪتاب جي صفحن 48 کان 51 تائين دت محمود جي هندستاني حملن، مقامي حڪمرانن جي مزاحمت، شهرن ۽ مندرن جي ڦرلٽ، سومنات جي مهم ۽ غزنوي فوج جي سنڌ مان واپسيءَ جو بيان ڏئي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> === فوجي صلاحيتن جي ساراهه === دت محمود کي پنهنجي دور جي انتهائي قابل ۽ ڪامياب فوجي اڳواڻن مان هڪ قرار ڏئي ٿو. سندس خيال ۾ محمود جي فوجي ڪاميابين جو بنياد جنگي منصوبابندي، غيرمعمولي سرگرمي، مضبوط ارادي، تيز رفتار فيصلا ڪرڻ جي صلاحيت ۽ خطرناڪ حالتن ۾ ثابت قدميءَ تي هو. دت موجب محمود پنهنجي منصوبن کي احتياط سان تيار ڪندو هو ۽ انهن تي عمل ڪرڻ وقت غيرمعمولي توانائيءَ جو مظاهرو ڪندو هو.<ref name="Dutt1908"/> دت جي نظر ۾ محمود جي فوجي قيادت ۽ سندس جنگي مهمن جا سياسي يا اخلاقي نتيجا ٻه الڳ موضوع هئا. هو محمود جي سپهه سالاريءَ جي قابليت کي تسليم ڪندي به سندس هندستاني حملن جي مقصدن ۽ نتيجن تي سخت تنقيد ڪري ٿو.<ref name="Dutt1908"/> === هندستاني مهمن جا معاشي مقصد === دت جي تنقيد جو بنيادي نقطو اهو آهي ته محمود جي هندستاني مهمن ۾ دولت حاصل ڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو عنصر تمام نمايان هو. سندس خيال موجب انهن حملن مان ڪنهن مستقل ۽ منظم هندستاني سلطنت جي قيام جو واضح منصوبو ظاهر نٿو ٿئي. هو انهن مهمن کي شهرن، مندرن ۽ مقامي حڪمرانن جي خزائن مان دولت حاصل ڪرڻ جي مسلسل فوجي ڪاررواين طور ڏسي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> دت وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته محمود جون هندستاني مهمون مقامي آباديءَ جي سماجي ترقي يا انتظامي سڌارن لاءِ نه هيون. سندس نظر ۾ انهن مهمن جو وڏو حصو فوجي فتحن ۽ مالِ غنيمت جي حصول تائين محدود رهيو.<ref name="Dutt1908"/> جديد مؤرخ سي. اي. بوسورٿ پڻ محمود جي هندستاني مهمن ۾ مالي وسيلن ۽ دولت جي حصول کي بنيادي اهميت ڏئي ٿو. بوسورٿ موجب هندستان جي ڪيترن حڪمرانن کي خراج ڏيندڙ بڻايو ويو، جڏهن ته غزنوي فوج هر علائقي ۾ مستقل حڪومت قائم ڪرڻ يا وڏي پيماني تي مذهبي تبديلي آڻڻ جي ڪوشش نه ڪئي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === شهرن ۽ مذهبي مرڪزن جي تباهي === دت محمود جي مهمن دوران شهرن، قلعن ۽ مذهبي مرڪزن تي حملن کي سخت تنقيد جو نشانو بڻايو. سندس بيان ۾ مٿرا، ٿانيسر، نگرڪوٽ ۽ سومنات جهڙن هنڌن جي ڦرلٽ کي اهم مثال طور پيش ڪيو ويو آهي. هو لکي ٿو ته انهن مهمن دوران دفاع ڪندڙ فوجين جي قتل، عام ماڻهن جي گرفتاري، غلام بڻائڻ ۽ غزنيءَ جي بازارن ۾ قيدين جي وڪري جا واقعا پڻ پيش آيا.<ref name="Dutt1908"/> دت جي هيءَ تشريح هندستاني سماج تي غزنوي مهمن جي انساني ۽ معاشي اثرن کي نمايان ڪري ٿي. تنهن هوندي به هر مهم ۾ ٿيل جاني نقصان، غلام بڻايل ماڻهن جي تعداد ۽ مالي نقصان جي صحيح مقدار بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن. انهيءَ ڪري اهڙن انگن کي بنا تصديق جي قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === مذهبي مقصدن بابت دت جي راءِ === دت جو خيال هو ته محمود جي هندستاني مهمن کي صرف اسلام جي تبليغ سان منسوب ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته انهن حملن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي مستقل مذهبي تبديليءَ جو ڪو منظم انتظام قائم نه ٿيو. سندس نظر ۾ مالِ غنيمت، فوجي شهرت ۽ سياسي طاقت جي حصول جا مقصد وڌيڪ نمايان هئا.<ref name="Dutt1908"/> ان جي باوجود محمود جي دور جي ڪيترن مسلمان مؤرخن سندس هندستاني مهمن کي مذهبي فتحن ۽ بت شڪنيءَ جي تناظر ۾ بيان ڪيو. ان ڪري محمود جي مهمن کي سمجهڻ لاءِ مذهبي نظريي، حڪومتي جواز، فوجي مفادن ۽ معاشي مقصدن کي گڏيل طور ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === سلطنت جي استحڪام بابت تنقيد === دت موجب محمود هڪ وڏي سلطنت فوجي قوت سان قائم ڪئي، پر سندس وفات کان پوءِ اها ساڳئي طاقت سان برقرار نه رهي سگهي. دت هن صورتحال کي فوجي فتحن ۽ پائيدار انتظامي نظام جي وچ ۾ فرق سان ڳنڍي ٿو. سندس خيال ۾ محمود جي حڪمرانيءَ ۾ فوجي طاقت کي غيرمعمولي اهميت حاصل هئي، پر سلطنت جي ڊگهي مدي واري استحڪام لاءِ گهربل سياسي بنياد ڪافي مضبوط نه هئا.<ref name="Dutt1908"/> بهرحال غزنوي گهراڻو محمود جي وفات کان پوءِ فوراً ختم نه ٿيو. سندس جانشينن، خاص طور [[مسعود اول]]، حڪومت جاري رکي. 1040ع ۾ [[دندانقان جي جنگ]] کان پوءِ غزنوي سلطنت خراسان جا وڏا علائقا [[سلجوقي سلطنت]] جي حوالي ڪرڻ تي مجبور ٿي، پر غزنوي حڪمراني افغانستان ۽ پنجاب جي علائقن ۾ وڌيڪ عرصي تائين برقرار رهي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === دت جي تاريخ نگاريءَ جي اهميت ۽ حدون === دت جو جائزو محمود غزنويءَ جي فوجي ڪاميابين سان گڏ انهن جي انساني، معاشي ۽ سماجي نتيجن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. سندس لکڻيءَ ۾ هندستاني حڪمرانن جي مزاحمت، مذهبي مرڪزن جي تباهي ۽ عام آباديءَ جي نقصان تي خاص ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref name="Dutt1908"/> تنهن هوندي به دت ويهين صديءَ جي شروعات جو مؤرخ هو ۽ سندس تاريخي تشريح ان دور جي تاريخ نگاريءَ جي فڪري ۽ سياسي پسمنظر کان الڳ نه هئي. سندس ڪتاب ۾ ڪيترائي تفصيل فرشته جهڙن بعد وارن مؤرخن تان ورتل آهن. انهيءَ ڪري سندس بيانن کي عتبي، گرديزي، بيهقي ۽ جديد تحقيقي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="BosworthIranica2012"/> محمود غزنويءَ جي تاريخي شخصيت جو متوازن جائزو سندس فوجي صلاحيتن، سلطنت جي توسيع، فارسي ادب ۽ علم جي سرپرستي، مذهبي پاليسي، هندستاني مهمن جي معاشي مقصدن ۽ انهن جي انساني اثرن کي گڏ رکڻ سان ئي ممڪن آهي. == حڪومت ۽ انتظامي سرشتو == [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ [[غزنوي سلطنت]] هڪ وسيع فوجي ۽ سياسي طاقت بڻجي اڀري. سندس حڪومت جو مرڪز [[غزني]] هو، جڏهن ته سلطنت ۾ [[خراسان]]، [[زابلستان]]، [[سيستان]]، [[خوارزم]]، [[پنجاب]] ۽ ايران جا ڪجهه علائقا مختلف وقتن تي شامل رهيا. سندس حڪمرانيءَ جو بنياد هڪ مضبوط فوج، منظم مالياتي سرشتي ۽ فارسي ٻوليءَ ۾ ڪم ڪندڙ دفتري انتظام تي هو.<ref name="BosworthIranica2012">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=Maḥmud b. Sebüktegin |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=21 December 2012 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/mahmud-b-sebuktegin/ |language=en }}</ref><ref name="BosworthGhaznavids">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=Ghaznavids |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ghaznavids/ |language=en }}</ref> === مرڪزي حڪومت === غزنوي حڪومت ۾ سلطان رياست جو اعليٰ سياسي ۽ فوجي سربراهه هو. سندس ماتحت وزير، ديوان جا عملدار، صوبائي گورنر، فوجي سپهه سالار ۽ مالياتي منتظم ڪم ڪندا هئا. حڪومتي ادارن ۾ [[ديوان رسالت]]، مالي معاملن سان لاڳاپيل ديوان ۽ فوجي انتظام جا شعبا اهم حيثيت رکندا هئا. هي سرشتو وڏي حد تائين اڳوڻي [[ساماني سلطنت]] جي انتظامي روايتن مان ترقي ڪري وجود ۾ آيو هو.<ref name="BosworthGhaznavids"/><ref name="Bosworth1963">{{cite book |last=Bosworth |first=C. E. |title=The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran, 994–1040 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |year=1963 |language=en }}</ref> محمود جي سلطنت ۾ فوجي قيادت جو وڏو حصو ترڪ نسل جي سپاهين ۽ غلام فوجي سردارن تي مشتمل هو، جڏهن ته سول انتظام، تحرير، حساب ڪتاب ۽ سفارتڪاريءَ ۾ فارسي ٻوليءَ جي تعليم يافته عملدارن کي وڏي اهميت حاصل هئي. اهڙيءَ طرح غزنوي حڪومت ۾ ترڪ فوجي روايتن ۽ ايراني انتظامي ثقافت جو ميلاپ نظر اچي ٿو.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Bosworth1963"/> === وزير ۽ اعليٰ عملدار === محمود جي دور ۾ ڪيترائي بااثر وزير ۽ سرڪاري عملدار رهيا، جن مان [[فضل بن احمد اسفراييني]]، [[احمد بن حسن ميمندي]] ۽ [[حسنڪ وزير]] خاص اهميت رکن ٿا. اهي حڪومتي خط و ڪتابت، مالي انتظام، درٻاري معاملن ۽ سياسي فيصلا سازيءَ سان لاڳاپيل هئا.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Bosworth1963"/> [[احمد بن حسن ميمندي]] غزنوي انتظامي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ هو. هن محمود جي حڪومت ۾ وزارت سنڀالي ۽ بعد ۾ مسعود جي دور ۾ پڻ سياسي حيثيت حاصل ڪئي. حسنڪ وزير محمود جي حڪومت جي آخري دور ۾ وڏي اثر رسوخ وارو عملدار بڻيو، پر محمود جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي اختلافن ۾ سندس سياسي حيثيت ڪمزور ٿي وئي.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BayhaqiHistory">{{cite book |last=Bayhaqi |first=Abu'l-Fazl |title=The History of Beyhaqi: The History of Sultan Mas'ud of Ghazna, 1030–1041 |translator=Edmund Bosworth |translator2=Mohsen Ashtiany |publisher=Harvard University Press |year=2011 |language=en }}</ref> غزنوي درٻار جي انتظامي نظام بابت اهم ڄاڻ [[ابوالفضل بيهقي]] جي تصنيف ''[[تاريخ بيهقي]]'' مان ملي ٿي. جيتوڻيڪ هن ڪتاب جو موجوده بنيادي حصو محمود جي جانشين مسعود جي حڪومت بابت آهي، پر ان ۾ بيان ڪيل ادارا ۽ دفتري طريقا محمود جي دور جي حڪومتي سرشتي کي سمجهڻ ۾ پڻ مدد ڏين ٿا.<ref name="BayhaqiHistory"/><ref name="BosworthIranica2012"/> === صوبائي انتظام === غزنوي سلطنت جا مختلف علائقا فوجي ۽ سول گورنرن جي نگرانيءَ هيٺ هلندا هئا. انهن گورنرن جون ذميواريون امن امان برقرار رکڻ، ماليات گڏ ڪرڻ، فوجي دستا فراهم ڪرڻ ۽ سلطان جي حڪمن تي عمل ڪرائڻ هيون. سرحدي علائقن ۾ فوجي گورنرن جي اهميت وڌيڪ هئي، ڇاڪاڻ ته انهن کي مقامي بغاوتن ۽ پاڙيسري حڪمرانن جي حملن کي منهن ڏيڻو پوندو هو.<ref name="Bosworth1963"/> [[لاهور]] ۽ پنجاب جا علائقا غزنوي حڪومت جي هندستاني سرگرمين لاءِ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز بڻيا. ان جي ابتڙ مٿرا، قنوج ۽ سومنات جهڙن ڏورانهن علائقن ۾ محمود مستقل غزنوي صوبائي انتظام قائم نه ڪيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> == فوجي تنظيم == محمود غزنويءَ جي سلطنت جي توسيع ۾ فوج کي بنيادي حيثيت حاصل هئي. غزنوي فوج ۾ گهوڙي سوار، پيادل سپاهي، تيرانداز، غلام فوجي دستا، مقامي لشڪر ۽ جنگي هاٿي شامل هئا. فوج ۾ مختلف نسلي ۽ علائقائي گروهن جا سپاهي ڪم ڪندا هئا، جن ۾ ترڪ، افغان، خلج ۽ هندستاني سپاهي پڻ شامل هئا.<ref name="Bosworth1963"/><ref name="UNESCOGhaznavids">{{cite book |last=Bosworth |first=C. E. |chapter=The Ghaznavids |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=IV, Part One |publisher=UNESCO Publishing |year=1998 |isbn=9789231034671 |url=https://en.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_IVa%20silk%20road_the%20ghaznavids.pdf |language=en }}</ref> === گهوڙي سوار فوج === غزنوي فوج جو اهم حصو تيز رفتار گهوڙي سوار دستن تي مشتمل هو. انهن دستن جي مدد سان محمود ڊگها فاصلا طئي ڪرڻ، اوچتو حملا ڪرڻ ۽ جنگ جي ميدان ۾ فوجي چرپر برقرار رکڻ جي صلاحيت حاصل ڪئي. وچ ايشيائي جنگي روايتن جي اثر هيٺ گهوڙي تي تيراندازي ۽ منظم حملي جا طريقا غزنوي فوج ۾ اهم هئا.<ref name="Bosworth1963"/> === جنگي هاٿي === هندستاني مهمن کان پوءِ غزنوي فوج ۾ جنگي هاٿين جو استعمال پڻ وڌيو. هاٿي دشمن جي صفن کي ٽوڙڻ، جنگي دٻاءُ پيدا ڪرڻ ۽ فوجي طاقت جي نمائش لاءِ استعمال ٿيندا هئا. انهن جي سار سنڀال، خوراڪ ۽ نقل و حمل لاءِ وڏا مالي ۽ انتظامي وسيلا گهربل هوندا هئا.<ref name="Bosworth1963"/><ref name="UNESCOGhaznavids"/> === فوجي رسد ۽ مهمن جو انتظام === غزنوي فوجي مهمن ۾ صرف سپاهي نه، پر انجنيئر، لوهار، ڪاريگر، جانورن جا سنڀاليندڙ ۽ رسد فراهم ڪندڙ عملدار پڻ شامل هوندا هئا. ڊگهن سفرن دوران رستن جي تعمير، قلعن جي گهيري لاءِ سامان، پاڻي، خوراڪ ۽ جانورن جي سنڀال فوجي ڪاميابيءَ لاءِ اهم هئا.<ref name="Bosworth1963"/> محمود جي سومنات واري مهم ۽ سنڌ جي ريگستاني علائقن مان واپسيءَ جي واقعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته رسد ۽ جاگرافيائي حالتون غزنوي فوج لاءِ ڪڏهن ڪڏهن وڏو مسئلو بڻجي وينديون هيون.<ref name="Dutt1908"/> == معاشي پاليسي ۽ آمدني == محمود جي سلطنت جي معاشي بنيادن ۾ زرعي محصول، واپار، صوبائي ماليات، تابع حڪمرانن کان وصول ٿيندڙ خراج ۽ فوجي مهمن مان حاصل ٿيندڙ مالِ غنيمت شامل هئا. وڏي فوج، درٻار، حڪومتي ادارن ۽ تعميراتي سرگرمين کي برقرار رکڻ لاءِ وسيع مالي وسيلا ضروري هئا.<ref name="Bosworth1963"/><ref name="BosworthGhaznavids"/> === مالِ غنيمت === هندستاني فوجي مهمن مان حاصل ٿيندڙ دولت محمود جي حڪومت جي مالي وسيلن جو اهم حصو هئي. خاص طور [[نگرڪوٽ]]، [[ٿانيسر]]، [[مٿرا]] ۽ [[سومنات]] تي حملن دوران قيمتي ڌاتو، زيور، نقد رقم ۽ ٻيون قيمتي شيون حاصل ٿيڻ جا بيان تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿا.<ref name="Dutt1908"/><ref name="BosworthIranica2012"/> غنيمت مان حاصل ٿيندڙ دولت فوجين کي انعام ڏيڻ، فوجي دستن کي برقرار رکڻ، درٻاري خرچن، حڪومتي سرگرمين ۽ تعميراتي منصوبن لاءِ استعمال ٿيندي هئي. بهرحال مختلف تاريخي روايتن ۾ بيان ڪيل دولت جا تمام وڏا انگ هميشه قابل اعتماد نه آهن، ڇاڪاڻ ته فتحن جي عظمت ظاهر ڪرڻ لاءِ انگن ۾ مبالغو پڻ ڪيو ويندو هو.<ref name="Bosworth1963"/> === سڪا ۽ مالياتي نظام === غزنوي حڪمرانن پنهنجي نالي ۽ لقبن سان سڪا جاري ڪيا. انهن سڪن تي اسلامي ڪلما، حڪمرانن جا نالا، لقب ۽ ڪڏهن عباسي خليفي جو نالو پڻ لکيل هوندو هو. اهڙا سڪا غزنوي حڪومت جي سياسي خودمختياري، مذهبي وابستگي ۽ مالياتي انتظام جا اهم تاريخي ثبوت آهن.<ref name="BosworthGhaznavids"/><ref name="BritishMuseumMahmud">{{cite web |title=Mahmud I of Ghazna |website=British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG192327 |language=en }}</ref> == غزنيءَ جي ثقافتي ۽ علمي ترقي == [[غزني]] محمود جي دور ۾ سياسي گاديءَ سان گڏ فارسي ادب، درٻاري شاعري، علمي سرگرمين ۽ فنِ تعمير جو اهم مرڪز بڻيو. محمود جي درٻار ۾ مختلف علائقن مان شاعر، عالم، تاريخ نويس، طبيب ۽ سرڪاري عملدار گڏ ٿيا.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="UNESCOGhaznavids"/> غزنوي گهراڻي جو نسلي بنياد ترڪ هو، پر سندس حڪومتي ۽ ثقافتي نظام تي ايراني ۽ فارسي روايتن جو گهرو اثر پيو. فارسي ٻولي سرڪاري ۽ ادبي ماحول ۾ نمايان حيثيت حاصل ڪئي، جڏهن ته عربي مذهبي علم، فقھ ۽ ٻين علمي شعبن ۾ اهم رهي.<ref name="BosworthGhaznavids"/> === فارسي ادب جي سرپرستي === محمود جي درٻار ۾ فارسي شاعريءَ کي وڏي سرپرستي حاصل هئي. سندس دور جا مشهور درٻاري شاعر [[عنصري بلخي]]، [[فرخي سيستاني]] ۽ [[عسجدي]] هئا. انهن شاعرن سلطان جي فوجي ڪاميابين، سخاوت ۽ سياسي طاقت بابت قصيدا لکيا.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Bosworth1963"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b4cbd7;" |+ style="background:#254f70;color:white;padding:10px;" | محمود غزنويءَ جي دور جون اهم علمي ۽ ادبي شخصيتون ! style="background:#e2eff7;" | شخصيت ! style="background:#e2eff7;" | علمي يا ادبي شعبو ! style="background:#e2eff7;" | محمود جي دور سان لاڳاپو |- | [[عنصري بلخي]] | فارسي شاعري | غزنوي درٻار جو مشهور قصيده گو شاعر. |- | [[فرخي سيستاني]] | فارسي شاعري | درٻاري شاعر؛ غزنوي مهمن ۽ درٻاري زندگيءَ بابت شاعري. |- | [[عسجدي]] | فارسي شاعري | غزنوي درٻار سان لاڳاپيل شاعر. |- | [[ابوالقاسم فردوسي]] | رزميه شاعري | ''[[شاهنامو]]'' ۽ محمود جي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل روايتون. |- | [[ابوريحان البيروني]] | رياضي، فلڪيات، تاريخ ۽ هندستاني علم | خوارزم جي فتح کان پوءِ غزنوي سياسي ۽ علمي ماحول سان وابسته. |- | [[ابوالفضل بيهقي]] | تاريخ نويسي ۽ دفتري تحرير | غزنوي دفتري نظام جو عملدار ۽ بعد ۾ ''تاريخ بيهقي'' جو مصنف. |- | [[ابوالفتح بستي]] | عربي ادب ۽ دفتري تحرير | سبڪتگين جي دور کان غزنوي انتظام ۽ ادبي ماحول سان لاڳاپيل. |} <ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Bosworth1963"/><ref name="BayhaqiHistory"/> === فردوسي ۽ شاهنامو === [[File:Mahmud in robe from the caliph.jpg|thumb|''جامع التواريخ'' جي هڪ مصوريءَ ۾ محمود غزنويءَ کي عباسي خليفي کان خلعت وصول ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.]] [[ابوالقاسم فردوسي]] (تقريباً 940ع–1020ع) فارسي ادب جو عظيم رزميه شاعر هو، جنهن پنهنجي مشهور تصنيف ''[[شاهنامو]]'' ۾ ايران جي قديم بادشاهن، داستانن ۽ تاريخي روايتن کي شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو. فردوسيءَ جي محمود غزنويءَ سان لاڳاپن بابت فارسي ادبي روايتن ۾ ڪيترائي قصا ملن ٿا.<ref name="BosworthIranica2012"/> روايتي بيان موجب فردوسي پنهنجو ''شاهنامو'' محمود جي خدمت ۾ پيش ڪيو، پر کيس اميد مطابق انعام نه مليو. بعد جي ادبي روايتن ۾ محمود ۽ فردوسيءَ جي اختلافن، انعام جي مقدار ۽ شاعر جي ناراضگيءَ بابت مختلف قصا موجود آهن. انهن مان سڀني تفصيلن کي تاريخي طور ثابت ٿيل نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="IranicaCourtPoetry">{{cite encyclopedia |title=Courts and Courtiers x. Court Poetry |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/courts-and-courtiers-x/ |language=en }}</ref> فردوسي ۽ محمود جي لاڳاپن جو سوال فارسي ادبي تاريخ جو اهم موضوع آهي، ڇاڪاڻ ته ان مان درٻاري سرپرستي، شاعر جي آزادي ۽ سياسي اقتدار سان ادب جي لاڳاپن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.<ref name="IranicaCourtPoetry"/> === ابوريحان البيروني === [[ابوريحان البيروني]] (973ع–تقريباً 1050ع) وچئين دور جو مشهور عالم، رياضيدان، فلڪيات دان، جاگرافيدان ۽ هندستاني علوم جو محقق هو. محمود جي [[خوارزم]] تي قبضي کان پوءِ البيروني غزنوي سياسي دائري ۾ آيو ۽ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو غزنوي حڪمرانن جي دور ۾ گذاريائين.<ref name="BosworthIranica2012"/> البيرونيءَ هندستان جي ٻولين، مذهبن، فلسفي، رياضي، فلڪيات ۽ سماجي روايتن جو مطالعو ڪيو. سندس مشهور تصنيف ''[[ڪتاب الهند]]'' هندستان جي علمي ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ماخذ آهي.<ref name="BiruniIranica">{{cite encyclopedia |title=Bīrūnī, Abū Rayḥān |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/biruni-abu-rayhan-index/ |language=en }}</ref> البيرونيءَ جي محمود سان لاڳاپن بابت روايتون مختلف آهن. جديد تحقيق موجب البيرونيءَ جو غزنوي حڪومت سان لاڳاپو ثابت آهي، پر محمود جي طرفان کيس هر علمي سرگرميءَ لاءِ سڌي سرپرستي ملڻ جو ثبوت واضح نه آهي. تنهنڪري البيرونيءَ جي علمي ڪاميابين کي صرف محمود جي ذاتي سرپرستيءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="BiruniIranica"/> === ابن سينا سان لاڳاپا === [[ابن سينا]] (980ع–1037ع) محمود جو همعصر مشهور فلسفي ۽ طبيب هو. بعد وارين تاريخي روايتن موجب محمود خوارزم جي علمي شخصيتن کي پنهنجي درٻار ۾ آڻڻ چاهيو، پر ابن سينا غزني وڃڻ بدران اولهه طرف روانو ٿيو.<ref name="BiruniIranica"/> انهن روايتن جي تفصيلن بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ابن سينا کي محمود جي درٻار جو مستقل عالم يا ملازم قرار ڏيڻ لاءِ معتبر ثبوت موجود نه آهن.<ref name="BiruniIranica"/> == مذهبي پاليسي == محمود غزنوي [[سني اسلام]] سان وابسته حڪمران هو ۽ سندس حڪومت کي [[عباسي خلافت]] جي سياسي ۽ مذهبي حمايت حاصل هئي. عباسي خليفي [[القادر بالله]] محمود جي حڪمرانيءَ کي تسليم ڪيو ۽ کيس ''يمين الدوله'' جهڙا لقب عطا ڪيا.<ref name="BosworthGhaznavids"/> === عباسي خلافت سان لاڳاپا === محمود پنهنجي حڪومت جي جائز حيثيت لاءِ عباسي خليفي جي منظوريءَ کي اهميت ڏني. هن سڪن، خطبن ۽ سرڪاري لقبن ۾ خلافت سان وابستگيءَ جو اظهار ڪيو. ساڳئي وقت سندس حڪومت عملي طور خودمختيار هئي ۽ هو پنهنجي فوجي ۽ سياسي فيصلن ۾ آزاد هو.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids"/> === اسماعيلي ۽ شيعه گروهن بابت پاليسي === محمود جي مذهبي پاليسيءَ ۾ [[اسماعيلي]] تحريڪن ۽ ڪجهه [[شيعه اسلام|شيعه]] سياسي قوتن خلاف سخت موقف نمايان هو. [[ملتان]] جي اسماعيلي حڪمرانن خلاف مهمون ۽ 1029ع ۾ [[ري]] جي بويهي حڪمران خلاف ڪارروائي هن پاليسيءَ جا اهم مثال آهن.<ref name="BosworthIranica2012"/> 1029ع ۾ محمود ري تي حملو ڪري [[مجدالدوله]] کي اقتدار تان هٽايو. هن مهم ۾ سياسي توسيع سان گڏ مذهبي جواز پڻ استعمال ڪيو ويو. ان کان پوءِ اتر اولهه ايران جي ڪجهه ٻين حڪمرانن خلاف پڻ غزنوي فوجي ڪارروايون ٿيون.<ref name="BosworthGhaznavids"/> === مذهبي تبليغ ۽ فوجي مهمون === محمود جي هندستاني مهمن کي وچئين دور جي ڪيترن مسلمان مؤرخن مذهبي فتحن طور بيان ڪيو آهي. ان جي باوجود جديد تاريخ نويسيءَ ۾ انهن مهمن جي سياسي، معاشي ۽ فوجي مقصدن تي پڻ زور ڏنو وڃي ٿو.<ref name="BosworthIranica2012"/> محمود جي حملن کان پوءِ پنجاب ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن ۾ غزنوي سياسي اثر مضبوط ٿيو، پر هندستان جي وسيع حصي ۾ اسلام جي پکيڙ هڪ ڊگهو ۽ گهڻ رخو تاريخي عمل هو. ان عمل کي صرف محمود جي فوجي حملن سان منسوب ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="BosworthGhaznavids"/> 2i7qmtpml7lw7dtce28dea399lpbnzr 424219 424218 2026-10-21T22:09:32Z Intisar Ali 8681 424219 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = محمود غزنوي | title = يمين الدوله، امين المله، سيف الدوله | image = Mahmud in robe from the caliph.jpg | image_size = 260px | caption = ''جامع التواريخ'' جي هڪ تاريخي مصوريءَ ۾ محمود غزنويءَ کي عباسي خليفي پاران خلعت ملڻ جو منظر | succession = [[غزنوي سلطنت]] جو حڪمران | reign = 998ع – 30 اپريل 1030ع | predecessor = [[اسماعيل بن سبڪتگين]] | successor = [[محمد غزنوي]] | birth_date = لڳ ڀڳ 971ع | birth_place = [[غزني]]، [[زابلستان]] | death_date = 30 اپريل 1030ع (23 ربيع الثاني 421هه) | death_place = [[غزني]] | burial_place = [[محمود غزنويءَ جو مقبرو]]، غزني، افغانستان | full name = ابو القاسم محمود بن سبڪتگين | house = [[غزنوي گهراڻو]] | father = [[سبڪتگين]] | issue = [[محمد غزنوي]]، [[مسعود اول]] ۽ ٻيا | religion = [[اسلام]]، [[سني اسلام]] }} '''ابوالقاسم محمود بن سبڪتگين''' (لڳ ڀڳ 971ع – 30 اپريل 1030ع)، عام طور '''محمود غزنوي''' يا '''سلطان محمود غزنوي''' جي نالي سان مشهور، [[غزنوي گهراڻو|غزنوي گهراڻي]] جو سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ طاقتور حڪمران هو، جنهن 998ع کان 1030ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ غزنوي سلطنت [[خراسان]]، [[افغانستان]]، [[خوارزم]]، اتر اولهه [[ايران]] ۽ [[هندستاني ننڍو کنڊ]] جي ڪجهه حصن تائين پکڙجي وئي. سندس سياسي ۽ فوجي سرگرمين جو اهم مرڪز [[غزني]] هو، جيڪو ان دور ۾ هڪ وڏي فوجي، انتظامي ۽ فارسي ادبي مرڪز جي حيثيت اختيار ڪري ويو.<ref name="BosworthIranica2012">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=Maḥmud b. Sebüktegin |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=21 December 2012 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/mahmud-b-sebuktegin/ |language=en }}</ref> محمود پنهنجي فوجي مهمن، خاص طور [[هندستان تي غزنوي حملا|هندستاني مهمن]]، [[ملتان]]، [[پنجاب]]، [[مٿرا]]، [[قنوج]] ۽ [[سومنات مندر]] تي حملن جي ڪري مشهور آهي. سندس حڪومت ۾ [[هندو شاهي گهراڻو|هندو شاهي حڪمرانن]] سان ڪيترائي مقابلا ٿيا. هن ملتان جي اسماعيلي حڪمرانن خلاف پڻ فوجي ڪارروايون ڪيون، جڏهن ته اتر ۽ اولهه طرف [[قراخاني گهراڻو|قراخانين]]، مقامي ايراني حڪمرانن ۽ ٻين سياسي قوتن سان سندس مقابلا ٿيا. هندستان ۾ سندس ڪيترين مهمن جو نتيجو وڏي مالِ غنيمت، قيدين ۽ مذهبي مرڪزن جي تباهيءَ جي صورت ۾ نڪتو؛ انهن واقعن جي مقصدن ۽ اثرن بابت مؤرخن جا مختلف تجزيا آهن.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=48–51 |language=en }}</ref> محمود جي دور ۾ غزنوي درٻار فارسي ادب ۽ علمي سرگرمين جي سرپرستيءَ جي ڪري پڻ مشهور ٿي. [[ابوريحان البيروني]]، [[عنصري بلخي]]، [[فرخي سيستاني]] ۽ ٻين عالمن ۽ شاعرن جا نالا غزنوي دور سان لاڳاپيل آهن. [[فردوسي]] ۽ سندس ''[[شاهنامو]]'' پڻ محمود جي دور جي فارسي ادبي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿا، جيتوڻيڪ فردوسي ۽ محمود جي ذاتي لاڳاپن بابت روايتن جي تاريخي حيثيت تي بحث موجود آهي.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963">{{cite book |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran 944–1040 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |year=1963 |language=en }}</ref> == نالو، نسب ۽ لقب == محمود جو پورو نالو '''يمين الدوله ابو القاسم محمود بن سبڪتگين''' هو. سندس پيءُ [[سبڪتگين]] ترڪ نسل جو فوجي اڳواڻ هو، جيڪو ابتدا ۾ [[ساماني سلطنت]] جي فوجي نظام سان لاڳاپيل رهيو. سبڪتگين پنهنجي سرپرست [[الپتگين]] جي ذريعي غزنيءَ جي سياسي ۽ فوجي معاملن ۾ اڳتي وڌيو ۽ 977ع ۾ اتي حڪمراني حاصل ڪيائين. محمود جي ماءُ جو واسطو زابلستان جي هڪ مقامي زميندار گهراڻي سان هو؛ انهيءَ نسبت سبب ڪجهه شاعرن کيس ''محمود زابلي'' پڻ سڏيو آهي.<ref name="BosworthSebuktegin">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=Sebüktegin |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/sebuktegin/ |language=en }}</ref><ref name="BosworthIranica2012"/> محمود کي سندس زندگيءَ ۾ مختلف سياسي ۽ مذهبي لقب مليا. ساماني حڪمران [[نوح ٻيون ساماني]] جي دور ۾ کيس ''سيف الدوله'' جو لقب مليو. بعد ۾ [[عباسي خلافت|عباسي خليفي]] [[القادر بالله]] کيس ''يمين الدوله'' ۽ ''امين المله'' جا لقب عطا ڪيا. ''يمين الدوله'' سندس سڀ کان مشهور لقبن مان هڪ ٿيو ۽ ڪجهه بعد وارن مؤرخن غزنوي گهراڻي کي انهيءَ نسبت سان ''يمينيه'' پڻ سڏيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> === سلطان جو لقب === محمود کي تاريخي ادب ۾ عام طور ''سلطان'' سڏيو وڃي ٿو. روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ کيس اسلامي دنيا جي انهن ابتدائي حڪمرانن مان شمار ڪيو ويندو آهي، جن جي نالي سان سلطان جو لقب وڏي پيماني تي مشهور ٿيو. تنهن هوندي به مؤرخ سي. اي. بوسورٿ موجب محمود جي پنهنجي دور ۾ هي لقب استعمال ضرور ٿيندو هو، پر ان جو باقاعدي سرڪاري لقب طور مڪمل رواج غالباً غزنوي گهراڻي جي بعد واري تاريخ ۾ ٿيو. همعصر مؤرخ [[گرديزي]] ۽ [[ابوالفضل بيهقي]] سرڪاري حوالن ۾ اڪثر ''امير'' جو لفظ استعمال ڪندا هئا.<ref name="BosworthIranica2012"/> انهيءَ ڪري محمود کي تاريخي طور ''سلطان محمود غزنوي'' سڏڻ درست آهي، پر اهو بيان ته هن عباسي خليفي کان مڪمل لاتعلقي ظاهر ڪرڻ لاءِ رسمي طور سلطان جو لقب اختيار ڪيو، وڌيڪ وضاحت جو محتاج آهي. محمود سياسي طور خودمختيار حڪمران هو، جڏهن ته عباسي خلافت سان سندس مذهبي ۽ سفارتي لاڳاپا برقرار رهيا.<ref name="BosworthIranica2012"/> == ابتدائي زندگي == محمود جي پيدائش عام طور 971ع ۾ [[غزني]] ۾ ڄاڻائي وڃي ٿي. سندس پيءُ سبڪتگين ساماني دور ۾ فوجي خدمت کان اڳتي وڌي هڪ علائقائي حڪمران بڻيو. محمود جي ننڍپڻ ۽ ابتدائي تعليم بابت تفصيلي ۽ هڪجهڙي معلومات موجود نه آهي، پر سندس نوجوانيءَ کان ئي فوجي ۽ سياسي معاملن ۾ سرگرم هجڻ جا ثبوت ملن ٿا.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Nazim1931">{{cite book |last=Nazim |first=Muhammad |title=The Life and Times of Sultan Mahmud of Ghazna |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |year=1931 |language=en }}</ref> 994ع ۽ 995ع جي لڳ ڀڳ محمود پنهنجي پيءُ سان گڏ [[خراسان]] ۾ ساماني حڪمران نوح ٻئي جي مدد لاءِ فوجي مهمن ۾ شريڪ ٿيو. ان دور ۾ ساماني سلطنت اندر فوجي سردارن ۽ صوبائي طاقتور گهراڻن جي وچ ۾ سياسي اختلاف وڌي رهيا هئا. محمود ۽ سبڪتگين باغي فوجي اڳواڻن خلاف ساماني حڪمران جي مدد ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ محمود کي خراسان جي ساماني فوج جو اعليٰ فوجي عهدو ۽ ''سيف الدوله'' جو لقب مليو. انهيءَ تجربي کيس خراسان جي سياسي حالتن، فوجي انتظام ۽ علائقائي طاقت جي توازن کان واقف ڪيو.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Nazim1931"/> == اقتدار جو حصول == === سبڪتگين جي وفات ۽ جانشينيءَ جو تڪرار === [[سبڪتگين]] 997ع ۾ وفات ڪئي. هن پنهنجي ننڍي پٽ [[اسماعيل بن سبڪتگين|اسماعيل]] کي غزنيءَ جي حڪمرانيءَ لاءِ جانشين نامزد ڪيو هو. تاريخي ماخذن ۾ انهيءَ فيصلي جو قطعي سبب واضح نه آهي. هڪ امڪان اهو بيان ڪيو ويو آهي ته اسماعيل جي ماءُ الپتگين جي خاندان سان لاڳاپيل هئي، جنهن ڪري کيس سياسي ۽ خانداني ترجيح حاصل ٿي سگهي ٿي.<ref name="BosworthSebuktegin"/><ref name="BosworthIranica2012"/> محمود ان فيصلي کي قبول نه ڪيو. هو اڳ ئي فوجي تجربي، خراسان ۾ پنهنجي اثر ۽ حڪومتي لاڳاپن جي ڪري هڪ طاقتور دعويدار هو. هن پنهنجي ڀاءُ [[نصر بن سبڪتگين]] جي مدد سان اسماعيل خلاف فوجي ڪارروائي ڪئي. 998ع ۾ غزنيءَ جي ڀرسان ٻنهي ڀائرن جي فوجن ۾ مقابلو ٿيو، جنهن ۾ محمود کي فتح حاصل ٿي. ان کان پوءِ اسماعيل اقتدار کان محروم ٿيو ۽ محمود غزنوي سلطنت جو حڪمران بڻيو.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === خراسان تي قبضو ۽ خودمختياري === اقتدار سنڀالڻ کان پوءِ محمود جو هڪ اهم مقصد خراسان تي مڪمل سياسي ڪنٽرول قائم ڪرڻ هو. ساماني سلطنت اندر فوجي اڳواڻ [[بگتوزون]] ۽ ٻين طاقتور سردارن جي مداخلت سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿي چڪو هو. محمود انهن حالتن مان فائدو وٺندي خراسان ۾ پنهنجي فوجي حيثيت مضبوط ڪئي ۽ ساماني حڪمرانن جي عملي بالادستي ختم ڪري ڇڏي.<ref name="BosworthIranica2012"/> 999ع ۾ ساماني سلطنت جي زوال ۽ [[قراخاني گهراڻو|قراخانين]] جي [[بخارا]] تي قبضي کان پوءِ وچ ايشيا جي سياسي صورتحال تبديل ٿي وئي. محمود خراسان ۽ غزنيءَ تي هڪ خودمختيار حڪمران طور اقتدار قائم ڪيو. هن پنهنجي فتوحات بابت عباسي خليفي القادر بالله ڏانهن اطلاع موڪليو، جنهن جي جواب ۾ کيس حڪمرانيءَ جي توثيق ۽ اعزازي لقب مليا. اهڙيءَ ريت غزنوي اقتدار ساماني نظام جي هڪ صوبائي فوجي حڪومت مان هڪ وڏي آزاد سلطنت ۾ تبديل ٿيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> == غزنوي سلطنت جو قيام ۽ واڌارو == [[File:Mahmud of Ghazni.svg|thumb|محمود غزنويءَ جي فوجي مهمن جو نقشو؛ مختلف تاريخي نقشن ۾ سرحدن ۽ مهمن جي نمائندگي مختلف ٿي سگهي ٿي.]] محمود جي حڪومت جو بنيادي مرڪز غزني هو، پر سندس سياسي طاقت ڪيترن مختلف جاگرافيائي علائقن تائين پکڙيل هئي. هن خراسان ۾ پنهنجي حڪومت مضبوط ڪرڻ کان پوءِ [[سيستان]]، [[غور]]، [[غرجستان]]، [[قصدار]]، [[خوارزم]] ۽ اتر ايران جي مختلف علائقن ۾ فوجي ۽ سفارتي مداخلتون ڪيون. انهن مان ڪجهه علائقا سڌي غزنوي انتظام هيٺ آيا، جڏهن ته ٻيا مقامي حڪمرانن جي ذريعي خراج ڏيندڙ يا تابع رياستن طور برقرار رهيا.<ref name="BosworthIranica2012"/> محمود جي سلطنت کي هڪجهڙي انتظامي نوعيت واري علائقائي رياست سمجهڻ بدران مختلف سڌن صوبن، فوجي مرڪزن، تابع حڪمرانن ۽ سرحدي اثر وارن علائقن جو مجموعو سمجهڻ وڌيڪ مناسب آهي. سندس دور ۾ غزنيءَ جي مرڪزي فوجي ۽ مالي طاقت اهم هئي، پر ڏورانهن علائقن ۾ غزنوي حڪمرانيءَ جي مضبوطي مختلف هئي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="BosworthIranica2012"/> === سلطنت جي سياسي واڌاري جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a8c1d3;border-collapse:collapse;" |+ style="background:#214a68;color:white;padding:10px;font-size:110%;" | محمود غزنويءَ جي دور ۾ اهم علائقائي مهمون ۽ سياسي تبديليون ! style="background:#dcecf5;color:#18384c;" | علائقو ! style="background:#dcecf5;color:#18384c;" | اهم دور ! style="background:#dcecf5;color:#18384c;" | سياسي يا فوجي نتيجو |- | [[خراسان]] | 998ع–999ع | ساماني اقتدار جي زوال کان پوءِ غزنوي حڪومت جو بنيادي علائقو بڻيو. |- | [[سيستان]] | 1002ع–1004ع | صفاري اقتدار جي باقيات خلاف ڪارروائيون ۽ غزنوي بالادستيءَ جو قيام. |- | [[ملتان]] | 1006ع ۽ 1010ع | اسماعيلي حڪمرانن خلاف مهمون ۽ غزنوي سياسي اثر جو واڌارو. |- | [[غور]] | 1010ع–1011ع ۽ 1020ع | مقامي حڪمرانن خلاف مهمون؛ مڪمل ۽ مستقل ڪنٽرول محدود رهيو. |- | [[غرجستان]] | 1012ع–1013ع | مقامي حڪمران جي معزولي ۽ علائقي جي غزنوي سلطنت ۾ شموليت. |- | [[خوارزم]] | 1017ع | فوجي مداخلت کان پوءِ غزنوي حڪومت جي قيام جو مرحلو. |- | [[ري (ايران)|ري]] | 1029ع | [[آل بويه]] جي مقامي حڪمران [[مجدالدوله]] جي معزولي. |- | [[پنجاب]] | 11هين صديءَ جي شروعات | هندو شاهي حڪمرانن سان جنگين کان پوءِ غزنوي اثر ۽ علائقائي قبضي ۾ واڌارو. |- | [[سومنات]] | 1025ع–1026ع | مندر تي حملو، ڦرلٽ ۽ غزنيءَ ڏانهن واپسي؛ مستقل غزنوي صوبائي حڪومت قائم نه ٿي. |} <ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> == عباسي خلافت سان لاڳاپا == محمود غزنويءَ جي سياسي حيثيت کي سمجهڻ لاءِ سندس [[عباسي خلافت]] سان لاڳاپا اهم آهن. جيتوڻيڪ محمود پنهنجي سلطنت جي عملي حڪومت ۾ خودمختيار هو، پر هن بغداد جي عباسي خليفي سان سفارتي ۽ مذهبي لاڳاپا برقرار رکيا. عباسي خليفي [[القادر بالله]] محمود جي سياسي اقتدار کي تسليم ڪيو ۽ کيس اعزازي لقب ۽ حڪمرانيءَ جي سند عطا ڪئي.<ref name="BosworthIranica2012"/> محمود انهن لاڳاپن کي پنهنجي حڪمرانيءَ جي مذهبي ۽ سياسي جواز لاءِ استعمال ڪيو. هو پاڻ کي سني اسلام ۽ عباسي خلافت جي حمايت ڪندڙ حڪمران طور پيش ڪندو هو. انهيءَ پسمنظر ۾ سندس پاليسيءَ جو رخ [[فاطمي خلافت]]، [[اسماعيلي]] سياسي مرڪزن ۽ ڪجهه شيعا حڪمران گهراڻن جي مخالفت ڏانهن پڻ رهيو. غزنوي درٻار مان بغداد ڏانهن تحفا ۽ فوجي فتوحات جون خبرون موڪليون وينديون هيون، جڏهن ته خلافت طرفان محمود کي سياسي اعزاز ۽ مذهبي حمايت حاصل ٿيندي هئي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === مذهبي سياست ۽ سياسي مفاد === محمود جي مذهبي پاليسيءَ ۾ سني اسلام جي سرپرستي نمايان هئي. هن [[ملتان]] جي اسماعيلي حڪمرانن خلاف مهمون هلايون ۽ اتر ايران ۾ پڻ مذهبي اختلافن کي فوجي ۽ سياسي مداخلت لاءِ جواز طور استعمال ڪيو. 1029ع ۾ ري تي قبضي کان پوءِ هن پنهنجي فتح کي مذهبي مخالفن خلاف ڪاميابي طور عباسي خليفي آڏو پيش ڪيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> تنهن هوندي به محمود جي سڀني جنگين کي رڳو مذهبي مقصدن سان بيان ڪرڻ تاريخي طور اڻپورو آهي. مؤرخن موجب سندس مهمن ۾ سلطنت جي توسيع، مالي وسيلن جي فراهمي، فوجي طاقت جي برقرار رکڻ، واپاري رستن جي حفاظت ۽ علائقائي سياسي مقابلي جهڙا مقصد پڻ شامل هئا. خاص طور هندستاني مهمن بابت سي. اي. بوسورٿ دولت ۽ مالي وسيلن جي حصول کي بنيادي محرڪن مان هڪ قرار ڏئي ٿو.<ref name="BosworthIranica2012"/> == قراخاني گهراڻي سان لاڳاپا == [[قراخاني گهراڻو]] محمود جي دور ۾ وچ ايشيا جي اهم سياسي قوتن مان هڪ هو. ساماني سلطنت جي زوال کان پوءِ قراخاني حڪمرانن [[ماوراءالنهر]] ۾ اقتدار حاصل ڪيو، جڏهن ته محمود خراسان ۽ غزنيءَ ۾ پنهنجي حڪومت قائم ڪئي. ٻنهي طاقتن جي وچ ۾ ابتدا ۾ سفارتي ٺاهه ۽ سياسي مفاهمت موجود هئي، پر خراسان جي قبضي ۽ سرحدي اثر جي سوال تي اختلاف پيدا ٿيا.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> 1006ع ۾ جڏهن محمود هندستاني مهمن ۾ مصروف هو، تڏهن قراخاني فوجن خراسان ۾ مداخلت ڪئي. محمود واپس اچي پنهنجي فوجي قوت کي منظم ڪيو ۽ قراخاني اڳڀرائي روڪي. 1008ع ۾ پڻ ٻنهي قوتن وچ ۾ اهم فوجي مقابلو ٿيو، جنهن کان پوءِ خراسان ۾ محمود جي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي. انهن واقعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته محمود کي هندستاني مهمن سان گڏ پنهنجي اترين سرحدن جي حفاظت لاءِ پڻ مسلسل فوجي ۽ سياسي وسيلا استعمال ڪرڻا پوندا هئا.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> == تاريخي ماخذ ۽ تاريخ نگاري == محمود غزنويءَ جي زندگي ۽ حڪومت بابت معلومات همعصر، ويجهي دور جي ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ماخذن جي نوعيت مختلف آهي: ڪي غزنوي درٻار سان لاڳاپيل هئا، ڪي عام اسلامي تاريخ لکندا هئا ۽ ڪي جديد دور جا تحقيقي مؤرخ آهن. انهيءَ ڪري محمود بابت روايتن، فوجي انگن اکرن ۽ سندس شخصيت جي تشريح ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="BosworthIranica2012"/> === ابتدائي ۽ ويجهي دور جا ماخذ === '''[[عتبي]]''' جو ''[[تاريخ يميني]]'' محمود جي دور بابت اهم ابتدائي ماخذن مان هڪ آهي. عتبي غزنوي سياسي ماحول سان لاڳاپيل هو، تنهنڪري سندس بيان ۾ درٻاري نقطه نظر ۽ حڪمران جي ڪاميابين جي ساراهه نمايان آهي. سندس ڪتاب محمود جي سياسي سرگرمين ۽ فوجي مهمن جي مطالعي لاءِ اهم آهي، پر ان جي مدحيا انداز کي تاريخي تنقيد سان پڙهڻ ضروري آهي.<ref name="UtbiYamini">{{cite book |last=al-Utbi |first=Abu Nasr Muhammad |title=Al-Yamini fi Sharh Akhbar al-Sultan Yamin al-Dawla wa Amin al-Milla Mahmud al-Ghaznawi |editor=Ihsan Dhannun Thamiri |location=Beirut |year=2004 |language=ar }}</ref> '''[[گرديزي]]''' جي ''زين الاخبار'' ۾ محمود ۽ سندس دور جي سياسي واقعن بابت اهم ڄاڻ موجود آهي. گرديزيءَ جي تاريخ غزنوي دور جي واقعاتي ترتيب، حڪمرانن ۽ علائقائي مهمن جي مطالعي ۾ مدد ڪري ٿي.<ref name="Gardizi2011">{{cite book |last=Gardizi |first=Abu Sa'id |title=The Ornament of Histories: A History of the Eastern Islamic Lands AD 650–1041 |translator-last=Bosworth |translator-first=C. Edmund |publisher=I.B. Tauris |location=London |year=2011 |language=en }}</ref> '''[[ابوالفضل بيهقي]]''' جو ''تاريخ بيهقي'' غزنوي سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي تاريخ لاءِ اهم آهي. بيهقيءَ جي محمود جي حڪومت بابت لکيل تاريخ جو وڏو حصو محفوظ نه رهي سگهيو آهي، پر سندس موجوده تصنيف ۾ محمود جي دور بابت ڪيترائي اهم واقعا، شخصيتون ۽ حڪومتي تفصيل ملن ٿا.<ref name="Bayhaqi2011">{{cite book |last=Bayhaqi |first=Abu'l-Fazl |title=The History of Beyhaqi |translator-last=Bosworth |translator-first=C. Edmund |editor-last=Ashtiany |editor-first=Mohsen |publisher=Harvard University Press |year=2011 |volumes=3 |language=en }}</ref> '''[[ابوريحان البيروني]]''' جون تصنيفون پڻ محمود جي دور جي علمي، سماجي ۽ هندستاني پسمنظر جي مطالعي ۾ اهم آهن. البيروني غزنوي سياسي ماحول سان لاڳاپيل هو ۽ سندس هندستان بابت تحقيق ان دور جي ثقافتي ۽ مذهبي ڄاڻ جو هڪ اهم ماخذ آهي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === بعد وارا مؤرخ === [[ابن الاثير]]، [[منهاج سراج جوزجاني]] ۽ [[محمد قاسم فرشته]] جهڙن مؤرخن جي تصنيفن ۾ محمود بابت وڌيڪ روايتون محفوظ آهن. فرشته جي تاريخ خاص طور هندستاني مهمن بابت بعد واري تاريخ نويسيءَ تي اثرانداز ٿي. تنهن هوندي به فرشته محمود کان ڪيترين صدين پوءِ لکيو، تنهنڪري سندس بيانن کي همعصر شاهديءَ جي برابر نٿو سمجهي سگهجي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === جديد تاريخي تحقيق === جديد مؤرخن مان [[سي. اي. بوسورٿ]]، [[محمد ناظم]] ۽ [[واسيلي بارتولد]] غزنوي تاريخ جي مطالعي ۾ اهم آهن. بوسورٿ جي تحقيق غزنوي سلطنت جي سياسي ڍانچي، فوجي طاقت، انتظامي نظام، مذهبي پاليسي ۽ فارسي ثقافتي سرپرستيءَ بابت تفصيلي ڄاڻ فراهم ڪري ٿي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/><ref name="Barthold1969">{{cite book |last=Barthold |first=W. W. |title=Turkestan Down to the Mongol Invasion |edition=3rd |publisher=Luzac & Co. |location=London |year=1969 |language=en }}</ref> هندستاني مؤرخ [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ محمود جي جنگي صلاحيتن کي ساراهيندي سندس هندستاني مهمن جي معاشي، انساني ۽ سماجي اثرن تي تنقيد ڪئي. دت جو جائزو محمود جي فوجي ڪاميابين ۽ انهن جي تاريخي نتيجن جي وچ ۾ فرق واضح ڪري ٿو. سندس بيان جو تفصيلي تجزيو مضمون جي الڳ حصي ''مؤرخ رميش چندر دت جو تنقيدي جائزو'' ۾ ڏنو ويندو.<ref name="Dutt1908"/> == هندستاني فوجي مهمون == [[File:Mahmud of Ghazni.svg|thumb|محمود غزنويءَ جي هندستاني ۽ ٻين فوجي مهمن جي رستن جو نقشو.]] [[محمود غزنوي]] پنهنجي حڪومت دوران [[هندستاني ننڍو کنڊ]] ڏانهن ڪيترائي فوجي حملا ڪيا. روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ انهن کي عام طور سترهن مهمون سڏيو وڃي ٿو، پر مختلف تاريخي ماخذن ۾ مهمن جي ڳڻپ، سالن ۽ ترتيب ۾ اختلاف موجود آهن. محمود جي هندستاني فوجي سرگرمين جو دور لڳ ڀڳ 1000ع کان 1027ع تائين پکڙيل هو. انهن مهمن ۾ [[هندو شاهي گهراڻو|هندو شاهي حڪمرانن]]، [[ملتان]] جي اسماعيلي حڪومت، پنجاب جي مقامي سردارن، اتر هندستان جي راجپوت ۽ ٻين حڪمران گهراڻن سان مقابلا شامل هئا.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Nazim1931"/><ref name="Dutt1908"/> محمود جي مهمن جا مقصد هڪجهڙا نه هئا. ڪجهه مهمون سرحدي حفاظت، سياسي بالادستي ۽ خراج وصول ڪرڻ لاءِ هيون، جڏهن ته ٻين جو بنيادي نتيجو شهرن، مذهبي مرڪزن ۽ خزائن مان دولت حاصل ڪرڻ هو. [[پنجاب]] جا ڪجهه حصا غزنوي حڪومت ۾ شامل ٿيا، پر اتر هندستان جي اڪثر ڏورانهن علائقن ۾ محمود مستقل انتظامي حڪومت قائم ڪرڻ بدران فوجي حملن، خراج ۽ تابع حڪمرانن جي ذريعي پنهنجو اثر برقرار رکيو.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Dutt1908"/><ref name="Thapar2002">{{cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=Penguin Books |year=2002 |language=en }}</ref> === هندستاني مهمن جي تاريخوار ترتيب === {| class="wikitable" style="width:100%;border-collapse:collapse;border:1px solid #91b3c9;" |+ style="background:#214b69;color:white;padding:12px;font-size:110%;" | محمود غزنويءَ جون اهم هندستاني فوجي مهمون (1000ع–1027ع) ! style="background:#dcecf5;color:#16384e;" | سال ! style="background:#dcecf5;color:#16384e;" | علائقو يا مخالف ! style="background:#dcecf5;color:#16384e;" | اهم واقعو ۽ نتيجو |- | 1000ع–1001ع | [[پشاور]]، [[جيپال]] | هندو شاهي فوج کي شڪست؛ جيپال جي گرفتاري ۽ بعد ۾ آزادي. |- | 1004ع–1005ع | ڀاٽيا | مقامي حڪمران خلاف حملو ۽ قلعي تي قبضو. |- | 1005ع–1006ع | [[ملتان]] | اسماعيلي حڪمران ابو الفتوح دائود خلاف مهم ۽ خراج جي شرطن تي سياسي تابعيت. |- | 1008ع–1009ع | [[آنندپال]] ۽ هندو شاهي اتحاد | واهند جي علائقي ۾ وڏي جنگ؛ غزنوي فوج کي فتح. |- | 1009ع | [[ڪانگڙا قلعو|نگرڪوٽ]] | قلعي تي قبضو ۽ خزاني جي ڦرلٽ. |- | 1010ع | ملتان | بغاوت ۽ سياسي مخالفت کان پوءِ ٻيهر فوجي ڪارروائي. |- | 1013ع–1014ع | [[نندنا]] | هندو شاهي دفاعي مرڪزن خلاف مهم. |- | 1014ع | [[ٿانيسر]] | مذهبي مرڪز تي حملو ۽ مندر جي تباهي. |- | 1015ع–1021ع | [[ڪشمير]] | لوهڪوٽ ۽ ٻين دفاعي هنڌن خلاف مهمون؛ مڪمل فتح حاصل نه ٿي. |- | 1018ع–1019ع | [[مٿرا]] ۽ [[قنوج]] | شهرن ۽ مندرن جي ڦرلٽ؛ وڏي مالِ غنيمت جي حصول جون روايتون. |- | 1021ع–1023ع | [[لاهور]]، [[گواليار]] ۽ [[ڪالنجر]] | هندو شاهي اقتدار جي خاتمي جو عمل ۽ مقامي حڪمرانن سان جنگيون يا خراج جا ٺاهه. |- | 1025ع–1026ع | [[سومنات مندر]] | گجرات جي مشهور مذهبي مرڪز تي حملو، مندر جي ڦرلٽ ۽ مورتيءَ جي تباهي. |- | 1027ع | [[سنڌو درياهه]] جا [[جاٽ]] | واپسيءَ دوران ٿيل نقصانن کان پوءِ دريائي فوجي مهم. |} <ref name="Nazim1931"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Dutt1908"/><ref name="Baumer2016">{{cite book |last=Baumer |first=Christoph |title=The History of Central Asia: The Age of Islam and the Mongols |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2016 |pages=207–208 |isbn=9781838609399 |language=en }}</ref> هن جدول ۾ مهمن جي تاريخوار ترتيب کي بنياد بڻايو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته مختلف مؤرخ هڪ ئي فوجي سرگرميءَ کي ڪڏهن الڳ مهم ۽ ڪڏهن وڏي مهم جو حصو سمجهن ٿا. === پشاور جي جنگ ۽ جيپال جي شڪست (1001ع) === [[هندو شاهي گهراڻو|هندو شاهي گهراڻي]] جو حڪمران [[جيپال]]، محمود جي پيءُ [[سبڪتگين]] جي دور کان ئي غزنوي طاقت جو مخالف هو. محمود پنهنجي حڪومت مضبوط ڪرڻ کان پوءِ 1001ع ۾ [[پشاور]] جي علائقي ڏانهن فوجي مهم هلائي. هن جنگ ۾ جيپال جي فوج کي شڪست آئي ۽ جيپال پنهنجي خاندان جي ڪجهه فردن سان گڏ گرفتار ٿيو. بعد ۾ کيس مالي شرطن تي آزاد ڪيو ويو.<ref name="Dutt1908"/><ref name="Nazim1931"/> روميش چندر دت جي بيان موجب جيپال پنهنجي شڪست ۽ گرفتاريءَ کي سخت بي عزتي سمجهيو. هن پنهنجي حڪومت پٽ [[آنندپال]] حوالي ڪئي ۽ پاڻ کي باهه ۾ ساڙي زندگي ختم ڪئي. هي واقعو جيپال جي انجام بابت روايتي تاريخي بيان جو حصو آهي.<ref name="Dutt1908"/> جيپال جي شڪست هندو شاهي گهراڻي لاءِ هڪ اهم سياسي ڌڪ هئي، پر ان سان سندس خاندان جي مزاحمت ختم نه ٿي. آنندپال ۽ بعد ۾ سندس جانشين غزنوي اڳڀرائيءَ خلاف سرگرم رهيا.<ref name="Nazim1931"/> === ڀاٽيا تي حملو (1004ع–1005ع) === محمود جي ايندڙ مهمن مان هڪ ڀاٽيا جي حڪمران خلاف هئي. دت جي بيان موجب ڀاٽيا جو راجا محمود کي مقرر خراج ڏيڻ کان انڪاري ٿيو، جنهن تي غزنوي فوج ان جي علائقي تي حملو ڪيو. مقامي حڪمران ڪيترن ڏينهن تائين مزاحمت ڪئي، پر آخرڪار سندس فوج کي شڪست آئي ۽ ڀاٽيا تي قبضو ڪيو ويو.<ref name="Dutt1908"/> دت موجب ڀاٽيا جي حڪمران گرفتاريءَ بدران پنهنجي جان وٺڻ کي ترجيح ڏني. هي بيان دت جي استعمال ڪيل تاريخي روايتن مان آهي؛ واقعي جي تفصيلن بابت ابتدائي ماخذن جو تقابلي مطالعو ضروري آهي.<ref name="Dutt1908"/> === ملتان تي پهريون وڏو حملو (1005ع–1006ع) === [[ملتان]] يارهين صديءَ جي شروعات ۾ هڪ اهم سياسي، مذهبي ۽ واپاري مرڪز هو. ان وقت اتي [[اسماعيلي]] حڪمران [[ابو الفتوح دائود]] جو اثر هو. ملتان جي حڪمرانن جا مذهبي ۽ سياسي لاڳاپا [[فاطمي خلافت]] سان وابسته هئا، جڏهن ته محمود غزنوي [[عباسي خلافت]] جي حمايت ڪندڙ سني حڪمران هو.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> 1005ع–1006ع جي لڳ ڀڳ محمود ملتان خلاف فوجي مهم هلائي. ملتان جي سياسي ۽ مذهبي خودمختياري، غزنوي اثر کان ٻاهر هجڻ ۽ علائقائي حڪمرانيءَ جا سوال هن حملي جي پسمنظر ۾ اهم هئا. محمود جي فوجي دٻاءَ کان پوءِ ملتان جي حڪمران کي سياسي تابعيت ۽ مالي ادائگين جي شرطن کي قبول ڪرڻو پيو، پر غزنوي اقتدار خلاف مخالفت بعد ۾ به جاري رهي.<ref name="Nazim1931"/><ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت هن مهم کي محمود جي انهن فوجي ڪاررواين مان شمار ڪري ٿو، جيڪي مقامي حڪمرانن جي غزنوي بالادستيءَ کان انڪار سبب ڪيون ويون. دت جي مختصر بيان ۾ ملتان جي حڪمران جي معافي، مستقبل ۾ فرمانبرداريءَ ۽ سالياني خراج جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> === آنندپال ۽ هندو شاهي اتحاد سان جنگ (1008ع–1009ع) === [[آنندپال]] پنهنجي پيءُ جيپال جي وفات کان پوءِ غزنوي اڳڀرائيءَ جي مخالفت جاري رکي. 1008ع–1009ع ۾ سندس اڳواڻيءَ هيٺ هڪ وڏو فوجي اتحاد محمود جي مقابلي لاءِ منظم ٿيو. بعد وارين روايتن ۾ [[اجمير]]، [[دهلي]]، [[قنوج]] ۽ ٻين علائقن جي حڪمرانن جي مدد جو ذڪر ملي ٿو، پر اتحاد جي صحيح جوڙجڪ بابت سڀني ماخذن ۾ هڪجهڙي ڄاڻ موجود نه آهي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="Nazim1931"/> [[محمد قاسم فرشته]] جي روايت جي بنياد تي دت لکي ٿو ته هندستاني عورتن پڻ جنگي تيارين لاءِ پنهنجا زيور ۽ قيمتي شيون ڏنيون. اها روايت ان جنگ جي سماجي ۽ جذباتي اهميت کي ظاهر ڪرڻ لاءِ بيان ڪئي وئي آهي، پر ان کي سڌي همعصر شاهديءَ طور پيش ڪرڻ مناسب نه آهي.<ref name="Dutt1908"/> ٻنهي فوجن وچ ۾ [[واھند]] جي علائقي ۾ سخت جنگ ٿي. غزنوي فوج کي فتح حاصل ٿي ۽ هندو شاهي اتحاد کي شڪست آئي. هن واقعي کان پوءِ پنجاب ۽ گنڌارا ۾ هندو شاهي گهراڻي جي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي، جيتوڻيڪ سندس جانشينن جي مزاحمت ڪجهه وقت تائين جاري رهي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> === نگرڪوٽ قلعي تي قبضو (1009ع) === آنندپال سان جنگ کان پوءِ محمود [[ڪانگڙا وادي]] جي مشهور قلعي [[نگرڪوٽ]] ڏانهن وڌيو. هي قلعو پنهنجي دفاعي حيثيت ۽ مذهبي مرڪزن سان لاڳاپيل دولت جي ڪري مشهور هو. محمود جي فوج قلعي تي قبضو ڪيو ۽ اتان قيمتي ڌاتو، زيور ۽ ٻيو مال هٿ ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> دت موجب محمود وڏي مالِ غنيمت سان غزني موٽيو. نگرڪوٽ جي مهم غزنوي حملن جي ان نوعيت کي ظاهر ڪري ٿي، جنهن ۾ مذهبي ۽ سياسي مرڪزن ۾ گڏ ٿيل دولت فوجي مهمن جو اهم هدف بڻجي ٿي.<ref name="Dutt1908"/> === ٿانيسر تي حملو (1014ع) === [[ٿانيسر]]، جيڪو قديم [[سٿانيشور]] جي نالي سان پڻ مشهور هو، اتر هندستان جو هڪ اهم هندو مذهبي مرڪز هو. 1014ع ۾ محمود هن علائقي تي حملو ڪيو. تاريخي روايتن موجب هن اتان جي مشهور مندرن ۽ مذهبي نشانين کي نقصان پهچايو ۽ قيمتي شيون غنيمت طور کڻي ويو.<ref name="Nazim1931"/><ref name="Dutt1908"/> دت ٿانيسر جي مهم کي محمود جي مذهبي مرڪزن تي حملن جي سلسلي جو هڪ اهم واقعو قرار ڏئي ٿو. سندس بيان ۾ قيدين ۽ مالِ غنيمت جا تمام وڏا انگ پڻ اچن ٿا، پر اهڙن انگن جي آزاد تصديق مشڪل آهي ۽ انهن کي روايتي مؤرخن سان منسوب ڪري پڙهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> === ڪشمير تي فوجي مهمون === محمود [[ڪشمير]] جي علائقي ۾ پنهنجي فوجي اثر کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي، پر جبلن، موسم، دفاعي قلعن ۽ رسد جي ڏکيائين سبب مڪمل ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيو. خاص طور [[لوهڪوٽ]] جو قلعو غزنوي فوج لاءِ هڪ اهم رڪاوٽ ثابت ٿيو.<ref name="Nazim1931"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> دت موجب محمود جون ڪشمير ۾ گهڙڻ جون ٻه ڪوششون ناڪام رهيون. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته غزنوي فوج جي ميداني علائقن ۾ ڪاميابي لازمي طور جبلستاني علائقن جي مستقل فتح ۾ تبديل نه ٿي سگهندي هئي.<ref name="Dutt1908"/> === قنوج ۽ مٿرا تي حملو (1018ع–1019ع) === [[File:Captured Indian Raja Brought to Sultan Mahmud of Ghazni, Folio from a Majma al-Tavarikh (World Histories) MET AD-37.193a (detail).jpg|thumb|هڪ تاريخي مصوريءَ ۾ محمود غزنويءَ جي درٻار ۾ گرفتار هندستاني راجا کي پيش ڪرڻ جو منظر؛ هي مصوري واقعي کان پوءِ واري دور جي آهي.]] 1018ع ۾ محمود غزنوي اتر هندستان جي زرخيز ۽ شاهوڪار علائقن ڏانهن وڏي مهم هلائي. سندس فوج پنجاب مان اڳتي وڌي [[جمنا درياهه]] جي علائقي ۾ داخل ٿي ۽ [[قنوج]] ۽ [[مٿرا]] جهڙن مشهور شهرن تائين پهتي.<ref name="Nazim1931"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> قنوج جو حڪمران [[راجياپال]] محمود جي فوجي اڳڀرائيءَ آڏو مؤثر مزاحمت نه ڪري سگهيو. بعد وارين تاريخي روايتن ۾ قنوج جي شاهوڪاري، عمارتن ۽ شهر جي دفاعي حيثيت جو ذڪر ملي ٿو. دت فرشته جي حوالي سان قنوج کي هڪ وڏي ۽ خوبصورت شهر طور بيان ڪري ٿو.<ref name="Dutt1908"/> محمود ان کان پوءِ مٿرا پهتو. مٿرا هندو مذهب جي اهم مقدس شهرن مان هڪ هو ۽ پنهنجي مندرن، مذهبي ادارن ۽ فنِ تعمير جي ڪري مشهور هو. دت موجب محمود پاڻ به شهر جي عمارتن جي عظمت کان متاثر ٿيو. سندس حوالي سان هڪ روايت ۾ مٿرا جي عمارتن جي تعمير لاءِ وڏي دولت ۽ ڊگهي عرصي جي ضرورت جو ذڪر اچي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> ان جي باوجود غزنوي فوج مٿرا ۾ مندرن ۽ مذهبي مرڪزن کي لٽيو، قيمتي ڌاتن جون مورتيون ڳاريون ۽ وڏي مالِ غنيمت سان واپس رواني ٿي. دت موجب محمود اتي لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن رهيو. ان کان پوءِ جمنا جي ڪناري سان ٻين هنڌن تي پڻ حملا ڪيا ويا.<ref name="Dutt1908"/> مٿرا جي واقعي بابت ابتدائي ۽ بعد وارن تاريخي بيانن ۾ تباهيءَ ۽ مالِ غنيمت جا انگ مختلف آهن، تنهنڪري انهن کي ماخذن سان منسوب ڪرڻ ضروري آهي. === لاهور، گواليار ۽ ڪالنجر (1021ع–1023ع) === محمود جي فوجي مهمن جي ايندڙ مرحلي ۾ [[لاهور]]، [[گواليار]] ۽ [[ڪالنجر]] جا علائقا اهم بڻيا. هندو شاهي حڪمرانن جي سياسي ڪمزوريءَ کان پوءِ پنجاب ۾ غزنوي اقتدار وڌيڪ مضبوط ٿيو ۽ لاهور غزنوي حڪومت جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Nazim1931"/> [[راجياپال]] جي محمود آڏو مزاحمت نه ڪرڻ سبب ٻين هندستاني حڪمرانن ۾ ناراضگي پيدا ٿي. تاريخي روايتن موجب [[چنديلا گهراڻو|چنديلا]] حڪمرانن سان لاڳاپيل قوتن راجياپال خلاف ڪارروائي ڪئي، جنهن ۾ هو مارجي ويو. محمود بعد ۾ چنديلا حڪمرانن خلاف فوجي مهمون هلائيون.<ref name="Dutt1908"/> دت موجب انهن مهمن ۾ محمود هڪ ڀيري لاهور تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، جڏهن ته ڪالنجر جي حڪمران سان آخرڪار تحفن ۽ سفارتي مفاهمت ذريعي معاملو طئي ٿيو. دت هڪ سنسڪرت مدحيه نظم جو پڻ ذڪر ڪري ٿو، جيڪو محمود جي تعريف ۾ پيش ڪيو ويو هو.<ref name="Dutt1908"/> انهن مهمن مان ظاهر ٿئي ٿو ته محمود جي فوجي پاليسي رڳو جنگ ۽ تباهيءَ تائين محدود نه هئي، پر ضرورت پوڻ تي خراج، تحفن، سفارتي ٺاهن ۽ مقامي حڪمرانن جي تابعيت کي پڻ قبول ڪيو ويندو هو.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === سومنات جي مهم (1025ع–1026ع) === [[File:1895 archive photo of the Somnath temple ruins, Veraval Gujarat, Exterior 21.jpg|thumb|1895ع ۾ سومنات مندر جي پراڻي عمارت جو منظر. موجوده مندر ويهين صديءَ ۾ ٻيهر تعمير ٿيو.]] [[File:1895 archive photo of the Somnath temple ruins, Veraval Gujarat, Exterior 22.jpg|thumb|1895ع ۾ سومنات جي پراڻي مندر جي ٻاهرين ڀتين تي موجود سنگتراشيءَ جو منظر.]] [[File:1869 archive photo of the Somanatha temple, Veraval Gujarat, Exterior 03.jpg|thumb|1869ع ۾ سومنات مندر جي تاريخي عمارت جو منظر.]] [[سومنات مندر]]، جيڪو [[گجرات]] جي [[ڪاٺياواڙ]] اپٻيٽ تي [[عربي سمنڊ]] جي ڪناري واقع آهي، [[شِو]] جي عبادت جو هڪ مشهور هندو مذهبي مرڪز هو. يارهين صديءَ جي شروعات ۾ هن مندر جي مذهبي اهميت سان گڏ ان سان لاڳاپيل دولت ۽ نذرانن جي ڪري پڻ شهرت هئي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> محمود غزنوي 1025ع ۾ سومنات ڏانهن وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. هن غزنيءَ مان روانگيءَ کان پوءِ ملتان جو رستو اختيار ڪيو ۽ اتان راجستان جي ريگستاني علائقن مان گذري گجرات ڏانهن وڌيو. هن مهم ۾ وڏي فاصلي، پاڻيءَ جي کوٽ ۽ فوجي رسد جي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. تاريخي ماخذن موجب محمود جي فوج گجرات جي گاديءَ واري شهر [[انهلواڙ پٽن]] تائين پهتي، جتان پوءِ سومنات ڏانهن وڌي.<ref name="Nazim1931"/><ref name="Dutt1908"/> ان وقت گجرات ۾ [[چالوڪيه گهراڻو (گجرات)|چالوڪيه گهراڻي]] جو حڪمران [[ڀيم اول]] هو. غزنوي فوج جي اچڻ تي هو پنهنجي دفاعي مرڪز ڏانهن هٽي ويو. محمود جي فوج سومنات پهچي مندر جي دفاع ڪندڙن سان جنگ ڪئي. مختلف تاريخي روايتن ۾ جنگ جي ڏينهن، فوجن جي تعداد ۽ مقامي حڪمرانن جي شرڪت بابت تفصيل مختلف آهن.<ref name="Nazim1931"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> محمود جي فوج آخرڪار سومنات تي قبضو ڪيو. تاريخي بيانن موجب مندر کي لٽيو ويو، شِو جي مقدس علامت کي نقصان پهچايو ويو ۽ مندر سان لاڳاپيل خزانو غنيمت طور کنيو ويو. هي واقعو محمود جي هندستاني مهمن مان سڀ کان وڌيڪ مشهور ۽ تاريخي بحث جو موضوع بڻيل واقعن مان هڪ آهي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/><ref name="Dutt1908"/> ==== روميش چندر دت جو سومنات بابت بيان ==== هندستاني مؤرخ [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' جي صفحن 50–51 تي سومنات جي مهم جو تفصيلي بيان ڏنو آهي. سندس مطابق محمود سومنات جي دولت ۽ مذهبي شهرت کان متاثر ٿي هن مهم جو منصوبو ٺاهيو. دت لکي ٿو ته غزنوي فوج پهرين ٻن ڏينهن ۾ مندر جي دفاعي انتظام کي ٽوڙڻ ۾ ناڪام رهي ۽ ٽئين ڏينهن مقامي هندستاني حڪمرانن جي فوجن سان سخت مقابلو ٿيو.<ref name="Dutt1908"/> دت جي بيان موجب آخرڪار غزنوي فوج مخالف لشڪر کي شڪست ڏئي مندر ۾ داخل ٿي، جتان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ قيمتي شيون حاصل ڪيون ويون. هن فرشته جي روايت جي بنياد تي سومنات جي خزاني کي غيرمعمولي دولت جو ذريعو قرار ڏنو آهي.<ref name="Dutt1908"/> دت وڌيڪ لکي ٿو ته محمود انهلواڙ پٽن جي شاهوڪاري ۽ جڳهه کان ايترو متاثر ٿيو جو ڪجهه وقت لاءِ ان کي پنهنجي گادي بڻائڻ جو خيال ڪيائين، پر پنهنجي فوجي صلاحڪارن جي مشوري تي اهو ارادو ڇڏيائين. هي تفصيل دت جي بيان سان منسوب آهي، ۽ ان کي سڀني مؤرخن جي متفقه راءِ نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> ==== سومنات جي حملي جا تاريخي اثر ==== سومنات تي محمود جي حملي کي اسلامي، فارسي ۽ هندستاني تاريخ نويسيءَ ۾ مختلف معنائن سان بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه وچئين دور جي مسلمان مؤرخن هن واقعي کي مذهبي فتح ۽ بت شڪنيءَ جي علامت طور پيش ڪيو، جڏهن ته ٻين تاريخي تجزين ۾ مندر جي دولت، فوجي طاقت جي نمائش ۽ سياسي شهرت کي اهميت ڏني وئي آهي.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Thapar2002"/> محمود سومنات جي حملي کان پوءِ گجرات ۾ مستقل غزنوي انتظامي حڪومت قائم نه ڪئي. سندس فوج مالِ غنيمت سان غزنيءَ ڏانهن واپس رواني ٿي. سومنات جي مندر جي بعد واري تاريخ ۾ ڪيترائي حملا، مرمتون ۽ ٻيهر تعمير جا مرحلا آيا، تنهنڪري موجوده مندر کي محمود جي دور جي اصل عمارت سان هڪجهڙو سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === سومنات کان سنڌ جي رستي واپسي (1026ع) === سومنات جي مهم کان پوءِ محمود غزنويءَ جي فوج لاءِ واپسيءَ جو رستو هڪ اهم مسئلو بڻجي ويو. روميش چندر دت موجب محمود کي اطلاع مليو ته گجرات جي حڪمران اجمير واري رستي تي فوج گڏ ڪئي آهي. نئين مقابلي کان بچڻ لاءِ محمود سنڌ جي ريگستاني علائقن مان ملتان ڏانهن واپسيءَ جو رستو اختيار ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> دت لکي ٿو ته هن سفر دوران غزنوي فوج کي پاڻيءَ جي شديد کوٽ، رستن جي اڻڄاڻائي ۽ ريگستاني حالتن سبب سخت تڪليفون پهتيون. سندس بيان موجب ڪيترائي سپاهي اڃ سبب فوت ٿيا ۽ ڪجهه سخت جسماني ۽ ذهني اذيت جو شڪار ٿيا. فوج جي جانورن ۽ سامان کي پڻ نقصان پهتو.<ref name="Dutt1908"/> سنڌ مان گذرندڙ هي واپسيءَ جو سفر محمود جي فوجي مهمن جي تاريخ ۾ اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته وڏي فوجي ڪاميابيءَ کان پوءِ به ڏکين جاگرافيائي حالتن، رسد ۽ مقامي مزاحمت سبب غزنوي لشڪر کي وڏا نقصان ٿي سگهيا ٿي.<ref name="Dutt1908"/> === سنڌ جي جاٽن سان جنگ (1026ع–1027ع) === سومنات کان واپسيءَ دوران محمود جي فوج کي [[سنڌ]] ۽ [[سنڌو درياهه]] جي علائقن ۾ رهندڙ [[جاٽ]] قبيلن جي مزاحمت کي منهن ڏيڻو پيو. تاريخي روايتن موجب انهن گروهن غزنوي لشڪر جي واپسيءَ واري سفر ۾ حملا ڪيا، جنهن سان فوج کي وڌيڪ نقصان پهتو.<ref name="Baumer2016"/> مؤرخ [[ڪرسٽوف بائومر]] موجب 1026ع ۾ سنڌ جي جاٽن محمود جي واپسيءَ واري فوج کي نقصان پهچايو. ان جي جواب ۾ محمود 1027ع ۾ جاٽن خلاف هڪ فوجي مهم هلائي. هن مهم ۾ دريائي جنگي ٻيڙين جو استعمال ٿيو.<ref name="Baumer2016"/> [[گرديزي]] جي روايت، جنهن کي بائومر پڻ نقل ڪيو آهي، موجب محمود 1,400 ٻيڙيون تيار ڪرايون. هر ٻيڙيءَ تي لڳ ڀڳ ويهه تيرانداز رکيا ويا ۽ انهن کي باهه لڳائيندڙ نفطي مواد سان ليس ڪيو ويو. غزنوي ٻيڙين جو ٻيڙو [[جهلم درياهه]] ۽ پوءِ سنڌو درياهه ڏانهن وڌيو، جتي جاٽن جي دريائي قوت سان مقابلو ٿيو.<ref name="Baumer2016"/><ref name="Gardizi2011"/> روايت موجب جاٽن وٽ ٻيڙين جو تعداد وڌيڪ هو، پر غزنوي فوج جي باهه لڳائيندڙ هٿيارن سبب سندن ٻيڙين کي وڏو نقصان پهتو ۽ محمود جي فوج کي فتح حاصل ٿي. هن جنگ کان پوءِ جاٽن جي آباديءَ، مال ملڪيت ۽ خاندانن کي پڻ سخت نقصان پهچڻ جا بيان ملن ٿا.<ref name="Baumer2016"/> سنڌ جي جاٽن سان محمود جي جنگ يارهين صديءَ جي سنڌ جي فوجي ۽ سماجي تاريخ جو اهم واقعو آهي. هي مقابلو ظاهر ڪري ٿو ته سنڌو درياهه جي علائقن ۾ رهندڙ مقامي برادرين وٽ دريائي آمدرفت ۽ جنگي مزاحمت جي صلاحيت موجود هئي. تنهن هوندي به جاٽن جي ٻيڙين، سپاهين ۽ جاني نقصان جا صحيح انگ ابتدائي ماخذن جي تنقيدي مطالعي سان گڏ پڙهڻ گهرجن.<ref name="Baumer2016"/><ref name="Gardizi2011"/> == مؤرخ رميش چندر دت جو تنقيدي جائزو == [[روميش چندر دت]] (1848ع–1909ع)، جيڪو هندستاني مؤرخ، ليکڪ ۽ اقتصادي مفڪر هو، پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' جي ٽئين نظرثاني ٿيل ڇاپي (1908ع) ۾ محمود غزنويءَ جي فوجي مهمن ۽ شخصيت جو تفصيلي جائزو ورتو آهي. ڪتاب جي صفحن 48 کان 51 تائين دت محمود جي هندستاني حملن، مقامي حڪمرانن جي مزاحمت، شهرن ۽ مندرن جي ڦرلٽ، سومنات جي مهم ۽ غزنوي فوج جي سنڌ مان واپسيءَ جو بيان ڏئي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> === فوجي صلاحيتن جي ساراهه === دت محمود کي پنهنجي دور جي انتهائي قابل ۽ ڪامياب فوجي اڳواڻن مان هڪ قرار ڏئي ٿو. سندس خيال ۾ محمود جي فوجي ڪاميابين جو بنياد جنگي منصوبابندي، غيرمعمولي سرگرمي، مضبوط ارادي، تيز رفتار فيصلا ڪرڻ جي صلاحيت ۽ خطرناڪ حالتن ۾ ثابت قدميءَ تي هو. دت موجب محمود پنهنجي منصوبن کي احتياط سان تيار ڪندو هو ۽ انهن تي عمل ڪرڻ وقت غيرمعمولي توانائيءَ جو مظاهرو ڪندو هو.<ref name="Dutt1908"/> دت جي نظر ۾ محمود جي فوجي قيادت ۽ سندس جنگي مهمن جا سياسي يا اخلاقي نتيجا ٻه الڳ موضوع هئا. هو محمود جي سپهه سالاريءَ جي قابليت کي تسليم ڪندي به سندس هندستاني حملن جي مقصدن ۽ نتيجن تي سخت تنقيد ڪري ٿو.<ref name="Dutt1908"/> === هندستاني مهمن جا معاشي مقصد === دت جي تنقيد جو بنيادي نقطو اهو آهي ته محمود جي هندستاني مهمن ۾ دولت حاصل ڪرڻ ۽ ڦرلٽ جو عنصر تمام نمايان هو. سندس خيال موجب انهن حملن مان ڪنهن مستقل ۽ منظم هندستاني سلطنت جي قيام جو واضح منصوبو ظاهر نٿو ٿئي. هو انهن مهمن کي شهرن، مندرن ۽ مقامي حڪمرانن جي خزائن مان دولت حاصل ڪرڻ جي مسلسل فوجي ڪاررواين طور ڏسي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> دت وڌيڪ دليل ڏئي ٿو ته محمود جون هندستاني مهمون مقامي آباديءَ جي سماجي ترقي يا انتظامي سڌارن لاءِ نه هيون. سندس نظر ۾ انهن مهمن جو وڏو حصو فوجي فتحن ۽ مالِ غنيمت جي حصول تائين محدود رهيو.<ref name="Dutt1908"/> جديد مؤرخ سي. اي. بوسورٿ پڻ محمود جي هندستاني مهمن ۾ مالي وسيلن ۽ دولت جي حصول کي بنيادي اهميت ڏئي ٿو. بوسورٿ موجب هندستان جي ڪيترن حڪمرانن کي خراج ڏيندڙ بڻايو ويو، جڏهن ته غزنوي فوج هر علائقي ۾ مستقل حڪومت قائم ڪرڻ يا وڏي پيماني تي مذهبي تبديلي آڻڻ جي ڪوشش نه ڪئي.<ref name="BosworthIranica2012"/> === شهرن ۽ مذهبي مرڪزن جي تباهي === دت محمود جي مهمن دوران شهرن، قلعن ۽ مذهبي مرڪزن تي حملن کي سخت تنقيد جو نشانو بڻايو. سندس بيان ۾ مٿرا، ٿانيسر، نگرڪوٽ ۽ سومنات جهڙن هنڌن جي ڦرلٽ کي اهم مثال طور پيش ڪيو ويو آهي. هو لکي ٿو ته انهن مهمن دوران دفاع ڪندڙ فوجين جي قتل، عام ماڻهن جي گرفتاري، غلام بڻائڻ ۽ غزنيءَ جي بازارن ۾ قيدين جي وڪري جا واقعا پڻ پيش آيا.<ref name="Dutt1908"/> دت جي هيءَ تشريح هندستاني سماج تي غزنوي مهمن جي انساني ۽ معاشي اثرن کي نمايان ڪري ٿي. تنهن هوندي به هر مهم ۾ ٿيل جاني نقصان، غلام بڻايل ماڻهن جي تعداد ۽ مالي نقصان جي صحيح مقدار بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن. انهيءَ ڪري اهڙن انگن کي بنا تصديق جي قطعي حقيقت طور پيش ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === مذهبي مقصدن بابت دت جي راءِ === دت جو خيال هو ته محمود جي هندستاني مهمن کي صرف اسلام جي تبليغ سان منسوب ڪرڻ مناسب نه آهي، ڇاڪاڻ ته انهن حملن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي مستقل مذهبي تبديليءَ جو ڪو منظم انتظام قائم نه ٿيو. سندس نظر ۾ مالِ غنيمت، فوجي شهرت ۽ سياسي طاقت جي حصول جا مقصد وڌيڪ نمايان هئا.<ref name="Dutt1908"/> ان جي باوجود محمود جي دور جي ڪيترن مسلمان مؤرخن سندس هندستاني مهمن کي مذهبي فتحن ۽ بت شڪنيءَ جي تناظر ۾ بيان ڪيو. ان ڪري محمود جي مهمن کي سمجهڻ لاءِ مذهبي نظريي، حڪومتي جواز، فوجي مفادن ۽ معاشي مقصدن کي گڏيل طور ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === سلطنت جي استحڪام بابت تنقيد === دت موجب محمود هڪ وڏي سلطنت فوجي قوت سان قائم ڪئي، پر سندس وفات کان پوءِ اها ساڳئي طاقت سان برقرار نه رهي سگهي. دت هن صورتحال کي فوجي فتحن ۽ پائيدار انتظامي نظام جي وچ ۾ فرق سان ڳنڍي ٿو. سندس خيال ۾ محمود جي حڪمرانيءَ ۾ فوجي طاقت کي غيرمعمولي اهميت حاصل هئي، پر سلطنت جي ڊگهي مدي واري استحڪام لاءِ گهربل سياسي بنياد ڪافي مضبوط نه هئا.<ref name="Dutt1908"/> بهرحال غزنوي گهراڻو محمود جي وفات کان پوءِ فوراً ختم نه ٿيو. سندس جانشينن، خاص طور [[مسعود اول]]، حڪومت جاري رکي. 1040ع ۾ [[دندانقان جي جنگ]] کان پوءِ غزنوي سلطنت خراسان جا وڏا علائقا [[سلجوقي سلطنت]] جي حوالي ڪرڻ تي مجبور ٿي، پر غزنوي حڪمراني افغانستان ۽ پنجاب جي علائقن ۾ وڌيڪ عرصي تائين برقرار رهي.<ref name="BosworthGhaznavids1963"/> === دت جي تاريخ نگاريءَ جي اهميت ۽ حدون === دت جو جائزو محمود غزنويءَ جي فوجي ڪاميابين سان گڏ انهن جي انساني، معاشي ۽ سماجي نتيجن کي سمجهڻ لاءِ اهم آهي. سندس لکڻيءَ ۾ هندستاني حڪمرانن جي مزاحمت، مذهبي مرڪزن جي تباهي ۽ عام آباديءَ جي نقصان تي خاص ڌيان ڏنو ويو آهي.<ref name="Dutt1908"/> تنهن هوندي به دت ويهين صديءَ جي شروعات جو مؤرخ هو ۽ سندس تاريخي تشريح ان دور جي تاريخ نگاريءَ جي فڪري ۽ سياسي پسمنظر کان الڳ نه هئي. سندس ڪتاب ۾ ڪيترائي تفصيل فرشته جهڙن بعد وارن مؤرخن تان ورتل آهن. انهيءَ ڪري سندس بيانن کي عتبي، گرديزي، بيهقي ۽ جديد تحقيقي ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="BosworthIranica2012"/> محمود غزنويءَ جي تاريخي شخصيت جو متوازن جائزو سندس فوجي صلاحيتن، سلطنت جي توسيع، فارسي ادب ۽ علم جي سرپرستي، مذهبي پاليسي، هندستاني مهمن جي معاشي مقصدن ۽ انهن جي انساني اثرن کي گڏ رکڻ سان ئي ممڪن آهي. == حڪومت ۽ انتظامي سرشتو == [[محمود غزنوي]] (998ع–1030ع) جي دور ۾ [[غزنوي سلطنت]] هڪ وسيع فوجي ۽ سياسي طاقت بڻجي اڀري. سندس حڪومت جو مرڪز [[غزني]] هو، جڏهن ته سلطنت ۾ [[خراسان]]، [[زابلستان]]، [[سيستان]]، [[خوارزم]]، [[پنجاب]] ۽ ايران جا ڪجهه علائقا مختلف وقتن تي شامل رهيا. سندس حڪمرانيءَ جو بنياد هڪ مضبوط فوج، منظم مالياتي سرشتي ۽ فارسي ٻوليءَ ۾ ڪم ڪندڙ دفتري انتظام تي هو.<ref name="BosworthIranica2012">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=Maḥmud b. Sebüktegin |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |date=21 December 2012 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/mahmud-b-sebuktegin/ |language=en }}</ref><ref name="BosworthGhaznavids">{{cite encyclopedia |last=Bosworth |first=C. Edmund |title=Ghaznavids |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ghaznavids/ |language=en }}</ref> === مرڪزي حڪومت === غزنوي حڪومت ۾ سلطان رياست جو اعليٰ سياسي ۽ فوجي سربراهه هو. سندس ماتحت وزير، ديوان جا عملدار، صوبائي گورنر، فوجي سپهه سالار ۽ مالياتي منتظم ڪم ڪندا هئا. حڪومتي ادارن ۾ [[ديوان رسالت]]، مالي معاملن سان لاڳاپيل ديوان ۽ فوجي انتظام جا شعبا اهم حيثيت رکندا هئا. هي سرشتو وڏي حد تائين اڳوڻي [[ساماني سلطنت]] جي انتظامي روايتن مان ترقي ڪري وجود ۾ آيو هو.<ref name="BosworthGhaznavids"/><ref name="Bosworth1963">{{cite book |last=Bosworth |first=C. E. |title=The Ghaznavids: Their Empire in Afghanistan and Eastern Iran, 994–1040 |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |year=1963 |language=en }}</ref> محمود جي سلطنت ۾ فوجي قيادت جو وڏو حصو ترڪ نسل جي سپاهين ۽ غلام فوجي سردارن تي مشتمل هو، جڏهن ته سول انتظام، تحرير، حساب ڪتاب ۽ سفارتڪاريءَ ۾ فارسي ٻوليءَ جي تعليم يافته عملدارن کي وڏي اهميت حاصل هئي. اهڙيءَ طرح غزنوي حڪومت ۾ ترڪ فوجي روايتن ۽ ايراني انتظامي ثقافت جو ميلاپ نظر اچي ٿو.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Bosworth1963"/> === وزير ۽ اعليٰ عملدار === محمود جي دور ۾ ڪيترائي بااثر وزير ۽ سرڪاري عملدار رهيا، جن مان [[فضل بن احمد اسفراييني]]، [[احمد بن حسن ميمندي]] ۽ [[حسنڪ وزير]] خاص اهميت رکن ٿا. اهي حڪومتي خط و ڪتابت، مالي انتظام، درٻاري معاملن ۽ سياسي فيصلا سازيءَ سان لاڳاپيل هئا.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Bosworth1963"/> [[احمد بن حسن ميمندي]] غزنوي انتظامي تاريخ جي اهم شخصيتن مان هڪ هو. هن محمود جي حڪومت ۾ وزارت سنڀالي ۽ بعد ۾ مسعود جي دور ۾ پڻ سياسي حيثيت حاصل ڪئي. حسنڪ وزير محمود جي حڪومت جي آخري دور ۾ وڏي اثر رسوخ وارو عملدار بڻيو، پر محمود جي وفات کان پوءِ پيدا ٿيل جانشينيءَ جي اختلافن ۾ سندس سياسي حيثيت ڪمزور ٿي وئي.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BayhaqiHistory">{{cite book |last=Bayhaqi |first=Abu'l-Fazl |title=The History of Beyhaqi: The History of Sultan Mas'ud of Ghazna, 1030–1041 |translator=Edmund Bosworth |translator2=Mohsen Ashtiany |publisher=Harvard University Press |year=2011 |language=en }}</ref> غزنوي درٻار جي انتظامي نظام بابت اهم ڄاڻ [[ابوالفضل بيهقي]] جي تصنيف ''[[تاريخ بيهقي]]'' مان ملي ٿي. جيتوڻيڪ هن ڪتاب جو موجوده بنيادي حصو محمود جي جانشين مسعود جي حڪومت بابت آهي، پر ان ۾ بيان ڪيل ادارا ۽ دفتري طريقا محمود جي دور جي حڪومتي سرشتي کي سمجهڻ ۾ پڻ مدد ڏين ٿا.<ref name="BayhaqiHistory"/><ref name="BosworthIranica2012"/> === صوبائي انتظام === غزنوي سلطنت جا مختلف علائقا فوجي ۽ سول گورنرن جي نگرانيءَ هيٺ هلندا هئا. انهن گورنرن جون ذميواريون امن امان برقرار رکڻ، ماليات گڏ ڪرڻ، فوجي دستا فراهم ڪرڻ ۽ سلطان جي حڪمن تي عمل ڪرائڻ هيون. سرحدي علائقن ۾ فوجي گورنرن جي اهميت وڌيڪ هئي، ڇاڪاڻ ته انهن کي مقامي بغاوتن ۽ پاڙيسري حڪمرانن جي حملن کي منهن ڏيڻو پوندو هو.<ref name="Bosworth1963"/> [[لاهور]] ۽ پنجاب جا علائقا غزنوي حڪومت جي هندستاني سرگرمين لاءِ اهم فوجي ۽ انتظامي مرڪز بڻيا. ان جي ابتڙ مٿرا، قنوج ۽ سومنات جهڙن ڏورانهن علائقن ۾ محمود مستقل غزنوي صوبائي انتظام قائم نه ڪيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> == فوجي تنظيم == محمود غزنويءَ جي سلطنت جي توسيع ۾ فوج کي بنيادي حيثيت حاصل هئي. غزنوي فوج ۾ گهوڙي سوار، پيادل سپاهي، تيرانداز، غلام فوجي دستا، مقامي لشڪر ۽ جنگي هاٿي شامل هئا. فوج ۾ مختلف نسلي ۽ علائقائي گروهن جا سپاهي ڪم ڪندا هئا، جن ۾ ترڪ، افغان، خلج ۽ هندستاني سپاهي پڻ شامل هئا.<ref name="Bosworth1963"/><ref name="UNESCOGhaznavids">{{cite book |last=Bosworth |first=C. E. |chapter=The Ghaznavids |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=IV, Part One |publisher=UNESCO Publishing |year=1998 |isbn=9789231034671 |url=https://en.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_IVa%20silk%20road_the%20ghaznavids.pdf |language=en }}</ref> === گهوڙي سوار فوج === غزنوي فوج جو اهم حصو تيز رفتار گهوڙي سوار دستن تي مشتمل هو. انهن دستن جي مدد سان محمود ڊگها فاصلا طئي ڪرڻ، اوچتو حملا ڪرڻ ۽ جنگ جي ميدان ۾ فوجي چرپر برقرار رکڻ جي صلاحيت حاصل ڪئي. وچ ايشيائي جنگي روايتن جي اثر هيٺ گهوڙي تي تيراندازي ۽ منظم حملي جا طريقا غزنوي فوج ۾ اهم هئا.<ref name="Bosworth1963"/> === جنگي هاٿي === هندستاني مهمن کان پوءِ غزنوي فوج ۾ جنگي هاٿين جو استعمال پڻ وڌيو. هاٿي دشمن جي صفن کي ٽوڙڻ، جنگي دٻاءُ پيدا ڪرڻ ۽ فوجي طاقت جي نمائش لاءِ استعمال ٿيندا هئا. انهن جي سار سنڀال، خوراڪ ۽ نقل و حمل لاءِ وڏا مالي ۽ انتظامي وسيلا گهربل هوندا هئا.<ref name="Bosworth1963"/><ref name="UNESCOGhaznavids"/> === فوجي رسد ۽ مهمن جو انتظام === غزنوي فوجي مهمن ۾ صرف سپاهي نه، پر انجنيئر، لوهار، ڪاريگر، جانورن جا سنڀاليندڙ ۽ رسد فراهم ڪندڙ عملدار پڻ شامل هوندا هئا. ڊگهن سفرن دوران رستن جي تعمير، قلعن جي گهيري لاءِ سامان، پاڻي، خوراڪ ۽ جانورن جي سنڀال فوجي ڪاميابيءَ لاءِ اهم هئا.<ref name="Bosworth1963"/> محمود جي سومنات واري مهم ۽ سنڌ جي ريگستاني علائقن مان واپسيءَ جي واقعن مان ظاهر ٿئي ٿو ته رسد ۽ جاگرافيائي حالتون غزنوي فوج لاءِ ڪڏهن ڪڏهن وڏو مسئلو بڻجي وينديون هيون.<ref name="Dutt1908"/> == معاشي پاليسي ۽ آمدني == محمود جي سلطنت جي معاشي بنيادن ۾ زرعي محصول، واپار، صوبائي ماليات، تابع حڪمرانن کان وصول ٿيندڙ خراج ۽ فوجي مهمن مان حاصل ٿيندڙ مالِ غنيمت شامل هئا. وڏي فوج، درٻار، حڪومتي ادارن ۽ تعميراتي سرگرمين کي برقرار رکڻ لاءِ وسيع مالي وسيلا ضروري هئا.<ref name="Bosworth1963"/><ref name="BosworthGhaznavids"/> === مالِ غنيمت === هندستاني فوجي مهمن مان حاصل ٿيندڙ دولت محمود جي حڪومت جي مالي وسيلن جو اهم حصو هئي. خاص طور [[نگرڪوٽ]]، [[ٿانيسر]]، [[مٿرا]] ۽ [[سومنات]] تي حملن دوران قيمتي ڌاتو، زيور، نقد رقم ۽ ٻيون قيمتي شيون حاصل ٿيڻ جا بيان تاريخي ماخذن ۾ ملن ٿا.<ref name="Dutt1908"/><ref name="BosworthIranica2012"/> غنيمت مان حاصل ٿيندڙ دولت فوجين کي انعام ڏيڻ، فوجي دستن کي برقرار رکڻ، درٻاري خرچن، حڪومتي سرگرمين ۽ تعميراتي منصوبن لاءِ استعمال ٿيندي هئي. بهرحال مختلف تاريخي روايتن ۾ بيان ڪيل دولت جا تمام وڏا انگ هميشه قابل اعتماد نه آهن، ڇاڪاڻ ته فتحن جي عظمت ظاهر ڪرڻ لاءِ انگن ۾ مبالغو پڻ ڪيو ويندو هو.<ref name="Bosworth1963"/> === سڪا ۽ مالياتي نظام === غزنوي حڪمرانن پنهنجي نالي ۽ لقبن سان سڪا جاري ڪيا. انهن سڪن تي اسلامي ڪلما، حڪمرانن جا نالا، لقب ۽ ڪڏهن عباسي خليفي جو نالو پڻ لکيل هوندو هو. اهڙا سڪا غزنوي حڪومت جي سياسي خودمختياري، مذهبي وابستگي ۽ مالياتي انتظام جا اهم تاريخي ثبوت آهن.<ref name="BosworthGhaznavids"/><ref name="BritishMuseumMahmud">{{cite web |title=Mahmud I of Ghazna |website=British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG192327 |language=en }}</ref> == غزنيءَ جي ثقافتي ۽ علمي ترقي == [[غزني]] محمود جي دور ۾ سياسي گاديءَ سان گڏ فارسي ادب، درٻاري شاعري، علمي سرگرمين ۽ فنِ تعمير جو اهم مرڪز بڻيو. محمود جي درٻار ۾ مختلف علائقن مان شاعر، عالم، تاريخ نويس، طبيب ۽ سرڪاري عملدار گڏ ٿيا.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="UNESCOGhaznavids"/> غزنوي گهراڻي جو نسلي بنياد ترڪ هو، پر سندس حڪومتي ۽ ثقافتي نظام تي ايراني ۽ فارسي روايتن جو گهرو اثر پيو. فارسي ٻولي سرڪاري ۽ ادبي ماحول ۾ نمايان حيثيت حاصل ڪئي، جڏهن ته عربي مذهبي علم، فقھ ۽ ٻين علمي شعبن ۾ اهم رهي.<ref name="BosworthGhaznavids"/> === فارسي ادب جي سرپرستي === محمود جي درٻار ۾ فارسي شاعريءَ کي وڏي سرپرستي حاصل هئي. سندس دور جا مشهور درٻاري شاعر [[عنصري بلخي]]، [[فرخي سيستاني]] ۽ [[عسجدي]] هئا. انهن شاعرن سلطان جي فوجي ڪاميابين، سخاوت ۽ سياسي طاقت بابت قصيدا لکيا.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Bosworth1963"/> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b4cbd7;" |+ style="background:#254f70;color:white;padding:10px;" | محمود غزنويءَ جي دور جون اهم علمي ۽ ادبي شخصيتون ! style="background:#e2eff7;" | شخصيت ! style="background:#e2eff7;" | علمي يا ادبي شعبو ! style="background:#e2eff7;" | محمود جي دور سان لاڳاپو |- | [[عنصري بلخي]] | فارسي شاعري | غزنوي درٻار جو مشهور قصيده گو شاعر. |- | [[فرخي سيستاني]] | فارسي شاعري | درٻاري شاعر؛ غزنوي مهمن ۽ درٻاري زندگيءَ بابت شاعري. |- | [[عسجدي]] | فارسي شاعري | غزنوي درٻار سان لاڳاپيل شاعر. |- | [[ابوالقاسم فردوسي]] | رزميه شاعري | ''[[شاهنامو]]'' ۽ محمود جي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل روايتون. |- | [[ابوريحان البيروني]] | رياضي، فلڪيات، تاريخ ۽ هندستاني علم | خوارزم جي فتح کان پوءِ غزنوي سياسي ۽ علمي ماحول سان وابسته. |- | [[ابوالفضل بيهقي]] | تاريخ نويسي ۽ دفتري تحرير | غزنوي دفتري نظام جو عملدار ۽ بعد ۾ ''تاريخ بيهقي'' جو مصنف. |- | [[ابوالفتح بستي]] | عربي ادب ۽ دفتري تحرير | سبڪتگين جي دور کان غزنوي انتظام ۽ ادبي ماحول سان لاڳاپيل. |} <ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Bosworth1963"/><ref name="BayhaqiHistory"/> === فردوسي ۽ شاهنامو === [[File:Mahmud in robe from the caliph.jpg|thumb|''جامع التواريخ'' جي هڪ مصوريءَ ۾ محمود غزنويءَ کي عباسي خليفي کان خلعت وصول ڪندي ڏيکاريو ويو آهي.]] [[ابوالقاسم فردوسي]] (تقريباً 940ع–1020ع) فارسي ادب جو عظيم رزميه شاعر هو، جنهن پنهنجي مشهور تصنيف ''[[شاهنامو]]'' ۾ ايران جي قديم بادشاهن، داستانن ۽ تاريخي روايتن کي شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو. فردوسيءَ جي محمود غزنويءَ سان لاڳاپن بابت فارسي ادبي روايتن ۾ ڪيترائي قصا ملن ٿا.<ref name="BosworthIranica2012"/> روايتي بيان موجب فردوسي پنهنجو ''شاهنامو'' محمود جي خدمت ۾ پيش ڪيو، پر کيس اميد مطابق انعام نه مليو. بعد جي ادبي روايتن ۾ محمود ۽ فردوسيءَ جي اختلافن، انعام جي مقدار ۽ شاعر جي ناراضگيءَ بابت مختلف قصا موجود آهن. انهن مان سڀني تفصيلن کي تاريخي طور ثابت ٿيل نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="IranicaCourtPoetry">{{cite encyclopedia |title=Courts and Courtiers x. Court Poetry |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/courts-and-courtiers-x/ |language=en }}</ref> فردوسي ۽ محمود جي لاڳاپن جو سوال فارسي ادبي تاريخ جو اهم موضوع آهي، ڇاڪاڻ ته ان مان درٻاري سرپرستي، شاعر جي آزادي ۽ سياسي اقتدار سان ادب جي لاڳاپن کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.<ref name="IranicaCourtPoetry"/> === ابوريحان البيروني === [[ابوريحان البيروني]] (973ع–تقريباً 1050ع) وچئين دور جو مشهور عالم، رياضيدان، فلڪيات دان، جاگرافيدان ۽ هندستاني علوم جو محقق هو. محمود جي [[خوارزم]] تي قبضي کان پوءِ البيروني غزنوي سياسي دائري ۾ آيو ۽ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو غزنوي حڪمرانن جي دور ۾ گذاريائين.<ref name="BosworthIranica2012"/> البيرونيءَ هندستان جي ٻولين، مذهبن، فلسفي، رياضي، فلڪيات ۽ سماجي روايتن جو مطالعو ڪيو. سندس مشهور تصنيف ''[[ڪتاب الهند]]'' هندستان جي علمي ۽ ثقافتي تاريخ بابت اهم ماخذ آهي.<ref name="BiruniIranica">{{cite encyclopedia |title=Bīrūnī, Abū Rayḥān |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/biruni-abu-rayhan-index/ |language=en }}</ref> البيرونيءَ جي محمود سان لاڳاپن بابت روايتون مختلف آهن. جديد تحقيق موجب البيرونيءَ جو غزنوي حڪومت سان لاڳاپو ثابت آهي، پر محمود جي طرفان کيس هر علمي سرگرميءَ لاءِ سڌي سرپرستي ملڻ جو ثبوت واضح نه آهي. تنهنڪري البيرونيءَ جي علمي ڪاميابين کي صرف محمود جي ذاتي سرپرستيءَ جو نتيجو قرار ڏيڻ مناسب نه آهي.<ref name="BiruniIranica"/> === ابن سينا سان لاڳاپا === [[ابن سينا]] (980ع–1037ع) محمود جو همعصر مشهور فلسفي ۽ طبيب هو. بعد وارين تاريخي روايتن موجب محمود خوارزم جي علمي شخصيتن کي پنهنجي درٻار ۾ آڻڻ چاهيو، پر ابن سينا غزني وڃڻ بدران اولهه طرف روانو ٿيو.<ref name="BiruniIranica"/> انهن روايتن جي تفصيلن بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ابن سينا کي محمود جي درٻار جو مستقل عالم يا ملازم قرار ڏيڻ لاءِ معتبر ثبوت موجود نه آهن.<ref name="BiruniIranica"/> == مذهبي پاليسي == محمود غزنوي [[سني اسلام]] سان وابسته حڪمران هو ۽ سندس حڪومت کي [[عباسي خلافت]] جي سياسي ۽ مذهبي حمايت حاصل هئي. عباسي خليفي [[القادر بالله]] محمود جي حڪمرانيءَ کي تسليم ڪيو ۽ کيس ''يمين الدوله'' جهڙا لقب عطا ڪيا.<ref name="BosworthGhaznavids"/> === عباسي خلافت سان لاڳاپا === محمود پنهنجي حڪومت جي جائز حيثيت لاءِ عباسي خليفي جي منظوريءَ کي اهميت ڏني. هن سڪن، خطبن ۽ سرڪاري لقبن ۾ خلافت سان وابستگيءَ جو اظهار ڪيو. ساڳئي وقت سندس حڪومت عملي طور خودمختيار هئي ۽ هو پنهنجي فوجي ۽ سياسي فيصلن ۾ آزاد هو.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="BosworthGhaznavids"/> === اسماعيلي ۽ شيعه گروهن بابت پاليسي === محمود جي مذهبي پاليسيءَ ۾ [[اسماعيلي]] تحريڪن ۽ ڪجهه [[شيعه اسلام|شيعه]] سياسي قوتن خلاف سخت موقف نمايان هو. [[ملتان]] جي اسماعيلي حڪمرانن خلاف مهمون ۽ 1029ع ۾ [[ري]] جي بويهي حڪمران خلاف ڪارروائي هن پاليسيءَ جا اهم مثال آهن.<ref name="BosworthIranica2012"/> 1029ع ۾ محمود ري تي حملو ڪري [[مجدالدوله]] کي اقتدار تان هٽايو. هن مهم ۾ سياسي توسيع سان گڏ مذهبي جواز پڻ استعمال ڪيو ويو. ان کان پوءِ اتر اولهه ايران جي ڪجهه ٻين حڪمرانن خلاف پڻ غزنوي فوجي ڪارروايون ٿيون.<ref name="BosworthGhaznavids"/> === مذهبي تبليغ ۽ فوجي مهمون === محمود جي هندستاني مهمن کي وچئين دور جي ڪيترن مسلمان مؤرخن مذهبي فتحن طور بيان ڪيو آهي. ان جي باوجود جديد تاريخ نويسيءَ ۾ انهن مهمن جي سياسي، معاشي ۽ فوجي مقصدن تي پڻ زور ڏنو وڃي ٿو.<ref name="BosworthIranica2012"/> محمود جي حملن کان پوءِ پنجاب ۽ سنڌو ماٿريءَ جي ڪجهه علائقن ۾ غزنوي سياسي اثر مضبوط ٿيو، پر هندستان جي وسيع حصي ۾ اسلام جي پکيڙ هڪ ڊگهو ۽ گهڻ رخو تاريخي عمل هو. ان عمل کي صرف محمود جي فوجي حملن سان منسوب ڪرڻ درست نه آهي.<ref name="BosworthGhaznavids"/> == آخري سال ۽ وفات == محمود غزنويءَ جي حڪومت جي آخري سالن ۾ اتر ايران ۾ فوجي سرگرميون جاري رهيون. 1029ع ۾ هن [[ري]] تي قبضو ڪيو ۽ بويهي حڪمران [[مجدالدوله]] کي معزول ڪري ڇڏيو. هن علائقي جي انتظام ۽ فوجي سرگرمين ۾ سندس پٽ [[مسعود اول]] اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> محمود پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ بيمار ٿي پيو. سندس بيماريءَ جي نوعيت بابت مختلف روايتون ملن ٿيون، پر ڪنهن هڪ طبي تشخيص کي يقيني طور ثابت ڪرڻ ڏکيو آهي. سندس وفات [[23 ربيع الثاني]] [[421ھ]]، مطابق [[30 اپريل]] [[1030ع]] تي [[غزني]] ۾ ٿي. ان وقت سندس عمر لڳ ڀڳ 58 ورهيه هئي.<ref name="BosworthIranica2012"/> [[File:Tomb of Sultan Mahmud of Ghazni in 1839-40.jpg|thumb|1839ع–1840ع ۾ محمود غزنويءَ جي مقبري جو تاريخي منظر.]] محمود کي غزنيءَ ۾ دفن ڪيو ويو. سندس مقبرو افغانستان جي [[غزني صوبو|غزني صوبي]] ۾ واقع آهي ۽ غزنوي دور جي تاريخي ورثي سان لاڳاپيل اهم ماڳن مان هڪ آهي. === جانشينيءَ جو مسئلو === محمود جي وفات کان پوءِ سندس پٽن [[محمد غزنوي]] ۽ [[مسعود اول]] وچ ۾ اقتدار جي جانشينيءَ جو تڪرار پيدا ٿيو. محمود پنهنجي پٽ محمد کي جانشين مقرر ڪيو هو، پر مسعود وٽ فوجي تجربو، سياسي حمايت ۽ طاقتور فوجي دستا موجود هئا.<ref name="BosworthGhaznavids"/><ref name="BayhaqiHistory"/> محمد ٿوري عرصي لاءِ تخت تي ويٺو، پر مسعود پنهنجي حامين جي مدد سان اقتدار حاصل ڪيو. مسعود 1030ع کان 1040ع تائين غزنوي سلطنت جو حڪمران رهيو. سندس دور ۾ سلطنت کي سلجوقي ترڪن جي وڌندڙ طاقت ۽ اندروني انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="BosworthGhaznavids"/> === دندانقان جي جنگ ۽ سلطنت جي ڪمزوري === 1040ع ۾ [[دندانقان جي جنگ]] ۾ غزنوي فوج کي [[سلجوقي سلطنت|سلجوقين]] هٿان وڏي شڪست آئي. هن شڪست کان پوءِ غزنوي سلطنت خراسان تي پنهنجي بالادستي وڃائي ويٺي. ان جي باوجود غزنوي گهراڻو افغانستان ۽ پنجاب جي علائقن ۾ حڪمراني ڪندو رهيو.<ref name="BosworthGhaznavids"/><ref name="UNESCOGhaznavids"/> ٻارهين صديءَ ۾ [[غوري گهراڻو|غوري حڪمرانن]] جي اڳڀرائيءَ سان غزنوي طاقت وڌيڪ ڪمزور ٿي. 1150ع–1151ع جي لڳ ڀڳ غزني غوري حملي جو شڪار ٿيو، جڏهن ته 1186ع ۾ [[لاهور]] جي فتح سان غزنوي گهراڻي جي آخري سياسي حڪومت ختم ٿي وئي.<ref name="BosworthGhaznavids"/> == تاريخي ورثو == محمود غزنويءَ جو تاريخي ورثو فوجي، سياسي، مذهبي ۽ ثقافتي پهلوئن تي مشتمل آهي. هو پنهنجي دور جي طاقتور فوجي حڪمرانن مان هڪ هو، جنهن افغانستان، خراسان، ايران ۽ هندستاني ننڍي کنڊ جي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref name="BosworthIranica2012"/> === سياسي ۽ فوجي اثر === محمود جي دور ۾ غزنوي سلطنت اسلامي دنيا جي وڏين فوجي طاقتن مان هڪ بڻجي وئي. سندس فوجي مهمن سبب پنجاب ۾ غزنوي حڪومت جو بنياد مضبوط ٿيو ۽ اتر هندستان جي ڪيترن حڪمرانن کي غزنوي طاقت سان مقابلو ڪرڻو پيو.<ref name="BosworthGhaznavids"/> محمود جي حڪومت ترڪ نسل جي فوجي حڪمرانن ۽ فارسي انتظامي روايتن جي گڏيل رياستي نظام جو هڪ نمايان مثال هئي. هن نظام بعد جي ڪيترين وچ ايشيائي ۽ هندستاني مسلم حڪومتن تي اثر ڇڏيو.<ref name="Bosworth1963"/> === علمي ۽ ادبي اثر === محمود جي درٻار ۾ فارسي شاعريءَ جي سرپرستي، علمي شخصيتن جي موجودگي ۽ غزنيءَ جي ثقافتي ترقيءَ سندس دور کي فارسي ادب جي تاريخ ۾ اهم بڻايو. [[عنصري بلخي]]، [[فرخي سيستاني]] ۽ ٻين شاعرن جي ادبي سرگرمين غزنوي درٻار جي شهرت وڌائي.<ref name="BosworthIranica2012"/> ساڳئي وقت فردوسيءَ ۽ البيرونيءَ سان سندس لاڳاپن بابت تاريخي اختلاف ظاهر ڪن ٿا ته علمي سرپرستيءَ جي روايتي تصوير کي تنقيدي انداز سان پڙهڻ ضروري آهي.<ref name="IranicaCourtPoetry"/><ref name="BiruniIranica"/> === هندستاني تاريخ ۾ مقام === هندستاني تاريخ ۾ محمود جو نالو خاص طور [[پشاور جي جنگ (1001ع)|پشاور]]، [[مٿرا]]، [[ٿانيسر]]، [[قنوج]] ۽ [[سومنات]] جي فوجي مهمن سان وابسته آهي. انهن حملن جا نتيجا سياسي طاقت جي تبديلي، مقامي حڪمرانن جي شڪست، مالِ غنيمت جي حصول ۽ مذهبي مرڪزن جي تباهيءَ جي صورت ۾ ظاهر ٿيا.<ref name="Dutt1908"/><ref name="BosworthIranica2012"/> محمود جي شخصيت بابت مختلف تاريخي روايتون موجود آهن. ڪجهه روايتون کيس فاتح، غازي ۽ علم دوست سلطان طور پيش ڪن ٿيون، جڏهن ته ٻيا مؤرخ سندس مهمن جي انساني، معاشي ۽ مذهبي اثرن تي تنقيد ڪن ٿا. جديد تاريخي تحقيق ۾ انهن مختلف پهلوئن کي ماخذن جي تنقيدي مطالعي سان سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ٿي.<ref name="BosworthIranica2012"/><ref name="Dutt1908"/> == تاريخي تصويرون ۽ آثار == <gallery mode="packed" heights="170"> File:Mahmud in robe from the caliph.jpg|''جامع التواريخ'' جي مصوريءَ ۾ محمود غزنويءَ کي عباسي خليفي کان خلعت وصول ڪندي ڏيکاريو ويو آهي. File:Mahmud coin minted in Ghazni.jpg|غزنيءَ ۾ محمود جي دور جو جاري ڪيل سڪو. File:Mahmud of Ghazni bilingual dirham.jpg|محمود غزنويءَ جو ٻه ٻولين وارو درهم. File:Silver dirham of Sultan Mahmud Ghaznavi, 999-1030 CE, Ashmolean Museum, Oxford.jpg|محمود غزنويءَ جو چانديءَ جو درهم، آشمولين ميوزيم. File:Mahmud of Ghazni receiving Indian elephants as tribute (Majmu al-Tawarikh, Hafiz i-Abru, Herat, 1425).jpg|هڪ بعد واري مصوريءَ ۾ محمود کي هندستاني هاٿي خراج طور وصول ڪندي ڏيکاريو ويو آهي. File:Majma' al-tawarikh (Chester Beatty, Per 105) Sultan Mahmud giving audience during his last illness (105.4a).jpg|محمود غزنويءَ جي آخري بيماريءَ دوران درٻار جو تصوراتي منظر. File:Exterior of the tomb of Mahmud of Ghazni, painted by James Atkinson circa 1840.jpg|جيمس اٽڪنسن جي لڳ ڀڳ 1840ع واري مصوريءَ ۾ محمود جو مقبرو. File:Entrance of Mahmoud ( 998-1030) Mausoleum, Ghazni , Afghanistan. Frédéric Gadmer, 1928.jpg|1928ع ۾ محمود غزنويءَ جي مقبري جو داخلي منظر. </gallery> == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/mahmud-b-sebuktegin/ محمود بن سبڪتگين — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا] * [https://www.iranicaonline.org/articles/ghaznavids/ غزنوي گهراڻو — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا] * [https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG192327 محمود غزنوي — برٽش ميوزيم] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Mahmud_of_Ghazni محمود غزنويءَ جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:غزنوي حڪمران]] [[زمرو:971ع ۾ ڄاول]] [[زمرو:1030ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:غزني]] [[زمرو:افغانستان جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان جي وچئين دور جي تاريخ]] nuoal3bcxq0u0si28d645sl2np77bvu 0 88625 424311 349509 2026-10-22T11:35:00Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[ڪوشان سلطنت]] to [[ڪشان سلطنت]] 424311 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ڪشان سلطنت]] qgp9umkssnifhqsd9as1xkip3zx935k 0 90670 424130 386166 2026-10-21T15:39:46Z Intisar Ali 8681 424130 wikitext text/x-wiki {{Infobox Former Country | conventional_long_name = گپت سلطنت | common_name = گپت سلطنت (گهراڻو) | image_flag = Garuda emblem.png | flag_type = ''گروڙ ڌوج''<br />(شاهي جهنڊو) | era = ڪلاسيڪي ڀارت | year_start = {{Circa|240}} | year_end = {{Circa|579}}<ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/goyal-1967/page/367/mode/1up|last=Goyal|first=SR|page=367|title= History of the imperial Guptas}}</ref> | status = [[سلطنت]] | p1 = اولهه ساتراپ | p2 = پدماوتي جا ناگ | p3 = پنجال | p4 = ارجنائينا | p5 = يودهيه | p6 = مها ميگهاواهن گهراڻو | p7 = مرونڊا گهراڻو | p8 = ڪشانو-ساساني بادشاهت | s1 = پوئين گپت | s2 = والڀي بادشاهت | s3 = وردهن گهراڻو{{!}}ٿانيسر جي بادشاهت | s4 = گرجراديسا{{!}}گرجر بادشاهتون | s5 = اوليڪارا | s6 = موکري گهراڻو | today = {{Plainlist| *[[ڀارت]] *[[پاڪستان]] *[[بنگلاديش]] *[[نيپال]] *[[افغانستان]]}} | image_map = File:Gupta Empire at peak.jpg | image_map_caption = گپت سلطنت پنهنجي عروج تي | capital = {{ubl | [[پرياگ]]<ref>{{Citation |last=Sharma |first=R.S. |title=Rise and Growth of the Gupta Empire |date=2007-01-25 |work=India’s Ancient Past |pages=242 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-568785-9}}</ref> | [[ايوڌيا]] (455ع کان پوءِ)<ref name=AyodhyaKasi>{{cite book|first=Hemchandra|last=Raychaudhuri|url=https://books.google.com/books?id=h1KObc_qaXYC|title=Political History of Ancient India|page=496|date=2006|publisher=Cosmo Publications |isbn=978-81-307-0291-9 }}</ref> }} | common_languages = [[سنسڪرت]] (ادبي ۽ علمي)؛ [[پراڪرت]] (عوامي) | religion = {{unbulleted list|[[هندو ڌرم]] (سرڪاري)|[[ٻڌ ڌرم]]|[[جين ڌرم]]}} | government_type = [[بادشاهت]] | currency = دينار (سون جا سڪا)<br/>روپڪ (چاندي جا سڪا)<br/>ڪرشاپڻ (ٽامي جا سڪا)<br/>ڪوڙيون | title_leader = ''[[گپت شهنشاهن جي فهرست|مهاراجاڌيراجا]]'' | leader1 = [[گپت (بادشاهه)|گپت]] (پهريون) | year_leader1 = {{Circa|240|280}} | leader8 = وشنوگپت (آخري) | year_leader8 = {{Circa|540|550}} | stat_year1 = 400 (اندازو) | stat_area1 = 3500000 | ref_area1 = <ref name="Turchin223">{{Cite journal |last1=Turchin |first1=Peter |last2=Adams |first2=Jonathan M. |last3=Hall |first3=Thomas D |date=December 2006 |title=East-West Orientation of Historical Empires |journal=Journal of World-Systems Research |volume=12 |issue=2 |page=223 |issn=1076-156X |doi=10.5195/JWSR.2006.369|doi-access=free }}</ref>{{break}}(وڌ کان وڌ ايراضيءَ جو اندازو) | stat_year2 = 440 (اندازو) | stat_area2 = 1700000 | ref_area2 = <ref name="Taagepera">{{Cite journal |last=Taagepera |first=Rein |year=1979 |title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D |journal=Social Science History |volume=3 |issue=3/4 |page=121 |doi=10.2307/1170959 |jstor=1170959}}</ref>{{break}}(گهٽ ۾ گهٽ ايراضيءَ جو اندازو) | stat_pop3 = 75,000,000<ref>{{cite web|url=https://www.academia.edu/38602317|title=Growth of World Population, GDP and GDP Per Capita before 1820|author=Angus Maddison|date=2001|page=238}}</ref> | stat_year3 = پنجين صدي عيسوي }} '''گپت سلطنت''' هڪ ڀارتي سلطنت هئي، جيڪا لڳ ڀڳ 320ع کان 550ع تائين قائم رهي. هن سلطنت [[ڀارتي برصغير]] جي وڏن حصن کي متحد ڪيو. گپت سلطنت جي دور کي روايتي طور تي ڀارت جو '''سونهري دور''' سڏيو ويندو آهي. هن گهراڻي بابت گهڻي ڄاڻ سڪن، ڪتبن، يادگارن ۽ [[سنسڪرت]] جي لکڻين مان ملي ٿي. گپت حڪمران وڏا فاتح ۽ قابل منتظم هئا. آخرڪار صوبائي بغاوتن ۽ [[وچ ايشيا]] مان آيل حملي آورن سلطنت کي ڪمزور ڪري ٽوڙي ڇڏيو، پر انهن جون ڪيتريون ثقافتي ۽ علمي ڪاميابيون محفوظ رهيون ۽ ٻين تهذيبن تائين منتقل ٿيون، جيڪي اڄ به زنده آهن. [[فا هيئن]]، جيڪو هڪ مشهور چيني ٻڌ ڌرمي سياح هو، [[چندرگپت ٻيون]] جي دور حڪومت ۾ ڀارت آيو ۽ ڪيترائي سال هتي رهيو. ماڻهو سادي زندگي گذاريندا هئا. سامان سستو ۽ آسانيءَ سان دستياب هوندو هو، جڏهن ته عام خوشحالي سبب ماڻهن جون ضرورتون آسانيءَ سان پوريون ٿينديون هيون. سون ۽ چاندي جا سڪا وڏي تعداد ۾ جاري ڪيا ويندا هئا، جيڪو معيشت جي مضبوطيءَ جو هڪ اهم اشارو هو. واپار ۽ تجارت ملڪ اندر توڙي ملڪ کان ٻاهر وڏي ترقي ڪئي. ريشم، ڪپهه، مصالحا، دوائون، قيمتي جواهر، موتي، قيمتي ڌاتون ۽ فولاد سمنڊ رستي ٻاهرين ملڪن ڏانهن برآمد ڪيا ويندا هئا.{{Citation needed|date=February 2025}} '''گپتا سلطنت''' (Gupta Empire) قديم هندستان جي هڪ طاقتور رياست هئي، جيڪا ٽين صديءَ جي اڌ کان ڇهين صديءَ جي اڌ تائين قائم رهي. پنهنجي عروج تي هن سلطنت تقريباً سڄي اتر هندستان تي حڪومت ڪئي. ڪيترن ئي مورخن پاران هن دور کي هندستان جو '''سونهري دور''' (Golden Age of India) قرار ڏنو ويو آهي. == گپت خاندان == {{See also|گپت شهنشاهن جي فهرست}} '''گپت خاندان''' قديم هندستان جو هڪ طاقتور حڪمران گهراڻو هو، جيڪو لڳ ڀڳ 240ع کان 579ع تائين قائم رهيو. چوٿين صدي عيسويءَ کان هن خاندان هندستان جي وڏي حصي تي سياسي بالادستي حاصل ڪئي. روميش چندر دت پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ هن گهراڻي کي '''قنوج جا گپتا حڪمران''' سڏيو آهي. سندس بيان موجب گپتا گهراڻي جي ابتدا بابت تاريخي معلومات اڻچٽي آهي، پر جيئن جيئن [[مگڌ]] جي [[آنڌرا گهراڻو|آنڌرا حڪمرانن]] جي طاقت گهٽجندي وئي، تيئن تيئن گپتا گهراڻي جو عروج شروع ٿيو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en }}</ref> === گپتا گهراڻي جا ابتدائي بادشاهه === هن گهراڻي جي پهرين ٻن بادشاهن، '''[[شري گپتا|مهاراجا گپتا]]''' ۽ '''[[گهٽوٽڪچ (گپتا بادشاهه)|گهٽوٽڪچ]]''' (Ghatotkacha)، بابت تمام ٿوري معلومات موجود آهي. دت جي بيان موجب ٽئين بادشاهه '''[[چندرگپت پهريون]]''' '''وڪرمادتيه''' (Vikramaditya) جو لقب اختيار ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> چندرگپت پهرئين جو پٽ ۽ جانشين '''[[سمندرگپت]]''' چوٿين صدي عيسويءَ ۾ حڪومت ڪندو هو. روميش چندر دت موجب هن پنهنجي پويان هڪ ڪتبو ڇڏيو، جنهن ۾ ڏکڻ هندستان جي '''[[ڪانچي پورم|ڪانچي]]''' (Kanchi؛ Conjeveram) ۽ '''[[ڪيرالا]]''' (موجوده [[ٽراونڪور]]) جي بادشاهن تي فتح حاصل ڪرڻ جو ذڪر آهي.<ref name="Dutt1908"/> هن ڪتبي بابت دت جي بيان موجب سمندرگپت اتر هندستان جي بادشاهن کي شڪست ڏئي سندن اقتدار جو خاتمو ڪيو. ان کان سواءِ [[بنگال]]، [[آسام]]، [[نيپال]]، [[فارس]] ۽ [[سيلون]]، يعني موجوده [[سري لنڪا]] جا بادشاهه سندس حڪمن جي تعميل ڪندا هئا يا کيس خراج موڪليندا هئا.<ref name="Dutt1908"/> سمندرگپت جي پٽ '''[[چندرگپت ٻيون]]''' پڻ '''وڪرمادتيه''' (Vikramaditya) جو لقب اختيار ڪيو. سندس پٽ ۽ جانشين '''[[ڪمارگپت پهريون|ڪمارگپت]]''' هو، جنهن کان پوءِ سندس پٽ '''[[اسڪندگپت]]''' تخت تي ويٺو.<ref name="Dutt1908"/> اسڪندگپت هڪ طاقتور بادشاهه هو، جنهن پنهنجي فوجي فتحن ذريعي پنهنجي پڙڏاڏي جي عظمت جون يادگيريون تازيون ڪيون. هن [[هون قوم|هونن]] (Huns) کي شڪست ڏئي پوئتي ڌڪي ڇڏيو، جيڪي ان وقت هندستان ۾ وڏي تعداد ۾ داخل ٿي رهيا هئا.<ref name="Dutt1908"/> اسڪندگپت پنهنجي هڪ ڪتبي ۾ فخر سان بيان ڪيو آهي ته سندس شهرت کي سندس دشمنن به تسليم ڪيو هو، ايتري قدر جو '''مليڇن''' (Mlechchhas) جي ملڪن ۾ پڻ سندس نالو مشهور هو.<ref name="Dutt1908"/> === گپت خاندان جا اهم حڪمران === گپت خاندان جي مختلف دورن ۾ ڪيترائي حڪمران ٿي گذريا. انهن مان ڪجهه اهم حڪمران هيٺ ڏجن ٿا: {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b8cad8;" |+ style="background:#315c7d;color:white;padding:9px;" | گپت خاندان جا اهم حڪمران ! style="background:#dcebf5;" | ترتيب ! style="background:#dcebf5;" | حڪمران ! style="background:#dcebf5;" | تاريخي حيثيت |- | 1 | [[شري گپتا]] | گپت خاندان جي ابتدائي حڪمرانن مان هڪ |- | 2 | [[گهٽوٽڪچ (گپتا بادشاهه)|گهٽوٽڪچ]] | ابتدائي گپت حڪمران |- | 3 | [[چندرگپت پهريون]] | گپت سلطنت جي سياسي عروج جو ابتدائي حڪمران |- | 4 | [[سمندرگپت]] | فوجي فتحن ۽ سلطنت جي توسيع لاءِ مشهور |- | 5 | [[رامگپت]] | روايتي ۽ ادبي ماخذن ۾ ذڪر ڪيل حڪمران؛ سندس تاريخي حيثيت بابت بحث موجود آهي |- | 6 | [[چندرگپت ٻيون]] | وڪرمادتيه جي لقب سان مشهور |- | 7 | [[ڪمارگپت پهريون]] | چندرگپت ٻئي جو جانشين |- | 8 | [[اسڪندگپت]] | هونن جي حملن جي مزاحمت ڪندڙ طاقتور حڪمران |- | 9 | [[پوروگپت]] | پوئين دور جو گپت حڪمران |- | 10 | [[ڪمارگپت ٻيون]] | پوئين دور جو گپت حڪمران |- | 11 | [[ٻڌگپت]] | پوئين دور جو گپت حڪمران |- | 12 | [[نرسِمھگپت]] | پوئين دور جو گپت حڪمران |- | 13 | [[وشنوگپت]] | گپت خاندان جي آخري دور جي حڪمرانن مان هڪ |} هن جدول ۾ ابتدائي حڪمران پڻ شامل ڪيا ويا آهن، جڏهن ته سمندرگپت کان اسڪندگپت تائين حڪمرانن بابت روميش چندر دت جو تاريخي بيان مٿي ڏنو ويو آهي.<ref name="Dutt1908"/> === هونن جا حملا ۽ گپتا گهراڻي جو زوال === روميش چندر دت جي بيان موجب، هونن پنهنجي شڪست جو بدلو ورتو. '''[[تورمان]]''' نالي هڪ هون حڪمران، اسڪندگپت جي وفات کان ٿوري ئي عرصي پوءِ، 466ع ۾ [[اوڀر مالوا]] جو علائقو گپتا حڪمرانن کان کسي ورتو.<ref name="Dutt1908"/> تورمان جي پٽ، مشهور ۽ خوفناڪ فاتح '''[[مهرڪول]]''' (Mihirakula)، 515ع ۾ پنهنجي فوجي فتحن جو سلسلو شروع ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾، دت جي بيان مطابق، گپتا گهراڻي جي تباهي مڪمل ٿي وئي.<ref name="Dutt1908"/> انهن پرڏيهي حملي آورن بابت مختصر احوال هيٺ ڏجي ٿو.<ref name="Dutt1908"/> ٻي صدي قبل مسيح کان ڇهين صدي عيسويءَ تائين، يعني [[اشوڪ اعظم]] جي جانشينن جي زماني کان وٺي عظيم وڪرمادتيه جي عروج تائين، اولهه هندستان مسلسل پرڏيهي حملن جو مرڪز رهيو.<ref name="Dutt1908"/> روميش چندر دت انهيءَ عرصي دوران هندستان تي حملو ڪندڙ پرڏيهي قومن ۽ حڪمران گهراڻن کي پنجن وڏن گروهن ۾ ورهايو آهي:<ref name="Dutt1908"/> # '''[[هند-يوناني]]''' (Indo-Greeks) # '''[[هند-پارٿي]]''' (Indo-Parthians) # '''[[ڪشان سلطنت|ڪشان]]''' (Kushans) # '''[[شاھ بادشاهه]]''' (Shah Kings) # '''[[هون قوم|هون]]''' (Huns) هيءَ درجابندي دت جي تاريخي بيان مطابق آهي.<ref name="Dutt1908"/> == انتظام == [[File:Map of the Gupta Empire circa 420 CE.png|thumb|left|420ع ڌاري گپت سلطنت جو نقشو]] گپت سلطنت کي 26 صوبن ۾ ورهايو ويو هو. انهن صوبن کي ''ڀُڪتي'' (Bhukti)، ''ديش'' (Desha) يا ''راجيه'' (Rajya) سڏيو ويندو هو. هر صوبي کي وڌيڪ ننڍن انتظامي حصن ۾ ورهايو ويندو هو، جن کي ''وشيه'' (Vishaya) يعني ضلعو چيو ويندو هو، ۽ انهن تي ''وشيه پتي'' (Vishayapati) نالي عملدار حڪومت ڪندو هو. ''وشيه پتي'' جي مدد لاءِ ''اڌيڪرڻ'' (Adhikarana) نالي مقامي صلاحڪاري مجلس هوندي هئي. هن مجلس جا چار ميمبر هوندا هئا: شهر جو سربراهه، واپاري اڳواڻ، اعليٰ درجي جو ڪاريگر، ۽ سرڪاري لکندڙ. ضلعي جي اندر موجود هڪ وڌيڪ ننڍي انتظامي وحدت کي ''وِٿي'' (Vithi) چيو ويندو هو.<ref>Vidya Dhar Mahajan (1990), pp. 530–531</ref> گپت سلطنت جا واپاري لاڳاپا [[ساساني سلطنت]] ۽ [[بازنطيني سلطنت]] سان هئا. سماجي ڍانچو چار بنيادي [[ذات پات]] وارن طبقن (''ورن نظام'') تي ٻڌل هو.<ref>{{cite book |last=Sen |first=Sailendra Nath |title=Ancient Indian History and Civilization |year=1999 |publisher=New Age International |isbn=978-81-224-1198-0 |page=235}}</ref> گپتن پنهنجي سلطنت ۾ سون ۽ چانديءَ جا ڪيترائي مختلف قسم جا سڪا جاري ڪيا. اهي سندن خوشحالي ۽ اقتصادي طاقت جو ثبوت هئا. ڪجهه حڪمرانن سلطنت جي سياسي اتحاد کي مضبوط ڪرڻ لاءِ سڄي سلطنت ۾ هڪجهڙا سڪا رائج ڪرڻ جي به ڪوشش ڪئي. == ثقافتي ۽ علمي عروج == گپتا دور ۾ ثقافت، ادب ۽ سائنس جي شعبن ۾ تمام گهڻي ترقي ٿي، خاص طور تي سمنڊر گپتا، چندر گپتا ٻيو ۽ ڪمار گپتا پهرين جي دور ۾. * '''ادب:''' هندو داستانن جهڙوڪ مهابھارت ۽ راماين کي هن دور ۾ آخري ۽ لکت واري صورت ڏني وئي. مشهور شاعر ڪاليدااس جو تعلق به هن دور سان هو. * '''سائنس ۽ رياضي:''' هن دور ۾ آريا ڀٽ، وراهمهيرا ۽ وتسيايان جهڙا عالم پيدا ٿيا، جن رياضي ۽ علم نجوم ۾ اهم کوجنائون ڪيون. * '''فن ۽ تعمير:''' گپتا دور جي فنِ تعمير، مجسمي سازي ۽ مصوريءَ نه رڳو هندستان پر ڏورانهن علائقن تي به اثر ڇڏيا. == مذهب == گپتا حڪمران هندو ڌرم جا پيروڪار هئا ۽ برهمڻن کي تمام گهڻي عزت ڏني ويندي هئي، پر هو ٻين مذهبن (ٻڌمت ۽ جين مت) لاءِ به رواداري رکندا هئا. سندن سياسي انتظاميا تمام مضبوط هئي ۽ تجارتي لاڳاپن جي ڪري هندستان هڪ اهم ثقافتي مرڪز بڻجي ويو، جنهن ڏکڻ-اوڀر ايشيا جي سلطنتن کي پڻ متاثر ڪيو. == زوال جا سبب == ڇهين صديءَ جي اڌ تائين هيءَ عظيم سلطنت ڪيترن ئي سببن جي ڪري زوال پذير ٿي وئي: 1. '''هون قبيلن جو حملو:''' وچ ايشيا مان ايندڙ هون (Huna) قبيلن جي حملن سلطنت کي ڪمزور ڪري ڇڏيو. 2. '''داخلي انتشار:''' ماتحت رياستن ۽ جاگيردارن جي بغاوتن جي ڪري مرڪزي اختيار ختم ٿي ويو. سلطنت جي خاتمي کان پوءِ هندستان ٻيهر ننڍين علائقائي رياستن ۾ ورهائجي ويو. == گپتا دور جا اهم عالم == {| class="wikitable" |- ! عالم جو نالو !! شعبو !! اهم ڪم |- | آريا ڀٽ || رياضي ۽ نجوم || ٻڙي (Zero) جو تصور، زمين جي گردش |- | ڪاليدااس || ادب || شڪنتلا، ميگهه دوت (ڊراما ۽ شاعري) |- | وراهمهيرا || فلڪيات || پنج سڌانتيڪا |} == وڌيڪ ڏسو == * [[هندستان جي تاريخ]] * [[موريا سلطنت]] * [[سنسڪرت]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:هندستان جي تاريخ]] [[زمرو:قديم سلطنتون]] [[زمرو:گپتا سلطنت]] 0hvroh3zyz46vzabqckmqw9lj10quzh 0 98361 424220 383997 2026-10-21T22:19:47Z Intisar Ali 8681 424220 wikitext text/x-wiki {{Short description|غوري سلطان، 1173ع کان 1206ع تائين}} {{leadcite comment}} {{Infobox royalty | name = محمد غوري | title = {{ubl|اسلام جو علمبردار|سلطانِ غازي|السلطان الاعظم|سڪندر الثاني (ٻيو [[سڪندر اعظم]])}} | image = Mu'izz al-Din Muhammad. AH 599-602 AD 1171-1206.jpg | caption = [[غزني]] ۾ ضرب ڪيل محمد غوري جو سون جو سڪو، جيڪو [[وچ ايشيا]] ۽ اڄوڪي [[افغانستان]] ۾ هلندڙ هو | succession = [[غوري خاندان|غوري سلطنت جو سلطان]] | reign = 1173ع – 15 مارچ 1206ع | regent = [[غياث الدين محمد]]<br>(1163ع–1203ع) | reg-type = گڏيل سلطان | coronation = | predecessor = [[غياث الدين محمد]] | successor = {{Collapsible list|غور ۽ فيروزڪوه: [[غياث الدين محمود]]|لاهور ۽ دهلي: [[قطب الدين ايبڪ]]|غزني: [[تاج الدين يلدوز]]|باميان: [[جلال الدين علي]]|بيانه: [[بهاءُ الدين تغرل]]|بنگال: [[بختيار خلجي]]|ملتان: [[ناصر الدين قباچه]]|هرات: [[حسين بن خرمل]]|سنڌ: [[سومرا خاندان|ڀونگر ٻيون بن چنيسر]]}} | spouse = | royal house = [[غوري خاندان]] | module = {{Infobox military person | embed = yes | battles = {{Collapsible list | [[غوري خاندان سان لاڳاپيل جنگين جي فهرست|راغِ زار (1163ع)]]<br />[[غوري خاندان سان لاڳاپيل جنگين جي فهرست|غزني (1173ع)]]<br> {{Tree list}} *'''[[هندستان ۾ محمد غوري جون مهمون]]''' **[[هندستان ۾ محمد غوري جون مهمون#ملتان ۽ اچ جي فتح|ملتان (1175ع)]] **[[هندستان ۾ محمد غوري جون مهمون#ملتان ۽ اچ جي فتح|اچ (1175ع)]] **[[قصهرادا جي جنگ|قصهرادا (1178ع)]] **[[هندستان ۾ محمد غوري جون مهمون#غزنوي حڪمرانن خلاف مهمون|پشاور (1180ع)]] **[[لاهور جو گهيرو (1186ع)#پهريون حملو|لاهور (1180ع)]] **[[هندستان ۾ محمد غوري جون مهمون|ديبل (1182ع)]] **[[لاهور جو گهيرو (1186ع)#ٻيو حملو|لاهور (1185ع)]] **[[لاهور جو گهيرو (1186ع)]] **[[ترائن جي پهرين جنگ|ترائن پهرين (1191ع)]] **[[ترائن جي ٻي جنگ|ترائن ٻي (1192ع)]] **[[غوري خاندان سان لاڳاپيل جنگين جي فهرست|مرو (1192ع)]] **[[چنداور جي جنگ|چنداور (1194ع)]] **[[گواليار جو گهيرو (1196ع)|گواليار (1196ع)]] **بيانه (1196ع) **[[جهلم جي جنگ (1206ع)|جهلم (1206ع)]] {{tree list/end}} {{Tree list}} *[[خوارزمين-غوري تڪرار]] **[[خراسان تي غوري فتح|خراسان (1200–1201ع)]] **[[قراسو جي جنگ|قراسو (1204ع)]] **[[محمد غوري#وچ ايشيا ۾ جدوجهد|گرگانج (1204ع)]] **[[اندخود جي جنگ|اندخود (1204ع)]] {{Tree list/end}} }} }} | father = [[بهاءُ الدين سام اول]] | mother = | religion = [[سني اسلام]] | birth_date = 1144ع | birth_place = [[غور]] (موجوده [[افغانستان]]) | death_date = {{death date and age|1206|3|15|1144|df=y}} | death_place = [[دميڪ]] (موجوده [[پاڪستان]]) | burial_place = [[غزني]] (موجوده [[افغانستان]]) }} '''معز الدين محمد بن سام''' ({{langx|fa|معز الدین محمد بن سام|translit=Muʿizz al-Dīn Muḥammad ibn Sām}}؛ لڳ ڀڳ 1144ع – 15 مارچ 1206ع)، جيڪو '''شھاب الدين محمد غوري''' يا '''محمد غورِي''' جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[غوري خاندان]] جو هڪ حڪمران هو، جيڪو اڄوڪي مرڪزي [[افغانستان]] جي [[غور]] واري علائقي مان تعلق رکندو هو ۽ 1173ع کان 1206ع تائين حڪومت ڪندو رهيو. محمد ۽ سندس وڏي ڀاءُ [[غياث الدين محمد]] گڏيل حڪومت (ڊائراڪي) جي صورت ۾ حڪمراني ڪئي، جيڪا 1203ع ۾ غياث الدين جي وفات تائين جاري رهي. غياث الدين، جيڪو ٻنهي ڀائرن مان سينيئر حڪمران هو، پنهنجي گادي [[فيروزڪوه]] مان غوري سلطنت جي اولهندي علائقن تي حڪومت ڪندو هو، جڏهن ته محمد اوڀر طرف [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ غوري اقتدار کي وڌايو ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ اسلامي حڪمرانيءَ جا بنياد وڌا، جيڪا بعد ۾ لڳ ڀڳ پنج سؤ ورهيه مختلف مسلم سلطنتن جي صورت ۾ جاري رهي. پنهنجي شروعاتي دور ۾، جڏهن هو [[غوري سلطنت]] جي ڏاکڻي حصي جو گورنر هو، تڏهن محمد ڪيترين فوجي مهمن ذريعي [[اوغز ترڪ]] قبيلن کي شڪست ڏني ۽ [[غزني]] تي قبضو ڪيو، جتي [[غياث الدين محمد]] کيس هڪ خودمختيار حڪمران طور مقرر ڪيو. غزني کي بنياد بڻائي، محمد 1175ع ۾ [[سنڌو درياهه]] پار ڪري [[گومل لڪ]] ذريعي اڳتي وڌيو ۽ هڪ سال اندر [[هندستان ۾ محمد غوري جون مهمون#ملتان ۽ اچ جي فتح|ملتان]] ۽ [[هندستان ۾ محمد غوري جون مهمون#اچ|اچ]] کي [[قرامطه]] حڪمرانن کان فتح ڪري ورتو. ان کان پوءِ محمد هيٺئين [[سنڌ]] مان ٿيندي اڄوڪي [[گجرات]] ڏانهن [[ٿر ريگستان]] رستي اڳتي وڌڻ جي ڪوشش ڪئي، پر [[قصهرادا جي جنگ|قصهرادا]] وٽ [[مائونٽ ابو]] جي ڀرسان [[چالڪيه خاندان|چالڪيه]] حڪمران [[مولراج ٻيون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ راجپوت سردارن جي اتحاد هٿان زخمي ٿيو ۽ سندس فوج شڪست کاڌي. ان ناڪاميءَ کان پوءِ هن هندستان جي ميداني علائقن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ اترين رستن کي اختيار ڪيو. پوءِ هن [[غزنوي خاندان]] خلاف مهم هلائي ۽ 1186ع تائين کين ختم ڪري ڇڏيو، جنهن سان پنجاب سميت [[سنڌو ماٿري]] جو مٿيون حصو سندس قبضي ۾ اچي ويو. غزنوي حڪمرانن جي آخري مرڪز جي خاتمي کان پوءِ محمد [[خيبر لڪ]] تي ڪنٽرول حاصل ڪيو، جيڪو اتر هندستان ڏانهن ايندڙ فوجن جو روايتي رستو هو. غوري سلطنت کي [[گنگا]] جي ميداني علائقن تائين وڌائيندي، محمد کي 1191ع ۾ [[ترائن جي پهرين جنگ]] دوران [[چوهان خاندان|چوهان]] حڪمران [[پرتھوي راج چوهاڻ]] جي اڳواڻيءَ هيٺ راجپوت اتحاد هٿان شڪست ملي ۽ هو زخمي ٿيو. محمد واپس [[خراسان]] ويو، پر ايندڙ سال وڏي گهوڙيسوار تيرانداز فوج سان ٻيهر موٽي آيو ۽ [[ترائن جي ٻي جنگ]] ۾ فيصلائتي فتح حاصل ڪئي. ان کان پوءِ پرتھوي راج کي قتل ڪيو ويو. هن هندستان ۾ پنهنجي سڌي موجودگي محدود رکي ۽ فوجي ۽ سياسي ذميواريون پنهنجي چونڊيل غلام اميرن حوالي ڪيون، جن مقامي رياستن تي حملا ڪري غوري اقتدار کي [[بنگال]] ۽ [[بهار]] تائين وڌايو. 1203ع ۾ [[غياث الدين محمد]] جي وفات کان پوءِ محمد [[فيروزڪوه]] جي تخت تي به ويٺو ۽ سڄي [[غوري سلطنت]] جو اعليٰ سلطان بڻيو. پر جلد ئي 1204ع ۾ [[اندخود جي جنگ]] ۾ [[خوارزمي سلطنت]] ۽ [[قراختائي]] اتحاد هٿان سخت شڪست کاڌائين، جنهن سبب [[خراسان]] جي گهڻن علائقن تان غوري اقتدار ختم ٿي ويو. محمد پوءِ پنهنجي سلطنت ۾ پکڙيل بغاوتن کي دٻايو ۽ [[آمو درياهه]] تي پل ٺهرائي [[ماوراءُالنهر]] تي وڏي حملي جي تياري ڪئي، پر [[کوکر]] هندو قبيلن جي بغاوت کيس [[سالٽ رينج]] ڏانهن وڃڻ تي مجبور ڪيو، جتي هن پنهنجي آخري مهم دوران [[جهلم جي جنگ (1206ع)|کوکر بغاوت]] کي سختيءَ سان چيڀاٽي ڇڏيو. واپسيءَ دوران 15 مارچ 1206ع تي [[دميڪ]] وٽ [[سنڌو درياهه]] جي ڪناري تي شام جي نماز ادا ڪندي محمد غوري کي [[اسماعيلي]] فدائين قتل ڪري ڇڏيو. سندس وفات کان پوءِ غوري سلطنت تيزيءَ سان زوال پذير ٿي وئي ۽ [[خوارزم جو محمد ٻيون]] 1215ع تائين سنڌو درياهه جي اولهه وارا باقي غوري علائقا پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتا. البت، سنڌو جي اوڀر ۾ سندس فتوحات سندس غلام سپهه سالار [[قطب الدين ايبڪ]] جي هٿ هيٺ طاقتور [[دهلي سلطنت]] جي بنياد بڻيون. == ابتدائي زندگي == === سلطان معز الدين غوري ۽ سندس غلام === غوري حڪمرانن غلام اداري کي غزنوي سلطنت کان ورثي ۾ ورتو ۽ ان کي پنهنجي سلطنت جي قيام ۽ واڌ لاءِ ڪاميابيءَ سان استعمال ڪيو. سلطان معز الدين غوري کي پٽ نه هو، فقط هڪ ڌيءَ هئي. هو ترڪي غلام خريد ڪرڻ جو تمام گهڻو شوقين هو. جڏهن به کيس ڪنهن نئين باصلاحيت غلام جي شهرت جو پتو پوندو هو، ته هو کيس حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو. منهاج سراج موجب معز الدين غوري وٽ ترڪي غلامن جو وڏو تعداد هو، جن مان ڪيترائي اوڀر جي ملڪن ۾ فوجي صلاحيت، سرگرمي ۽ مهارت سبب مشهور ٿيا.<ref name="TabaqatRaverty410">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=410–411 }}</ref><ref name="RavertyTabaqat497">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=497 }}</ref> هڪ ڀيري جڏهن سلطان کان پڇيو ويو ته سندس وفات کان پوءِ سندس نالو ڪير زنده رکندو، ته هن جواب ڏنو ته ٻين بادشاهن جا هڪ يا ٻه پٽ هوندا آهن، پر سندس هزارين پٽ آهن، يعني سندس ترڪي غلام، جيڪي سندس سلطنت جا وارث ٿيندا. بعد جي تاريخ ۾ اهو قول صحيح ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ ته معزي غلامن هندستان ۽ افغانستان جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="TabaqatRaverty411">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=411 }}</ref> معز الدين غوري پنهنجي ٽن غلامن [[تاج الدين يلدوز]]، [[قطب الدين ايبڪ]] ۽ [[ناصرالدين قباچو]] کي ٻين کان وڌيڪ چاهيندو هو. اهي ٽيئي سندس سرپرستيءَ ۾ اڀريا ۽ نون فتح ڪيل علائقن جا گورنر مقرر ٿيا. سلطان جي وفات کان اڳ اهي ٽيئي مختلف صوبن جا حڪمران بڻجي چڪا هئا..<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=28–43 }}</ref> === پيدائش === محمد غوري جو نالو مختلف ماخذن ۾ معزالدين سام، شهاب الدين غوري، محمد غوري ۽ محمد آف غور جي صورت ۾ لکيل ملي ٿو. [[طبقات ناصري]] موجب سندس اصل نالو "محمد" هو، جنهن کي غوري لهجي ۾ "حمد" پڻ لکيو ويندو هو. سندس ماءُ ننڍپڻ ۾ کيس سندس ڪاري رنگت سبب "زنگي" سڏيندي هئي. غزني ۾ تاجپوشيءَ کان پوءِ هن "ملڪ شهاب الدين" جو لقب اختيار ڪيو، جڏهن ته خراسان تي قبضي کان پوءِ "معزالدين" يا "معز الدين" جو لقب استعمال ڪرڻ لڳو.{{sfn|Nizami|1970|page=155-156}} همعصر ماخذ سندس پيدائش جي صحيح تاريخ بيان نٿا ڪن، پر [[منهاج سراج جوزجاني]] جي بيان موجب هو پنهنجي وڏي ڀاءُ [[غياث الدين محمد]] کان لڳ ڀڳ ٽي سال ننڍو هو. جيئن ته غياث الدين 1140ع ۾ ڄائو هو، تنهن ڪري محمد غوري جي پيدائش جو سال تقريباً 1144ع سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Flood|2009|page=95}} === تخت نشيني === محمد غوري ۽ سندس ڀاءُ غياث الدين جي ابتدائي زندگي ڏکيائين سان ڀرپور هئي. سندن چاچي [[علاءُ الدين حسين]] غزني تي پنهنجي مهم کان پوءِ ٻنهي ڀائرن کي سنجهه (سنجاه) جو گورنر مقرر ڪيو.{{sfn|Habib|1981|page=108}} پر جڏهن هن ڏٺو ته ٻئي ڀائر صوبي جو انتظام ڪاميابيءَ سان هلائي رهيا آهن، ته کيس سندن وڌندڙ اثر رسوخ تي شڪ ٿيو. اقتدار لاءِ ممڪن خطري جي خوف سبب هن ٻنهي کي [[غرجستان]] جي قلعي ۾ قيد ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Habib|1981|page=108}} 1161ع ۾ علاءُ الدين حسين جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[سيف الدين محمد]] ٻنهي ڀائرن کي قيد مان آزاد ڪيو.{{sfn|Thomas|2018|page=59}}{{sfn|Nizami|1998|page=181}} سيف الدين پاڻ 1163ع ۾ [[بلخ]] جي [[اوغز ترڪ]] قبيلن خلاف جنگ ۾ مارجي ويو.{{sfn|Wink|1991|page=138}}{{sfn|Habib|1981|page=109}} [[تاريخ فرشته]] موجب آزاديءَ کان پوءِ ٻنهي ڀائرن کي ٻيهر سنجهه جو انتظام ڏنو ويو، جڏهن ته [[طبقات ناصري]] ۾ ذڪر آهي ته ان وقت سندن مالي حالت ڪمزور هئي. انهيءَ ڪري محمد ڪجهه وقت لاءِ پنهنجي چاچي [[فخر الدين مسعود]] جي درٻار ۾ وڃي رهيو، جيڪو [[باميان]] جو حڪمران هو ۽ غوري سلطنت جو باجگذار امير شمار ٿيندو هو.{{sfn|Habib|1981|page=135}} بعد ۾ فخر الدين مسعود سيف الدين جي وفات کان پوءِ غوري تخت تي پنهنجو حق جتائڻ جي ڪوشش ڪئي. محمد پنهنجي ڀاءُ غياث الدين جي مدد ڪئي ۽ بغاوت کي ڪچلي ڇڏيو. فخر الدين بلخ ۽ هرات جي سردارن سان گڏجي وڏي فوج گڏ ڪئي، پر جنگ ۾ سندس اتحاد ٽٽي ويو ۽ ڪيترائي ساٿي مارجي ويا. ان هوندي به فخر الدين کي 1163ع ۾ باميان جي حڪومت واپس ڏني وئي.{{sfn|Thomas|2018|page=47-48}}{{sfn|Bosworth|1968|page=163}} ان کان پوءِ مقامي غوري اميرن ۽ سردارن جي حمايت سان [[غياث الدين محمد]] غوري سلطنت جو حڪمران بڻيو. شروعات ۾ هن محمد کي پنهنجي درٻار ۾ هڪ معمولي عهدو ڏنو، جنهن تي محمد ناراض ٿي [[سيستان]] هليو ويو ۽ ڪجهه عرصو اتي رهيو. بعد ۾ غياث الدين کيس واپس گهرايو ۽ سلطنت جي ڏاکڻي علائقن جو انتظام سندس حوالي ڪيو، جن ۾ غالباً استيان ۽ ڪجران شامل هئا.{{sfn|Habib|1981|page=135-136}}{{sfn|Nizami|1998|page=182}} === اوغز ترڪن خلاف مهمون === شهزادي جي حيثيت ۾ محمد غوري کي سڀ کان پهرين [[اوغز ترڪ]] قبيلن کي مطيع ڪرڻ جو ڪم سونپيو ويو، جيڪي جيتوڻيڪ زوال پذير هئا، پر اڃا به وسيع علائقن تي سندن اثر موجود هو.{{sfn|Habibullah|1957|page=21}} محمد [[قنڌار]] کي پنهنجو فوجي مرڪز بڻايو ۽ اوغز قبيلن تي لڳاتار حملا ڪندو رهيو. آخرڪار هن ۽ غياث الدين گڏجي اوغزن کي فيصلائتي شڪست ڏني. انهيءَ ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻنهي ڀائرن 1169ع ۾ [[غزني]] ۽ موجوده اوڀر افغانستان جا ڪيترائي علائقا فتح ڪري ورتا.{{sfn|Habib|1981|page=109}}{{sfn|Wink|1991|page=138}}{{sfn|Habibullah|1957|page=21-22}} 1173ع ۾ غزني ۾ محمد جي تاجپوشي ٿي. ان کان پوءِ غياث الدين اولهه طرف [[ماوراءُالنهر]] ۽ [[خراسان]] جي مهمن لاءِ [[فيروزڪوه]] واپس هليو ويو، جڏهن ته محمد غزني کي هندستان ڏانهن فوجي مهمن لاءِ بنياد بڻايو.{{sfn|Nizami|1998|page=182}} 1174ع ۾ محمد [[سنقران]] جي اوغز قبيلن خلاف مهم هلائي ۽ انهن کي به مطيع ڪري ورتو.{{sfn|Wink|1991|page=143}} === خراسان ۽ سيستان ۾ توسيع === 1175ع ۾ محمد غوري پنهنجي ڀاءُ غياث الدين سان گڏجي [[هرات]] ۽ [[پوشنگ]] تي قبضو ڪيو. اهي علائقا اڳ سلجوقي حڪمرانن جي هڪ اڳوڻي سپهه سالار جي قبضي ۾ هئا، جنهن کي شڪست ڏئي غوري سلطنت ۾ شامل ڪيو ويو.{{sfn|Bosworth|1968|page=168-169}}{{sfn|Nizami|1998|page=182}} ان کان پوءِ غوري ڀائرن اڄوڪي ايران جي اوڀر طرف پيشقدمي ڪئي ۽ [[سيستان]] جي [[نصري خاندان]] کي پنهنجو باجگذار بڻايو. نصري حڪمران [[تاج الدين ثالث حرب بن محمد بن نصر]] غوري بالادستي قبول ڪئي ۽ بعد ۾ ڪيترين جنگين ۾ پنهنجي فوجن سان غوري حڪمرانن جي مدد ڪندو رهيو.{{sfn|Bosworth|1968|page=163}} ساڳئي عرصي ۾ غياث الدين [[بلخ]] ۽ هرات سان لاڳاپيل خراساني علائقن تي به قبضو ڪري ورتو، جنهن سان غوري سلطنت هڪ وڏي علاقائي طاقت بڻجي وئي.{{sfn|Habibullah|1957|page=22}} == هندستان ڏانهن مهمون == {{Main|هندستان ۾ محمد غوري جون مهمون}} === شروعاتي مهمون === {{South Asia in 1175|right|{{center|1175ع ۾ ڏکڻ ايشيا جون اهم رياستون، برصغير تي [[غوري سلطنت]] جي حملي کان اڳ واري صورتحال؛ نارنگي ليڪ 1175ع کان 1205ع تائين محمد غوري جي دور جون غوري علائقائي فتوحات ڏيکاري ٿي.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |pages=37, 147 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=074 |access-date=2026-06-07 |archive-date=2022-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206065357/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=074 |url-status=dead }}</ref>}}|{{location map~ |South Asia |lat=24.5|N |long=75|E |label=|position=|label_size=|mark=Ghurid invasions in India (map overlay).png|marksize=225}}{{location map~ |South Asia |lat=30.5|N |long=67.5|E |label=|position=|label_size=|mark=Chess drt45.svg|marksize=35}}}} غوري ڀائرن گڏيل حڪمرانيءَ جي نظام، يعني [[ٻٽي حڪمراني]]، هيٺ حڪومت ڪئي. وڏي ڀاءُ [[غياث الدين محمد]] اولهه-مرڪزي [[افغانستان]] ۾ واقع پنهنجي گادي [[فيروزڪوه]] مان [[خوارزمي سلطنت|خوارزمين]] سان ڊگهي جنگي ڇڪتاڻ جاري رکي، جڏهن ته محمد غوري غزنيءَ مان هندستاني ميدانن ڏانهن غوري علائقن کي اوڀر طرف وڌايو.{{sfn|Flood|2009|page=89}} هندستاني ميدانن ڏانهن مهمن ۽ [[گنگا جو ميدان|گنگا جي ميدان]] ۾ مالدار [[هندو]] مندرن جي ڦرلٽ مان محمد کي وڏي خزاني تائين رسائي ملي، جيڪو غزنيءَ ۾ گڏ ڪيو ويو. مؤرخ [[منهاج السراج|جوزجاني]]، محمد جي خزاني جي نگران جي حوالي سان، لکي ٿو ته ان خزاني ۾ 60,000&nbsp;ڪلوگرام، يعني 1500 [[مڻ]]، جواهر شامل هئا.{{sfn|Jackson|2000|page=210}} پنهنجين شروعاتي حملن دوران محمد [[پنجاب]] کان پاسو ڪيو ۽ ان بدران [[سنڌو درياهه]] جي وچولي ۽ هيٺين وهڪري سان لڳندڙ علائقن تي ڌيان ڏنو. تنهنڪري پنجاب ۾ غزنوي حڪمرانن کي پاسيرو ڪرڻ ۽ [[اتر هندستان]] ڏانهن متبادل رستو کولڻ لاءِ محمد ڏکڻ طرف موجوده [[گجرات]] ۾ [[انهلوارا]] ڏانهن رخ ڪيو.{{sfn|Wink|1991|page=142}} [[انهلوارا]] ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ هن [[مارواڙ]] جي ويجهو [[ناڊول]] جي قلعي جو گهيرو ڪيو ۽ ٿوري گهيري کان پوءِ ان کي [[نڊولا چاهمانا]] حڪمران [[ڪيلهڻ ديو]] کان فتح ڪري ورتو. هن [[ڪرادو مندر|ڪرادو]] ۾ [[شو]] جي مندر کي لٽيو. [[مارواڙ]] جي ڏکڻ ۾ سڪل [[ٿر ريگستان]] مان گذرڻ کان پوءِ، غوري فوج جڏهن [[مائونٽ ابو]] وٽ پهتي ته ٿڪجي چڪي هئي؛ اتي [[قصهرادا جي جنگ|گدرارگهٽا جي جابلو لڪ]] ۾ [[سولنڪي]] حڪمران [[مولراج ٻيون]] هٿان شڪست کاڌائين. سولنڪي حڪمران کي ٻين راجپوت سردارن جي مدد حاصل هئي، جن ۾ خاص طور [[ڪيلهڻ ديو]] شامل هو، جنهن کي محمد اڳ ۾ [[ناڊول]] وٽ شڪست ڏني هئي؛ ان کان سواءِ [[جالور چاهمانا]] حڪمران [[ڪرتي پال]] ۽ [[چندراوتي جا پرمارا|اربدا پرمارا]] حڪمران ڌارا ورشا پڻ شامل هئا.{{sfn|Hooja|2006|p=262}} غوري فوج کي جنگ دوران ۽ پوءِ ريگستان پار ڪري غزني ڏانهن واپسيءَ ۾ به وڏو جاني نقصان ٿيو.{{sfn|Wink|1991|p=143}} هن شڪست محمد کي اترين رستن اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو. تنهنڪري هن [[اتر هندستان]] ۾ وڌيڪ حملن لاءِ پنجاب ۽ اتر-اولهه ۾ مناسب فوجي بنياد ٺاهڻ تي ڌيان ڏنو.{{sfn|Chandra|2007|page=68}} === پنجاب جي فتح === {{Main|لاهور جو گهيرو (1186ع)}} محمد جون [[هندستان ۾ محمد غوري جون مهمون|هندستاني برصغير ۾ مهمون]] پهرين [[قرامطه]] خلاف شروع ٿيون، جيڪي [[اسماعيليت|اسماعيلي ست امامي شاخ]] سان لاڳاپيل هئا ۽ [[محمود غزنوي]] جي وفات کان پوءِ جلد ئي [[ملتان]] ۾ ٻيهر مضبوط ٿيا؛ محمود غزنوي اتي [[سني]] گورنر مقرر ڪيو هو.{{sfn|Khan|2008|page=116}} محمد 1175ع ۾ قرمطي حڪمران خفيف کي شڪست ڏني ۽ ملتان کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو.{{sfn|Wink|1991|page=245}} اها شڪست ملتان ۾ قرمطي طاقت لاءِ آخري ڌڪ ثابت ٿي، ۽ قرامطه وري ڪڏهن به هن علائقي ۾ پنهنجو اثر بحال نه ڪري سگهيا.{{sfn|Hooja|2006|page=261}} 1179ع ۾ محمد [[پشاور]] فتح ڪيو، جيڪو ان وقت ممڪن طور غزنوي حڪمرانن جي قبضي ۾ هو.{{sfn|Lal|1992|page=109}} ڏکڻ پنجاب ۾ [[اچ]] جي فتح به جلد ئي ٿي. [[فرشته]] موجب، محمد غوري [[ڀٽي]] حڪمران جي زال ڏانهن ڳجهي خط موڪليو ۽ پيشڪش ڪئي ته جيڪڏهن هوءَ پنهنجي مڙس کي هٽائي ڇڏي ته هو ساڻس شادي ڪندو، ڇاڪاڻ ته هن قلعي جي فتح کي ڏکيو سمجهيو هو. ان عورت جواب ڏنو ته عمر سبب هوءَ پاڻ شاديءَ بابت نٿي سوچي سگهي، پر جيڪڏهن محمد غوري سندس ڌيءَ سان شادي ڪرڻ ۽ سندس مال ملڪيت کيس ڇڏي ڏيڻ جو واعدو ڪري، ته هوءَ ڪجهه ڏينهن اندر راجا کي هٽائي ڇڏيندي. پوءِ هن پنهنجي مڙس کي قتل ڪرايو ۽ [[اچ]] قلعي جا دروازا [[غوري خاندان|غورين]] لاءِ کولي ڇڏيا.<ref>{{Cite book |last=www.islamicebay.com |url=https://archive.org/details/HistoryOfTheRiseOfTheMahomedanPowerInIndiaVolume1/HistoryOfTheRiseOfTheMahomedanPowerInIndia-Volume-1/page/n155/mode/2up?view=theater |title=History Of The Rise Of The Mahomedan Power In India Volume 1, 2, 3 |year=1829 |page=95 |quote=...هو ملتان ڏانهن لشڪر وٺي روانو ٿيو، ۽ اهو صوبو مطيع ڪرڻ کان پوءِ اُچ ڏانهن وڌيو. راجا کي سندس قلعي ۾ گهيرو ڪيو ويو؛ پر محمد غوري، اهو ڏسي ته ان جاءِ کي فتح ڪرڻ ڏکيو ٿيندو، راجا جي زال ڏانهن هڪ ڳجهو پيغام موڪليو، جنهن ۾ هن واعدو ڪيو ته جيڪڏهن هوءَ پنهنجو مڙس سندس حوالي ڪري ڇڏي، ته هو ساڻس شادي ڪندو.{{pb}}ان بدڪردار عورت جواب موڪليو ته هوءَ پاڻ شاديءَ بابت سوچڻ لاءِ عمر ۾ ڪافي وڏي ٿي چڪي آهي؛ پر سندس هڪ خوبصورت ۽ جوان ڌيءَ آهي، ۽ جيڪڏهن محمد غوري ان سان شادي ڪرڻ ۽ کيس سندس دولت تي آزاد قبضي ۾ ڇڏڻ جو واعدو ڪري، ته هوءَ ڪجهه ڏينهن اندر راجا کي هٽائي ڇڏيندي. محمد غوري اها تجويز قبول ڪئي؛ ۽ هن شهزاديءَ ڪجهه ڏينهن اندر پنهنجي مڙس کي قتل ڪرائڻ جو رستو ڳولي ورتو، ۽ دشمن لاءِ قلعي جا دروازا کولي ڇڏيا.}}{{source-attribution}}</ref> اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته ان واقعي کان پوءِ [[محمد غوري]] ڀٽي شهزاديءَ سان شادي ڪئي، پر سندس ماءُ کي غزني موڪلي ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هو کيس علائقي جو اختيار ڏيڻ نٿي چاهيو؛ اها عورت ٿوري عرصي کان پوءِ “ڏک ۽ مايوسي” سبب فوت ٿي وئي، ۽ ساڳيءَ ريت شهزادي به ٻه سال پوءِ غم ۾ فوت ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=www.islamicebay.com |url=https://archive.org/details/HistoryOfTheRiseOfTheMahomedanPowerInIndiaVolume1/HistoryOfTheRiseOfTheMahomedanPowerInIndia-Volume-1/page/n155/mode/2up?view=theater |title=History Of The Rise Of The Mahomedan Power In India Volume 1, 2, 3 |year=1829 |page=95 |quote=محمد غوري پنهنجي واعدي تي رڳو جزوي طور عمل ڪيو؛ هن ڌيءَ سان، سندس ”سچي دين“ قبول ڪرڻ کان پوءِ، شادي ته ڪئي، پر ماءُ سان ڪيل پنهنجي وعدي کان ڦرڻ ۾ هن کي ڪا به هٻڪ محسوس نه ٿي. ملڪ جو اختيار سندس حوالي ڪرڻ بدران، هن کيس غزني موڪلي ڇڏيو، جتي هوءَ بعد ۾ ڏک ۽ مايوسي سبب وفات ڪري وئي. ڌيءَ پڻ گهڻو عرصو زنده نه رهي؛ ٻن سالن جي اندر اندر هوءَ به غم ۽ رنج جي ور چڙهي فوت ٿي وئي..}}{{source-attribution}}</ref> اچ کي [[اندخود جي جنگ]] ۾ 1204ع ۾ ملڪ ناصرالدين ايتم جي وفات تائين سندس حوالي رکيو ويو. ان کان پوءِ اهو [[ناصر الدين قباچه]] جي قبضي هيٺ آيو.{{sfn|Nizami|1970|p=156}} ڏکڻ پنجاب جي فتح کان پوءِ [[محمد غوري]] 1181ع ۾ آخري غزنوي حڪمران [[خسرو ملڪ]] هيٺ رهيل [[غزنوي خاندان|غزنوي]] مضبوط قلعن تي آخري حملا شروع ڪيا. هن عرصي ۾ [[پنجاب]] جو [[کوکر]] قبيلو [[ڄمون]] جي حڪمرانن جي تابع هو، پر خسرو ملڪ کين پنهنجي حمايت جي بدلي ۾ خراج ڏيڻ بند ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو. هن اتحاد کان پوءِ [[محمد غوري]] طرفان [[لاهور]] جي ناڪام گهيري جي جواب ۾ [[سيالڪوٽ]] جي قلعي جو گهيرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر اها ڪوشش ناڪام ٿي.<ref>{{Cite book |last=Jūzjānī |first=Minhāj Sirāj |url=https://books.google.com/books?id=u_ixTEEz8ssC&dq=Bakan+and+Sarkah&pg=PA482 |title=Ṭabaḳāt-i Nāṣirī: A General History of the Muḥammadan Dynasties of Asia, Including Hindūstān, from A.H. 194 (810 A.D.) to A.H. 658 (1260 A.D.) and the Irruption of the Infidel Mughals Into Islām |date=1881 |publisher=Gilbert & Rivington |pages=453–454 |language=en}}</ref> 1182ع ۾ محمد ڏکڻ طرف هڪ قوسي رستي سان [[سنڌ]] جي [[عربي سمنڊ]] واري ڪناري تي واقع بندري شهر [[ديبل]] تائين ويو ۽ [[سومرا خاندان|سومرن]] کي مطيع ڪيو. محمد غوري جي لاهور جي ٻئي گهيري ۾ [[خسرو ملڪ]] ڪاميابيءَ سان قيد ڪيو ويو ۽ 1186ع ۾ [[غزنوي خاندان|غزنوي]] حڪومت جو خاتمو ٿيو. محمد غوري، خسرو ملڪ جي محفوظ گذر جي بدلي ۾ هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري پنهنجي وعدي جي ڀڃڪڙي ڪندي، کيس [[غرجستان]] جي قلعي ۾ قيد ڪيو. خسرو ملڪ کي [[فيروزڪوه]] ۾ [[غياث الدين محمد]] ڏانهن موڪليو ويو، جتي لڳ ڀڳ 1192ع ۾ کيس ۽ سندس سڄي خاندان کي قتل ڪيو ويو.{{sfn|Nizami|1970|page=158}}{{sfn|Habib|1981|page=112}} غزنوي حڪمرانن کي ختم ڪرڻ کان پوءِ محمد هاڻي اسٽريٽجڪ [[سنڌو ماٿري]] تي، جنهن ۾ پنجاب جو وڏو حصو شامل هو، پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.{{sfn|Wink|1991|page=144}}{{sfn|Khan|2008|page=141-142}} هن ملا سراج الدين کي، جيڪو سندس والد جي درٻار ۾ اعليٰ رتبي جو [[قاضي]] هو، نون فتح ڪيل غزنوي علائقن ۾ عدليه کاتي جو سربراهه مقرر ڪيو ۽ کيس ملتان جو انتظام به ڏنو. سندس پٽ [[منهاج السراج جوزجاني]]، جيڪو 1193ع ۾ ڄائو، بعد ۾ 1260ع ۾ [[طبقات ناصري]] لکيو، جيڪو وچئين دور ۾ [[غوري خاندان]] ۽ [[دهلي سلطنت]] بابت هڪ اهم ۽ عظيم تاريخي ڪتاب سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Khan|2008|page=102}}{{sfn|Nizami|1970|page=158}} === ترائن جي پهرين جنگ === {{Main|ترائن جي پهرين جنگ}} 1190ع ۾ [[سنڌ]] ۽ اولهندي پنجاب ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪرڻ کان پوءِ، غوري سپهه سالارن اوڀر پنجاب جي علائقي تي حملا شروع ڪيا ۽ اڄوڪي [[پنجاب، ڀارت|ڀارتي پنجاب]] ۾ [[پرتھوي راج چوهاڻ]] جي سلطنت جي اتر-اولهندي سرحد تي واقع [[ڀٽنڊا]] جو قلعو فتح ڪيو. محمد، [[تلڪ ضلعو|تلڪ]] جي قاضي ضياءُ الدين کي 1200 گهوڙيسوارن سان قلعي جو گورنر مقرر ڪرڻ کان پوءِ، اها خبر ملي ته پرتھوي راج جي فوج سندس تابع شهزادي گووند راءِ جي اڳواڻيءَ ۾ قلعي جو گهيرو ڪرڻ لاءِ اچي رهي آهي. ٻئي فوجون آخرڪار اڄوڪي [[هرياڻا]] ۾ [[ٿانيسر]] کان 24&nbsp;ڪلوميٽر پري [[ترائن]] شهر جي ويجهو آمهون سامهون ٿيون. جنگ جي شروعات گهوڙيسوار مملوڪ تيراندازن جي حملي سان ٿي، جنهن جو جواب پرتھوي راج ٽن پاسن کان جوابي حملي سان ڏنو ۽ جنگ تي غالب اچي ويو. محمد ذاتي مقابلي ۾ گووند راءِ کي زخمي ڪيو{{efn|مؤرخ ڪشوري سرن لال موجب گووند راءِ جي وات تي ڌڪ لڳو، پر هو ڪنهن موتمار زخم جو ذڪر نٿو ڪري.{{sfn|Lal|1992|p=111}}}} ۽ ان عمل ۾ پاڻ به زخمي ٿيو؛ پوءِ سندس فوج پوئتي هٽي وئي{{sfn|Roy|2004|p=41}} ۽ پرتھوي راج جي فوج کي فاتح سمجهيو ويو. جوزجاني موجب زخمي محمد کي جنگ جي ميدان مان هڪ خلجي گهوڙيسوار کڻي ويو.{{sfn|Ray|2019|page=42}} ''زين المعاصر'' جو هڪ بلڪل مختلف بيان دعويٰ ڪري ٿو ته گووند راج سان جنگ ۾ زخمي ٿيڻ کان پوءِ محمد بيهوش ٿي ويو، ۽ سندس فوج کيس مئل سمجهي بي ترتيبيءَ سان پوئتي هٽي وئي. پوءِ سندس ڪجهه سپاهي رات جو جنگ جي ميدان تي سندس لاش ڳولڻ آيا. سخت زخمي هجڻ جي باوجود محمد پنهنجن سپاهين کي سڃاڻي ورتو؛ سپاهي کيس زنده ڏسي خوش ٿيا ۽ کيس کٽوليءَ ۾ جنگ جي ميدان مان غزني کڻي ويا.{{sfn|Habib|1981|page=113}} پر ''زين المعاصر'' جو بيان ڪنهن ٻئي همعصر يا بعد واري مؤرخ وٽ تصديق نٿو ٿئي، جنهن ڪري ان جي صداقت شڪي سمجهي وڃي ٿي، جڏهن ته جوزجاني جو بيان وڌيڪ معتبر ڄاتو وڃي ٿو.{{sfn|Nizami|1970|page=158}} ضياءُ الدين جي ماتحت تبرهند جي غوري فوجي ڇانوڻي هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان اڳ تيرهن مهينا قائم رهي. راجپوت گهيري دوران تيزيءَ سان اڳڀرائي نه ڪري سگهيا، ڇاڪاڻ ته انهن وٽ [[گهيري جا اوزار]] نه هئا؛ انهيءَ ڪري محمد کي هن عرصي ۾ طاقتور فوج تيار ڪرڻ جو موقعو مليو.<ref>{{harvnb|Roy|2004|page=40–42}}: "گهوڙيسوار فوج قلعي جي گهيري لاءِ مناسب نه هوندي آهي، ۽ راجپوتن وٽ نه ته گهيري لاءِ ضروري جنگي مشينون هيون ۽ نه ئي اهڙو پيادل لشڪر، جيڪو قلعي جي ڀتين تي چڙهائي ڪري انهن کي ڊاهي سگهي. تُلاڪي (ضياءُ الدين تُلاڪي) تيرهن مهينن تائين پرٿوي راج کي قلعي کان پري رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. ان عرصي دوران محمد غوري هڪ لک ويهه هزار (120,000) گهوڙيسوارن تي مشتمل فوج تيار ڪري ورتي."</ref> === ترائن جي ٻي جنگ === {{Main|ترائن جي ٻي جنگ}} [[File:The last stand of Rajputs against Muhammadans.jpg|thumb|290px|''راجپوتن جي آخري مزاحمت''، 1192ع ۾ [[ترائن جي ٻي جنگ]] جي عڪاسي ڪندي]] ترائن ۾ شڪست کان پوءِ محمد انهن [[غوري خاندان|غوري]]، [[خلجي]] ۽ [[افغان]] اميرن کي سخت سزائون ڏنيون، جيڪي جنگ دوران ڀڄي ويا هئا. انهن جي ڳچين ۾ اناج سان ڀريل ٿيلها ٻڌي کين غزني ۾ گهمايو ويو. جن ان کان انڪار ڪيو، انهن جا سر قلم ڪيا ويا.{{sfn|Lal|1992|page=110}} پوئين وچئين دور جي مؤرخ [[فرشته]] وڌيڪ لکي ٿو ته غزني ۾ موجود عوامي روايتن موجب محمد قسم کنيو ته جيستائين هو پنهنجي شڪست جي ذلت جو بدلو نه وٺندو، تيستائين پنهنجي شاهي حرم ۾ نه ويندو ۽ نه ئي جنگ ۾ لڳل زخمن جو علاج ڪرائيندو.{{sfn|Lal|1992|page=110-111}} [[حسين بن خرمل|حسين خرمل]]، جيڪو غورين جو اهم ايراني سپهه سالار هو، غزني مان وڏي فوجي دستي سان گهرايو ويو؛ ان سان گڏ مڪلبي، خربڪ ۽ الله جهڙا آزمودگار جنگي سردار پڻ آندا ويا.{{sfn|Nizami|1970|page=162}} محمد راجپوت فوج جي هاٿي دستن کي منهن ڏيڻ لاءِ مٽيءَ ۽ ڪاٺ جا نقلي هاٿي ٺهرائي انهن تي حملا ڪرائي ضروري تياريون ڪيون.{{sfn|Wink|1991|page=145-146}} ويجهي همعصر مؤرخن جوزجاني ۽ [[عبدالملڪ عصامي|عصامي]] موجب محمد 1192ع جي جنگ ۾ 120,000 کان 130,000 مڪمل هٿياربند سپاهي آندا.{{sfn|Wink|1991|page=145}} فرشته فيصلائتي جنگ ۾ راجپوت فوج جو تعداد 3,000 هاٿي ۽ 300,000 گهوڙيسوار ۽ پيادل سپاهي ڄاڻائي ٿو، جيڪو غالباً وڏو وڌاءُ آهي.{{sfn|Chandra|2006|p=25}} [[پرتھوي راج چوهاڻ]] پنهنجا جهنڊا سڏايا هئا، پر هو وقت خريد ڪرڻ چاهيندو هو، ڇاڪاڻ ته سندس ٻيا جهنڊا، يعني سندس ماتحت يا اتحادي راجپوت، اڃا نه پهتا هئا.{{sfn|Wink|1991|page=109, 141}} پهرين ترائن جنگ وانگر سڌي مقابلي بدران، غورين [[راجپوت]]ن کي شڪست ڏيڻ لاءِ فريب ۽ سفارتڪاريءَ جي حڪمت عملي اختيار ڪئي، جيئن [[حسن نظامي]] جي ''تاج المآثر'' ۾ درج آهي. محمد جي جنگ جي ميدان تي پهچڻ کان پوءِ، راجپوت اڳواڻ پرتھوي راج مبينا طور امن لاءِ رسمي پيغام موڪليو، جنهن ۾ چيو ويو ته “توهان لاءِ مناسب آهي ته پنهنجي ملڪ واپس وڃو، ۽ اسان جو توهان جي پٺيان اچڻ جو ارادو ناهي.” جواب ۾ محمد چيو ته هو پنهنجي حڪمران ڀاءُ جي حڪم تي چئلينجن کي منهن ڏيڻ آيو آهي، ۽ صلح لاءِ سفير موڪلڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{Cite book|last=Singh|first=R. B.|url=https://books.google.com/books?id=NeX0xX0_2rkC|title=History of the Chāhamānas|publisher=N. Kishore|year=1964|location=Varanasi|pages=199–202, 461|language=en}}</ref> حسن نظامي، محمد عوفي ۽ فرشته جي بيانن موجب، واضح ٿيو ته محمد فريب ڪري رهيو هو، پر پرتھوي راج ان کي حقيقي صلح سمجهي تجويز قبول ڪئي. ايندڙ ڏينهن صبح سوير غورين راجپوت فوج تي حملو ڪيو. حملو سج اڀرڻ کان اڳ ٿيو، جنهن ڪري چاهمانا فوج اوچتو پڪڙجي وئي، ڇاڪاڻ ته انهن رات حملو ٿيڻ جي اميد نه رکي هئي.{{sfn|Singh|1964|page=199-202}} جيتوڻيڪ اهي جلدي پنهنجي صفن ۾ اچي ويا، پر اوچتي حملي سبب کين نقصان ٿيو. جوزجاني غوري فوج جي ڪاميابي جو سبب 10,000 چونڊيل گهوڙيسوار تيراندازن کي قرار ڏنو، جن کي محمد راجپوت فوج جي هاٿي دستن کان ٿورو پري بيهاريو هو، ۽ جن آخرڪار “ڪافر لشڪر” کي منتشر ڪري ڇڏيو.{{sfn|Wink|1991|page=109, 141}} پرتھوي راج کي جنگ دوران سرسوتي درياهه، اڄوڪي [[سرسا]]، جي ڪناري تي گرفتار ڪري مختصر ڪارروائيءَ کان پوءِ قتل ڪيو ويو.{{sfn|Wink|1991|page=145}} فتح کان پوءِ محمد چاهمانا سلطنت جي وڏي حصي تي قبضو ڪيو ۽ سندن گادي [[اجمير]] کي لٽيو، جتي غورين ڪيترن هندو مندرن جي بي حرمتي ڪئي.<ref>{{harvnb|Eaton|2000|page=108}}: "راجسٿان جي اجمير کان، جيڪو شڪست کاڌل چاهمانا راجپوتن جو اڳوڻو گاديءَ وارو شهر هو ۽ ساڳئي وقت چشتي صوفي روايت جو هڪ اهم مرڪز پڻ هو، 1192ع کان پوءِ مندرن جي بي حرمتي ۽ تباهيءَ جو سلسلو تيزيءَ سان گنگا جي ميداني علائقن ڏانهن پکڙجي ويو."</ref> محمد [[سرسا]]، [[هانسي]]، [[سامانا، پنجاب|سامانا]] ۽ [[گهُرام|ڪوهرام]] جهڙن اهم فوجي مرڪزن تي قبضو ڪري مضبوط فوجي ڇاوڻيون قائم ڪيون.{{sfn|Sharma|1959|page=87}} پوءِ محمد پرتھوي راج جي نابالغ پٽ [[گووندراج چوٿون]] کي پنهنجي [[ڪٺ پتلي حڪمران]] طور مقرر ڪيو، ان شرط سان ته هو وڏو خراج ادا ڪندو.{{sfn|Sharma|1959|page=100}} پر سندس چاچي [[هري راج]] جي بغاوت کان پوءِ گووندراج [[رڻٿمڀور جا چاهمانا|رڻٿمڀور]] ڏانهن وڃڻ تي مجبور ٿيو، جتي هن چاهمانا خاندان جي نئين شاخ قائم ڪئي. هري راج ٿوري وقت لاءِ [[اجمير]] مان غوري فوجي ڇاوڻي کي ڪڍي ڇڏيو، پر بعد ۾ قطب الدين ايبڪ هٿان شڪست کاڌائين. پوءِ هري راج پاڻ کي چتا تي ساڙي ڇڏيو، ۽ غورين اجمير تي ٻيهر قبضو ڪري ان کي مسلمان گورنر جي حوالي ڪيو.{{sfn|Chandra|2006|page=26-27}} [[دهلي]] به 1193ع ۾ محمد ۽ قطب الدين ايبڪ هٿان فتح ٿي.{{sfn|Kumar|2002|page=9}} پر [[اجمير]] ۾ اڳ اختيار ڪيل پاليسي جاري رکندي، دهلي ۾ به خراج جي بدلي ۾ هڪ راجپوت شهزادي کي ڪٺ پتلي حڪمران بڻايو ويو، جيڪو ممڪن طور گووندراج جو پٽ هو، جيڪو [[ترائن جي ٻي جنگ|ترائن]] ۾ مارجي ويو هو. پر جلد ئي غداريءَ جي الزام ۾ کيس هٽايو ويو.{{sfn|Chandra|2006|page=27}}{{sfn|Thomas|2018|page=63}} محمد [[اتر هندستان]] جي ميدان ۾ حملا جاري رکيا. پر پوءِ هو [[خوارزمي سلطنت]] خلاف [[ماوراءُالنهر]] ۾ غوري واڌاري ۾ مصروف ٿي ويو، ڇاڪاڻ ته سندس ڀاءُ غياث الدين جي صحت خراب ٿيڻ لڳي هئي. [[فخر مدبر]] ۽ [[منهاج السراج جوزجاني]] موجب، محمد [[ترائن جي ٻي جنگ]] کان پوءِ ايبڪ کي [[اتر هندستان]] ۾ غوري علائقن جو منتظم مقرر ڪيو.{{sfn|Kumar|2002|page=20}}{{sfn|Habib|1981|page=117}}{{sfn|Khan|2008|page=17,105}} سندس نائبن، قطب الدين ايبڪ، [[بهاءُ الدين تغرل]]، [[بختيار خلجي]] ۽ [[تاج الدين يلدوز|يلدوز]]، مقامي رياستن تي حملا ڪيا ۽ [[هندستاني برصغير]] ۾ سندس سلطنت کي اوڀر ۾ [[بنگال]] جي اتر-اولهندي حصن، اتر ۾ اجمير ۽ [[رڻٿمڀور قلعو|رڻٿمڀور]] ([[راجستان]])، ۽ ڏکڻ ۾ [[اجين]] جي سرحدن تائين وڌايو.{{sfn|Chandra|2006|page=36}} === وڌيڪ مهمون === [[File:Bengal. Muhammad Bakhtiyar Khalji. 1204-1206.Struck in the name of Mu'izz al-Din Muhammad bin Sam, Dated Samvat 1262 (1204 AD).jpg|thumb|300px|[[بنگال]] ۾ [[محمد بختيار خلجي]] جو سڪو (1204ع–1206ع). معز الدين محمد بن سام جي نالي سان ضرب ڪيل، تاريخ [[سنوَت]] 1262 (1204ع).<br>''سامهون پاسو'': گهوڙيسوار ۽ چوڌاري [[ناگري رسم الخط|ناگري]] لکت: ''[[سنوَت]] 1262 [[ڀادرا (هندو ڪئلينڊر)|ڀادرپد]]''، “آگسٽ، سال 1262”. ''پٺيون پاسو'': ناگري لکت: ''srīma ha/ mīra mahama /da sāmaḥ''، “سريمان امير محمد [بن] سام”.]] ايبڪ طرفان [[دهلي|دهلي دوآب]] ۽ ان جي ڀرپاسي غوري حڪومت مضبوط ڪرڻ کان پوءِ، محمد گنگا ماٿريءَ ۾ غوري اقتدار کي وڌيڪ وڌائڻ لاءِ هندستان واپس آيو. ان سلسلي ۾ 1194ع ۾ هن 50,000 گهوڙيسوارن جي فوج سان [[جمنا درياهه]] پار ڪيو، جتي سندس مقابلو [[راجپوت]] [[گهاهڙوالا خاندان|گهاهڙوالا]] بادشاهه [[جيه چندر]] جي فوجن سان [[چنداور جي جنگ]] ۾ ٿيو. غوري فوج فتح حاصل ڪئي، جيه چندر جنگ ۾ مارجي ويو ۽ سندس فوج جو وڏو حصو قتل ٿي ويو. جنگ کان پوءِ غورين اسني جو قلعو ورتو، جتي گهاهڙوالن جو شاهي خزانو لٽيو ويو، ۽ پوءِ زيارتي شهر [[وارانسي]] تي قبضو ڪيو ويو، جنهن کي لٽيو ويو ۽ ان جا ڪيترائي مندر تباهه ڪيا ويا.{{sfn|Chandra|2007|page=71}} گهاهڙوالا گادي [[قنوج]] 1198ع ۾ غوري سلطنت ۾ شامل ڪئي وئي.{{sfn|Chandra|2006|page=27}}{{sfn|Saran|2001|page=119}}<ref name="Asher11">{{cite book |last1=Asher |first1=Frederick M. |title=Sarnath: A Critical History of the Place Where Buddhism Began |date=25 February 2020 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-616-4 |page=11 |url=https://books.google.com/books?id=JMHEDwAAQBAJ&pg=PA11 |language=en|quote=۽ پوءِ 1193ع ۾، محمد غوري جي فوجي سالار قطب الدين ايبڪ وارانسي ڏانهن پيشقدمي ڪئي، جتي روايتن موجب هن هڪ هزار مندرن ۾ موجود بتن کي تباهه ڪيو. گهڻو امڪان آهي ته سارناتھ به هن حملي جي متاثر ٿيل هنڌن مان هڪ هو. هن حملي کي اڪثر هڪ اهڙي مسلم يلغار طور پيش ڪيو ويندو آهي، جنهن جو بنيادي مقصد بت شڪني هو؛ پر حقيقت ۾، جيئن وچئين دور جي ٻين فوجي حملي آورن جي مهمن جو حال هو، ان جو مقصد پڻ زمينن ۽ دولت تي قبضو حاصل ڪرڻ هو.}}</ref> هن مهم دوران [[سارناتھ]] جو ٻڌ شهر به لٽيو ويو.<ref name="Asher11"/><ref name="Asher74">{{cite book |last1=Asher |first1=Frederick M. |title=Sarnath: A Critical History of the Place Where Buddhism Began |date=25 February 2020 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-616-4 |page=74 |url=https://books.google.com/books?id=JMHEDwAAQBAJ&pg=PA74 |language=en}}</ref> === بيانه جي فتح === {{Main|گواليار جو گهيرو (1196ع)}} محمد لڳ ڀڳ 1196ع ۾ ٻيهر هندستاني سرحد ڏانهن موٽيو، ته جيئن موجوده [[راجستان]] ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪري. ان وقت بيانه جو علائقو [[جادون راجپوت]]ن جي هڪ فرقي جي قبضي ۾ هو. محمد، [[قطب الدين ايبڪ]] سان گڏ، اڳتي وڌيو ۽ ٿنڪر جو گهيرو ڪيو، جنهن جو حڪمران ڪمار پال شڪست کاڌي. محمد قلعي کي پنهنجي سينيئر غلام [[بهاءُ الدين تغرل]] جي حوالي ڪيو، جنهن بعد ۾ سلطان ڪوٽ قائم ڪيو ۽ ان کي پنهنجو مضبوط مرڪز بڻايو.<ref>{{harvnb|Ray|2019|page=44}}:"شهاب الدين 1195ع–1196ع ۾ ٻيهر هندستان آيو. هن ڀيري هن بيانا تي حملو ڪيو. بيانا جو حڪمران ڪمارپال يادو ڀٽي راجپوت شاخ سان تعلق رکندو هو. جڏهن شهاب الدين جو حملو شروع ٿيو ته ڪمارپال ٺنڪر (ٺهنگڙ) ڏانهن هليو ويو ۽ اتي وڃي مورچابند ٿيو. ڪجهه وقت کان پوءِ هو فرمانبرداري قبول ڪرڻ تي مجبور ٿي ويو. ان کان پوءِ بهاالدين تغرل کي ٺنڪر جي انتظام ۽ نگهباني جي ذميواري سونپي وئي."</ref><ref>{{harvnb|Hooja|2006|page=276}}:"نظامي جي ''تاج المآثر'' موجب 592 هجري (1196ع) ۾ محمد بن سام غوري ۽ سندس نائب قطب الدين ايبڪ ٺنڪر (تاهنگڙ) ڏانهن روانا ٿيا. نظامي لکي ٿو ته ان کان پوءِ، جيڪو علائقو اڳ بت پرستيءَ جو مرڪز هو، اهو خدا جي عظمت ۽ شان جو مسڪن بڻجي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ناقابلِ تسخير قلعو فتح ڪيو ويو ۽ مقامي حڪمران ڪنورپال (ڪمارپال) کي شڪست ڏني وئي، جيتوڻيڪ سندس جان بخشي وئي. ان کان پوءِ سلطان قلعي ۽ ان جي آس پاس جي علائقي جو انتظام بهاالدين تغرل جي حوالي ڪري ڇڏيو. ساڳئي نموني ''طبقاتِ ناصري'' ۾ بيان ٿيل آهي ته سلطان غازي معزالدين بيانا جي ملڪ ۾ واقع ٺنڪر (تاهنگڙ) جي قلعي کي فتح ڪيو، ۽ راجا سان معاملو طئي ڪرڻ کان پوءِ ان جي حڪومت بهاالدين تغرل جي حوالي ڪئي. بهاالدين تغرل ان علائقي جي حالت ايتري قدر بهتر بڻائي جو هندستان ۽ خراسان جي مختلف حصن مان واپاري، معزز ماڻهو ۽ اهلِ حيثيت اتي اچڻ لڳا. انهن کي آباد ٿيڻ جي ترغيب ڏيڻ لاءِ گهر ۽ ٻيو سامان مهيا ڪيو ويو. بهاالدين تغرل بعد ۾ سلطان ڪوٽ (بيانا جي ڀرسان) قائم ڪيو ۽ ان کي پنهنجي فوجي مرڪز ۽ رهائشگاهه بڻايو."</ref> ٿنڪر جي فتح کان پوءِ بهاءُ الدين تغرل [[گوالیار]] جي قلعي کي به ماتحت ڪيو، جتي [[پريهار]] سردار سلخڻ پال ڊگهي گهيري کان پوءِ هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ غوري بالادستي قبول ڪئي.<ref>{{harvnb|Nizami|1970|page=171}}: "592 هجري / 1195–1196ع ۾ معزالدين ٻيهر هندستان آيو. هن بيانا تي حملو ڪيو، جيڪو يادو ڀٽي راجپوت ڪمارپال جي حڪمراني هيٺ هو. حڪمران پنهنجي گاديءَ واري شهر بيانا ۾ سڌي مقابلي کان پاسو ڪيو ۽ ٺنڪر (تاهنگڙ) ڏانهن هليو ويو، جتي هن پاڻ کي مضبوط مورچن ۾ بند ڪري ڇڏيو. بهرحال، آخرڪار هو فرمانبرداري قبول ڪرڻ تي مجبور ٿي ويو. ان کان پوءِ ٺنڪر (تاهنگڙ) ۽ وجيامندرڳڙهه تي قبضو ڪيو ويو ۽ انهن جو انتظام بهاالدين تغرل جي حوالي ڪيو ويو. ان کان پوءِ معزالدين گواليار ڏانهن پيشقدمي ڪئي. پرهارا گهراڻي جي حڪمران سللاکهناپال، بهرحال، معزالدين جي بالادستي ۽ اقتدار کي تسليم ڪري ورتو."</ref> محمد جي قتل کان پوءِ تغرل [[بيانه]] ۾ پاڻ کي [[سلطان]] سڏائڻ لڳو.{{sfn|Khan|2008|page=33}} 1197ع ۾ قطب الدين ايبڪ [[گجرات]] تي حملو ڪيو ۽ اوچتي حملي کان پوءِ [[سروهي]] ۾ [[ڀيما ٻيون]] کي [[قصهرادا جي جنگ (1197ع)|شڪست]] ڏني، پوءِ سندس گادي [[انهلوارا]] کي لٽيو. اهڙيءَ طرح ايبڪ 1178ع ۾ ساڳئي هنڌ [[قصهرادا جي جنگ|محمد غوري جي شڪست]] جو بدلو ورتو.{{sfn|Saran|2001|page=121}} == وچ ايشيا ۾ جدوجهد == محمد پنهنجي ڀاءُ جي اولهه طرف [[خوارزمشاهي سلطنت|خوارزمين]] خلاف توسيعي مهمن ۾ مدد جاري رکي، جڏهن ته هو اوڀر طرف هندستان ۾ به پنهنجون فتوحات وڌائيندو رهيو. ان دوران خراسان ۾ [[خوارزم جو سلطان شاهه|سلطان شاهه]] پنهنجي ڀاءُ [[علاءُ الدين تڪش]] هٿان، جيڪو [[قراختائي]] لشڪر جي مدد سان اڳتي وڌيو هو، شڪست کاڌي. نتيجي ۾ علاءُ الدين تڪش ڊسمبر 1172ع ۾ خوارزم جي تخت تي ويٺو. سلطان شاهه غوري ڀائرن وٽ پناهه وٺي آيو ۽ درخواست ڪيائين ته هو سندس ڀاءُ تڪش کي اقتدار تان هٽائڻ ۾ مدد ڪن. جيتوڻيڪ گوري ڀائرن سندس عزت سان آجيان ڪئي، پر هن کي فوجي مدد ڏيڻ کان انڪار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن تڪش سان سٺا لاڳاپا هئا.{{sfn|Habib|1992|page=41-42}} سلطان شاهه پوءِ خراسان ۾ پنهنجي هڪ خودمختيار حڪومت قائم ڪئي ۽ پنهنجي گورنر بهاالدين تغرل سان گڏجي [[غور]] جي علائقن تي حملا ۽ ڦرلٽ شروع ڪئي. ان صورتحال ۾ غياث الدين محمد، محمد کان مدد گهري، جيڪو ان وقت [[محمد غوري جون هندستاني مهمون|هندستاني مهمن]] ۾ مصروف هو. محمد غزني مان پنهنجي فوج سان روانو ٿيو. گوري جا باجگذار حڪمران، [[باميان]] جو شمس الدين محمد ۽ هرات جو تاج الدين، به پنهنجي فوجن سميت خوارزمين خلاف هن مهم ۾ شامل ٿيا.{{sfn|Habib|1981|page=117-118}} غوري فوجن ڪيترن مهينن جي مهم کان پوءِ [[مرغاب درياهه]] جي ڪناري تي سلطان شاهه کي فيصلاڪن شڪست ڏني. هرات جي سندس گورنر بهاالدين تغرل کي قتل ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ سلطان شاهه [[مرو]] ڏانهن ڀڄي ويو.{{sfn|Habib|1981|page=118}} غورين پنهنجي فتح کان پوءِ هرات ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو.{{sfn|Habibullah|1957|page=23}} سلطان شاهه 1191ع ۾، غالباً منشيات جي وڌيڪ استعمال سبب، وفات ڪري ويو.{{sfn|Habib|1981|page=118}} مورخ [[ابو محمد حبيب الله|اي. بي. ايم. حبيب الله]] جي راءِ موجب غوري هرات کان سواءِ خراسان ۾ وڌيڪ ڪو علائقو پنهنجي سلطنت ۾ شامل نه ڪري سگهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ باقي علائقا [[علاءُ الدين تڪش]] جي قبضي ۾ رهيا.{{sfn|Habibullah|1957|page=23}} 1193ع تائين تڪش ايران جي وڏي حصي ۽ [[بحرِ قزوين]] جي اوڀر وارن علائقن تي قبضو ڪري ورتو هو.{{sfn|Habib|1981|page=119}} ان جي ابتڙ، [[سي. اي. بوسورٿ]] جو خيال آهي ته غورين مرو واري فتح کان پوءِ خراسان جو ڪجهه حصو پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو هو.{{sfn|Bosworth|1968|page=163}} === خراسان === {{Main|اندخود جي جنگ}} 1200ع ۾ تڪش جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي سوال تي [[خوارزم جو محمد ٻيون|علاءُ الدين شاهه خوارزم]] ۽ سندس ڀائٽي هندو خان وچ ۾ مختصر تڪرار پيدا ٿيو. غوري ڀائرن هن موقعي مان فائدو ورتو ۽ خوارزمي گهراڻي جي اندروني افراتفري دوران محمد ۽ غياث الدين [[نيشابور]]، [[مرو]] ۽ [[طوس]] جهڙن نخلستاني شهرن تي قبضو ڪري ورتو ۽ [[گرگان]] تائين پهچي ويا. اهڙيءَ طرح غورين پهريون ڀيرو مختصر عرصي لاءِ خراسان جي وڏي حصي تي پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.{{sfn|Habibullah|1957|page=24}}{{sfn|Nizami|1998|page=185}} پر سندن اها ڪاميابي گهڻي عرصي تائين قائم نه رهي، ڇاڪاڻ⁠تہ علاءُ الدين آگسٽ 1200ع ۾ خوارزم جي تخت تي ويهڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو{{sfn|Habib|1992|page=43}} ۽ 1201ع تائين پنهنجي وڃايل علائقن تي ٻيهر قبضو ڪري ورتائين.{{sfn|Habibullah|1957|page=25}} گورين خلاف ڪاميابين باوجود علاءُ الدين محمد وٽ صلح لاءِ سفير موڪليو، شايد ان ڪري ته هو پنهنجي توجهه [[قراختائي]]ن خلاف جدوجهد تي مرڪوز ڪري سگهي. پر هيءَ ڪوشش ناڪام وئي ۽ محمد ٻيهر پنهنجي فوج سان [[نيشابور]] ڏانهن وڌيو، جنهن علاءُ الدين کي شهر جي ڀتين اندر پناهه وٺڻ تي مجبور ڪيو. محمد طوس ۽ هرات ٻيهر فتح ڪيا ۽ ڀرپاسي جي علائقن کي لٽيو.{{sfn|Habib|1992|page=43-44}} === اڪيلي حڪمراني === غياث الدين محمد ڪيترن مهينن جي بيماريءَ کان پوءِ 13 مارچ 1203ع تي هرات ۾ وفات ڪري ويو.{{sfn|Habib|1992|page=44}} گڏيل حڪمراني جي سينيئر شريڪ جي وفات کان پوءِ محمد ''السلطان الاعظم'' (يعني ”سڀ کان وڏو سلطان“) جو لقب اختيار ڪيو.{{sfn|Flood|2009|page=94}} [[قطب مينار]] جي هڪ ڪتبي ۽ هندستان ۾ جاري ڪيل سندس ڪجهه سون جي سڪن تي محمد کي ''سڪندر الثاني'' (ٻيو سڪندر اعظم) سڏيو ويو آهي.{{sfn|Flood|2009|pages=106, 289}} سندس درٻاري کيس اسلام جو علمبردار قرار ڏيندا هئا ۽ ''سلطانِ غازي'' جو لقب ڏيندا هئا. انهن سندس هندستاني مهمن کي ''لشڪرِ اسلام'' ۽ ''لشڪرِ ڪفار'' جي وچ ۾ جنگ طور پيش ڪيو.{{sfn|Flood|2009|page=106-107}} غياث الدين جي وفات ڪجهه عرصي لاءِ محمد جي توجهه رياستي معاملن کان هٽائي ڇڏي. ان موقعي جو فائدو وٺندي، خوارزمي فوجن [[مرو]] تي قبضو ڪري ورتو ۽ گوري گورنر ڪرانگ جو سر قلم ڪري ڇڏيو، جڏهن⁠تہ محمد پنهنجي ڀائٽي الپ غازي کي هرات جو نگران مقرر ڪري ڇڏيو هو.{{sfn|Habib|1992|page=45}} محمد غوري، شايد پوري [[خوارزمشاهي سلطنت]] تي قبضو ڪرڻ جي ارادي سان، هرات بدران سڌو خوارزم جي گاديءَ واري شهر [[گرگانج]] جو گهيرو ڪيو. ان دوران خوارزمي فوجون هرات جو گهيرو ڪري رهيون هيون. علاءُ الدين پسپا ٿيو ۽ بيحد پريشان ٿي [[قراختائي]]ن کان مدد گهري. قراختائين هڪ وڏي فوج موڪلي، جنهن خوارزمين جي مدد ڪئي. قراختائي فوج جي دٻاءَ سبب محمد کي گرگانج جو گهيرو ختم ڪري واپس [[فيروزڪوه]] ڏانهن موٽڻو پيو. پر واپسيءَ دوران قراختائي ۽ [[قراخاني سلطنت]] جي گڏيل فوجن، تنيڪو ۽ [[عثمان بن ابراهيم]] جي اڳواڻيءَ ۾، 1204ع ۾ [[اندخود جي جنگ]] ۾ کيس سخت شڪست ڏني.{{sfn|Ray|2019|p=53-54}} محمد کي وڏي تاوان ادا ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي گاديءَ واري هنڌ موٽڻ جي اجازت ملي. هن تاوان ۾ ڪيترائي هاٿي ۽ وڏي مقدار ۾ سون شامل هو.{{sfn|Biran|2005|page=68}} [[منهاج سراج جوزجاني]] موجب محمد ۽ تنيڪو وچ ۾ صلح جون ڳالهيون [[سمرقند]] جي [[عثمان بن ابراهيم]] ڪرايون، ڇاڪاڻ⁠تہ هو نه پيو چاهي ته ”اسلام جو سلطان“ ”ڪافرن“ جي قيد ۾ وڃي.{{sfn|Habib|1981|page=132-133}} هن شڪست کان پوءِ غوري سلطنت هرات ۽ [[بلخ]] کان سواءِ خراسان جي تقريباً سڀني علائقن تان پنهنجو قبضو وڃائي ويٺي.{{sfn|Nizami|1998|page=184}} نتيجي طور محمد غوري مجبوريءَ ۾ [[خوارزمشاهي سلطنت|خوارزمين]] سان صلح ڪرڻ تي راضي ٿيو.{{sfn|Habib|1992|page=46}} == قتل == {{Main|جهلم جي جنگ (1206)}} '''محمد غوري جو قتل''' 15 مارچ 1206ع تي پنجاب جي [[ڌاميڪ]] ۾ پيش آيو. هن واقعي بابت مختلف ذريعن ۾ مختلف قاتلن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ پنجابي [[کوکر]] قبيلو ۽ [[اسماعيليت|اسماعيلي]] [[شيعو اسلام|شيعا]] شامل آهن. قتل جو سبب عام طور تي [[هندستان ۾ غوري مهمون|غوري مهمن]] کان پوءِ پيدا ٿيل تڪرارن کي قرار ڏنو ويو آهي. ڪيترن ئي [[مسلمان]] مؤرخن، جهڙوڪ [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[فرشته]] ۽ [[ابن الاثير]] هن واقعي جو ذڪر ڪيو آهي. هن قتل کان پوءِ [[غوري سلطنت]] جي تيزيءَ سان زوال جي شروعات ٿي. === پسمنظر === محمد غوري 1204ع ۾ [[اندخود جي جنگ]] ۾ [[خوارزمشاهي سلطنت|خوارزمي ترڪن]] هٿان شڪست کاڌي، جنهن سندس فوجي شهرت کي سخت ڌڪ رسايو. هن شڪست جي خبر سڄي سلطنت ۾ پکڙجي وئي. ان کان پوءِ [[کوکر]] ۽ پنجاب جي ٻين قبيلن، جيڪي [[ڪوھِ جُود]] ۽ لاهور جي ٽڪرين جي وچ ۾ رهندا هئا، راءِ سال، بڪان ۽ سرکا جي اڳواڻيءَ ۾ بغاوت شروع ڪئي. انهن غزني ۽ لاهور جي وچ وارو رستو مڪمل طور بند ڪري ڇڏيو، ايتري حد تائين جو ”هڪ به ماڻهو اتان گذري نه سگهيو“. [[ابن الاثير]] پڻ لکي ٿو ته هندستان جي گهڻن ماڻهن به انهن جو ساٿ ڏنو ۽ لاهور ۾ غوري امير جي فرمانبرداري ختم ڪري ڇڏي، جڏهن⁠تہ [[لاهور]] کي به ڦريو ويو.{{sfn|Nizami|1970|page=178}}<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/al-kamil-fil-tarikh-of-ibn-al-athir/Al-K%C4%81mil%20f%C4%AB%20al-t%C4%81r%C4%ABkh%20by%20Ibn%20Athir/The%20Chronicle%20of%20Ibn%20al-Ath%C4%ABr%20for%20the%20Crusading%20Period%20from%20al-K%C4%81mil%20f%C4%ABl-tar%C4%ABkh.%20Part%203/page/89/mode/2up?view=theater |title=Al-Kāmil fī al-tārīkh by Ibn Athir |page=90 |language=English}}</ref> اهو پڻ بيان ڪيو ويو آهي ته هن بغاوت جي نتيجي ۾ [[لاهور]] ڪجهه وقت لاءِ باغين جي قبضي ۾ هليو ويو ۽ [[ملتان]] ۾ غوري گورنر به شڪست کاڌي.<ref>{{Cite book |last=Jūzjānī |first=Minhāj Sirāj |url=https://books.google.com/books?id=u_ixTEEz8ssC&dq=Bakan+and+Sarkah&pg=PA482 |title=Ṭabaḳāt-i Nāṣirī: A General History of the Muḥammadan Dynasties of Asia, Including Hindūstān, from A.H. 194 (810 A.D.) to A.H. 658 (1260 A.D.) and the Irruption of the Infidel Mughals Into Islām |date=1881 |publisher=Gilbert & Rivington |pages=481–482 |language=en}}</ref> محمد غوري ٻين صوبن ۾ بغاوتن کي دٻائي پنهنجي سلطنت ۾ استحڪام بحال ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي توجهه [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڙي، جتي هو اندخود واري شڪست جو بدلو وٺڻ ۽ خراسان ۾ وڃايل علائقن کي ٻيهر حاصل ڪرڻ چاهيندو هو. انهيءَ مقصد لاءِ جولاءِ 1205ع تائين بلخ ۾ سندس گورنر موجوده [[ازبڪستان]] جي شهر [[ترمذ]] جو گهيرو ڪيو ۽ مختصر مزاحمت کان پوءِ شهر تي قبضو ڪري ورتو. اتي موجود قراختائي فوج کي ختم ڪيو ويو ۽ شهر جي انتظام جو اختيار سندس پٽ حوالي ڪيو ويو.{{sfn|Biran|2005|page=69}} ان کان پوءِ محمد غوري جهلم جي ويجهو باغين سان جنگ ۾ داخل ٿيو. [[منهاج سراج جوزجاني]] لکي ٿو ته جنگ پورو ڏينهن جاري رهي ۽ هڪ موقعي تي غوري فوج تقريباً پسپا ٿيڻ تي مجبور ٿي وئي. ان وقت [[التتمش]] هڪ محفوظ فوجي دستي سان پهتو، جنهن جنگ جو پاسو بدلائي ڇڏيو. نتيجي ۾ غوري فوج فتح حاصل ڪئي ۽ کوکرن جو وڏي پيماني تي قتلِ عام ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Jūzjānī |first=Minhāj Sirāj |url=https://books.google.com/books?id=u_ixTEEz8ssC&dq=Bakan+and+Sarkah&pg=PA482 |title=Ṭabaḳāt-i Nāṣirī: A General History of the Muḥammadan Dynasties of Asia, Including Hindūstān, from A.H. 194 (810 A.D.) to A.H. 658 (1260 A.D.) and the Irruption of the Infidel Mughals Into Islām |date=1881 |publisher=Gilbert & Rivington |page=483 |language=en}}</ref> التتمش جي بهادريءَ جي اعتراف طور محمد غوري کيس خاص ''خلعت'' عطا ڪئي. جوزجاني موجب محمد غوري ان موقعي تي التتمش کي غلاميءَ مان به آزاد ڪيو، جيتوڻيڪ سندس اصل مالڪ [[قطب الدين ايبڪ]] پاڻ اڃا غلام هو.{{sfn|Nizami|1970|page=212-213}} === قتل === ڪيترن ئي ذريعن موجب محمد غوري جو قتل پنجاب جي [[ڌاميڪ]] ۾ ٿيو. [[تاريخِ الفي]]، جيڪا [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] جي حڪم تي مرتب ڪئي وئي هئي، بيان ڪري ٿي ته هي ڪارروائي کوکرن ڪئي، جن جا مائٽ محمد غوري طرفان سندن بغاوت دٻائڻ دوران ماريا ويا هئا. ساڳيو موقف [[فرشته]] پڻ اختيار ڪري ٿو. ''تاريخِ الفي'' موجب قاتلن جي هڪ ٽولي مان هڪ شخص پهرين دروازي جي نگهبان کي زخمي ڪيو. سندس دانهن ۽ رڙين سان ماڻهن جو ڌيان اتي ويو، ۽ ان موقعي جو فائدو وٺندي باقي قاتل سلطان تي حملو آور ٿيا ۽ کيس ڪيترائي گهرا زخم رسايا.<ref>{{Cite book |last=Jūzjānī |first=Minhāj Sirāj |url=https://books.google.com/books?id=u_ixTEEz8ssC&dq=Bakan+and+Sarkah&pg=PA482 |title=Ṭabaḳāt-i Nāṣirī: A General History of the Muḥammadan Dynasties of Asia, Including Hindūstān, from A.H. 194 (810 A.D.) to A.H. 658 (1260 A.D.) and the Irruption of the Infidel Mughals Into Islām |date=1881 |publisher=Gilbert & Rivington |page=486 |language=en}}</ref> [[ابن الاثير]] لکي ٿو ته قتل کوکرن ڪيو، پر قاتلن جي ٽولي ۾ ٻه مسلمان به شامل هئا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي گڏيل [[کوکر]]-[[اسماعيليت|اسماعيلي]] ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. هو تفصيل سان بيان ڪري ٿو ته ”ڪافر کوکرن جو هڪ ٽولو سندس لشڪر جي پٺيان لڳو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سلطان سندن ماڻهن کي قتل ڪيو هو ۽ ڪيترن کي قيدي بڻايو هو. انهن کيس قتل ڪرڻ جو پڪو ارادو ڪيو هو.“ ابن الاثير موجب قاتلن سلطان کي چويهه زخم هنيا.<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/al-kamil-fil-tarikh-of-ibn-al-athir/Al-K%C4%81mil%20f%C4%AB%20al-t%C4%81r%C4%ABkh%20by%20Ibn%20Athir/The%20Chronicle%20of%20Ibn%20al-Ath%C4%ABr%20for%20the%20Crusading%20Period%20from%20al-K%C4%81mil%20f%C4%ABl-tar%C4%ABkh.%20Part%203/page/91/mode/2up?view=theater |title=Al-Kāmil fī al-tārīkh by Ibn Athir |pages=92–93 |language=English}}</ref> هو وڌيڪ لکي ٿو ته قتل ان وقت ٿيو، جڏهن محمد غوري [[لاهور]] مان واپس اچي رهيو هو ۽ شام جي نماز جي وقت ڌاميڪ ۾ ترسيل هو. ابن الاثير اسماعيلي عنصر جي شموليت بابت به وضاحت ڪري ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اسماعيلي محمد غوري جي خراسان تي ممڪن حملي کان ڊڄندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس فوج اڳ ئي سندن هڪ قلعي جو گهيرو ڪري چڪي هئي.<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/al-kamil-fil-tarikh-of-ibn-al-athir/Al-K%C4%81mil%20f%C4%AB%20al-t%C4%81r%C4%ABkh%20by%20Ibn%20Athir/The%20Chronicle%20of%20Ibn%20al-Ath%C4%ABr%20for%20the%20Crusading%20Period%20from%20al-K%C4%81mil%20f%C4%ABl-tar%C4%ABkh.%20Part%203/page/93/mode/2up?view=theater |title=Al-Kāmil fī al-tārīkh by Ibn Athir |page=93 |language=English |quote=دعويٰ ڪئي وڃي ٿي ته کيس اسماعيليَن قتل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سندس خراسان ڏانهن مهم کان ڊڄندا هئا. جيئن اسان بيان ڪري چڪا آهيون، سندس هڪ فوج سندن هڪ قلعي جو گهيرو ڪري رهي هئي.}}</ref> [[جامع التواريخ]] پڻ قاتلن کي کوکر قرار ڏئي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به ٻڌائي ٿو ته امام فخرالدين، جيڪو محمد غوري سان گڏ رهندو هو، هن معاملي سان لاڳاپيل هو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=KygwAAAAYAAJ&dq=Jami+al+tawarikh+khokhar&pg=PA294 |title=Bibliotheca Indica |date=1881 |publisher=Asiatic Society. |page=485 |language=en}}</ref> ابن الاثير به هن الزام جو ذڪر ڪري ٿو، پر سندس مطابق هي الزام ”غزني جي شرپسند ماڻهن“ طرفان لڳايو ويو، جن دعويٰ ڪئي ته امام فخرالدين قاتلن کي موڪليو هو ۽ کيس [[خوارزمشاهي سلطنت|خوارزمي شاهه]] طرفان اڪسايو ويو هو. انهيءَ الزام کان پوءِ فخرالدين جي جان کي خطرو پيدا ٿيو، تنهن ڪري غوري وزير کيس ڳجهي نموني محفوظ هنڌ منتقل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/al-kamil-fil-tarikh-of-ibn-al-athir/Al-K%C4%81mil%20f%C4%AB%20al-t%C4%81r%C4%ABkh%20by%20Ibn%20Athir/The%20Chronicle%20of%20Ibn%20al-Ath%C4%ABr%20for%20the%20Crusading%20Period%20from%20al-K%C4%81mil%20f%C4%ABl-tar%C4%ABkh.%20Part%203/page/93/mode/2up?view=theater |title=Al-Kāmil fī al-tārīkh by Ibn Athir |page=93 |language=English |quote=غزني جي ڪجهه شرپسند ماڻهن مملوڪن وٽ اچي چيو ته: ”فخرالدين الرازي اوهان جي آقا کي قتل ڪرايو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ئي شخص آهي جنهن خوارزم شاهه جي اڪساھ تي قاتلن کي موڪليو.“ اهي ماڻهو کيس قتل ڪرڻ لاءِ سندس خلاف اٿي بيٺا، پر هو ڀڄي ويو ۽ وزير مؤيد الملڪ وٽ پناهه ورتائين. جڏهن هن وزير کي پنهنجي حالت ٻڌائي، تڏهن وزير کيس ڳجهي نموني هڪ محفوظ هنڌ موڪلي ڇڏيو.}}</ref> == جانشيني == محمد جو واحد اولاد سندس ڌيءَ هئي، جيڪا سندس حياتيءَ ۾ ئي وفات ڪري وئي هئي.{{sfn|Habib|1981|page=145}} دَمياڪ ۾ سندس قتل کان پوءِ جانشيني بابت سندس غلامن ۽ ٻين سينيئر غوري اميرن وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو دور شروع ٿيو. غزني ۽ [[فيروزڪوه]] جي غوري اشرافيا [[بها الدين سام ثاني]] جي جانشيني جي حمايت ڪئي، جيڪو باميان واري شاخ سان تعلق رکندو هو، جڏهن ته سندس ترڪ غلام [[غياث الدين محمود]] جي حمايت ڪندا هئا، جيڪو سندس ڀائٽي ۽ سندس ڀاءُ غياث الدين جو پٽ هو.{{sfn|Nizami|1970|page=200}} پر بها الدين 24 فيبروري 1206ع تي بيماري سبب غزني ڏانهن پنهنجي سفر دوران وفات ڪري ويو.{{sfn|Thomas|2018|page=64}}{{sfn|Nizami|1998|page=184}} اهڙيءَ طرح 1206ع ۾ محمد کان پوءِ [[غياث الدين محمود]] حڪمران بڻيو، جيتوڻيڪ [[گنگا]] ماٿري ۾ سندس اڪثر فتحون محمد جي نائبن [[قطب الدين ايبڪ]]، [[تاج الدين يلدز]]، [[بهاالدين تغرل]]، [[ناصر الدين قباچه]] ۽ [[محمد بختيار خلجي]] جي قبضي هيٺ هيون، جيڪي پنهنجي معاملن بابت غياث الدين محمود سان بمشڪل ئي صلاح مشورو ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اهي کيس خراج ادا ڪندا رهيا.{{sfn|Habib|1981|page=145-146}} پنهنجي دورِ حڪومت دوران محمود سرڪاري طور ايبڪ ۽ يلدز کي «[[آزادي نامو]]» (منومشن) عطا ڪيو.{{sfn|Nizami|1970|page=201}}{{sfn|Wink|1991|page=188}} اهڙيءَ طرح غلاميءَ مان آزاد ٿيڻ ۽ محمود کان «ڇتر» جي سرمايه ڪاري حاصل ڪرڻ کان پوءِ يلدز 1206ع ۾ غزني جو بادشاهه بڻجي ويو،{{sfn|Wink|1991|page=188}} جڏهن ته ايبڪ لاهور ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو (۽ 1208ع ۾ آزاديءَ جو اعلان ڪيو)، جنهن سان [[دہلي سلطنت]] جو بنياد پيو. مورخ اقتدار عالم خان هن ڳالهه تي شڪ ظاهر ڪيو آهي ته ايبڪ پاڻ کي «سلطان» سڏايو هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڪن جي شاهدي مان اها ڳالهه ثابت نٿي ٿئي.{{sfn|Khan|2008|page=17}} جلد ئي محمود کي [[علاءُ الدين شاهه خوارزم]] جي بالادستي قبول ڪرڻي پئي (جنهن جو ثبوت سڪن مان ملي ٿو، جتي هن پنهنجي نالي سان گڏ علاءُ الدين جو نالو به سڪن تي هڻايو ۽ سندس نالو ''خطبي'' ۾ به پڙهايو ويندو هو، تان جو 1212ع ۾ سندس قتل ٿي ويو).<ref>{{Cite book|chapter=The Seljuk and the Khwarazm Shah|author=[[سي. اي. بوسورٿ]]|editor1=M. S. Asimov|editor2=C. E. Bossworth|url=https://books.google.com/books?id=lHDBzgEACAAJ |title=History of civilizations of central Asia: Volume IV The age of achievement: A.D. 750 to the end of the fifteenth century : (part one) The historical, social and economic setting |date=1998 |publisher=UNESCO|isbn=978-92-3-103467-1|page=171|language=en}}</ref> ان کان پوءِ [[خوارزمي سلطنت|خوارزمين]] غوري علائقن ۾ پنهنجي ڪٺ پتلي حڪومت قائم ڪئي، جيتوڻيڪ يلدز 1213ع ۾ کين پوئتي ڌڪي ڇڏيو،{{sfn|Thomas|2018|page=65}} پر پوءِ علاءُ الدين غوري سلطنت جو مڪمل خاتمو آڻي [[فيروزڪوه]] کي 1215ع ۾ [[ضياءُ الدين علي]] کان پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو،<ref>{{cite book|chapter=Periphery as Centre: The Ghurids between the Persianate and Indic Worlds|author=Alka Patel|editor1-first = David |editor1-last = Morgan |editor2-first = Sarah |editor2-last = Stewart |title = The Coming of the Mongols |url = https://books.google.com/books?id=gbqKDwAAQBAJ |year =2017 |publisher = Bloomsbury Publishing |page=22|isbn = 978-1788312851 }}</ref> جيڪو يا ته سندس قيد ۾ فوت ٿي ويو (۽ [[ايران]] ۾ ساڙيو ويو) يا جلاوطنيءَ ۾ دهلي هليو ويو.{{sfn|Thomas|2018|page=64}} علاءُ الدين ساڳئي سال باميان واري شاخ جي آخري غوري حڪمران [[جلال الدين علي]] کي به شڪست ڏئي قتل ڪرائي ڇڏيو. اهڙيءَ طرح [[غوري خاندان|شنسباني خاندان]] جو وجود 1215ع تائين ختم ٿي ويو.{{sfn|Habib|1992|page=47}}{{sfn|Nizami|1998|page=184}} تقريباً ساڳئي وقت يلدز کي به غزني مان هٽايو ويو. پوءِ هو دهلي ڀڄي آيو ۽ محمد غوري جي فتح ڪيل علائقن جي جانشينيءَ تي پنهنجو دعويٰ پيش ڪيو. بهرحال، 1216ع ۾ [[التمش]] کيس [[ترائن]] ۾ شڪست ڏئي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Khan|2008|page=77}} === غلامن سان لاڳاپا === جوزجاني جي [[طبقات ناصري]] (تقريباً 1260ع) موجب، محمد پنهنجي حياتيءَ ۾ ڪيترائي [[غلامي|غلام]] خريد ڪيا، جيڪي جوزجاني جي بيان مطابق اوڀر ۾ پنهنجي صلاحيتن سبب مشهور ٿيا. محمد هڪ نوجوان [[ناصر الدين قباچه|قباچه]] خريد ڪيو، جيڪو غلاميءَ ۾ وڪرو ٿيو هو ۽ بعد ۾ غوري سلطان پاران کيس [[ڪرمان]] ۽ [[سنجار (خراسان)|سنجار]] جا علائقا سندس [[اقطا]] طور عطا ڪيا ويا. هن پنهنجن غلامن کي محبت سان پاليو ۽ کين پنهنجن پٽن ۽ جانشينن وانگر سمجهيو، خاص ڪري پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ جڏهن هو پنهنجي غوري خاندان کان مايوس ٿي ويو هو.{{sfn|Nizami|1970|page=198-199}} هڪ ٻئي همعصر مصنف [[فخر مدبر]]، جيڪو [[قطب الدين ايبڪ]] جي سرپرستيءَ هيٺ لکندو هو، پڻ محمد لاءِ هر هڪ ترڪ غلام («بندگان») جي اهميت تي زور ڏنو. هن ايبڪ جي تعريف ڪئي ته هن پنهنجي آقا جي اعتماد کي برقرار رکيو.{{sfn|Kumar|2006|page=83-84}} محمد جا غلام [[محمد غوري جون هندستاني مهمون#وڌيڪ مهمون|گنگا-جمنا دوآب ۾ غوري فتوحات]] جي توسيع ۽ استحڪام ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا رهيا، جڏهن ته محمد [[خراسان]] جي معاملن ۾ مصروف هوندو هو. انهن [[اتر هندستان]] ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو، پر پوءِ به محمد کي پنهنجو اعليٰ آقا تسليم ڪندا رهيا.{{sfn|Kumar|2006|page=86}} محمد بعد ۾ پنهنجي غلامن جي خاندانن وچ ۾ [[اندرشادي]] (Endogamy) جي روايت مطابق شاديون ڪرائڻ جو بندوبست ڪيو. انهن اتحادين مان نمايان شاديون [[تاج الدين يلدز]] جي ڌيئرن جون [[قطب الدين ايبڪ]] ۽ [[ناصر الدين قباچه]] سان هيون. ايبڪ جون ٻه ڌيئرون پڻ قباچه سان پرڻايون ويون.{{sfn|Kumar|2006|page=90-91}} اها پاليسي ايبڪ به جاري رکي، جنهن پنهنجي ڌيءَ جي شادي پنهنجي غلام [[التمش]] سان ڪرائي.{{sfn|Kumar|2006|page=92}} عوامي روايتن موجب، جڏهن درٻار جي هڪ اهلڪار افسوس ظاهر ڪيو ته سلطان (محمد) جو ڪو مرد وارث نه آهي، ته هن جواب ڏنو: {{Blockquote|"ٻين بادشاهن جا شايد هڪ يا ٻه پٽ هجن، پر منهنجا هزارين پٽ آهن، يعني منهنجا ترڪ غلام، جيڪي منهنجين سلطنتن جا وارث بڻجندا، ۽ منهنجي وفات کان پوءِ به انهن علائقن ۾ خطبي (جمعي جي وعظ) ۾ منهنجو نالو زنده رکندا."|author=محمد غوري پنهنجي جانشيني بابت<ref>{{cite book |last1=Jackson |first1=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-54329-3 |page=31 |url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&pg=PA31}}</ref>}} === مؤرخ رميش چندر دت جو نقطه نظر === هندستاني مؤرخ [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' (1908ع) ۾ [[شهاب الدين محمد غوري]] جي هندستاني فوجي مهمن کي اتر هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هڪ اهم تبديليءَ جو سبب قرار ڏنو آهي. دت موجب، جڏهن غزنوي گهراڻي جي حڪومت [[لاهور]] تائين محدود ٿي چڪي هئي، تڏهن محمد غوري پنجاب ڏانهن فوجي اڳڀرائي ڪئي ۽ آخرڪار غزنوي اقتدار جو خاتمو آندو. دت لاهور جي فتح جو سال 1184ع ڄاڻايو آهي، جڏهن ته جديد تاريخي تحقيق موجب غوري حڪمرانن 1186ع ۾ لاهور تي قبضو ڪري آخري غزنوي سلطان [[خسرو ملڪ]] کي معزول ڪيو. دت جي بيان ۾ محمد غوريءَ جي انهن مهمن کي هندستان ۾ غوري سلطنت جي توسيع جي شروعات طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=52 |language=en }}</ref> دت [[ترائن جي پهرين جنگ]] (1191ع) جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته محمد غوريءَ جي فوج جو مقابلو [[پرٿوي راج چوهاڻ]] جي لشڪر سان ٿيو، جنهن ۾ غوري فوج کي شڪست ملي ۽ محمد غوري پاڻ به زخمي ٿيو. سندس بيان موجب، غوري فوج جي پسپائيءَ کان پوءِ هندستاني لشڪر ان جو تعاقب ڪيو. دت وڌيڪ لکي ٿو ته محمد غوري وڏي فوج گڏ ڪري ٻيهر هندستان تي حملو ڪيو ۽ [[ترائن جي ٻي جنگ]] (1192ع) ۾ پرٿوي راج کي شڪست ڏني. هن فتح کان پوءِ [[اجمير]] ۽ [[دهلي]] ۾ غوري سياسي اثر وڌيو. دت جي ڇپيل متن ۾ ٻي جنگ جو سال 1893ع درج آهي، جيڪو ظاهري ڇپائيءَ جي غلطي آهي؛ تاريخي طور اها جنگ 1192ع ۾ ٿي هئي.<ref name="Dutt1908"/> دت موجب، محمد غوريءَ جي فوجي ڪاميابين کي سندس ماتحت سپهه سالارن اڳتي وڌايو. [[قطب الدين ايبڪ]] دهليءَ ۽ اتر هندستان جي ٻين علائقن ۾ غوري اقتدار کي مضبوط ڪيو، جڏهن ته محمد غوريءَ [[جئچند]] خلاف مهم هلائي، جنهن جي نتيجي ۾ 1194ع جي [[چنداور جي جنگ]] کان پوءِ [[قنوج]] ۽ [[بنارس]] جي علائقن ۾ غوري اثر وڌيو. دت [[بختيار خلجي]] جي بهار ۽ بنگال ۾ فوجي اڳڀرائيءَ جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس بيان موجب، محمد غوريءَ جي 1206ع ۾ قتل کان پوءِ قطب الدين ايبڪ اتر هندستان ۾ هڪ خودمختيار حڪمران طور اڀريو، جنهن سان بعد ۾ [[دهلي سلطنت]] جي شروعات ٿي. دت محمد غوريءَ جي قتل کي گکڙن سان منسوب ڪري ٿو، پر قاتلن جي سڃاڻپ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Dutt1908"/> == ورثو == [[فائل:Ghurid_Empire_according_to_Schwartzberg_Atlas,_p.147.png|thumb|1200ع ۾ محمد غوري ۽ غياث الدين محمد جي دورِ حڪومت دوران غوري سلطنت جي سڀ کان وڏي وسعت]] محمد ۽ سندس وڏي ڀاءُ [[غياث الدين محمد]] جي گڏيل حڪمراني (دو-اقتداري) دوران غوري اوڀر جي [[اسلامي دنيا]] جي وڏين طاقتن مان هڪ بڻجي اڀريا.{{sfn|Jackson|2000|page=207}} سندن دورِ حڪومت ۾ غوري پنهنجي علائقائي توسيع جي بلند ترين حد تي پهتا، جڏهن هو مختصر عرصي لاءِ اهڙي سلطنت تي حڪمران رهيا جيڪا اوڀر کان اولهه تائين 3000 ڪلوميٽرن کان وڌيڪ پکڙيل هئي. انهن سالن دوران سندن سلطنت موجوده اوڀر ايران جي [[گرگان]] کان موجوده [[بنگلاديش]] جي [[لکناوتي]] تائين ۽ هماليه جي دامن کان ڏکڻ ۾ [[سنڌ]] (پاڪستان) تائين ڦهليل هئي.<ref>{{Cite book|author=ڊيوڊ ٿامس|chapter=غوري سلطنت|editor=جان ميڪنزي |url=https://books.google.com/books?id=W5SIjgEACAAJ|title=سلطنت جو انسائيڪلوپيڊيا، 4 جلدن جو سيٽ |date=2016|publisher=Wiley|isbn=978-1-118-44064-3|quote=پنهنجي عروج تي، غوري سلطنت، يا شايد وڌيڪ درست نموني چئجي ته اهو علائقو جتي سندس فوجن مهمون هلائيون، مختصر عرصي لاءِ اوڀر کان اولهه تائين 3000 ڪلوميٽرن کان وڌيڪ پکڙيل هو — اوڀر ايران جي نيشاپور کان بنارس ۽ بنگال تائين، ۽ هماليه جي دامن کان ڏکڻ ۾ سنڌ تائين.}}</ref><ref>{{cite book |editor-last=سرڪار |editor-first=جادوناٿ |editor-link=جادوناٿ سرڪار |year=1973 |orig-year=پهريون ڀيرو 1948ع ۾ شايع ٿيو |title=بنگال جي تاريخ |volume=II |location=پٽنا |publisher=Academica Asiatica |page=8 |oclc=924890 |quote=بختيار وريندر علائقي جي فتح تقريباً مڪمل ڪري چڪو هو، جنهن سان گڏ ... گور جو شهر به 599هه کان اڳ اچي ويو هو.}}</ref>{{sfn|Habibullah|1957|page=24}}{{sfn|Nizami|1998|page=185}} [[اندخود جي جنگ|اندخود جي تباهي]] ۽ محمد جي قتل کان هڪ ڏهاڪي اندر [[غوري خاندان|شنسباني خاندان]] جي زوال، گڏوگڏ [[چنگيز خان]] جي عروج، جنهن تاريخ جي [[سڀ کان وڏين سلطنتن جي فهرست|سڀ کان وڏي متصل سلطنت]] قائم ڪئي، سبب اتر هندستان ۽ پاڪستان، خراسان ۽ [[فارس]] ۾ غورن جي مختصر عرصي واري ڪاميابين کي وچ ايشيا جي [[مسلمان رياستن ۽ خاندانن جي فهرست|وڌيڪ طاقتور اسلامي سلطنتن]] جي مقابلي ۾ گهٽ اهميت وارو سمجهيو ويو.{{sfn|Habib|1981|page=144}} جيتوڻيڪ محمد [[ماوراءُالنهر]] ۾ پنهنجي [[خوارزمي سلطنت|ترڪ خوارزمي مخالفن]] خلاف گهڻو ڪامياب نه رهيو،{{sfn|Khan|2008|page=116-117}} پر [[برصغير]] ۾ سندس ڪاميابين جا انتهائي گهرا اثر پيا. تيرهين صديءَ جي تاريخي ڪتاب ''[[جوامع الحڪايات]]'' ۾ [[محمد عوفي]] لکيو آهي ته سلطان (محمد غوري) جو «[[خطبو]]» [[هرات]] کان [[آسام]] تائين سڀني مسجدن ۾ پڙهيو ويندو هو.{{sfn|Habib|1981|page=132}} [[ترائن جي ٻي جنگ]] ۾ [[پرتھوي راج چوهاڻ ٽيون]] جي [[راجپوت]] فوجن خلاف سندس فيصلائتي فتح کان پوءِ [[قطب الدين ايبڪ]] پاران [[دهلي سلطنت]] جو بنياد وڌو ويو، جنهن کي بعد ۾ سندس غلام سالار [[التمش]] وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |author1=هرمن ڪلڪي |author1-link=هرمن ڪلڪي |author2=ڊيٽمار روٿرمُنڊ |author2-link=ڊيٽمار روٿرمُنڊ|url=https://books.google.com/books?id=TPVq3ykHyH4C|title=هندستان جي تاريخ|date=2004|publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-32919-4 |page=167|quote=ترائن جي پهرين جنگ اجمير جي پرٿوي راج چوهاڻ جي اڳواڻيءَ هيٺ راجپوت اتحاد کٽي هئي. پر جڏهن محمد غوري ايندڙ سال گهوڙن تي سوار 10,000 تيراندازن سان واپس آيو، تڏهن هن پرٿوي راج ۽ سندس فوج کي شڪست ڏني.}}</ref><ref>{{cite book|author1=سگاتا بوس |author1-link=سگاتا بوس |author2=عائشه جلال |author2-link=عائشه جلال|url=https://books.google.com/books?id=6ihNtzxy5GEC&q=Rajput|title=جديد ڏکڻ ايشيا: تاريخ، ثقافت، سياسي معيشت|date=2004 |publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-30786-4|page=21|quote=سياسي ۽ معاشي ضرورتن جي اهڙي ئي گڏيل صورت هئي، جنهن ڏيڍ صدي پوءِ 1192ع ۾ محمد غوري، هڪ ترڪ، کي هندستان تي ڪاهه ڪرڻ تي آماده ڪيو. اتر هندستان ۾ ترائن جي حڪمت عمليءَ واري جنگ ۾ راجپوت سردار پرٿوي راج چوهاڻ تي سندس فتح پهرين مسلمان سلطنت جي قيام لاءِ رستو هموار ڪيو.|language=en}}</ref><ref>{{harvnb|Chandra|2007|p=73}}:"معزالدين محمد بن سام جو اڪثر محمود غزنوي سان مقابلو ڪيو ويو آهي. جنگجو جي حيثيت ۾ محمود غزنوي معزالدين کان وڌيڪ ڪامياب هو، ڇاڪاڻ ته هن هندستان يا وچ ايشيا ۾ ڪڏهن به شڪست نه کاڌي. هن هندستان کان ٻاهر به هڪ وڏي سلطنت تي حڪومت ڪئي. پر اهو ذهن ۾ رکڻ گهرجي ته معزالدين کي هندستان ۾ محمود جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وڏين ۽ بهتر منظم رياستن سان مقابلو ڪرڻو پيو. جيتوڻيڪ هو وچ ايشيا ۾ گهٽ ڪامياب رهيو، پر هندستان ۾ سندس سياسي ڪاميابيون وڌيڪ وڏيون هيون."</ref> دهلي سلطنت تيرهين صديءَ دوران [[منگول سلطنت هيٺ تباهي]] جي باوجود اها واحد وڏي اسلامي رياست ثابت ٿي جيڪا وچ ايشيا جي تباهيءَ مان بچي وئي.{{sfn|Ray|2019|page=48}}{{sfn|Chandra|2007|page=84}} غوري پنهنجي رعيت ۾ گهڻو مقبول نه هئا، بلڪل اهڙيءَ طرح جيئن غزنوي به [[خراسان]] جي ماڻهن ۾ غير مقبول هئا. جوزجاني موجب، محمد ڳرا محصول لاڳو ڪيا، ڦرلٽ ڪئي ۽ [[طوس]] ۾ موجود ملڪيت تي قبضو ڪيو (جيڪا هڪ امام جي مزار جي حفاظت لاءِ وقف ڪئي وئي هئي) ۽ ان مان حاصل ٿيندڙ آمدني پنهنجي فوج جي خرچن لاءِ استعمال ڪئي. انهن عملن سبب ماڻهن ۾ غورن خلاف ناراضگي پيدا ٿي. جڏهن محمد گرگانج جو گهيرو ڪيو ته مقامي ماڻهن سندس خلاف مزاحمت ڪئي. انهن گهيريل خوارزمي شاهه جي فوجي مدد ڪئي، جنهن بعد ۾ ستر هزار سپاهين تي مشتمل وڏي فوج گڏ ڪري ورتي ۽ آخرڪار محمد کي گهيرو ختم ڪري پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، ان کان اڳ جو هو [[قراختائي]] فوجن جي گهيري ۾ اچي وڃي ها.{{sfn|Chandra|2006|page=22}}{{sfn|Bosworth|1968|page=164}}{{sfn|Habib|1992|page=45}} تنهن هوندي به، محمد جي دورِ حڪومت ۾ غور جو علائقو خوشحال ٿيو ۽ علم ۽ ثقافت جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. هن مختلف عالمِ دينن کي به وظيفا ۽ امدادون ڏنيون، جن ۾ مولانا فخرالدين رازي شامل هئا، جن غوري سلطنت جي پٺتي پيل علائقن ۾ اسلامي تعليمات جي تبليغ ڪئي. محمد پنهنجي سلطنت جي تعميراتي ترقيءَ ۾ به مختصر پر اهم ڪردار ادا ڪيو. مثال طور، هن پنهنجي گاديءَ واري شهر غزني ۾ اسلامي چمڪدار ٽائلس سان سينگاريل عمارتون تعمير ڪرايون.{{sfn|Ray|2019|page=48}}<ref>{{harvnb|Nizami|1970|page=182}}:"غور جي ثقافتي ترقيءَ ۾ معزالدين جو حصو معمولي نه هو. حقيقت ۾ هو ۽ سندس ڀاءُ غياث الدين ئي هئا جن غور جي ثقافتي نموني ۾ تبديلي آندي. هن مولانا فخرالدين رازي جهڙن عالمن کي انهن پٺتي پيل علائقن ۾ ديني تعليم ڦهلائڻ لاءِ سهولتون فراهم ڪيون ۽ غور کي ثقافت ۽ علم جو مرڪز بڻجڻ ۾ مدد ڏني. هن تعميراتي روايتن جي ميدان ۾ به ڪجهه قابل ذڪر حصو وڌو. يو. سڪريٽو غزني ۾ مليل چمڪدار ٽائلن جي هڪ منفرد قسم کي معزالدين جي دور سان منسوب ڪري ٿو."</ref> === يادگارون === [[فائل:Shrine of Mu'izz al-Din Muhammad.JPG|thumb|محمد جي جديد مزار، جيڪا پاڪستاني سائنسدان [[عبدالقدير خان]] پاران 1994–1995ع ۾ [[ڌمياڪ]]، [[سوهاوا تعلقو]]، پاڪستان ۾ تعمير ڪرائي وئي، جتي محمد قتل ڪيو ويو هو.<ref name=Dawn>{{cite news |last1=ياسين|first1=عامر|title=دهلي فتح ڪندڙ ماڻهوءَ جو مقبرو|url=https://www.dawn.com/news/1362383 |newspaper=ڊان اخبار|access-date=17 July 2025|language=en |date=8 October 2017|archive-url=https://archive.today/20250717220042/https://www.dawn.com/news/1362383|url-status=dead|archive-date=17 July 2025}}</ref> همعصر ذريعن موجب محمد کي اصل ۾ غزني ۾ دفن ڪيو ويو هو.]] * محمد غوري لاءِ هڪ مزار 1994–1995ع ۾ ڌمياڪ ۾ پاڪستاني سائنسدان [[عبدالقدير خان]] تعمير ڪرائي، جيڪا بعد ۾ پنجاب جي آثارِ قديمه واري کاتي حوالي ڪئي وئي.<ref name=Dawn/> [[ڌمياڪ]] ۾ سندس قتل کان پوءِ محمد جو لاش غزني ۾ سندس ڌيءَ جي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.{{sfn|Habib|1981|page=134}}{{sfn|Saran|2001|page=125}} * پاڪستاني فوج پنهنجي ٽن [[وچ مفاصلي وارا بيلسٽڪ ميزائل]]ن جا نالا [[غوري (ميزائل)|غوري-اول]]، [[غوري-ٻيو]] ۽ [[غوري-ٽيون]] محمد جي ياد ۾ رکيا.<ref>{{cite web|url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GI03Df02.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20061030030043/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GI03Df02.html |url-status=dead |author=سڌا رامچندرن|archive-date=2006-10-30 |title=ايشيا جا ميزائل دل تي وار ڪن ٿا |work=ايشيا ٽائمز |date=3 September 2005|access-date=28 July 2021}}</ref> == سڪا == <gallery class="center" widths="80px" heights="80px" perrow="3" mode="packed"> File:Mu'izz al-Din Muhammad. AH 599-602 AD 1171-1206.jpg|[[وچ ايشيا]] ۽ افغانستان ۾ واپار لاءِ غزني مان جاري ڪيل محمد جا روايتي سون جا سڪا File:Mu'izz al-Din Muhammad bin Sam. AH 599-602 AD 1171-1206. Pagoda coin with. Lakshmi seated facing.jpg|[[شڪمڀري جا چاهامانا]] / [[گهاهداوالا خاندان]] جي نموني تي ٺهيل محمد جا سڪا File:Ghor1.jpg|[[هندو شاهي]]ن جي سڪن مان ماخوذ محمد جا ڍڳي ۽ گهوڙيسوار وارا [[جٽل سڪو|جٽل سڪا]] File:Leaded copper Jital of Muizz al-din Muhammad bin Sam, photographed by Yogabrata Chakraborty.jpg|معزالدين محمد بن سام جو سيسي سان ملايل ٽامي جو جٽل </gallery> تقريباً 1199ع ڌاري غزني ۾ محمد جي درٻار مان جاري ٿيندڙ سڪا، جيڪي [[اسلامي دنيا]] جي سڪن جي معيارن مطابق هئا، تن تي صرف [[عربي]] خطاطي موجود هوندي هئي. انهن سڪن جي سامهون واري پاسي تي [[ڪلمو|ڪلمي]] سان گڏ سندس ڀاءُ [[غياث الدين محمد]] جو نالو ۽ لقب لکيل هوندو هو، جڏهن ته پٺئين پاسي تي محمد جو نالو، سندس لقب ۽ [[خلافت]] جو لقب درج هوندو هو.{{sfn|Flood|2009|page=103}} 1199ع کان پوءِ محمد ۽ غياث الدين پاران جاري ڪيل سڪن جي نمونن ۾ تبديلي آئي ۽ اهي وڌيڪ روايتي اسلامي طرز ڏانهن مائل ٿي ويا، جتي سڪن جي ٻنهي پاسن تي قرآني آيتون لکڻ شروع ڪيون ويون. سڪن جي هن مذهبي روايت ڏانهن واپسي غالباً ان ڳالهه جي عڪاسي ڪندي هئي ته غياث الدين ۽ محمد پنهنجي فقهي وابستگي [[ڪرّاميه]] کان بدلائي اسلامي دنيا جي مکيه [[حنفي]] ۽ [[شافعي]] مڪتبن ڏانهن منتقل ڪئي هئي، جيئن هو پاڻ کي وسيع اسلامي دنيا سان وڌيڪ ڳنڍي سگهن ۽ پنهنجي نسبتاً غير مرڪزي پس منظر کان مٿاهون مقام حاصل ڪري سگهن.{{sfn|Flood|2009|page=104}} اتر هندستان ۾ محمد پاران جاري ڪيل سڪا وزن ۽ ڌاتن جي خالصيت بابت هندستاني معيارن تي ٻڌل هئا.{{sfn|Eaton|2000|page=49-50}} [[بنگال]] کان سواءِ هندستان ۾ غوري سڪا فتح کان اڳ واري روايت مطابق جاري ٿيندا رهيا، جتي موجوده هندو علامتن سان گڏ محمد جو نالو [[ناگري لپي]] ۾ لکيو ويندو هو، جيڪا اتر هندستان جي پڙهيل لکيل اشرافيه جي لپي هئي، نه ڪي عربي.{{Sfn|Flood|2009|page=115-116}} محمد ۽ سندس نائبن پاران اتر هندستان ۾ جاري ڪيل سڪن تي هڪ پاسي [[هندو]] ديوي [[لکشمي]] جي تصوير (جيڪا چاهامانا حڪمرانن جي اڳوڻي روايت تي ٻڌل هئي) موجود هوندي هئي، جڏهن ته ٻئي پاسي محمد جو نالو [[ناگري لپي]] ۾ [[سنسڪرت]] ٻوليءَ ۾ لکيل هوندو هو.{{sfn|Kumar|2002|page=30}} اهڙيءَ طرح [[دهلي]] ۾ به غوري حڪمرانن فتح کان اڳ واري [[جٽل سڪو|جٽل]] سڪن جي روايت جاري رکي، جنهن تي [[نندي]] ڍڳي ۽ «چاهامانا گهوڙيسوار» جي تصوير هوندي هئي. ڍڳي جي چوڌاري محمد جو نالو «شري محمدادا سامي» لکيل هوندو هو، جڏهن ته گهوڙيسوار جي چوڌاري «شري حميره» لکيل هوندو هو.{{sfn|Kumar|2002|page=29-30}} هندستاني اعزازي لقب ''شري'' (لفظي معنيٰ: «روشن» يا «جلال وارو») ۽ ''حميره''، جيڪو عربي لقب ''امير'' جو سنسڪرتي روپ هو، ۽ اهي سڀئي ناگري لپيءَ ۾ لکيل هجڻ، جٽل سڪن جي ان روايت سان مطابقت رکندا هئا، جنهن ۾ پنهنجي سڄي تاريخ دوران هندستاني ۽ ايراني ثقافتي علامتن ۽ لساني عنصرن جو امتزاج موجود رهيو. فنبار بيري فلڊ تبصرو ڪيو آهي ته فتح کان اڳ واري سڪن جي روايت کي جاري رکڻ دراصل غورن پاران هڪ عملي ۽ معاشي ضرورت هئي، جيئن اتر هندستان جي اقتصادي حالتن سان مطابقت پيدا ڪري سگهجي.{{sfn|Flood|2009|page=116}} سنيل ڪمار به خزاني مان مليل سڪن جي شاهدي جي بنياد تي وضاحت ڪئي آهي ته محمد پاران جاري ڪيل سڪا مقامي هندستاني مالياتين ۽ بئنڪرن وٽ ساڳئي قدر سان قبول ڪيا ويندا هئا، جنهن قدر سان اڳوڻا [[راجپوت]] حڪمرانن جا سڪا قبول ڪيا ويندا هئا، جيتوڻيڪ ان دوران سياسي نظام ۾ تبديلي ۽ اقتدار جي منتقلي ٿي چڪي هئي.<ref>{{harvnb|Kumar|2002|page=30}}:"جيئن اتر هندستان مان مليل خزاني جي شاهدي ثابت ڪري ٿي، معزي سڪن کي اڳوڻن راجپوت سڪن جيتري ئي اهميت ڏني ويندي هئي، ۽ اهي مڪمل طور تي اهڙي معاشي نظام ۾ ضم ٿي ويا هئا، جيڪو سياسي دنيا ۾ ٿيندڙ اقتداري تبديلين کان گهڻو متاثر نه ٿيندو هو."</ref> == عوامي ثقافت ۾ == 2022ع جي فلم ''[[سمراٽ پرتھويراج]]'' ۾ [[مانو وج]] محمد غوري جو ڪردار ادا ڪيو هو.<ref>{{Cite web|title=ڇا اڪشي ڪمار جي پرتھويراج چوهاڻ بابت حياتياتي فلم ۾ سنجي دت محمد غوري جو ڪردار ادا ڪندو؟|url=https://english.newsnationtv.com/entertainment/bollywood/akshay-kumars-biopic-on-prithviraj-chauhan-to-see-sanjay-dutt-as-muhammad-ghori-233386.html|access-date=17 July 2025|website=NewsNation.com TV website|archive-date=27 February 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227115449/https://english.newsnationtv.com/entertainment/bollywood/akshay-kumars-biopic-on-prithviraj-chauhan-to-see-sanjay-dutt-as-muhammad-ghori-233386.html|author=شريپرنا ساها}}</ref> == ڪتابيات == {{refbegin}} * {{cite book |last=احمد فاروقي|first=سلمىٰ|title=وچئين دور جي هندستان جي جامع تاريخ: ٻارهين صديءَ کان ارڙهين صديءَ جي وچ تائين |url=https://books.google.com/books?id=sxhAtCflwOMC |year=2011 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-3202-1 }} * {{cite book | title =ايران جي ڪيمبرج تاريخ، جلد 5: سلجوقي ۽ منگول دور | year =1968 | publisher =Cambridge University Press | location =ڪيمبرج | editor-last =فراءِ | editor-first =آر. اين. | last =بوسورٿ | first =سي. اي. | author-link = C. E. Bosworth | chapter =ايراني دنيا جي سياسي ۽ خانداني تاريخ (1000ع–1217ع) | pages = 1–202 | isbn =0-521-06936-X |url=https://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC&pg=PA1}} * {{cite encyclopedia | first = سي. ايڊمنڊ | last = بوسورٿ | title =غوري |url=http://www.iranicaonline.org/articles/ghurids | year = 2001 | encyclopedia = انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا، آن لائين ايڊيشن | access-date = 5 January 2014}} * {{Cite book|last=بيران|first=مائيڪل|url=https://books.google.com/books?id=B934LaVBaz8C |title=يوريسيائي تاريخ ۾ قراختائي سلطنت: چين ۽ اسلامي دنيا جي وچ ۾ |date=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-84226-6 |language=en}} * {{Cite book|last=چندر|first=ستيش|author-link=Satish Chandra (historian)|url=https://books.google.com/books?id=L5eFzeyjBTQC |title=وچئين دور جو هندستان: سلطنت کان مغلن تائين – دهلي سلطنت (1206ع–1526ع)، حصو اول |date=2006|publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-1064-5|language=en}} * {{cite book |last=چندر |first=ستيش |author-link=Satish Chandra (historian)|title=وچئين دور جي هندستان جي تاريخ: 800–1700ع|url=https://books.google.com/books?id=qHnHHwAACAAJ |year=2007|publisher=Orient Longman|isbn=978-81-250-3226-7}} * {{Cite book|last=ايٽن|first=رچرڊ|author-link=Richard M. Eaton|url=https://books.google.com/books?id=UEXZAAAAMAAJ |title=اسلام ۽ هندستاني تاريخ بابت مقالا |date=2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-565114-0 |language=en}} * {{Cite book |last=فلڊ |first=فنبار بيري |url=https://books.google.com/books?id=OLNE_li8C10C |title=ترجمي جون شيون: مادي ثقافت ۽ وچئين دور جو ”هندو-مسلم“ ميل جول |date=2009|publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-12594-7 |language=en}} * {{Cite book |last=حبيب الله|first=اي. بي. ايم.|author-link=Abu Mohammed Habibullah|title=هندستان ۾ مسلمان حڪمرانيءَ جو بنياد |url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.199570/page/n71/mode/2up |year=1957}} * {{Cite book |last=حبيب|first=محمد|author-link=Mohammad Habib|chapter=ايشيائي ماحول|editor1=Mohammad Habib |editor2=Khaliq Ahmad Nizami |title=هندستان جي جامع تاريخ: دهلي سلطنت (1206ع–1526ع) |volume=5 |edition=Second |year=1992|orig-year=1970|publisher=The Indian History Congress / People's Publishing House |url=https://books.google.com/books?id=_9cmAQAAMAAJ |oclc=31870180}} * {{Cite book|last=حبيب|first=محمد|author-link=Mohammad Habib|url=https://books.google.com/books?id=iQ1uAAAAMAAJ |title=اوائلي وچئين دور ۾ سياست ۽ سماج: پروفيسر محمد حبيب جا گڏ ڪيل مقالا |date=1981 |publisher=People's Publishing House |language=en}} * {{Cite book|last=هوجا |first=ريما |url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=راجستان جي تاريخ |date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0}} * {{Cite book |last=جيڪسن |first=پيٽر|author-link=Peter Jackson (historian)|url=https://brill.com/display/book/edcoll/9789004491991/B9789004491991_s014.xml |title=غوري خاندان جو زوال|date=2000|publisher=Brill |isbn=978-90-04-49199-1|language=en}} * {{Cite book|chapter=دهلي سلطنت ۾ خدمت، حيثيت ۽ فوجي غلامي: تيرهين ۽ چوڏهين صديون|last=ڪمار|first=سنيل|editor1=اندراني چٽرجي|editor2=[[رچرڊ ايٽن]]|url=https://books.google.com/books?id=Nsh8NHDQHlcC |title=غلامي ۽ ڏکڻ ايشيائي تاريخ|date=2006|publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-11671-0 |language=en}} * {{Cite book|last=ڪمار|first=سنيل |url=https://books.google.com/books?id=MF9uAAAAMAAJ |title=دهلي جي ماضين ۾ حال |date=2002 |publisher=Three Essays Press |isbn=978-81-88394-00-5 |language=en}} * {{cite book|last=خان|first=اقتدار عالم|url=https://books.google.com/books?id=URluAAAAMAAJ |title=وچئين دور جي هندستان جي تاريخي لغت |date=2008|publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-5503-8 |language=en}} * {{Cite book |last=لال|first=ڪشوري شرن|author-link=K. S. Lal|url=https://books.google.com/books?id=hxZuAAAAMAAJ |title=هندستان ۾ مسلم حڪمرانيءَ جو ورثو |date=1992 |publisher=Aditya Prakashan |isbn=978-81-85689-03-6 |language=en}} * {{Cite book|chapter=غوري|last=نظامي|first=ڪي. اي.|author-link=K. A. Nizami|editor1=M. S. Asimov|editor2=C. E. Bossworth|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000120455 |title=وچ ايشيا جي تهذيبن جي تاريخ: جلد IV |date=1998 |publisher=UNESCO|isbn=978-92-3-103467-1 |language=en}} * {{Cite book |last=نظامي|first=ڪي. اي.|author-link=K. A. Nizami |chapter=دهلي سلطنت جو بنياد|editor1=Mohammad Habib |editor2=Khaliq Ahmad Nizami |title=هندستان جي جامع تاريخ: دهلي سلطنت (1206ع–1526ع) |volume=5 |edition=Second |year=1970|publisher=The Indian History Congress / People's Publishing House |url=https://books.google.com/books?id=_9cmAQAAMAAJ |oclc=31870180}} * {{Cite book|last=راءِ|first=انيرُڌ|author-link=Aniruddha Ray|url=https://books.google.com/books?id=jNSNDwAAQBAJ |title=دهلي سلطنت (1206ع–1526ع): سياست، معيشت، سماج ۽ ثقافت |date=2019|publisher=Routledge |isbn=978-1-000-00729-9}} * {{Cite book |last=راءِ |first=ڪوشڪ |url=https://books.google.com/books?id=jpXijlqeRpIC |title=هندستان جون تاريخي جنگيون: سڪندر اعظم کان ڪارگل تائين |date=2004 |publisher=Orient Blackswan |isbn=978-81-7824-109-8 |language=en}} * {{Cite book|chapter=اتر هندستان جي ترڪ فتح|last=سرن|first=پرماتما|editor=S. Ramakrishnan|url=http://archive.org/details/struggleforempir05bhar |title=هندستاني قوم جي تاريخ ۽ ثقافت، جلد 05: سلطنت لاءِ جدوجهد |date=2001|orig-year=1957|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan}} * {{cite book |last=شرما |first=دشارٿا |author-link=Dasharatha Sharma |title=اوائلي چوهاڻ خاندان |publisher=S. Chand / Motilal Banarsidass |year=1959 |isbn=9780842606189 |url=https://books.google.com/books?id=n4gcAAAAMAAJ }} * {{Cite book|last=ٿامس|first=ڊيوڊ|url=https://books.google.com/books?id=6h2_DwAAQBAJ |title=غوري سلطنت جو عروج ۽ زوال |date=2018|publisher=Sydney University Press |isbn=978-1-74332-542-1|language=en}} * {{Cite book|last=ونڪ|first=آندري|author-link=Andre Wink|url=https://books.google.com/books?id=75FlxDhZWpwC |title=الهند: هندو-اسلامي دنيا جي تشڪيل – غلام بادشاهه ۽ اسلامي فتح (11هين–13هين صديون) |date=1991 |publisher=BRILL| isbn=9004102361 |language=en}} {{refend}} == حوالا == {{Reflist}} {{notelist}} <references group="lower-alpha"/> == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Ghurid dynasty}} * [https://www.worldhistory.org/Muhammad_Ghori/ محمد غوري] ــ عالمي تاريخ انسائيڪلوپيڊيا ۾ {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Muizz al-Din}} [[زمرو:برصغير ۾ مسلم دور]] [[زمرو:خراسان جي تاريخ]] [[زمرو:غلام مالڪ]] [[زمرو:غلام واپاري]] [[زمرو:غوري خاندان]] [[زمرو:غور صوبي جي تاريخ]] [[زمرو:قتل ڪيل ايراني ماڻهو]] [[زمرو:قتل ڪيل فارسي بادشاهه]] [[زمرو:مسلمان بادشاهه]] [[زمرو:12هين صديءَ جا ايراني ماڻهو]] [[زمرو:13هين صديءَ جا ايراني ماڻهو]] [[زمرو:13هين صديءَ جا قتل ڪيل بادشاهه]] [[زمرو:1140ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:1140ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1206ع ۾ وفاتون]] 48z1wrcnvak7gj33w6bmj2un8d6wjeb 424221 424220 2026-10-21T22:20:12Z Intisar Ali 8681 424221 wikitext text/x-wiki {{Short description|غوري سلطان، 1173ع کان 1206ع تائين}} {{leadcite comment}} {{Infobox royalty | name = محمد غوري | title = {{ubl|اسلام جو علمبردار|سلطانِ غازي|السلطان الاعظم|سڪندر الثاني (ٻيو [[سڪندر اعظم]])}} | image = Mu'izz al-Din Muhammad. AH 599-602 AD 1171-1206.jpg | caption = [[غزني]] ۾ ضرب ڪيل محمد غوري جو سون جو سڪو، جيڪو [[وچ ايشيا]] ۽ اڄوڪي [[افغانستان]] ۾ هلندڙ هو | succession = [[غوري خاندان|غوري سلطنت جو سلطان]] | reign = 1173ع – 15 مارچ 1206ع | regent = [[غياث الدين محمد]]<br>(1163ع–1203ع) | reg-type = گڏيل سلطان | coronation = | predecessor = [[غياث الدين محمد]] | successor = {{Collapsible list|غور ۽ فيروزڪوه: [[غياث الدين محمود]]|لاهور ۽ دهلي: [[قطب الدين ايبڪ]]|غزني: [[تاج الدين يلدوز]]|باميان: [[جلال الدين علي]]|بيانه: [[بهاءُ الدين تغرل]]|بنگال: [[بختيار خلجي]]|ملتان: [[ناصر الدين قباچه]]|هرات: [[حسين بن خرمل]]|سنڌ: [[سومرا خاندان|ڀونگر ٻيون بن چنيسر]]}} | spouse = | royal house = [[غوري خاندان]] | module = {{Infobox military person | embed = yes | battles = {{Collapsible list | [[غوري خاندان سان لاڳاپيل جنگين جي فهرست|راغِ زار (1163ع)]]<br />[[غوري خاندان سان لاڳاپيل جنگين جي فهرست|غزني (1173ع)]]<br> {{Tree list}} *'''[[هندستان ۾ محمد غوري جون مهمون]]''' **[[هندستان ۾ محمد غوري جون مهمون#ملتان ۽ اچ جي فتح|ملتان (1175ع)]] **[[هندستان ۾ محمد غوري جون مهمون#ملتان ۽ اچ جي فتح|اچ (1175ع)]] **[[قصهرادا جي جنگ|قصهرادا (1178ع)]] **[[هندستان ۾ محمد غوري جون مهمون#غزنوي حڪمرانن خلاف مهمون|پشاور (1180ع)]] **[[لاهور جو گهيرو (1186ع)#پهريون حملو|لاهور (1180ع)]] **[[هندستان ۾ محمد غوري جون مهمون|ديبل (1182ع)]] **[[لاهور جو گهيرو (1186ع)#ٻيو حملو|لاهور (1185ع)]] **[[لاهور جو گهيرو (1186ع)]] **[[ترائن جي پهرين جنگ|ترائن پهرين (1191ع)]] **[[ترائن جي ٻي جنگ|ترائن ٻي (1192ع)]] **[[غوري خاندان سان لاڳاپيل جنگين جي فهرست|مرو (1192ع)]] **[[چنداور جي جنگ|چنداور (1194ع)]] **[[گواليار جو گهيرو (1196ع)|گواليار (1196ع)]] **بيانه (1196ع) **[[جهلم جي جنگ (1206ع)|جهلم (1206ع)]] {{tree list/end}} {{Tree list}} *[[خوارزمين-غوري تڪرار]] **[[خراسان تي غوري فتح|خراسان (1200–1201ع)]] **[[قراسو جي جنگ|قراسو (1204ع)]] **[[محمد غوري#وچ ايشيا ۾ جدوجهد|گرگانج (1204ع)]] **[[اندخود جي جنگ|اندخود (1204ع)]] {{Tree list/end}} }} }} | father = [[بهاءُ الدين سام اول]] | mother = | religion = [[سني اسلام]] | birth_date = 1144ع | birth_place = [[غور]] (موجوده [[افغانستان]]) | death_date = {{death date and age|1206|3|15|1144|df=y}} | death_place = [[دميڪ]] (موجوده [[پاڪستان]]) | burial_place = [[غزني]] (موجوده [[افغانستان]]) }} '''معز الدين محمد بن سام''' ({{langx|fa|معز الدین محمد بن سام|translit=Muʿizz al-Dīn Muḥammad ibn Sām}}؛ لڳ ڀڳ 1144ع – 15 مارچ 1206ع)، جيڪو '''شھاب الدين محمد غوري''' يا '''محمد غورِي''' جي نالي سان پڻ مشهور آهي، [[غوري خاندان]] جو هڪ حڪمران هو، جيڪو اڄوڪي مرڪزي [[افغانستان]] جي [[غور]] واري علائقي مان تعلق رکندو هو ۽ 1173ع کان 1206ع تائين حڪومت ڪندو رهيو. محمد ۽ سندس وڏي ڀاءُ [[غياث الدين محمد]] گڏيل حڪومت (ڊائراڪي) جي صورت ۾ حڪمراني ڪئي، جيڪا 1203ع ۾ غياث الدين جي وفات تائين جاري رهي. غياث الدين، جيڪو ٻنهي ڀائرن مان سينيئر حڪمران هو، پنهنجي گادي [[فيروزڪوه]] مان غوري سلطنت جي اولهندي علائقن تي حڪومت ڪندو هو، جڏهن ته محمد اوڀر طرف [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ غوري اقتدار کي وڌايو ۽ [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ اسلامي حڪمرانيءَ جا بنياد وڌا، جيڪا بعد ۾ لڳ ڀڳ پنج سؤ ورهيه مختلف مسلم سلطنتن جي صورت ۾ جاري رهي. پنهنجي شروعاتي دور ۾، جڏهن هو [[غوري سلطنت]] جي ڏاکڻي حصي جو گورنر هو، تڏهن محمد ڪيترين فوجي مهمن ذريعي [[اوغز ترڪ]] قبيلن کي شڪست ڏني ۽ [[غزني]] تي قبضو ڪيو، جتي [[غياث الدين محمد]] کيس هڪ خودمختيار حڪمران طور مقرر ڪيو. غزني کي بنياد بڻائي، محمد 1175ع ۾ [[سنڌو درياهه]] پار ڪري [[گومل لڪ]] ذريعي اڳتي وڌيو ۽ هڪ سال اندر [[هندستان ۾ محمد غوري جون مهمون#ملتان ۽ اچ جي فتح|ملتان]] ۽ [[هندستان ۾ محمد غوري جون مهمون#اچ|اچ]] کي [[قرامطه]] حڪمرانن کان فتح ڪري ورتو. ان کان پوءِ محمد هيٺئين [[سنڌ]] مان ٿيندي اڄوڪي [[گجرات]] ڏانهن [[ٿر ريگستان]] رستي اڳتي وڌڻ جي ڪوشش ڪئي، پر [[قصهرادا جي جنگ|قصهرادا]] وٽ [[مائونٽ ابو]] جي ڀرسان [[چالڪيه خاندان|چالڪيه]] حڪمران [[مولراج ٻيون]] جي اڳواڻيءَ هيٺ راجپوت سردارن جي اتحاد هٿان زخمي ٿيو ۽ سندس فوج شڪست کاڌي. ان ناڪاميءَ کان پوءِ هن هندستان جي ميداني علائقن ۾ داخل ٿيڻ لاءِ اترين رستن کي اختيار ڪيو. پوءِ هن [[غزنوي خاندان]] خلاف مهم هلائي ۽ 1186ع تائين کين ختم ڪري ڇڏيو، جنهن سان پنجاب سميت [[سنڌو ماٿري]] جو مٿيون حصو سندس قبضي ۾ اچي ويو. غزنوي حڪمرانن جي آخري مرڪز جي خاتمي کان پوءِ محمد [[خيبر لڪ]] تي ڪنٽرول حاصل ڪيو، جيڪو اتر هندستان ڏانهن ايندڙ فوجن جو روايتي رستو هو. غوري سلطنت کي [[گنگا]] جي ميداني علائقن تائين وڌائيندي، محمد کي 1191ع ۾ [[ترائن جي پهرين جنگ]] دوران [[چوهان خاندان|چوهان]] حڪمران [[پرتھوي راج چوهاڻ]] جي اڳواڻيءَ هيٺ راجپوت اتحاد هٿان شڪست ملي ۽ هو زخمي ٿيو. محمد واپس [[خراسان]] ويو، پر ايندڙ سال وڏي گهوڙيسوار تيرانداز فوج سان ٻيهر موٽي آيو ۽ [[ترائن جي ٻي جنگ]] ۾ فيصلائتي فتح حاصل ڪئي. ان کان پوءِ پرتھوي راج کي قتل ڪيو ويو. هن هندستان ۾ پنهنجي سڌي موجودگي محدود رکي ۽ فوجي ۽ سياسي ذميواريون پنهنجي چونڊيل غلام اميرن حوالي ڪيون، جن مقامي رياستن تي حملا ڪري غوري اقتدار کي [[بنگال]] ۽ [[بهار]] تائين وڌايو. 1203ع ۾ [[غياث الدين محمد]] جي وفات کان پوءِ محمد [[فيروزڪوه]] جي تخت تي به ويٺو ۽ سڄي [[غوري سلطنت]] جو اعليٰ سلطان بڻيو. پر جلد ئي 1204ع ۾ [[اندخود جي جنگ]] ۾ [[خوارزمي سلطنت]] ۽ [[قراختائي]] اتحاد هٿان سخت شڪست کاڌائين، جنهن سبب [[خراسان]] جي گهڻن علائقن تان غوري اقتدار ختم ٿي ويو. محمد پوءِ پنهنجي سلطنت ۾ پکڙيل بغاوتن کي دٻايو ۽ [[آمو درياهه]] تي پل ٺهرائي [[ماوراءُالنهر]] تي وڏي حملي جي تياري ڪئي، پر [[کوکر]] هندو قبيلن جي بغاوت کيس [[سالٽ رينج]] ڏانهن وڃڻ تي مجبور ڪيو، جتي هن پنهنجي آخري مهم دوران [[جهلم جي جنگ (1206ع)|کوکر بغاوت]] کي سختيءَ سان چيڀاٽي ڇڏيو. واپسيءَ دوران 15 مارچ 1206ع تي [[دميڪ]] وٽ [[سنڌو درياهه]] جي ڪناري تي شام جي نماز ادا ڪندي محمد غوري کي [[اسماعيلي]] فدائين قتل ڪري ڇڏيو. سندس وفات کان پوءِ غوري سلطنت تيزيءَ سان زوال پذير ٿي وئي ۽ [[خوارزم جو محمد ٻيون]] 1215ع تائين سنڌو درياهه جي اولهه وارا باقي غوري علائقا پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ورتا. البت، سنڌو جي اوڀر ۾ سندس فتوحات سندس غلام سپهه سالار [[قطب الدين ايبڪ]] جي هٿ هيٺ طاقتور [[دهلي سلطنت]] جي بنياد بڻيون. == ابتدائي زندگي == === سلطان معز الدين غوري ۽ سندس غلام === غوري حڪمرانن غلام اداري کي غزنوي سلطنت کان ورثي ۾ ورتو ۽ ان کي پنهنجي سلطنت جي قيام ۽ واڌ لاءِ ڪاميابيءَ سان استعمال ڪيو. سلطان معز الدين غوري کي پٽ نه هو، فقط هڪ ڌيءَ هئي. هو ترڪي غلام خريد ڪرڻ جو تمام گهڻو شوقين هو. جڏهن به کيس ڪنهن نئين باصلاحيت غلام جي شهرت جو پتو پوندو هو، ته هو کيس حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو. منهاج سراج موجب معز الدين غوري وٽ ترڪي غلامن جو وڏو تعداد هو، جن مان ڪيترائي اوڀر جي ملڪن ۾ فوجي صلاحيت، سرگرمي ۽ مهارت سبب مشهور ٿيا.<ref name="TabaqatRaverty410">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=410–411 }}</ref><ref name="RavertyTabaqat497">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=497 }}</ref> هڪ ڀيري جڏهن سلطان کان پڇيو ويو ته سندس وفات کان پوءِ سندس نالو ڪير زنده رکندو، ته هن جواب ڏنو ته ٻين بادشاهن جا هڪ يا ٻه پٽ هوندا آهن، پر سندس هزارين پٽ آهن، يعني سندس ترڪي غلام، جيڪي سندس سلطنت جا وارث ٿيندا. بعد جي تاريخ ۾ اهو قول صحيح ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ ته معزي غلامن هندستان ۽ افغانستان جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="TabaqatRaverty411">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=411 }}</ref> معز الدين غوري پنهنجي ٽن غلامن [[تاج الدين يلدوز]]، [[قطب الدين ايبڪ]] ۽ [[ناصرالدين قباچو]] کي ٻين کان وڌيڪ چاهيندو هو. اهي ٽيئي سندس سرپرستيءَ ۾ اڀريا ۽ نون فتح ڪيل علائقن جا گورنر مقرر ٿيا. سلطان جي وفات کان اڳ اهي ٽيئي مختلف صوبن جا حڪمران بڻجي چڪا هئا..<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=28–43 }}</ref> === پيدائش === محمد غوري جو نالو مختلف ماخذن ۾ معزالدين سام، شهاب الدين غوري، محمد غوري ۽ محمد آف غور جي صورت ۾ لکيل ملي ٿو. [[طبقات ناصري]] موجب سندس اصل نالو "محمد" هو، جنهن کي غوري لهجي ۾ "حمد" پڻ لکيو ويندو هو. سندس ماءُ ننڍپڻ ۾ کيس سندس ڪاري رنگت سبب "زنگي" سڏيندي هئي. غزني ۾ تاجپوشيءَ کان پوءِ هن "ملڪ شهاب الدين" جو لقب اختيار ڪيو، جڏهن ته خراسان تي قبضي کان پوءِ "معزالدين" يا "معز الدين" جو لقب استعمال ڪرڻ لڳو.{{sfn|Nizami|1970|page=155-156}} همعصر ماخذ سندس پيدائش جي صحيح تاريخ بيان نٿا ڪن، پر [[منهاج سراج جوزجاني]] جي بيان موجب هو پنهنجي وڏي ڀاءُ [[غياث الدين محمد]] کان لڳ ڀڳ ٽي سال ننڍو هو. جيئن ته غياث الدين 1140ع ۾ ڄائو هو، تنهن ڪري محمد غوري جي پيدائش جو سال تقريباً 1144ع سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Flood|2009|page=95}} === تخت نشيني === محمد غوري ۽ سندس ڀاءُ غياث الدين جي ابتدائي زندگي ڏکيائين سان ڀرپور هئي. سندن چاچي [[علاءُ الدين حسين]] غزني تي پنهنجي مهم کان پوءِ ٻنهي ڀائرن کي سنجهه (سنجاه) جو گورنر مقرر ڪيو.{{sfn|Habib|1981|page=108}} پر جڏهن هن ڏٺو ته ٻئي ڀائر صوبي جو انتظام ڪاميابيءَ سان هلائي رهيا آهن، ته کيس سندن وڌندڙ اثر رسوخ تي شڪ ٿيو. اقتدار لاءِ ممڪن خطري جي خوف سبب هن ٻنهي کي [[غرجستان]] جي قلعي ۾ قيد ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Habib|1981|page=108}} 1161ع ۾ علاءُ الدين حسين جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[سيف الدين محمد]] ٻنهي ڀائرن کي قيد مان آزاد ڪيو.{{sfn|Thomas|2018|page=59}}{{sfn|Nizami|1998|page=181}} سيف الدين پاڻ 1163ع ۾ [[بلخ]] جي [[اوغز ترڪ]] قبيلن خلاف جنگ ۾ مارجي ويو.{{sfn|Wink|1991|page=138}}{{sfn|Habib|1981|page=109}} [[تاريخ فرشته]] موجب آزاديءَ کان پوءِ ٻنهي ڀائرن کي ٻيهر سنجهه جو انتظام ڏنو ويو، جڏهن ته [[طبقات ناصري]] ۾ ذڪر آهي ته ان وقت سندن مالي حالت ڪمزور هئي. انهيءَ ڪري محمد ڪجهه وقت لاءِ پنهنجي چاچي [[فخر الدين مسعود]] جي درٻار ۾ وڃي رهيو، جيڪو [[باميان]] جو حڪمران هو ۽ غوري سلطنت جو باجگذار امير شمار ٿيندو هو.{{sfn|Habib|1981|page=135}} بعد ۾ فخر الدين مسعود سيف الدين جي وفات کان پوءِ غوري تخت تي پنهنجو حق جتائڻ جي ڪوشش ڪئي. محمد پنهنجي ڀاءُ غياث الدين جي مدد ڪئي ۽ بغاوت کي ڪچلي ڇڏيو. فخر الدين بلخ ۽ هرات جي سردارن سان گڏجي وڏي فوج گڏ ڪئي، پر جنگ ۾ سندس اتحاد ٽٽي ويو ۽ ڪيترائي ساٿي مارجي ويا. ان هوندي به فخر الدين کي 1163ع ۾ باميان جي حڪومت واپس ڏني وئي.{{sfn|Thomas|2018|page=47-48}}{{sfn|Bosworth|1968|page=163}} ان کان پوءِ مقامي غوري اميرن ۽ سردارن جي حمايت سان [[غياث الدين محمد]] غوري سلطنت جو حڪمران بڻيو. شروعات ۾ هن محمد کي پنهنجي درٻار ۾ هڪ معمولي عهدو ڏنو، جنهن تي محمد ناراض ٿي [[سيستان]] هليو ويو ۽ ڪجهه عرصو اتي رهيو. بعد ۾ غياث الدين کيس واپس گهرايو ۽ سلطنت جي ڏاکڻي علائقن جو انتظام سندس حوالي ڪيو، جن ۾ غالباً استيان ۽ ڪجران شامل هئا.{{sfn|Habib|1981|page=135-136}}{{sfn|Nizami|1998|page=182}} === اوغز ترڪن خلاف مهمون === شهزادي جي حيثيت ۾ محمد غوري کي سڀ کان پهرين [[اوغز ترڪ]] قبيلن کي مطيع ڪرڻ جو ڪم سونپيو ويو، جيڪي جيتوڻيڪ زوال پذير هئا، پر اڃا به وسيع علائقن تي سندن اثر موجود هو.{{sfn|Habibullah|1957|page=21}} محمد [[قنڌار]] کي پنهنجو فوجي مرڪز بڻايو ۽ اوغز قبيلن تي لڳاتار حملا ڪندو رهيو. آخرڪار هن ۽ غياث الدين گڏجي اوغزن کي فيصلائتي شڪست ڏني. انهيءَ ڪاميابيءَ کان پوءِ ٻنهي ڀائرن 1169ع ۾ [[غزني]] ۽ موجوده اوڀر افغانستان جا ڪيترائي علائقا فتح ڪري ورتا.{{sfn|Habib|1981|page=109}}{{sfn|Wink|1991|page=138}}{{sfn|Habibullah|1957|page=21-22}} 1173ع ۾ غزني ۾ محمد جي تاجپوشي ٿي. ان کان پوءِ غياث الدين اولهه طرف [[ماوراءُالنهر]] ۽ [[خراسان]] جي مهمن لاءِ [[فيروزڪوه]] واپس هليو ويو، جڏهن ته محمد غزني کي هندستان ڏانهن فوجي مهمن لاءِ بنياد بڻايو.{{sfn|Nizami|1998|page=182}} 1174ع ۾ محمد [[سنقران]] جي اوغز قبيلن خلاف مهم هلائي ۽ انهن کي به مطيع ڪري ورتو.{{sfn|Wink|1991|page=143}} === خراسان ۽ سيستان ۾ توسيع === 1175ع ۾ محمد غوري پنهنجي ڀاءُ غياث الدين سان گڏجي [[هرات]] ۽ [[پوشنگ]] تي قبضو ڪيو. اهي علائقا اڳ سلجوقي حڪمرانن جي هڪ اڳوڻي سپهه سالار جي قبضي ۾ هئا، جنهن کي شڪست ڏئي غوري سلطنت ۾ شامل ڪيو ويو.{{sfn|Bosworth|1968|page=168-169}}{{sfn|Nizami|1998|page=182}} ان کان پوءِ غوري ڀائرن اڄوڪي ايران جي اوڀر طرف پيشقدمي ڪئي ۽ [[سيستان]] جي [[نصري خاندان]] کي پنهنجو باجگذار بڻايو. نصري حڪمران [[تاج الدين ثالث حرب بن محمد بن نصر]] غوري بالادستي قبول ڪئي ۽ بعد ۾ ڪيترين جنگين ۾ پنهنجي فوجن سان غوري حڪمرانن جي مدد ڪندو رهيو.{{sfn|Bosworth|1968|page=163}} ساڳئي عرصي ۾ غياث الدين [[بلخ]] ۽ هرات سان لاڳاپيل خراساني علائقن تي به قبضو ڪري ورتو، جنهن سان غوري سلطنت هڪ وڏي علاقائي طاقت بڻجي وئي.{{sfn|Habibullah|1957|page=22}} == هندستان ڏانهن مهمون == {{Main|هندستان ۾ محمد غوري جون مهمون}} === شروعاتي مهمون === {{South Asia in 1175|right|{{center|1175ع ۾ ڏکڻ ايشيا جون اهم رياستون، برصغير تي [[غوري سلطنت]] جي حملي کان اڳ واري صورتحال؛ نارنگي ليڪ 1175ع کان 1205ع تائين محمد غوري جي دور جون غوري علائقائي فتوحات ڏيکاري ٿي.<ref>{{cite book |last1=Schwartzberg |first1=Joseph E. |title=A Historical atlas of South Asia |date=1978 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |pages=37, 147 |isbn=0226742210 |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=074 |access-date=2026-06-07 |archive-date=2022-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206065357/https://dsal.uchicago.edu/reference/schwartzberg/pager.html?object=074 |url-status=dead }}</ref>}}|{{location map~ |South Asia |lat=24.5|N |long=75|E |label=|position=|label_size=|mark=Ghurid invasions in India (map overlay).png|marksize=225}}{{location map~ |South Asia |lat=30.5|N |long=67.5|E |label=|position=|label_size=|mark=Chess drt45.svg|marksize=35}}}} غوري ڀائرن گڏيل حڪمرانيءَ جي نظام، يعني [[ٻٽي حڪمراني]]، هيٺ حڪومت ڪئي. وڏي ڀاءُ [[غياث الدين محمد]] اولهه-مرڪزي [[افغانستان]] ۾ واقع پنهنجي گادي [[فيروزڪوه]] مان [[خوارزمي سلطنت|خوارزمين]] سان ڊگهي جنگي ڇڪتاڻ جاري رکي، جڏهن ته محمد غوري غزنيءَ مان هندستاني ميدانن ڏانهن غوري علائقن کي اوڀر طرف وڌايو.{{sfn|Flood|2009|page=89}} هندستاني ميدانن ڏانهن مهمن ۽ [[گنگا جو ميدان|گنگا جي ميدان]] ۾ مالدار [[هندو]] مندرن جي ڦرلٽ مان محمد کي وڏي خزاني تائين رسائي ملي، جيڪو غزنيءَ ۾ گڏ ڪيو ويو. مؤرخ [[منهاج السراج|جوزجاني]]، محمد جي خزاني جي نگران جي حوالي سان، لکي ٿو ته ان خزاني ۾ 60,000&nbsp;ڪلوگرام، يعني 1500 [[مڻ]]، جواهر شامل هئا.{{sfn|Jackson|2000|page=210}} پنهنجين شروعاتي حملن دوران محمد [[پنجاب]] کان پاسو ڪيو ۽ ان بدران [[سنڌو درياهه]] جي وچولي ۽ هيٺين وهڪري سان لڳندڙ علائقن تي ڌيان ڏنو. تنهنڪري پنجاب ۾ غزنوي حڪمرانن کي پاسيرو ڪرڻ ۽ [[اتر هندستان]] ڏانهن متبادل رستو کولڻ لاءِ محمد ڏکڻ طرف موجوده [[گجرات]] ۾ [[انهلوارا]] ڏانهن رخ ڪيو.{{sfn|Wink|1991|page=142}} [[انهلوارا]] ۾ داخل ٿيڻ کان اڳ هن [[مارواڙ]] جي ويجهو [[ناڊول]] جي قلعي جو گهيرو ڪيو ۽ ٿوري گهيري کان پوءِ ان کي [[نڊولا چاهمانا]] حڪمران [[ڪيلهڻ ديو]] کان فتح ڪري ورتو. هن [[ڪرادو مندر|ڪرادو]] ۾ [[شو]] جي مندر کي لٽيو. [[مارواڙ]] جي ڏکڻ ۾ سڪل [[ٿر ريگستان]] مان گذرڻ کان پوءِ، غوري فوج جڏهن [[مائونٽ ابو]] وٽ پهتي ته ٿڪجي چڪي هئي؛ اتي [[قصهرادا جي جنگ|گدرارگهٽا جي جابلو لڪ]] ۾ [[سولنڪي]] حڪمران [[مولراج ٻيون]] هٿان شڪست کاڌائين. سولنڪي حڪمران کي ٻين راجپوت سردارن جي مدد حاصل هئي، جن ۾ خاص طور [[ڪيلهڻ ديو]] شامل هو، جنهن کي محمد اڳ ۾ [[ناڊول]] وٽ شڪست ڏني هئي؛ ان کان سواءِ [[جالور چاهمانا]] حڪمران [[ڪرتي پال]] ۽ [[چندراوتي جا پرمارا|اربدا پرمارا]] حڪمران ڌارا ورشا پڻ شامل هئا.{{sfn|Hooja|2006|p=262}} غوري فوج کي جنگ دوران ۽ پوءِ ريگستان پار ڪري غزني ڏانهن واپسيءَ ۾ به وڏو جاني نقصان ٿيو.{{sfn|Wink|1991|p=143}} هن شڪست محمد کي اترين رستن اختيار ڪرڻ تي مجبور ڪيو. تنهنڪري هن [[اتر هندستان]] ۾ وڌيڪ حملن لاءِ پنجاب ۽ اتر-اولهه ۾ مناسب فوجي بنياد ٺاهڻ تي ڌيان ڏنو.{{sfn|Chandra|2007|page=68}} === پنجاب جي فتح === {{Main|لاهور جو گهيرو (1186ع)}} محمد جون [[هندستان ۾ محمد غوري جون مهمون|هندستاني برصغير ۾ مهمون]] پهرين [[قرامطه]] خلاف شروع ٿيون، جيڪي [[اسماعيليت|اسماعيلي ست امامي شاخ]] سان لاڳاپيل هئا ۽ [[محمود غزنوي]] جي وفات کان پوءِ جلد ئي [[ملتان]] ۾ ٻيهر مضبوط ٿيا؛ محمود غزنوي اتي [[سني]] گورنر مقرر ڪيو هو.{{sfn|Khan|2008|page=116}} محمد 1175ع ۾ قرمطي حڪمران خفيف کي شڪست ڏني ۽ ملتان کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو.{{sfn|Wink|1991|page=245}} اها شڪست ملتان ۾ قرمطي طاقت لاءِ آخري ڌڪ ثابت ٿي، ۽ قرامطه وري ڪڏهن به هن علائقي ۾ پنهنجو اثر بحال نه ڪري سگهيا.{{sfn|Hooja|2006|page=261}} 1179ع ۾ محمد [[پشاور]] فتح ڪيو، جيڪو ان وقت ممڪن طور غزنوي حڪمرانن جي قبضي ۾ هو.{{sfn|Lal|1992|page=109}} ڏکڻ پنجاب ۾ [[اچ]] جي فتح به جلد ئي ٿي. [[فرشته]] موجب، محمد غوري [[ڀٽي]] حڪمران جي زال ڏانهن ڳجهي خط موڪليو ۽ پيشڪش ڪئي ته جيڪڏهن هوءَ پنهنجي مڙس کي هٽائي ڇڏي ته هو ساڻس شادي ڪندو، ڇاڪاڻ ته هن قلعي جي فتح کي ڏکيو سمجهيو هو. ان عورت جواب ڏنو ته عمر سبب هوءَ پاڻ شاديءَ بابت نٿي سوچي سگهي، پر جيڪڏهن محمد غوري سندس ڌيءَ سان شادي ڪرڻ ۽ سندس مال ملڪيت کيس ڇڏي ڏيڻ جو واعدو ڪري، ته هوءَ ڪجهه ڏينهن اندر راجا کي هٽائي ڇڏيندي. پوءِ هن پنهنجي مڙس کي قتل ڪرايو ۽ [[اچ]] قلعي جا دروازا [[غوري خاندان|غورين]] لاءِ کولي ڇڏيا.<ref>{{Cite book |last=www.islamicebay.com |url=https://archive.org/details/HistoryOfTheRiseOfTheMahomedanPowerInIndiaVolume1/HistoryOfTheRiseOfTheMahomedanPowerInIndia-Volume-1/page/n155/mode/2up?view=theater |title=History Of The Rise Of The Mahomedan Power In India Volume 1, 2, 3 |year=1829 |page=95 |quote=...هو ملتان ڏانهن لشڪر وٺي روانو ٿيو، ۽ اهو صوبو مطيع ڪرڻ کان پوءِ اُچ ڏانهن وڌيو. راجا کي سندس قلعي ۾ گهيرو ڪيو ويو؛ پر محمد غوري، اهو ڏسي ته ان جاءِ کي فتح ڪرڻ ڏکيو ٿيندو، راجا جي زال ڏانهن هڪ ڳجهو پيغام موڪليو، جنهن ۾ هن واعدو ڪيو ته جيڪڏهن هوءَ پنهنجو مڙس سندس حوالي ڪري ڇڏي، ته هو ساڻس شادي ڪندو.{{pb}}ان بدڪردار عورت جواب موڪليو ته هوءَ پاڻ شاديءَ بابت سوچڻ لاءِ عمر ۾ ڪافي وڏي ٿي چڪي آهي؛ پر سندس هڪ خوبصورت ۽ جوان ڌيءَ آهي، ۽ جيڪڏهن محمد غوري ان سان شادي ڪرڻ ۽ کيس سندس دولت تي آزاد قبضي ۾ ڇڏڻ جو واعدو ڪري، ته هوءَ ڪجهه ڏينهن اندر راجا کي هٽائي ڇڏيندي. محمد غوري اها تجويز قبول ڪئي؛ ۽ هن شهزاديءَ ڪجهه ڏينهن اندر پنهنجي مڙس کي قتل ڪرائڻ جو رستو ڳولي ورتو، ۽ دشمن لاءِ قلعي جا دروازا کولي ڇڏيا.}}{{source-attribution}}</ref> اهو پڻ ڄاڻايو ويو آهي ته ان واقعي کان پوءِ [[محمد غوري]] ڀٽي شهزاديءَ سان شادي ڪئي، پر سندس ماءُ کي غزني موڪلي ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هو کيس علائقي جو اختيار ڏيڻ نٿي چاهيو؛ اها عورت ٿوري عرصي کان پوءِ “ڏک ۽ مايوسي” سبب فوت ٿي وئي، ۽ ساڳيءَ ريت شهزادي به ٻه سال پوءِ غم ۾ فوت ٿي وئي.<ref>{{Cite book |last=www.islamicebay.com |url=https://archive.org/details/HistoryOfTheRiseOfTheMahomedanPowerInIndiaVolume1/HistoryOfTheRiseOfTheMahomedanPowerInIndia-Volume-1/page/n155/mode/2up?view=theater |title=History Of The Rise Of The Mahomedan Power In India Volume 1, 2, 3 |year=1829 |page=95 |quote=محمد غوري پنهنجي واعدي تي رڳو جزوي طور عمل ڪيو؛ هن ڌيءَ سان، سندس ”سچي دين“ قبول ڪرڻ کان پوءِ، شادي ته ڪئي، پر ماءُ سان ڪيل پنهنجي وعدي کان ڦرڻ ۾ هن کي ڪا به هٻڪ محسوس نه ٿي. ملڪ جو اختيار سندس حوالي ڪرڻ بدران، هن کيس غزني موڪلي ڇڏيو، جتي هوءَ بعد ۾ ڏک ۽ مايوسي سبب وفات ڪري وئي. ڌيءَ پڻ گهڻو عرصو زنده نه رهي؛ ٻن سالن جي اندر اندر هوءَ به غم ۽ رنج جي ور چڙهي فوت ٿي وئي..}}{{source-attribution}}</ref> اچ کي [[اندخود جي جنگ]] ۾ 1204ع ۾ ملڪ ناصرالدين ايتم جي وفات تائين سندس حوالي رکيو ويو. ان کان پوءِ اهو [[ناصر الدين قباچه]] جي قبضي هيٺ آيو.{{sfn|Nizami|1970|p=156}} ڏکڻ پنجاب جي فتح کان پوءِ [[محمد غوري]] 1181ع ۾ آخري غزنوي حڪمران [[خسرو ملڪ]] هيٺ رهيل [[غزنوي خاندان|غزنوي]] مضبوط قلعن تي آخري حملا شروع ڪيا. هن عرصي ۾ [[پنجاب]] جو [[کوکر]] قبيلو [[ڄمون]] جي حڪمرانن جي تابع هو، پر خسرو ملڪ کين پنهنجي حمايت جي بدلي ۾ خراج ڏيڻ بند ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو. هن اتحاد کان پوءِ [[محمد غوري]] طرفان [[لاهور]] جي ناڪام گهيري جي جواب ۾ [[سيالڪوٽ]] جي قلعي جو گهيرو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي، پر اها ڪوشش ناڪام ٿي.<ref>{{Cite book |last=Jūzjānī |first=Minhāj Sirāj |url=https://books.google.com/books?id=u_ixTEEz8ssC&dq=Bakan+and+Sarkah&pg=PA482 |title=Ṭabaḳāt-i Nāṣirī: A General History of the Muḥammadan Dynasties of Asia, Including Hindūstān, from A.H. 194 (810 A.D.) to A.H. 658 (1260 A.D.) and the Irruption of the Infidel Mughals Into Islām |date=1881 |publisher=Gilbert & Rivington |pages=453–454 |language=en}}</ref> 1182ع ۾ محمد ڏکڻ طرف هڪ قوسي رستي سان [[سنڌ]] جي [[عربي سمنڊ]] واري ڪناري تي واقع بندري شهر [[ديبل]] تائين ويو ۽ [[سومرا خاندان|سومرن]] کي مطيع ڪيو. محمد غوري جي لاهور جي ٻئي گهيري ۾ [[خسرو ملڪ]] ڪاميابيءَ سان قيد ڪيو ويو ۽ 1186ع ۾ [[غزنوي خاندان|غزنوي]] حڪومت جو خاتمو ٿيو. محمد غوري، خسرو ملڪ جي محفوظ گذر جي بدلي ۾ هٿيار ڦٽا ڪرڻ واري پنهنجي وعدي جي ڀڃڪڙي ڪندي، کيس [[غرجستان]] جي قلعي ۾ قيد ڪيو. خسرو ملڪ کي [[فيروزڪوه]] ۾ [[غياث الدين محمد]] ڏانهن موڪليو ويو، جتي لڳ ڀڳ 1192ع ۾ کيس ۽ سندس سڄي خاندان کي قتل ڪيو ويو.{{sfn|Nizami|1970|page=158}}{{sfn|Habib|1981|page=112}} غزنوي حڪمرانن کي ختم ڪرڻ کان پوءِ محمد هاڻي اسٽريٽجڪ [[سنڌو ماٿري]] تي، جنهن ۾ پنجاب جو وڏو حصو شامل هو، پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.{{sfn|Wink|1991|page=144}}{{sfn|Khan|2008|page=141-142}} هن ملا سراج الدين کي، جيڪو سندس والد جي درٻار ۾ اعليٰ رتبي جو [[قاضي]] هو، نون فتح ڪيل غزنوي علائقن ۾ عدليه کاتي جو سربراهه مقرر ڪيو ۽ کيس ملتان جو انتظام به ڏنو. سندس پٽ [[منهاج السراج جوزجاني]]، جيڪو 1193ع ۾ ڄائو، بعد ۾ 1260ع ۾ [[طبقات ناصري]] لکيو، جيڪو وچئين دور ۾ [[غوري خاندان]] ۽ [[دهلي سلطنت]] بابت هڪ اهم ۽ عظيم تاريخي ڪتاب سمجهيو وڃي ٿو.{{sfn|Khan|2008|page=102}}{{sfn|Nizami|1970|page=158}} === ترائن جي پهرين جنگ === {{Main|ترائن جي پهرين جنگ}} 1190ع ۾ [[سنڌ]] ۽ اولهندي پنجاب ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪرڻ کان پوءِ، غوري سپهه سالارن اوڀر پنجاب جي علائقي تي حملا شروع ڪيا ۽ اڄوڪي [[پنجاب، ڀارت|ڀارتي پنجاب]] ۾ [[پرتھوي راج چوهاڻ]] جي سلطنت جي اتر-اولهندي سرحد تي واقع [[ڀٽنڊا]] جو قلعو فتح ڪيو. محمد، [[تلڪ ضلعو|تلڪ]] جي قاضي ضياءُ الدين کي 1200 گهوڙيسوارن سان قلعي جو گورنر مقرر ڪرڻ کان پوءِ، اها خبر ملي ته پرتھوي راج جي فوج سندس تابع شهزادي گووند راءِ جي اڳواڻيءَ ۾ قلعي جو گهيرو ڪرڻ لاءِ اچي رهي آهي. ٻئي فوجون آخرڪار اڄوڪي [[هرياڻا]] ۾ [[ٿانيسر]] کان 24&nbsp;ڪلوميٽر پري [[ترائن]] شهر جي ويجهو آمهون سامهون ٿيون. جنگ جي شروعات گهوڙيسوار مملوڪ تيراندازن جي حملي سان ٿي، جنهن جو جواب پرتھوي راج ٽن پاسن کان جوابي حملي سان ڏنو ۽ جنگ تي غالب اچي ويو. محمد ذاتي مقابلي ۾ گووند راءِ کي زخمي ڪيو{{efn|مؤرخ ڪشوري سرن لال موجب گووند راءِ جي وات تي ڌڪ لڳو، پر هو ڪنهن موتمار زخم جو ذڪر نٿو ڪري.{{sfn|Lal|1992|p=111}}}} ۽ ان عمل ۾ پاڻ به زخمي ٿيو؛ پوءِ سندس فوج پوئتي هٽي وئي{{sfn|Roy|2004|p=41}} ۽ پرتھوي راج جي فوج کي فاتح سمجهيو ويو. جوزجاني موجب زخمي محمد کي جنگ جي ميدان مان هڪ خلجي گهوڙيسوار کڻي ويو.{{sfn|Ray|2019|page=42}} ''زين المعاصر'' جو هڪ بلڪل مختلف بيان دعويٰ ڪري ٿو ته گووند راج سان جنگ ۾ زخمي ٿيڻ کان پوءِ محمد بيهوش ٿي ويو، ۽ سندس فوج کيس مئل سمجهي بي ترتيبيءَ سان پوئتي هٽي وئي. پوءِ سندس ڪجهه سپاهي رات جو جنگ جي ميدان تي سندس لاش ڳولڻ آيا. سخت زخمي هجڻ جي باوجود محمد پنهنجن سپاهين کي سڃاڻي ورتو؛ سپاهي کيس زنده ڏسي خوش ٿيا ۽ کيس کٽوليءَ ۾ جنگ جي ميدان مان غزني کڻي ويا.{{sfn|Habib|1981|page=113}} پر ''زين المعاصر'' جو بيان ڪنهن ٻئي همعصر يا بعد واري مؤرخ وٽ تصديق نٿو ٿئي، جنهن ڪري ان جي صداقت شڪي سمجهي وڃي ٿي، جڏهن ته جوزجاني جو بيان وڌيڪ معتبر ڄاتو وڃي ٿو.{{sfn|Nizami|1970|page=158}} ضياءُ الدين جي ماتحت تبرهند جي غوري فوجي ڇانوڻي هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان اڳ تيرهن مهينا قائم رهي. راجپوت گهيري دوران تيزيءَ سان اڳڀرائي نه ڪري سگهيا، ڇاڪاڻ ته انهن وٽ [[گهيري جا اوزار]] نه هئا؛ انهيءَ ڪري محمد کي هن عرصي ۾ طاقتور فوج تيار ڪرڻ جو موقعو مليو.<ref>{{harvnb|Roy|2004|page=40–42}}: "گهوڙيسوار فوج قلعي جي گهيري لاءِ مناسب نه هوندي آهي، ۽ راجپوتن وٽ نه ته گهيري لاءِ ضروري جنگي مشينون هيون ۽ نه ئي اهڙو پيادل لشڪر، جيڪو قلعي جي ڀتين تي چڙهائي ڪري انهن کي ڊاهي سگهي. تُلاڪي (ضياءُ الدين تُلاڪي) تيرهن مهينن تائين پرٿوي راج کي قلعي کان پري رکڻ ۾ ڪامياب رهيو. ان عرصي دوران محمد غوري هڪ لک ويهه هزار (120,000) گهوڙيسوارن تي مشتمل فوج تيار ڪري ورتي."</ref> === ترائن جي ٻي جنگ === {{Main|ترائن جي ٻي جنگ}} [[File:The last stand of Rajputs against Muhammadans.jpg|thumb|290px|''راجپوتن جي آخري مزاحمت''، 1192ع ۾ [[ترائن جي ٻي جنگ]] جي عڪاسي ڪندي]] ترائن ۾ شڪست کان پوءِ محمد انهن [[غوري خاندان|غوري]]، [[خلجي]] ۽ [[افغان]] اميرن کي سخت سزائون ڏنيون، جيڪي جنگ دوران ڀڄي ويا هئا. انهن جي ڳچين ۾ اناج سان ڀريل ٿيلها ٻڌي کين غزني ۾ گهمايو ويو. جن ان کان انڪار ڪيو، انهن جا سر قلم ڪيا ويا.{{sfn|Lal|1992|page=110}} پوئين وچئين دور جي مؤرخ [[فرشته]] وڌيڪ لکي ٿو ته غزني ۾ موجود عوامي روايتن موجب محمد قسم کنيو ته جيستائين هو پنهنجي شڪست جي ذلت جو بدلو نه وٺندو، تيستائين پنهنجي شاهي حرم ۾ نه ويندو ۽ نه ئي جنگ ۾ لڳل زخمن جو علاج ڪرائيندو.{{sfn|Lal|1992|page=110-111}} [[حسين بن خرمل|حسين خرمل]]، جيڪو غورين جو اهم ايراني سپهه سالار هو، غزني مان وڏي فوجي دستي سان گهرايو ويو؛ ان سان گڏ مڪلبي، خربڪ ۽ الله جهڙا آزمودگار جنگي سردار پڻ آندا ويا.{{sfn|Nizami|1970|page=162}} محمد راجپوت فوج جي هاٿي دستن کي منهن ڏيڻ لاءِ مٽيءَ ۽ ڪاٺ جا نقلي هاٿي ٺهرائي انهن تي حملا ڪرائي ضروري تياريون ڪيون.{{sfn|Wink|1991|page=145-146}} ويجهي همعصر مؤرخن جوزجاني ۽ [[عبدالملڪ عصامي|عصامي]] موجب محمد 1192ع جي جنگ ۾ 120,000 کان 130,000 مڪمل هٿياربند سپاهي آندا.{{sfn|Wink|1991|page=145}} فرشته فيصلائتي جنگ ۾ راجپوت فوج جو تعداد 3,000 هاٿي ۽ 300,000 گهوڙيسوار ۽ پيادل سپاهي ڄاڻائي ٿو، جيڪو غالباً وڏو وڌاءُ آهي.{{sfn|Chandra|2006|p=25}} [[پرتھوي راج چوهاڻ]] پنهنجا جهنڊا سڏايا هئا، پر هو وقت خريد ڪرڻ چاهيندو هو، ڇاڪاڻ ته سندس ٻيا جهنڊا، يعني سندس ماتحت يا اتحادي راجپوت، اڃا نه پهتا هئا.{{sfn|Wink|1991|page=109, 141}} پهرين ترائن جنگ وانگر سڌي مقابلي بدران، غورين [[راجپوت]]ن کي شڪست ڏيڻ لاءِ فريب ۽ سفارتڪاريءَ جي حڪمت عملي اختيار ڪئي، جيئن [[حسن نظامي]] جي ''تاج المآثر'' ۾ درج آهي. محمد جي جنگ جي ميدان تي پهچڻ کان پوءِ، راجپوت اڳواڻ پرتھوي راج مبينا طور امن لاءِ رسمي پيغام موڪليو، جنهن ۾ چيو ويو ته “توهان لاءِ مناسب آهي ته پنهنجي ملڪ واپس وڃو، ۽ اسان جو توهان جي پٺيان اچڻ جو ارادو ناهي.” جواب ۾ محمد چيو ته هو پنهنجي حڪمران ڀاءُ جي حڪم تي چئلينجن کي منهن ڏيڻ آيو آهي، ۽ صلح لاءِ سفير موڪلڻ جي تجويز ڏني.<ref>{{Cite book|last=Singh|first=R. B.|url=https://books.google.com/books?id=NeX0xX0_2rkC|title=History of the Chāhamānas|publisher=N. Kishore|year=1964|location=Varanasi|pages=199–202, 461|language=en}}</ref> حسن نظامي، محمد عوفي ۽ فرشته جي بيانن موجب، واضح ٿيو ته محمد فريب ڪري رهيو هو، پر پرتھوي راج ان کي حقيقي صلح سمجهي تجويز قبول ڪئي. ايندڙ ڏينهن صبح سوير غورين راجپوت فوج تي حملو ڪيو. حملو سج اڀرڻ کان اڳ ٿيو، جنهن ڪري چاهمانا فوج اوچتو پڪڙجي وئي، ڇاڪاڻ ته انهن رات حملو ٿيڻ جي اميد نه رکي هئي.{{sfn|Singh|1964|page=199-202}} جيتوڻيڪ اهي جلدي پنهنجي صفن ۾ اچي ويا، پر اوچتي حملي سبب کين نقصان ٿيو. جوزجاني غوري فوج جي ڪاميابي جو سبب 10,000 چونڊيل گهوڙيسوار تيراندازن کي قرار ڏنو، جن کي محمد راجپوت فوج جي هاٿي دستن کان ٿورو پري بيهاريو هو، ۽ جن آخرڪار “ڪافر لشڪر” کي منتشر ڪري ڇڏيو.{{sfn|Wink|1991|page=109, 141}} پرتھوي راج کي جنگ دوران سرسوتي درياهه، اڄوڪي [[سرسا]]، جي ڪناري تي گرفتار ڪري مختصر ڪارروائيءَ کان پوءِ قتل ڪيو ويو.{{sfn|Wink|1991|page=145}} فتح کان پوءِ محمد چاهمانا سلطنت جي وڏي حصي تي قبضو ڪيو ۽ سندن گادي [[اجمير]] کي لٽيو، جتي غورين ڪيترن هندو مندرن جي بي حرمتي ڪئي.<ref>{{harvnb|Eaton|2000|page=108}}: "راجسٿان جي اجمير کان، جيڪو شڪست کاڌل چاهمانا راجپوتن جو اڳوڻو گاديءَ وارو شهر هو ۽ ساڳئي وقت چشتي صوفي روايت جو هڪ اهم مرڪز پڻ هو، 1192ع کان پوءِ مندرن جي بي حرمتي ۽ تباهيءَ جو سلسلو تيزيءَ سان گنگا جي ميداني علائقن ڏانهن پکڙجي ويو."</ref> محمد [[سرسا]]، [[هانسي]]، [[سامانا، پنجاب|سامانا]] ۽ [[گهُرام|ڪوهرام]] جهڙن اهم فوجي مرڪزن تي قبضو ڪري مضبوط فوجي ڇاوڻيون قائم ڪيون.{{sfn|Sharma|1959|page=87}} پوءِ محمد پرتھوي راج جي نابالغ پٽ [[گووندراج چوٿون]] کي پنهنجي [[ڪٺ پتلي حڪمران]] طور مقرر ڪيو، ان شرط سان ته هو وڏو خراج ادا ڪندو.{{sfn|Sharma|1959|page=100}} پر سندس چاچي [[هري راج]] جي بغاوت کان پوءِ گووندراج [[رڻٿمڀور جا چاهمانا|رڻٿمڀور]] ڏانهن وڃڻ تي مجبور ٿيو، جتي هن چاهمانا خاندان جي نئين شاخ قائم ڪئي. هري راج ٿوري وقت لاءِ [[اجمير]] مان غوري فوجي ڇاوڻي کي ڪڍي ڇڏيو، پر بعد ۾ قطب الدين ايبڪ هٿان شڪست کاڌائين. پوءِ هري راج پاڻ کي چتا تي ساڙي ڇڏيو، ۽ غورين اجمير تي ٻيهر قبضو ڪري ان کي مسلمان گورنر جي حوالي ڪيو.{{sfn|Chandra|2006|page=26-27}} [[دهلي]] به 1193ع ۾ محمد ۽ قطب الدين ايبڪ هٿان فتح ٿي.{{sfn|Kumar|2002|page=9}} پر [[اجمير]] ۾ اڳ اختيار ڪيل پاليسي جاري رکندي، دهلي ۾ به خراج جي بدلي ۾ هڪ راجپوت شهزادي کي ڪٺ پتلي حڪمران بڻايو ويو، جيڪو ممڪن طور گووندراج جو پٽ هو، جيڪو [[ترائن جي ٻي جنگ|ترائن]] ۾ مارجي ويو هو. پر جلد ئي غداريءَ جي الزام ۾ کيس هٽايو ويو.{{sfn|Chandra|2006|page=27}}{{sfn|Thomas|2018|page=63}} محمد [[اتر هندستان]] جي ميدان ۾ حملا جاري رکيا. پر پوءِ هو [[خوارزمي سلطنت]] خلاف [[ماوراءُالنهر]] ۾ غوري واڌاري ۾ مصروف ٿي ويو، ڇاڪاڻ ته سندس ڀاءُ غياث الدين جي صحت خراب ٿيڻ لڳي هئي. [[فخر مدبر]] ۽ [[منهاج السراج جوزجاني]] موجب، محمد [[ترائن جي ٻي جنگ]] کان پوءِ ايبڪ کي [[اتر هندستان]] ۾ غوري علائقن جو منتظم مقرر ڪيو.{{sfn|Kumar|2002|page=20}}{{sfn|Habib|1981|page=117}}{{sfn|Khan|2008|page=17,105}} سندس نائبن، قطب الدين ايبڪ، [[بهاءُ الدين تغرل]]، [[بختيار خلجي]] ۽ [[تاج الدين يلدوز|يلدوز]]، مقامي رياستن تي حملا ڪيا ۽ [[هندستاني برصغير]] ۾ سندس سلطنت کي اوڀر ۾ [[بنگال]] جي اتر-اولهندي حصن، اتر ۾ اجمير ۽ [[رڻٿمڀور قلعو|رڻٿمڀور]] ([[راجستان]])، ۽ ڏکڻ ۾ [[اجين]] جي سرحدن تائين وڌايو.{{sfn|Chandra|2006|page=36}} === وڌيڪ مهمون === [[File:Bengal. Muhammad Bakhtiyar Khalji. 1204-1206.Struck in the name of Mu'izz al-Din Muhammad bin Sam, Dated Samvat 1262 (1204 AD).jpg|thumb|300px|[[بنگال]] ۾ [[محمد بختيار خلجي]] جو سڪو (1204ع–1206ع). معز الدين محمد بن سام جي نالي سان ضرب ڪيل، تاريخ [[سنوَت]] 1262 (1204ع).<br>''سامهون پاسو'': گهوڙيسوار ۽ چوڌاري [[ناگري رسم الخط|ناگري]] لکت: ''[[سنوَت]] 1262 [[ڀادرا (هندو ڪئلينڊر)|ڀادرپد]]''، “آگسٽ، سال 1262”. ''پٺيون پاسو'': ناگري لکت: ''srīma ha/ mīra mahama /da sāmaḥ''، “سريمان امير محمد [بن] سام”.]] ايبڪ طرفان [[دهلي|دهلي دوآب]] ۽ ان جي ڀرپاسي غوري حڪومت مضبوط ڪرڻ کان پوءِ، محمد گنگا ماٿريءَ ۾ غوري اقتدار کي وڌيڪ وڌائڻ لاءِ هندستان واپس آيو. ان سلسلي ۾ 1194ع ۾ هن 50,000 گهوڙيسوارن جي فوج سان [[جمنا درياهه]] پار ڪيو، جتي سندس مقابلو [[راجپوت]] [[گهاهڙوالا خاندان|گهاهڙوالا]] بادشاهه [[جيه چندر]] جي فوجن سان [[چنداور جي جنگ]] ۾ ٿيو. غوري فوج فتح حاصل ڪئي، جيه چندر جنگ ۾ مارجي ويو ۽ سندس فوج جو وڏو حصو قتل ٿي ويو. جنگ کان پوءِ غورين اسني جو قلعو ورتو، جتي گهاهڙوالن جو شاهي خزانو لٽيو ويو، ۽ پوءِ زيارتي شهر [[وارانسي]] تي قبضو ڪيو ويو، جنهن کي لٽيو ويو ۽ ان جا ڪيترائي مندر تباهه ڪيا ويا.{{sfn|Chandra|2007|page=71}} گهاهڙوالا گادي [[قنوج]] 1198ع ۾ غوري سلطنت ۾ شامل ڪئي وئي.{{sfn|Chandra|2006|page=27}}{{sfn|Saran|2001|page=119}}<ref name="Asher11">{{cite book |last1=Asher |first1=Frederick M. |title=Sarnath: A Critical History of the Place Where Buddhism Began |date=25 February 2020 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-616-4 |page=11 |url=https://books.google.com/books?id=JMHEDwAAQBAJ&pg=PA11 |language=en|quote=۽ پوءِ 1193ع ۾، محمد غوري جي فوجي سالار قطب الدين ايبڪ وارانسي ڏانهن پيشقدمي ڪئي، جتي روايتن موجب هن هڪ هزار مندرن ۾ موجود بتن کي تباهه ڪيو. گهڻو امڪان آهي ته سارناتھ به هن حملي جي متاثر ٿيل هنڌن مان هڪ هو. هن حملي کي اڪثر هڪ اهڙي مسلم يلغار طور پيش ڪيو ويندو آهي، جنهن جو بنيادي مقصد بت شڪني هو؛ پر حقيقت ۾، جيئن وچئين دور جي ٻين فوجي حملي آورن جي مهمن جو حال هو، ان جو مقصد پڻ زمينن ۽ دولت تي قبضو حاصل ڪرڻ هو.}}</ref> هن مهم دوران [[سارناتھ]] جو ٻڌ شهر به لٽيو ويو.<ref name="Asher11"/><ref name="Asher74">{{cite book |last1=Asher |first1=Frederick M. |title=Sarnath: A Critical History of the Place Where Buddhism Began |date=25 February 2020 |publisher=Getty Publications |isbn=978-1-60606-616-4 |page=74 |url=https://books.google.com/books?id=JMHEDwAAQBAJ&pg=PA74 |language=en}}</ref> === بيانه جي فتح === {{Main|گواليار جو گهيرو (1196ع)}} محمد لڳ ڀڳ 1196ع ۾ ٻيهر هندستاني سرحد ڏانهن موٽيو، ته جيئن موجوده [[راجستان]] ۾ پنهنجو اقتدار مضبوط ڪري. ان وقت بيانه جو علائقو [[جادون راجپوت]]ن جي هڪ فرقي جي قبضي ۾ هو. محمد، [[قطب الدين ايبڪ]] سان گڏ، اڳتي وڌيو ۽ ٿنڪر جو گهيرو ڪيو، جنهن جو حڪمران ڪمار پال شڪست کاڌي. محمد قلعي کي پنهنجي سينيئر غلام [[بهاءُ الدين تغرل]] جي حوالي ڪيو، جنهن بعد ۾ سلطان ڪوٽ قائم ڪيو ۽ ان کي پنهنجو مضبوط مرڪز بڻايو.<ref>{{harvnb|Ray|2019|page=44}}:"شهاب الدين 1195ع–1196ع ۾ ٻيهر هندستان آيو. هن ڀيري هن بيانا تي حملو ڪيو. بيانا جو حڪمران ڪمارپال يادو ڀٽي راجپوت شاخ سان تعلق رکندو هو. جڏهن شهاب الدين جو حملو شروع ٿيو ته ڪمارپال ٺنڪر (ٺهنگڙ) ڏانهن هليو ويو ۽ اتي وڃي مورچابند ٿيو. ڪجهه وقت کان پوءِ هو فرمانبرداري قبول ڪرڻ تي مجبور ٿي ويو. ان کان پوءِ بهاالدين تغرل کي ٺنڪر جي انتظام ۽ نگهباني جي ذميواري سونپي وئي."</ref><ref>{{harvnb|Hooja|2006|page=276}}:"نظامي جي ''تاج المآثر'' موجب 592 هجري (1196ع) ۾ محمد بن سام غوري ۽ سندس نائب قطب الدين ايبڪ ٺنڪر (تاهنگڙ) ڏانهن روانا ٿيا. نظامي لکي ٿو ته ان کان پوءِ، جيڪو علائقو اڳ بت پرستيءَ جو مرڪز هو، اهو خدا جي عظمت ۽ شان جو مسڪن بڻجي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ناقابلِ تسخير قلعو فتح ڪيو ويو ۽ مقامي حڪمران ڪنورپال (ڪمارپال) کي شڪست ڏني وئي، جيتوڻيڪ سندس جان بخشي وئي. ان کان پوءِ سلطان قلعي ۽ ان جي آس پاس جي علائقي جو انتظام بهاالدين تغرل جي حوالي ڪري ڇڏيو. ساڳئي نموني ''طبقاتِ ناصري'' ۾ بيان ٿيل آهي ته سلطان غازي معزالدين بيانا جي ملڪ ۾ واقع ٺنڪر (تاهنگڙ) جي قلعي کي فتح ڪيو، ۽ راجا سان معاملو طئي ڪرڻ کان پوءِ ان جي حڪومت بهاالدين تغرل جي حوالي ڪئي. بهاالدين تغرل ان علائقي جي حالت ايتري قدر بهتر بڻائي جو هندستان ۽ خراسان جي مختلف حصن مان واپاري، معزز ماڻهو ۽ اهلِ حيثيت اتي اچڻ لڳا. انهن کي آباد ٿيڻ جي ترغيب ڏيڻ لاءِ گهر ۽ ٻيو سامان مهيا ڪيو ويو. بهاالدين تغرل بعد ۾ سلطان ڪوٽ (بيانا جي ڀرسان) قائم ڪيو ۽ ان کي پنهنجي فوجي مرڪز ۽ رهائشگاهه بڻايو."</ref> ٿنڪر جي فتح کان پوءِ بهاءُ الدين تغرل [[گوالیار]] جي قلعي کي به ماتحت ڪيو، جتي [[پريهار]] سردار سلخڻ پال ڊگهي گهيري کان پوءِ هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ غوري بالادستي قبول ڪئي.<ref>{{harvnb|Nizami|1970|page=171}}: "592 هجري / 1195–1196ع ۾ معزالدين ٻيهر هندستان آيو. هن بيانا تي حملو ڪيو، جيڪو يادو ڀٽي راجپوت ڪمارپال جي حڪمراني هيٺ هو. حڪمران پنهنجي گاديءَ واري شهر بيانا ۾ سڌي مقابلي کان پاسو ڪيو ۽ ٺنڪر (تاهنگڙ) ڏانهن هليو ويو، جتي هن پاڻ کي مضبوط مورچن ۾ بند ڪري ڇڏيو. بهرحال، آخرڪار هو فرمانبرداري قبول ڪرڻ تي مجبور ٿي ويو. ان کان پوءِ ٺنڪر (تاهنگڙ) ۽ وجيامندرڳڙهه تي قبضو ڪيو ويو ۽ انهن جو انتظام بهاالدين تغرل جي حوالي ڪيو ويو. ان کان پوءِ معزالدين گواليار ڏانهن پيشقدمي ڪئي. پرهارا گهراڻي جي حڪمران سللاکهناپال، بهرحال، معزالدين جي بالادستي ۽ اقتدار کي تسليم ڪري ورتو."</ref> محمد جي قتل کان پوءِ تغرل [[بيانه]] ۾ پاڻ کي [[سلطان]] سڏائڻ لڳو.{{sfn|Khan|2008|page=33}} 1197ع ۾ قطب الدين ايبڪ [[گجرات]] تي حملو ڪيو ۽ اوچتي حملي کان پوءِ [[سروهي]] ۾ [[ڀيما ٻيون]] کي [[قصهرادا جي جنگ (1197ع)|شڪست]] ڏني، پوءِ سندس گادي [[انهلوارا]] کي لٽيو. اهڙيءَ طرح ايبڪ 1178ع ۾ ساڳئي هنڌ [[قصهرادا جي جنگ|محمد غوري جي شڪست]] جو بدلو ورتو.{{sfn|Saran|2001|page=121}} == وچ ايشيا ۾ جدوجهد == محمد پنهنجي ڀاءُ جي اولهه طرف [[خوارزمشاهي سلطنت|خوارزمين]] خلاف توسيعي مهمن ۾ مدد جاري رکي، جڏهن ته هو اوڀر طرف هندستان ۾ به پنهنجون فتوحات وڌائيندو رهيو. ان دوران خراسان ۾ [[خوارزم جو سلطان شاهه|سلطان شاهه]] پنهنجي ڀاءُ [[علاءُ الدين تڪش]] هٿان، جيڪو [[قراختائي]] لشڪر جي مدد سان اڳتي وڌيو هو، شڪست کاڌي. نتيجي ۾ علاءُ الدين تڪش ڊسمبر 1172ع ۾ خوارزم جي تخت تي ويٺو. سلطان شاهه غوري ڀائرن وٽ پناهه وٺي آيو ۽ درخواست ڪيائين ته هو سندس ڀاءُ تڪش کي اقتدار تان هٽائڻ ۾ مدد ڪن. جيتوڻيڪ گوري ڀائرن سندس عزت سان آجيان ڪئي، پر هن کي فوجي مدد ڏيڻ کان انڪار ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن تڪش سان سٺا لاڳاپا هئا.{{sfn|Habib|1992|page=41-42}} سلطان شاهه پوءِ خراسان ۾ پنهنجي هڪ خودمختيار حڪومت قائم ڪئي ۽ پنهنجي گورنر بهاالدين تغرل سان گڏجي [[غور]] جي علائقن تي حملا ۽ ڦرلٽ شروع ڪئي. ان صورتحال ۾ غياث الدين محمد، محمد کان مدد گهري، جيڪو ان وقت [[محمد غوري جون هندستاني مهمون|هندستاني مهمن]] ۾ مصروف هو. محمد غزني مان پنهنجي فوج سان روانو ٿيو. گوري جا باجگذار حڪمران، [[باميان]] جو شمس الدين محمد ۽ هرات جو تاج الدين، به پنهنجي فوجن سميت خوارزمين خلاف هن مهم ۾ شامل ٿيا.{{sfn|Habib|1981|page=117-118}} غوري فوجن ڪيترن مهينن جي مهم کان پوءِ [[مرغاب درياهه]] جي ڪناري تي سلطان شاهه کي فيصلاڪن شڪست ڏني. هرات جي سندس گورنر بهاالدين تغرل کي قتل ڪيو ويو، جڏهن⁠تہ سلطان شاهه [[مرو]] ڏانهن ڀڄي ويو.{{sfn|Habib|1981|page=118}} غورين پنهنجي فتح کان پوءِ هرات ٻيهر پنهنجي قبضي ۾ آندو.{{sfn|Habibullah|1957|page=23}} سلطان شاهه 1191ع ۾، غالباً منشيات جي وڌيڪ استعمال سبب، وفات ڪري ويو.{{sfn|Habib|1981|page=118}} مورخ [[ابو محمد حبيب الله|اي. بي. ايم. حبيب الله]] جي راءِ موجب غوري هرات کان سواءِ خراسان ۾ وڌيڪ ڪو علائقو پنهنجي سلطنت ۾ شامل نه ڪري سگهيا، ڇاڪاڻ⁠تہ باقي علائقا [[علاءُ الدين تڪش]] جي قبضي ۾ رهيا.{{sfn|Habibullah|1957|page=23}} 1193ع تائين تڪش ايران جي وڏي حصي ۽ [[بحرِ قزوين]] جي اوڀر وارن علائقن تي قبضو ڪري ورتو هو.{{sfn|Habib|1981|page=119}} ان جي ابتڙ، [[سي. اي. بوسورٿ]] جو خيال آهي ته غورين مرو واري فتح کان پوءِ خراسان جو ڪجهه حصو پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو هو.{{sfn|Bosworth|1968|page=163}} === خراسان === {{Main|اندخود جي جنگ}} 1200ع ۾ تڪش جي وفات کان پوءِ جانشينيءَ جي سوال تي [[خوارزم جو محمد ٻيون|علاءُ الدين شاهه خوارزم]] ۽ سندس ڀائٽي هندو خان وچ ۾ مختصر تڪرار پيدا ٿيو. غوري ڀائرن هن موقعي مان فائدو ورتو ۽ خوارزمي گهراڻي جي اندروني افراتفري دوران محمد ۽ غياث الدين [[نيشابور]]، [[مرو]] ۽ [[طوس]] جهڙن نخلستاني شهرن تي قبضو ڪري ورتو ۽ [[گرگان]] تائين پهچي ويا. اهڙيءَ طرح غورين پهريون ڀيرو مختصر عرصي لاءِ خراسان جي وڏي حصي تي پنهنجو اقتدار قائم ڪيو.{{sfn|Habibullah|1957|page=24}}{{sfn|Nizami|1998|page=185}} پر سندن اها ڪاميابي گهڻي عرصي تائين قائم نه رهي، ڇاڪاڻ⁠تہ علاءُ الدين آگسٽ 1200ع ۾ خوارزم جي تخت تي ويهڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو{{sfn|Habib|1992|page=43}} ۽ 1201ع تائين پنهنجي وڃايل علائقن تي ٻيهر قبضو ڪري ورتائين.{{sfn|Habibullah|1957|page=25}} گورين خلاف ڪاميابين باوجود علاءُ الدين محمد وٽ صلح لاءِ سفير موڪليو، شايد ان ڪري ته هو پنهنجي توجهه [[قراختائي]]ن خلاف جدوجهد تي مرڪوز ڪري سگهي. پر هيءَ ڪوشش ناڪام وئي ۽ محمد ٻيهر پنهنجي فوج سان [[نيشابور]] ڏانهن وڌيو، جنهن علاءُ الدين کي شهر جي ڀتين اندر پناهه وٺڻ تي مجبور ڪيو. محمد طوس ۽ هرات ٻيهر فتح ڪيا ۽ ڀرپاسي جي علائقن کي لٽيو.{{sfn|Habib|1992|page=43-44}} === اڪيلي حڪمراني === غياث الدين محمد ڪيترن مهينن جي بيماريءَ کان پوءِ 13 مارچ 1203ع تي هرات ۾ وفات ڪري ويو.{{sfn|Habib|1992|page=44}} گڏيل حڪمراني جي سينيئر شريڪ جي وفات کان پوءِ محمد ''السلطان الاعظم'' (يعني ”سڀ کان وڏو سلطان“) جو لقب اختيار ڪيو.{{sfn|Flood|2009|page=94}} [[قطب مينار]] جي هڪ ڪتبي ۽ هندستان ۾ جاري ڪيل سندس ڪجهه سون جي سڪن تي محمد کي ''سڪندر الثاني'' (ٻيو سڪندر اعظم) سڏيو ويو آهي.{{sfn|Flood|2009|pages=106, 289}} سندس درٻاري کيس اسلام جو علمبردار قرار ڏيندا هئا ۽ ''سلطانِ غازي'' جو لقب ڏيندا هئا. انهن سندس هندستاني مهمن کي ''لشڪرِ اسلام'' ۽ ''لشڪرِ ڪفار'' جي وچ ۾ جنگ طور پيش ڪيو.{{sfn|Flood|2009|page=106-107}} غياث الدين جي وفات ڪجهه عرصي لاءِ محمد جي توجهه رياستي معاملن کان هٽائي ڇڏي. ان موقعي جو فائدو وٺندي، خوارزمي فوجن [[مرو]] تي قبضو ڪري ورتو ۽ گوري گورنر ڪرانگ جو سر قلم ڪري ڇڏيو، جڏهن⁠تہ محمد پنهنجي ڀائٽي الپ غازي کي هرات جو نگران مقرر ڪري ڇڏيو هو.{{sfn|Habib|1992|page=45}} محمد غوري، شايد پوري [[خوارزمشاهي سلطنت]] تي قبضو ڪرڻ جي ارادي سان، هرات بدران سڌو خوارزم جي گاديءَ واري شهر [[گرگانج]] جو گهيرو ڪيو. ان دوران خوارزمي فوجون هرات جو گهيرو ڪري رهيون هيون. علاءُ الدين پسپا ٿيو ۽ بيحد پريشان ٿي [[قراختائي]]ن کان مدد گهري. قراختائين هڪ وڏي فوج موڪلي، جنهن خوارزمين جي مدد ڪئي. قراختائي فوج جي دٻاءَ سبب محمد کي گرگانج جو گهيرو ختم ڪري واپس [[فيروزڪوه]] ڏانهن موٽڻو پيو. پر واپسيءَ دوران قراختائي ۽ [[قراخاني سلطنت]] جي گڏيل فوجن، تنيڪو ۽ [[عثمان بن ابراهيم]] جي اڳواڻيءَ ۾، 1204ع ۾ [[اندخود جي جنگ]] ۾ کيس سخت شڪست ڏني.{{sfn|Ray|2019|p=53-54}} محمد کي وڏي تاوان ادا ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي گاديءَ واري هنڌ موٽڻ جي اجازت ملي. هن تاوان ۾ ڪيترائي هاٿي ۽ وڏي مقدار ۾ سون شامل هو.{{sfn|Biran|2005|page=68}} [[منهاج سراج جوزجاني]] موجب محمد ۽ تنيڪو وچ ۾ صلح جون ڳالهيون [[سمرقند]] جي [[عثمان بن ابراهيم]] ڪرايون، ڇاڪاڻ⁠تہ هو نه پيو چاهي ته ”اسلام جو سلطان“ ”ڪافرن“ جي قيد ۾ وڃي.{{sfn|Habib|1981|page=132-133}} هن شڪست کان پوءِ غوري سلطنت هرات ۽ [[بلخ]] کان سواءِ خراسان جي تقريباً سڀني علائقن تان پنهنجو قبضو وڃائي ويٺي.{{sfn|Nizami|1998|page=184}} نتيجي طور محمد غوري مجبوريءَ ۾ [[خوارزمشاهي سلطنت|خوارزمين]] سان صلح ڪرڻ تي راضي ٿيو.{{sfn|Habib|1992|page=46}} == قتل == {{Main|جهلم جي جنگ (1206)}} '''محمد غوري جو قتل''' 15 مارچ 1206ع تي پنجاب جي [[ڌاميڪ]] ۾ پيش آيو. هن واقعي بابت مختلف ذريعن ۾ مختلف قاتلن جو ذڪر ملي ٿو، جن ۾ پنجابي [[کوکر]] قبيلو ۽ [[اسماعيليت|اسماعيلي]] [[شيعو اسلام|شيعا]] شامل آهن. قتل جو سبب عام طور تي [[هندستان ۾ غوري مهمون|غوري مهمن]] کان پوءِ پيدا ٿيل تڪرارن کي قرار ڏنو ويو آهي. ڪيترن ئي [[مسلمان]] مؤرخن، جهڙوڪ [[منهاج سراج جوزجاني]]، [[فرشته]] ۽ [[ابن الاثير]] هن واقعي جو ذڪر ڪيو آهي. هن قتل کان پوءِ [[غوري سلطنت]] جي تيزيءَ سان زوال جي شروعات ٿي. === پسمنظر === محمد غوري 1204ع ۾ [[اندخود جي جنگ]] ۾ [[خوارزمشاهي سلطنت|خوارزمي ترڪن]] هٿان شڪست کاڌي، جنهن سندس فوجي شهرت کي سخت ڌڪ رسايو. هن شڪست جي خبر سڄي سلطنت ۾ پکڙجي وئي. ان کان پوءِ [[کوکر]] ۽ پنجاب جي ٻين قبيلن، جيڪي [[ڪوھِ جُود]] ۽ لاهور جي ٽڪرين جي وچ ۾ رهندا هئا، راءِ سال، بڪان ۽ سرکا جي اڳواڻيءَ ۾ بغاوت شروع ڪئي. انهن غزني ۽ لاهور جي وچ وارو رستو مڪمل طور بند ڪري ڇڏيو، ايتري حد تائين جو ”هڪ به ماڻهو اتان گذري نه سگهيو“. [[ابن الاثير]] پڻ لکي ٿو ته هندستان جي گهڻن ماڻهن به انهن جو ساٿ ڏنو ۽ لاهور ۾ غوري امير جي فرمانبرداري ختم ڪري ڇڏي، جڏهن⁠تہ [[لاهور]] کي به ڦريو ويو.{{sfn|Nizami|1970|page=178}}<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/al-kamil-fil-tarikh-of-ibn-al-athir/Al-K%C4%81mil%20f%C4%AB%20al-t%C4%81r%C4%ABkh%20by%20Ibn%20Athir/The%20Chronicle%20of%20Ibn%20al-Ath%C4%ABr%20for%20the%20Crusading%20Period%20from%20al-K%C4%81mil%20f%C4%ABl-tar%C4%ABkh.%20Part%203/page/89/mode/2up?view=theater |title=Al-Kāmil fī al-tārīkh by Ibn Athir |page=90 |language=English}}</ref> اهو پڻ بيان ڪيو ويو آهي ته هن بغاوت جي نتيجي ۾ [[لاهور]] ڪجهه وقت لاءِ باغين جي قبضي ۾ هليو ويو ۽ [[ملتان]] ۾ غوري گورنر به شڪست کاڌي.<ref>{{Cite book |last=Jūzjānī |first=Minhāj Sirāj |url=https://books.google.com/books?id=u_ixTEEz8ssC&dq=Bakan+and+Sarkah&pg=PA482 |title=Ṭabaḳāt-i Nāṣirī: A General History of the Muḥammadan Dynasties of Asia, Including Hindūstān, from A.H. 194 (810 A.D.) to A.H. 658 (1260 A.D.) and the Irruption of the Infidel Mughals Into Islām |date=1881 |publisher=Gilbert & Rivington |pages=481–482 |language=en}}</ref> محمد غوري ٻين صوبن ۾ بغاوتن کي دٻائي پنهنجي سلطنت ۾ استحڪام بحال ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. ان کان پوءِ هن پنهنجي توجهه [[وچ ايشيا]] ڏانهن موڙي، جتي هو اندخود واري شڪست جو بدلو وٺڻ ۽ خراسان ۾ وڃايل علائقن کي ٻيهر حاصل ڪرڻ چاهيندو هو. انهيءَ مقصد لاءِ جولاءِ 1205ع تائين بلخ ۾ سندس گورنر موجوده [[ازبڪستان]] جي شهر [[ترمذ]] جو گهيرو ڪيو ۽ مختصر مزاحمت کان پوءِ شهر تي قبضو ڪري ورتو. اتي موجود قراختائي فوج کي ختم ڪيو ويو ۽ شهر جي انتظام جو اختيار سندس پٽ حوالي ڪيو ويو.{{sfn|Biran|2005|page=69}} ان کان پوءِ محمد غوري جهلم جي ويجهو باغين سان جنگ ۾ داخل ٿيو. [[منهاج سراج جوزجاني]] لکي ٿو ته جنگ پورو ڏينهن جاري رهي ۽ هڪ موقعي تي غوري فوج تقريباً پسپا ٿيڻ تي مجبور ٿي وئي. ان وقت [[التتمش]] هڪ محفوظ فوجي دستي سان پهتو، جنهن جنگ جو پاسو بدلائي ڇڏيو. نتيجي ۾ غوري فوج فتح حاصل ڪئي ۽ کوکرن جو وڏي پيماني تي قتلِ عام ڪيو ويو.<ref>{{Cite book |last=Jūzjānī |first=Minhāj Sirāj |url=https://books.google.com/books?id=u_ixTEEz8ssC&dq=Bakan+and+Sarkah&pg=PA482 |title=Ṭabaḳāt-i Nāṣirī: A General History of the Muḥammadan Dynasties of Asia, Including Hindūstān, from A.H. 194 (810 A.D.) to A.H. 658 (1260 A.D.) and the Irruption of the Infidel Mughals Into Islām |date=1881 |publisher=Gilbert & Rivington |page=483 |language=en}}</ref> التتمش جي بهادريءَ جي اعتراف طور محمد غوري کيس خاص ''خلعت'' عطا ڪئي. جوزجاني موجب محمد غوري ان موقعي تي التتمش کي غلاميءَ مان به آزاد ڪيو، جيتوڻيڪ سندس اصل مالڪ [[قطب الدين ايبڪ]] پاڻ اڃا غلام هو.{{sfn|Nizami|1970|page=212-213}} === قتل === ڪيترن ئي ذريعن موجب محمد غوري جو قتل پنجاب جي [[ڌاميڪ]] ۾ ٿيو. [[تاريخِ الفي]]، جيڪا [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[اڪبر]] جي حڪم تي مرتب ڪئي وئي هئي، بيان ڪري ٿي ته هي ڪارروائي کوکرن ڪئي، جن جا مائٽ محمد غوري طرفان سندن بغاوت دٻائڻ دوران ماريا ويا هئا. ساڳيو موقف [[فرشته]] پڻ اختيار ڪري ٿو. ''تاريخِ الفي'' موجب قاتلن جي هڪ ٽولي مان هڪ شخص پهرين دروازي جي نگهبان کي زخمي ڪيو. سندس دانهن ۽ رڙين سان ماڻهن جو ڌيان اتي ويو، ۽ ان موقعي جو فائدو وٺندي باقي قاتل سلطان تي حملو آور ٿيا ۽ کيس ڪيترائي گهرا زخم رسايا.<ref>{{Cite book |last=Jūzjānī |first=Minhāj Sirāj |url=https://books.google.com/books?id=u_ixTEEz8ssC&dq=Bakan+and+Sarkah&pg=PA482 |title=Ṭabaḳāt-i Nāṣirī: A General History of the Muḥammadan Dynasties of Asia, Including Hindūstān, from A.H. 194 (810 A.D.) to A.H. 658 (1260 A.D.) and the Irruption of the Infidel Mughals Into Islām |date=1881 |publisher=Gilbert & Rivington |page=486 |language=en}}</ref> [[ابن الاثير]] لکي ٿو ته قتل کوکرن ڪيو، پر قاتلن جي ٽولي ۾ ٻه مسلمان به شامل هئا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هي گڏيل [[کوکر]]-[[اسماعيليت|اسماعيلي]] ڪارروائي ٿي سگهي ٿي. هو تفصيل سان بيان ڪري ٿو ته ”ڪافر کوکرن جو هڪ ٽولو سندس لشڪر جي پٺيان لڳو رهيو، ڇاڪاڻ⁠تہ سلطان سندن ماڻهن کي قتل ڪيو هو ۽ ڪيترن کي قيدي بڻايو هو. انهن کيس قتل ڪرڻ جو پڪو ارادو ڪيو هو.“ ابن الاثير موجب قاتلن سلطان کي چويهه زخم هنيا.<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/al-kamil-fil-tarikh-of-ibn-al-athir/Al-K%C4%81mil%20f%C4%AB%20al-t%C4%81r%C4%ABkh%20by%20Ibn%20Athir/The%20Chronicle%20of%20Ibn%20al-Ath%C4%ABr%20for%20the%20Crusading%20Period%20from%20al-K%C4%81mil%20f%C4%ABl-tar%C4%ABkh.%20Part%203/page/91/mode/2up?view=theater |title=Al-Kāmil fī al-tārīkh by Ibn Athir |pages=92–93 |language=English}}</ref> هو وڌيڪ لکي ٿو ته قتل ان وقت ٿيو، جڏهن محمد غوري [[لاهور]] مان واپس اچي رهيو هو ۽ شام جي نماز جي وقت ڌاميڪ ۾ ترسيل هو. ابن الاثير اسماعيلي عنصر جي شموليت بابت به وضاحت ڪري ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته اسماعيلي محمد غوري جي خراسان تي ممڪن حملي کان ڊڄندا هئا، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس فوج اڳ ئي سندن هڪ قلعي جو گهيرو ڪري چڪي هئي.<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/al-kamil-fil-tarikh-of-ibn-al-athir/Al-K%C4%81mil%20f%C4%AB%20al-t%C4%81r%C4%ABkh%20by%20Ibn%20Athir/The%20Chronicle%20of%20Ibn%20al-Ath%C4%ABr%20for%20the%20Crusading%20Period%20from%20al-K%C4%81mil%20f%C4%ABl-tar%C4%ABkh.%20Part%203/page/93/mode/2up?view=theater |title=Al-Kāmil fī al-tārīkh by Ibn Athir |page=93 |language=English |quote=دعويٰ ڪئي وڃي ٿي ته کيس اسماعيليَن قتل ڪيو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهي سندس خراسان ڏانهن مهم کان ڊڄندا هئا. جيئن اسان بيان ڪري چڪا آهيون، سندس هڪ فوج سندن هڪ قلعي جو گهيرو ڪري رهي هئي.}}</ref> [[جامع التواريخ]] پڻ قاتلن کي کوکر قرار ڏئي ٿو، پر ان سان گڏ اهو به ٻڌائي ٿو ته امام فخرالدين، جيڪو محمد غوري سان گڏ رهندو هو، هن معاملي سان لاڳاپيل هو.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=KygwAAAAYAAJ&dq=Jami+al+tawarikh+khokhar&pg=PA294 |title=Bibliotheca Indica |date=1881 |publisher=Asiatic Society. |page=485 |language=en}}</ref> ابن الاثير به هن الزام جو ذڪر ڪري ٿو، پر سندس مطابق هي الزام ”غزني جي شرپسند ماڻهن“ طرفان لڳايو ويو، جن دعويٰ ڪئي ته امام فخرالدين قاتلن کي موڪليو هو ۽ کيس [[خوارزمشاهي سلطنت|خوارزمي شاهه]] طرفان اڪسايو ويو هو. انهيءَ الزام کان پوءِ فخرالدين جي جان کي خطرو پيدا ٿيو، تنهن ڪري غوري وزير کيس ڳجهي نموني محفوظ هنڌ منتقل ڪري ڇڏيو.<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/al-kamil-fil-tarikh-of-ibn-al-athir/Al-K%C4%81mil%20f%C4%AB%20al-t%C4%81r%C4%ABkh%20by%20Ibn%20Athir/The%20Chronicle%20of%20Ibn%20al-Ath%C4%ABr%20for%20the%20Crusading%20Period%20from%20al-K%C4%81mil%20f%C4%ABl-tar%C4%ABkh.%20Part%203/page/93/mode/2up?view=theater |title=Al-Kāmil fī al-tārīkh by Ibn Athir |page=93 |language=English |quote=غزني جي ڪجهه شرپسند ماڻهن مملوڪن وٽ اچي چيو ته: ”فخرالدين الرازي اوهان جي آقا کي قتل ڪرايو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو ئي شخص آهي جنهن خوارزم شاهه جي اڪساھ تي قاتلن کي موڪليو.“ اهي ماڻهو کيس قتل ڪرڻ لاءِ سندس خلاف اٿي بيٺا، پر هو ڀڄي ويو ۽ وزير مؤيد الملڪ وٽ پناهه ورتائين. جڏهن هن وزير کي پنهنجي حالت ٻڌائي، تڏهن وزير کيس ڳجهي نموني هڪ محفوظ هنڌ موڪلي ڇڏيو.}}</ref> == جانشيني == محمد جو واحد اولاد سندس ڌيءَ هئي، جيڪا سندس حياتيءَ ۾ ئي وفات ڪري وئي هئي.{{sfn|Habib|1981|page=145}} دَمياڪ ۾ سندس قتل کان پوءِ جانشيني بابت سندس غلامن ۽ ٻين سينيئر غوري اميرن وچ ۾ اقتدار جي ڇڪتاڻ جو دور شروع ٿيو. غزني ۽ [[فيروزڪوه]] جي غوري اشرافيا [[بها الدين سام ثاني]] جي جانشيني جي حمايت ڪئي، جيڪو باميان واري شاخ سان تعلق رکندو هو، جڏهن ته سندس ترڪ غلام [[غياث الدين محمود]] جي حمايت ڪندا هئا، جيڪو سندس ڀائٽي ۽ سندس ڀاءُ غياث الدين جو پٽ هو.{{sfn|Nizami|1970|page=200}} پر بها الدين 24 فيبروري 1206ع تي بيماري سبب غزني ڏانهن پنهنجي سفر دوران وفات ڪري ويو.{{sfn|Thomas|2018|page=64}}{{sfn|Nizami|1998|page=184}} اهڙيءَ طرح 1206ع ۾ محمد کان پوءِ [[غياث الدين محمود]] حڪمران بڻيو، جيتوڻيڪ [[گنگا]] ماٿري ۾ سندس اڪثر فتحون محمد جي نائبن [[قطب الدين ايبڪ]]، [[تاج الدين يلدز]]، [[بهاالدين تغرل]]، [[ناصر الدين قباچه]] ۽ [[محمد بختيار خلجي]] جي قبضي هيٺ هيون، جيڪي پنهنجي معاملن بابت غياث الدين محمود سان بمشڪل ئي صلاح مشورو ڪندا هئا. تنهن هوندي به، اهي کيس خراج ادا ڪندا رهيا.{{sfn|Habib|1981|page=145-146}} پنهنجي دورِ حڪومت دوران محمود سرڪاري طور ايبڪ ۽ يلدز کي «[[آزادي نامو]]» (منومشن) عطا ڪيو.{{sfn|Nizami|1970|page=201}}{{sfn|Wink|1991|page=188}} اهڙيءَ طرح غلاميءَ مان آزاد ٿيڻ ۽ محمود کان «ڇتر» جي سرمايه ڪاري حاصل ڪرڻ کان پوءِ يلدز 1206ع ۾ غزني جو بادشاهه بڻجي ويو،{{sfn|Wink|1991|page=188}} جڏهن ته ايبڪ لاهور ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو (۽ 1208ع ۾ آزاديءَ جو اعلان ڪيو)، جنهن سان [[دہلي سلطنت]] جو بنياد پيو. مورخ اقتدار عالم خان هن ڳالهه تي شڪ ظاهر ڪيو آهي ته ايبڪ پاڻ کي «سلطان» سڏايو هجي، ڇاڪاڻ⁠تہ سڪن جي شاهدي مان اها ڳالهه ثابت نٿي ٿئي.{{sfn|Khan|2008|page=17}} جلد ئي محمود کي [[علاءُ الدين شاهه خوارزم]] جي بالادستي قبول ڪرڻي پئي (جنهن جو ثبوت سڪن مان ملي ٿو، جتي هن پنهنجي نالي سان گڏ علاءُ الدين جو نالو به سڪن تي هڻايو ۽ سندس نالو ''خطبي'' ۾ به پڙهايو ويندو هو، تان جو 1212ع ۾ سندس قتل ٿي ويو).<ref>{{Cite book|chapter=The Seljuk and the Khwarazm Shah|author=[[سي. اي. بوسورٿ]]|editor1=M. S. Asimov|editor2=C. E. Bossworth|url=https://books.google.com/books?id=lHDBzgEACAAJ |title=History of civilizations of central Asia: Volume IV The age of achievement: A.D. 750 to the end of the fifteenth century : (part one) The historical, social and economic setting |date=1998 |publisher=UNESCO|isbn=978-92-3-103467-1|page=171|language=en}}</ref> ان کان پوءِ [[خوارزمي سلطنت|خوارزمين]] غوري علائقن ۾ پنهنجي ڪٺ پتلي حڪومت قائم ڪئي، جيتوڻيڪ يلدز 1213ع ۾ کين پوئتي ڌڪي ڇڏيو،{{sfn|Thomas|2018|page=65}} پر پوءِ علاءُ الدين غوري سلطنت جو مڪمل خاتمو آڻي [[فيروزڪوه]] کي 1215ع ۾ [[ضياءُ الدين علي]] کان پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو،<ref>{{cite book|chapter=Periphery as Centre: The Ghurids between the Persianate and Indic Worlds|author=Alka Patel|editor1-first = David |editor1-last = Morgan |editor2-first = Sarah |editor2-last = Stewart |title = The Coming of the Mongols |url = https://books.google.com/books?id=gbqKDwAAQBAJ |year =2017 |publisher = Bloomsbury Publishing |page=22|isbn = 978-1788312851 }}</ref> جيڪو يا ته سندس قيد ۾ فوت ٿي ويو (۽ [[ايران]] ۾ ساڙيو ويو) يا جلاوطنيءَ ۾ دهلي هليو ويو.{{sfn|Thomas|2018|page=64}} علاءُ الدين ساڳئي سال باميان واري شاخ جي آخري غوري حڪمران [[جلال الدين علي]] کي به شڪست ڏئي قتل ڪرائي ڇڏيو. اهڙيءَ طرح [[غوري خاندان|شنسباني خاندان]] جو وجود 1215ع تائين ختم ٿي ويو.{{sfn|Habib|1992|page=47}}{{sfn|Nizami|1998|page=184}} تقريباً ساڳئي وقت يلدز کي به غزني مان هٽايو ويو. پوءِ هو دهلي ڀڄي آيو ۽ محمد غوري جي فتح ڪيل علائقن جي جانشينيءَ تي پنهنجو دعويٰ پيش ڪيو. بهرحال، 1216ع ۾ [[التمش]] کيس [[ترائن]] ۾ شڪست ڏئي قتل ڪرائي ڇڏيو.{{sfn|Khan|2008|page=77}} === غلامن سان لاڳاپا === جوزجاني جي [[طبقات ناصري]] (تقريباً 1260ع) موجب، محمد پنهنجي حياتيءَ ۾ ڪيترائي [[غلامي|غلام]] خريد ڪيا، جيڪي جوزجاني جي بيان مطابق اوڀر ۾ پنهنجي صلاحيتن سبب مشهور ٿيا. محمد هڪ نوجوان [[ناصر الدين قباچه|قباچه]] خريد ڪيو، جيڪو غلاميءَ ۾ وڪرو ٿيو هو ۽ بعد ۾ غوري سلطان پاران کيس [[ڪرمان]] ۽ [[سنجار (خراسان)|سنجار]] جا علائقا سندس [[اقطا]] طور عطا ڪيا ويا. هن پنهنجن غلامن کي محبت سان پاليو ۽ کين پنهنجن پٽن ۽ جانشينن وانگر سمجهيو، خاص ڪري پنهنجي زندگيءَ جي آخري دور ۾ جڏهن هو پنهنجي غوري خاندان کان مايوس ٿي ويو هو.{{sfn|Nizami|1970|page=198-199}} هڪ ٻئي همعصر مصنف [[فخر مدبر]]، جيڪو [[قطب الدين ايبڪ]] جي سرپرستيءَ هيٺ لکندو هو، پڻ محمد لاءِ هر هڪ ترڪ غلام («بندگان») جي اهميت تي زور ڏنو. هن ايبڪ جي تعريف ڪئي ته هن پنهنجي آقا جي اعتماد کي برقرار رکيو.{{sfn|Kumar|2006|page=83-84}} محمد جا غلام [[محمد غوري جون هندستاني مهمون#وڌيڪ مهمون|گنگا-جمنا دوآب ۾ غوري فتوحات]] جي توسيع ۽ استحڪام ۾ اهم ڪردار ادا ڪندا رهيا، جڏهن ته محمد [[خراسان]] جي معاملن ۾ مصروف هوندو هو. انهن [[اتر هندستان]] ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو، پر پوءِ به محمد کي پنهنجو اعليٰ آقا تسليم ڪندا رهيا.{{sfn|Kumar|2006|page=86}} محمد بعد ۾ پنهنجي غلامن جي خاندانن وچ ۾ [[اندرشادي]] (Endogamy) جي روايت مطابق شاديون ڪرائڻ جو بندوبست ڪيو. انهن اتحادين مان نمايان شاديون [[تاج الدين يلدز]] جي ڌيئرن جون [[قطب الدين ايبڪ]] ۽ [[ناصر الدين قباچه]] سان هيون. ايبڪ جون ٻه ڌيئرون پڻ قباچه سان پرڻايون ويون.{{sfn|Kumar|2006|page=90-91}} اها پاليسي ايبڪ به جاري رکي، جنهن پنهنجي ڌيءَ جي شادي پنهنجي غلام [[التمش]] سان ڪرائي.{{sfn|Kumar|2006|page=92}} عوامي روايتن موجب، جڏهن درٻار جي هڪ اهلڪار افسوس ظاهر ڪيو ته سلطان (محمد) جو ڪو مرد وارث نه آهي، ته هن جواب ڏنو: {{Blockquote|"ٻين بادشاهن جا شايد هڪ يا ٻه پٽ هجن، پر منهنجا هزارين پٽ آهن، يعني منهنجا ترڪ غلام، جيڪي منهنجين سلطنتن جا وارث بڻجندا، ۽ منهنجي وفات کان پوءِ به انهن علائقن ۾ خطبي (جمعي جي وعظ) ۾ منهنجو نالو زنده رکندا."|author=محمد غوري پنهنجي جانشيني بابت<ref>{{cite book |last1=Jackson |first1=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-54329-3 |page=31 |url=https://books.google.com/books?id=lt2tqOpVRKgC&pg=PA31}}</ref>}} == مؤرخ رميش چندر دت جو نقطه نظر == هندستاني مؤرخ [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' (1908ع) ۾ [[شهاب الدين محمد غوري]] جي هندستاني فوجي مهمن کي اتر هندستان جي سياسي تاريخ ۾ هڪ اهم تبديليءَ جو سبب قرار ڏنو آهي. دت موجب، جڏهن غزنوي گهراڻي جي حڪومت [[لاهور]] تائين محدود ٿي چڪي هئي، تڏهن محمد غوري پنجاب ڏانهن فوجي اڳڀرائي ڪئي ۽ آخرڪار غزنوي اقتدار جو خاتمو آندو. دت لاهور جي فتح جو سال 1184ع ڄاڻايو آهي، جڏهن ته جديد تاريخي تحقيق موجب غوري حڪمرانن 1186ع ۾ لاهور تي قبضو ڪري آخري غزنوي سلطان [[خسرو ملڪ]] کي معزول ڪيو. دت جي بيان ۾ محمد غوريءَ جي انهن مهمن کي هندستان ۾ غوري سلطنت جي توسيع جي شروعات طور پيش ڪيو ويو آهي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |page=52 |language=en }}</ref> دت [[ترائن جي پهرين جنگ]] (1191ع) جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته محمد غوريءَ جي فوج جو مقابلو [[پرٿوي راج چوهاڻ]] جي لشڪر سان ٿيو، جنهن ۾ غوري فوج کي شڪست ملي ۽ محمد غوري پاڻ به زخمي ٿيو. سندس بيان موجب، غوري فوج جي پسپائيءَ کان پوءِ هندستاني لشڪر ان جو تعاقب ڪيو. دت وڌيڪ لکي ٿو ته محمد غوري وڏي فوج گڏ ڪري ٻيهر هندستان تي حملو ڪيو ۽ [[ترائن جي ٻي جنگ]] (1192ع) ۾ پرٿوي راج کي شڪست ڏني. هن فتح کان پوءِ [[اجمير]] ۽ [[دهلي]] ۾ غوري سياسي اثر وڌيو. دت جي ڇپيل متن ۾ ٻي جنگ جو سال 1893ع درج آهي، جيڪو ظاهري ڇپائيءَ جي غلطي آهي؛ تاريخي طور اها جنگ 1192ع ۾ ٿي هئي.<ref name="Dutt1908"/> دت موجب، محمد غوريءَ جي فوجي ڪاميابين کي سندس ماتحت سپهه سالارن اڳتي وڌايو. [[قطب الدين ايبڪ]] دهليءَ ۽ اتر هندستان جي ٻين علائقن ۾ غوري اقتدار کي مضبوط ڪيو، جڏهن ته محمد غوريءَ [[جئچند]] خلاف مهم هلائي، جنهن جي نتيجي ۾ 1194ع جي [[چنداور جي جنگ]] کان پوءِ [[قنوج]] ۽ [[بنارس]] جي علائقن ۾ غوري اثر وڌيو. دت [[بختيار خلجي]] جي بهار ۽ بنگال ۾ فوجي اڳڀرائيءَ جو پڻ ذڪر ڪري ٿو. سندس بيان موجب، محمد غوريءَ جي 1206ع ۾ قتل کان پوءِ قطب الدين ايبڪ اتر هندستان ۾ هڪ خودمختيار حڪمران طور اڀريو، جنهن سان بعد ۾ [[دهلي سلطنت]] جي شروعات ٿي. دت محمد غوريءَ جي قتل کي گکڙن سان منسوب ڪري ٿو، پر قاتلن جي سڃاڻپ بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن.<ref name="Dutt1908"/> == ورثو == [[فائل:Ghurid_Empire_according_to_Schwartzberg_Atlas,_p.147.png|thumb|1200ع ۾ محمد غوري ۽ غياث الدين محمد جي دورِ حڪومت دوران غوري سلطنت جي سڀ کان وڏي وسعت]] محمد ۽ سندس وڏي ڀاءُ [[غياث الدين محمد]] جي گڏيل حڪمراني (دو-اقتداري) دوران غوري اوڀر جي [[اسلامي دنيا]] جي وڏين طاقتن مان هڪ بڻجي اڀريا.{{sfn|Jackson|2000|page=207}} سندن دورِ حڪومت ۾ غوري پنهنجي علائقائي توسيع جي بلند ترين حد تي پهتا، جڏهن هو مختصر عرصي لاءِ اهڙي سلطنت تي حڪمران رهيا جيڪا اوڀر کان اولهه تائين 3000 ڪلوميٽرن کان وڌيڪ پکڙيل هئي. انهن سالن دوران سندن سلطنت موجوده اوڀر ايران جي [[گرگان]] کان موجوده [[بنگلاديش]] جي [[لکناوتي]] تائين ۽ هماليه جي دامن کان ڏکڻ ۾ [[سنڌ]] (پاڪستان) تائين ڦهليل هئي.<ref>{{Cite book|author=ڊيوڊ ٿامس|chapter=غوري سلطنت|editor=جان ميڪنزي |url=https://books.google.com/books?id=W5SIjgEACAAJ|title=سلطنت جو انسائيڪلوپيڊيا، 4 جلدن جو سيٽ |date=2016|publisher=Wiley|isbn=978-1-118-44064-3|quote=پنهنجي عروج تي، غوري سلطنت، يا شايد وڌيڪ درست نموني چئجي ته اهو علائقو جتي سندس فوجن مهمون هلائيون، مختصر عرصي لاءِ اوڀر کان اولهه تائين 3000 ڪلوميٽرن کان وڌيڪ پکڙيل هو — اوڀر ايران جي نيشاپور کان بنارس ۽ بنگال تائين، ۽ هماليه جي دامن کان ڏکڻ ۾ سنڌ تائين.}}</ref><ref>{{cite book |editor-last=سرڪار |editor-first=جادوناٿ |editor-link=جادوناٿ سرڪار |year=1973 |orig-year=پهريون ڀيرو 1948ع ۾ شايع ٿيو |title=بنگال جي تاريخ |volume=II |location=پٽنا |publisher=Academica Asiatica |page=8 |oclc=924890 |quote=بختيار وريندر علائقي جي فتح تقريباً مڪمل ڪري چڪو هو، جنهن سان گڏ ... گور جو شهر به 599هه کان اڳ اچي ويو هو.}}</ref>{{sfn|Habibullah|1957|page=24}}{{sfn|Nizami|1998|page=185}} [[اندخود جي جنگ|اندخود جي تباهي]] ۽ محمد جي قتل کان هڪ ڏهاڪي اندر [[غوري خاندان|شنسباني خاندان]] جي زوال، گڏوگڏ [[چنگيز خان]] جي عروج، جنهن تاريخ جي [[سڀ کان وڏين سلطنتن جي فهرست|سڀ کان وڏي متصل سلطنت]] قائم ڪئي، سبب اتر هندستان ۽ پاڪستان، خراسان ۽ [[فارس]] ۾ غورن جي مختصر عرصي واري ڪاميابين کي وچ ايشيا جي [[مسلمان رياستن ۽ خاندانن جي فهرست|وڌيڪ طاقتور اسلامي سلطنتن]] جي مقابلي ۾ گهٽ اهميت وارو سمجهيو ويو.{{sfn|Habib|1981|page=144}} جيتوڻيڪ محمد [[ماوراءُالنهر]] ۾ پنهنجي [[خوارزمي سلطنت|ترڪ خوارزمي مخالفن]] خلاف گهڻو ڪامياب نه رهيو،{{sfn|Khan|2008|page=116-117}} پر [[برصغير]] ۾ سندس ڪاميابين جا انتهائي گهرا اثر پيا. تيرهين صديءَ جي تاريخي ڪتاب ''[[جوامع الحڪايات]]'' ۾ [[محمد عوفي]] لکيو آهي ته سلطان (محمد غوري) جو «[[خطبو]]» [[هرات]] کان [[آسام]] تائين سڀني مسجدن ۾ پڙهيو ويندو هو.{{sfn|Habib|1981|page=132}} [[ترائن جي ٻي جنگ]] ۾ [[پرتھوي راج چوهاڻ ٽيون]] جي [[راجپوت]] فوجن خلاف سندس فيصلائتي فتح کان پوءِ [[قطب الدين ايبڪ]] پاران [[دهلي سلطنت]] جو بنياد وڌو ويو، جنهن کي بعد ۾ سندس غلام سالار [[التمش]] وڌيڪ مضبوط ڪيو.<ref>{{cite book |author1=هرمن ڪلڪي |author1-link=هرمن ڪلڪي |author2=ڊيٽمار روٿرمُنڊ |author2-link=ڊيٽمار روٿرمُنڊ|url=https://books.google.com/books?id=TPVq3ykHyH4C|title=هندستان جي تاريخ|date=2004|publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-32919-4 |page=167|quote=ترائن جي پهرين جنگ اجمير جي پرٿوي راج چوهاڻ جي اڳواڻيءَ هيٺ راجپوت اتحاد کٽي هئي. پر جڏهن محمد غوري ايندڙ سال گهوڙن تي سوار 10,000 تيراندازن سان واپس آيو، تڏهن هن پرٿوي راج ۽ سندس فوج کي شڪست ڏني.}}</ref><ref>{{cite book|author1=سگاتا بوس |author1-link=سگاتا بوس |author2=عائشه جلال |author2-link=عائشه جلال|url=https://books.google.com/books?id=6ihNtzxy5GEC&q=Rajput|title=جديد ڏکڻ ايشيا: تاريخ، ثقافت، سياسي معيشت|date=2004 |publisher=Psychology Press|isbn=978-0-415-30786-4|page=21|quote=سياسي ۽ معاشي ضرورتن جي اهڙي ئي گڏيل صورت هئي، جنهن ڏيڍ صدي پوءِ 1192ع ۾ محمد غوري، هڪ ترڪ، کي هندستان تي ڪاهه ڪرڻ تي آماده ڪيو. اتر هندستان ۾ ترائن جي حڪمت عمليءَ واري جنگ ۾ راجپوت سردار پرٿوي راج چوهاڻ تي سندس فتح پهرين مسلمان سلطنت جي قيام لاءِ رستو هموار ڪيو.|language=en}}</ref><ref>{{harvnb|Chandra|2007|p=73}}:"معزالدين محمد بن سام جو اڪثر محمود غزنوي سان مقابلو ڪيو ويو آهي. جنگجو جي حيثيت ۾ محمود غزنوي معزالدين کان وڌيڪ ڪامياب هو، ڇاڪاڻ ته هن هندستان يا وچ ايشيا ۾ ڪڏهن به شڪست نه کاڌي. هن هندستان کان ٻاهر به هڪ وڏي سلطنت تي حڪومت ڪئي. پر اهو ذهن ۾ رکڻ گهرجي ته معزالدين کي هندستان ۾ محمود جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ وڏين ۽ بهتر منظم رياستن سان مقابلو ڪرڻو پيو. جيتوڻيڪ هو وچ ايشيا ۾ گهٽ ڪامياب رهيو، پر هندستان ۾ سندس سياسي ڪاميابيون وڌيڪ وڏيون هيون."</ref> دهلي سلطنت تيرهين صديءَ دوران [[منگول سلطنت هيٺ تباهي]] جي باوجود اها واحد وڏي اسلامي رياست ثابت ٿي جيڪا وچ ايشيا جي تباهيءَ مان بچي وئي.{{sfn|Ray|2019|page=48}}{{sfn|Chandra|2007|page=84}} غوري پنهنجي رعيت ۾ گهڻو مقبول نه هئا، بلڪل اهڙيءَ طرح جيئن غزنوي به [[خراسان]] جي ماڻهن ۾ غير مقبول هئا. جوزجاني موجب، محمد ڳرا محصول لاڳو ڪيا، ڦرلٽ ڪئي ۽ [[طوس]] ۾ موجود ملڪيت تي قبضو ڪيو (جيڪا هڪ امام جي مزار جي حفاظت لاءِ وقف ڪئي وئي هئي) ۽ ان مان حاصل ٿيندڙ آمدني پنهنجي فوج جي خرچن لاءِ استعمال ڪئي. انهن عملن سبب ماڻهن ۾ غورن خلاف ناراضگي پيدا ٿي. جڏهن محمد گرگانج جو گهيرو ڪيو ته مقامي ماڻهن سندس خلاف مزاحمت ڪئي. انهن گهيريل خوارزمي شاهه جي فوجي مدد ڪئي، جنهن بعد ۾ ستر هزار سپاهين تي مشتمل وڏي فوج گڏ ڪري ورتي ۽ آخرڪار محمد کي گهيرو ختم ڪري پوئتي هٽڻ تي مجبور ڪيو، ان کان اڳ جو هو [[قراختائي]] فوجن جي گهيري ۾ اچي وڃي ها.{{sfn|Chandra|2006|page=22}}{{sfn|Bosworth|1968|page=164}}{{sfn|Habib|1992|page=45}} تنهن هوندي به، محمد جي دورِ حڪومت ۾ غور جو علائقو خوشحال ٿيو ۽ علم ۽ ثقافت جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. هن مختلف عالمِ دينن کي به وظيفا ۽ امدادون ڏنيون، جن ۾ مولانا فخرالدين رازي شامل هئا، جن غوري سلطنت جي پٺتي پيل علائقن ۾ اسلامي تعليمات جي تبليغ ڪئي. محمد پنهنجي سلطنت جي تعميراتي ترقيءَ ۾ به مختصر پر اهم ڪردار ادا ڪيو. مثال طور، هن پنهنجي گاديءَ واري شهر غزني ۾ اسلامي چمڪدار ٽائلس سان سينگاريل عمارتون تعمير ڪرايون.{{sfn|Ray|2019|page=48}}<ref>{{harvnb|Nizami|1970|page=182}}:"غور جي ثقافتي ترقيءَ ۾ معزالدين جو حصو معمولي نه هو. حقيقت ۾ هو ۽ سندس ڀاءُ غياث الدين ئي هئا جن غور جي ثقافتي نموني ۾ تبديلي آندي. هن مولانا فخرالدين رازي جهڙن عالمن کي انهن پٺتي پيل علائقن ۾ ديني تعليم ڦهلائڻ لاءِ سهولتون فراهم ڪيون ۽ غور کي ثقافت ۽ علم جو مرڪز بڻجڻ ۾ مدد ڏني. هن تعميراتي روايتن جي ميدان ۾ به ڪجهه قابل ذڪر حصو وڌو. يو. سڪريٽو غزني ۾ مليل چمڪدار ٽائلن جي هڪ منفرد قسم کي معزالدين جي دور سان منسوب ڪري ٿو."</ref> === يادگارون === [[فائل:Shrine of Mu'izz al-Din Muhammad.JPG|thumb|محمد جي جديد مزار، جيڪا پاڪستاني سائنسدان [[عبدالقدير خان]] پاران 1994–1995ع ۾ [[ڌمياڪ]]، [[سوهاوا تعلقو]]، پاڪستان ۾ تعمير ڪرائي وئي، جتي محمد قتل ڪيو ويو هو.<ref name=Dawn>{{cite news |last1=ياسين|first1=عامر|title=دهلي فتح ڪندڙ ماڻهوءَ جو مقبرو|url=https://www.dawn.com/news/1362383 |newspaper=ڊان اخبار|access-date=17 July 2025|language=en |date=8 October 2017|archive-url=https://archive.today/20250717220042/https://www.dawn.com/news/1362383|url-status=dead|archive-date=17 July 2025}}</ref> همعصر ذريعن موجب محمد کي اصل ۾ غزني ۾ دفن ڪيو ويو هو.]] * محمد غوري لاءِ هڪ مزار 1994–1995ع ۾ ڌمياڪ ۾ پاڪستاني سائنسدان [[عبدالقدير خان]] تعمير ڪرائي، جيڪا بعد ۾ پنجاب جي آثارِ قديمه واري کاتي حوالي ڪئي وئي.<ref name=Dawn/> [[ڌمياڪ]] ۾ سندس قتل کان پوءِ محمد جو لاش غزني ۾ سندس ڌيءَ جي مقبري ۾ دفن ڪيو ويو.{{sfn|Habib|1981|page=134}}{{sfn|Saran|2001|page=125}} * پاڪستاني فوج پنهنجي ٽن [[وچ مفاصلي وارا بيلسٽڪ ميزائل]]ن جا نالا [[غوري (ميزائل)|غوري-اول]]، [[غوري-ٻيو]] ۽ [[غوري-ٽيون]] محمد جي ياد ۾ رکيا.<ref>{{cite web|url=http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GI03Df02.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20061030030043/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/GI03Df02.html |url-status=dead |author=سڌا رامچندرن|archive-date=2006-10-30 |title=ايشيا جا ميزائل دل تي وار ڪن ٿا |work=ايشيا ٽائمز |date=3 September 2005|access-date=28 July 2021}}</ref> == سڪا == <gallery class="center" widths="80px" heights="80px" perrow="3" mode="packed"> File:Mu'izz al-Din Muhammad. AH 599-602 AD 1171-1206.jpg|[[وچ ايشيا]] ۽ افغانستان ۾ واپار لاءِ غزني مان جاري ڪيل محمد جا روايتي سون جا سڪا File:Mu'izz al-Din Muhammad bin Sam. AH 599-602 AD 1171-1206. Pagoda coin with. Lakshmi seated facing.jpg|[[شڪمڀري جا چاهامانا]] / [[گهاهداوالا خاندان]] جي نموني تي ٺهيل محمد جا سڪا File:Ghor1.jpg|[[هندو شاهي]]ن جي سڪن مان ماخوذ محمد جا ڍڳي ۽ گهوڙيسوار وارا [[جٽل سڪو|جٽل سڪا]] File:Leaded copper Jital of Muizz al-din Muhammad bin Sam, photographed by Yogabrata Chakraborty.jpg|معزالدين محمد بن سام جو سيسي سان ملايل ٽامي جو جٽل </gallery> تقريباً 1199ع ڌاري غزني ۾ محمد جي درٻار مان جاري ٿيندڙ سڪا، جيڪي [[اسلامي دنيا]] جي سڪن جي معيارن مطابق هئا، تن تي صرف [[عربي]] خطاطي موجود هوندي هئي. انهن سڪن جي سامهون واري پاسي تي [[ڪلمو|ڪلمي]] سان گڏ سندس ڀاءُ [[غياث الدين محمد]] جو نالو ۽ لقب لکيل هوندو هو، جڏهن ته پٺئين پاسي تي محمد جو نالو، سندس لقب ۽ [[خلافت]] جو لقب درج هوندو هو.{{sfn|Flood|2009|page=103}} 1199ع کان پوءِ محمد ۽ غياث الدين پاران جاري ڪيل سڪن جي نمونن ۾ تبديلي آئي ۽ اهي وڌيڪ روايتي اسلامي طرز ڏانهن مائل ٿي ويا، جتي سڪن جي ٻنهي پاسن تي قرآني آيتون لکڻ شروع ڪيون ويون. سڪن جي هن مذهبي روايت ڏانهن واپسي غالباً ان ڳالهه جي عڪاسي ڪندي هئي ته غياث الدين ۽ محمد پنهنجي فقهي وابستگي [[ڪرّاميه]] کان بدلائي اسلامي دنيا جي مکيه [[حنفي]] ۽ [[شافعي]] مڪتبن ڏانهن منتقل ڪئي هئي، جيئن هو پاڻ کي وسيع اسلامي دنيا سان وڌيڪ ڳنڍي سگهن ۽ پنهنجي نسبتاً غير مرڪزي پس منظر کان مٿاهون مقام حاصل ڪري سگهن.{{sfn|Flood|2009|page=104}} اتر هندستان ۾ محمد پاران جاري ڪيل سڪا وزن ۽ ڌاتن جي خالصيت بابت هندستاني معيارن تي ٻڌل هئا.{{sfn|Eaton|2000|page=49-50}} [[بنگال]] کان سواءِ هندستان ۾ غوري سڪا فتح کان اڳ واري روايت مطابق جاري ٿيندا رهيا، جتي موجوده هندو علامتن سان گڏ محمد جو نالو [[ناگري لپي]] ۾ لکيو ويندو هو، جيڪا اتر هندستان جي پڙهيل لکيل اشرافيه جي لپي هئي، نه ڪي عربي.{{Sfn|Flood|2009|page=115-116}} محمد ۽ سندس نائبن پاران اتر هندستان ۾ جاري ڪيل سڪن تي هڪ پاسي [[هندو]] ديوي [[لکشمي]] جي تصوير (جيڪا چاهامانا حڪمرانن جي اڳوڻي روايت تي ٻڌل هئي) موجود هوندي هئي، جڏهن ته ٻئي پاسي محمد جو نالو [[ناگري لپي]] ۾ [[سنسڪرت]] ٻوليءَ ۾ لکيل هوندو هو.{{sfn|Kumar|2002|page=30}} اهڙيءَ طرح [[دهلي]] ۾ به غوري حڪمرانن فتح کان اڳ واري [[جٽل سڪو|جٽل]] سڪن جي روايت جاري رکي، جنهن تي [[نندي]] ڍڳي ۽ «چاهامانا گهوڙيسوار» جي تصوير هوندي هئي. ڍڳي جي چوڌاري محمد جو نالو «شري محمدادا سامي» لکيل هوندو هو، جڏهن ته گهوڙيسوار جي چوڌاري «شري حميره» لکيل هوندو هو.{{sfn|Kumar|2002|page=29-30}} هندستاني اعزازي لقب ''شري'' (لفظي معنيٰ: «روشن» يا «جلال وارو») ۽ ''حميره''، جيڪو عربي لقب ''امير'' جو سنسڪرتي روپ هو، ۽ اهي سڀئي ناگري لپيءَ ۾ لکيل هجڻ، جٽل سڪن جي ان روايت سان مطابقت رکندا هئا، جنهن ۾ پنهنجي سڄي تاريخ دوران هندستاني ۽ ايراني ثقافتي علامتن ۽ لساني عنصرن جو امتزاج موجود رهيو. فنبار بيري فلڊ تبصرو ڪيو آهي ته فتح کان اڳ واري سڪن جي روايت کي جاري رکڻ دراصل غورن پاران هڪ عملي ۽ معاشي ضرورت هئي، جيئن اتر هندستان جي اقتصادي حالتن سان مطابقت پيدا ڪري سگهجي.{{sfn|Flood|2009|page=116}} سنيل ڪمار به خزاني مان مليل سڪن جي شاهدي جي بنياد تي وضاحت ڪئي آهي ته محمد پاران جاري ڪيل سڪا مقامي هندستاني مالياتين ۽ بئنڪرن وٽ ساڳئي قدر سان قبول ڪيا ويندا هئا، جنهن قدر سان اڳوڻا [[راجپوت]] حڪمرانن جا سڪا قبول ڪيا ويندا هئا، جيتوڻيڪ ان دوران سياسي نظام ۾ تبديلي ۽ اقتدار جي منتقلي ٿي چڪي هئي.<ref>{{harvnb|Kumar|2002|page=30}}:"جيئن اتر هندستان مان مليل خزاني جي شاهدي ثابت ڪري ٿي، معزي سڪن کي اڳوڻن راجپوت سڪن جيتري ئي اهميت ڏني ويندي هئي، ۽ اهي مڪمل طور تي اهڙي معاشي نظام ۾ ضم ٿي ويا هئا، جيڪو سياسي دنيا ۾ ٿيندڙ اقتداري تبديلين کان گهڻو متاثر نه ٿيندو هو."</ref> == عوامي ثقافت ۾ == 2022ع جي فلم ''[[سمراٽ پرتھويراج]]'' ۾ [[مانو وج]] محمد غوري جو ڪردار ادا ڪيو هو.<ref>{{Cite web|title=ڇا اڪشي ڪمار جي پرتھويراج چوهاڻ بابت حياتياتي فلم ۾ سنجي دت محمد غوري جو ڪردار ادا ڪندو؟|url=https://english.newsnationtv.com/entertainment/bollywood/akshay-kumars-biopic-on-prithviraj-chauhan-to-see-sanjay-dutt-as-muhammad-ghori-233386.html|access-date=17 July 2025|website=NewsNation.com TV website|archive-date=27 February 2021|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227115449/https://english.newsnationtv.com/entertainment/bollywood/akshay-kumars-biopic-on-prithviraj-chauhan-to-see-sanjay-dutt-as-muhammad-ghori-233386.html|author=شريپرنا ساها}}</ref> == ڪتابيات == {{refbegin}} * {{cite book |last=احمد فاروقي|first=سلمىٰ|title=وچئين دور جي هندستان جي جامع تاريخ: ٻارهين صديءَ کان ارڙهين صديءَ جي وچ تائين |url=https://books.google.com/books?id=sxhAtCflwOMC |year=2011 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-3202-1 }} * {{cite book | title =ايران جي ڪيمبرج تاريخ، جلد 5: سلجوقي ۽ منگول دور | year =1968 | publisher =Cambridge University Press | location =ڪيمبرج | editor-last =فراءِ | editor-first =آر. اين. | last =بوسورٿ | first =سي. اي. | author-link = C. E. Bosworth | chapter =ايراني دنيا جي سياسي ۽ خانداني تاريخ (1000ع–1217ع) | pages = 1–202 | isbn =0-521-06936-X |url=https://books.google.com/books?id=16yHq5v3QZAC&pg=PA1}} * {{cite encyclopedia | first = سي. ايڊمنڊ | last = بوسورٿ | title =غوري |url=http://www.iranicaonline.org/articles/ghurids | year = 2001 | encyclopedia = انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا، آن لائين ايڊيشن | access-date = 5 January 2014}} * {{Cite book|last=بيران|first=مائيڪل|url=https://books.google.com/books?id=B934LaVBaz8C |title=يوريسيائي تاريخ ۾ قراختائي سلطنت: چين ۽ اسلامي دنيا جي وچ ۾ |date=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-84226-6 |language=en}} * {{Cite book|last=چندر|first=ستيش|author-link=Satish Chandra (historian)|url=https://books.google.com/books?id=L5eFzeyjBTQC |title=وچئين دور جو هندستان: سلطنت کان مغلن تائين – دهلي سلطنت (1206ع–1526ع)، حصو اول |date=2006|publisher=Har-Anand Publications |isbn=978-81-241-1064-5|language=en}} * {{cite book |last=چندر |first=ستيش |author-link=Satish Chandra (historian)|title=وچئين دور جي هندستان جي تاريخ: 800–1700ع|url=https://books.google.com/books?id=qHnHHwAACAAJ |year=2007|publisher=Orient Longman|isbn=978-81-250-3226-7}} * {{Cite book|last=ايٽن|first=رچرڊ|author-link=Richard M. Eaton|url=https://books.google.com/books?id=UEXZAAAAMAAJ |title=اسلام ۽ هندستاني تاريخ بابت مقالا |date=2000 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-565114-0 |language=en}} * {{Cite book |last=فلڊ |first=فنبار بيري |url=https://books.google.com/books?id=OLNE_li8C10C |title=ترجمي جون شيون: مادي ثقافت ۽ وچئين دور جو ”هندو-مسلم“ ميل جول |date=2009|publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-12594-7 |language=en}} * {{Cite book |last=حبيب الله|first=اي. بي. ايم.|author-link=Abu Mohammed Habibullah|title=هندستان ۾ مسلمان حڪمرانيءَ جو بنياد |url= https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.199570/page/n71/mode/2up |year=1957}} * {{Cite book |last=حبيب|first=محمد|author-link=Mohammad Habib|chapter=ايشيائي ماحول|editor1=Mohammad Habib |editor2=Khaliq Ahmad Nizami |title=هندستان جي جامع تاريخ: دهلي سلطنت (1206ع–1526ع) |volume=5 |edition=Second |year=1992|orig-year=1970|publisher=The Indian History Congress / People's Publishing House |url=https://books.google.com/books?id=_9cmAQAAMAAJ |oclc=31870180}} * {{Cite book|last=حبيب|first=محمد|author-link=Mohammad Habib|url=https://books.google.com/books?id=iQ1uAAAAMAAJ |title=اوائلي وچئين دور ۾ سياست ۽ سماج: پروفيسر محمد حبيب جا گڏ ڪيل مقالا |date=1981 |publisher=People's Publishing House |language=en}} * {{Cite book|last=هوجا |first=ريما |url=https://books.google.com/books?id=qqd1RAAACAAJ|title=راجستان جي تاريخ |date=2006|publisher=Rupa & Company|isbn=978-81-291-1501-0}} * {{Cite book |last=جيڪسن |first=پيٽر|author-link=Peter Jackson (historian)|url=https://brill.com/display/book/edcoll/9789004491991/B9789004491991_s014.xml |title=غوري خاندان جو زوال|date=2000|publisher=Brill |isbn=978-90-04-49199-1|language=en}} * {{Cite book|chapter=دهلي سلطنت ۾ خدمت، حيثيت ۽ فوجي غلامي: تيرهين ۽ چوڏهين صديون|last=ڪمار|first=سنيل|editor1=اندراني چٽرجي|editor2=[[رچرڊ ايٽن]]|url=https://books.google.com/books?id=Nsh8NHDQHlcC |title=غلامي ۽ ڏکڻ ايشيائي تاريخ|date=2006|publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-11671-0 |language=en}} * {{Cite book|last=ڪمار|first=سنيل |url=https://books.google.com/books?id=MF9uAAAAMAAJ |title=دهلي جي ماضين ۾ حال |date=2002 |publisher=Three Essays Press |isbn=978-81-88394-00-5 |language=en}} * {{cite book|last=خان|first=اقتدار عالم|url=https://books.google.com/books?id=URluAAAAMAAJ |title=وچئين دور جي هندستان جي تاريخي لغت |date=2008|publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-5503-8 |language=en}} * {{Cite book |last=لال|first=ڪشوري شرن|author-link=K. S. Lal|url=https://books.google.com/books?id=hxZuAAAAMAAJ |title=هندستان ۾ مسلم حڪمرانيءَ جو ورثو |date=1992 |publisher=Aditya Prakashan |isbn=978-81-85689-03-6 |language=en}} * {{Cite book|chapter=غوري|last=نظامي|first=ڪي. اي.|author-link=K. A. Nizami|editor1=M. S. Asimov|editor2=C. E. Bossworth|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000120455 |title=وچ ايشيا جي تهذيبن جي تاريخ: جلد IV |date=1998 |publisher=UNESCO|isbn=978-92-3-103467-1 |language=en}} * {{Cite book |last=نظامي|first=ڪي. اي.|author-link=K. A. Nizami |chapter=دهلي سلطنت جو بنياد|editor1=Mohammad Habib |editor2=Khaliq Ahmad Nizami |title=هندستان جي جامع تاريخ: دهلي سلطنت (1206ع–1526ع) |volume=5 |edition=Second |year=1970|publisher=The Indian History Congress / People's Publishing House |url=https://books.google.com/books?id=_9cmAQAAMAAJ |oclc=31870180}} * {{Cite book|last=راءِ|first=انيرُڌ|author-link=Aniruddha Ray|url=https://books.google.com/books?id=jNSNDwAAQBAJ |title=دهلي سلطنت (1206ع–1526ع): سياست، معيشت، سماج ۽ ثقافت |date=2019|publisher=Routledge |isbn=978-1-000-00729-9}} * {{Cite book |last=راءِ |first=ڪوشڪ |url=https://books.google.com/books?id=jpXijlqeRpIC |title=هندستان جون تاريخي جنگيون: سڪندر اعظم کان ڪارگل تائين |date=2004 |publisher=Orient Blackswan |isbn=978-81-7824-109-8 |language=en}} * {{Cite book|chapter=اتر هندستان جي ترڪ فتح|last=سرن|first=پرماتما|editor=S. Ramakrishnan|url=http://archive.org/details/struggleforempir05bhar |title=هندستاني قوم جي تاريخ ۽ ثقافت، جلد 05: سلطنت لاءِ جدوجهد |date=2001|orig-year=1957|publisher=Bharatiya Vidya Bhavan}} * {{cite book |last=شرما |first=دشارٿا |author-link=Dasharatha Sharma |title=اوائلي چوهاڻ خاندان |publisher=S. Chand / Motilal Banarsidass |year=1959 |isbn=9780842606189 |url=https://books.google.com/books?id=n4gcAAAAMAAJ }} * {{Cite book|last=ٿامس|first=ڊيوڊ|url=https://books.google.com/books?id=6h2_DwAAQBAJ |title=غوري سلطنت جو عروج ۽ زوال |date=2018|publisher=Sydney University Press |isbn=978-1-74332-542-1|language=en}} * {{Cite book|last=ونڪ|first=آندري|author-link=Andre Wink|url=https://books.google.com/books?id=75FlxDhZWpwC |title=الهند: هندو-اسلامي دنيا جي تشڪيل – غلام بادشاهه ۽ اسلامي فتح (11هين–13هين صديون) |date=1991 |publisher=BRILL| isbn=9004102361 |language=en}} {{refend}} == حوالا == {{Reflist}} {{notelist}} <references group="lower-alpha"/> == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Ghurid dynasty}} * [https://www.worldhistory.org/Muhammad_Ghori/ محمد غوري] ــ عالمي تاريخ انسائيڪلوپيڊيا ۾ {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Muizz al-Din}} [[زمرو:برصغير ۾ مسلم دور]] [[زمرو:خراسان جي تاريخ]] [[زمرو:غلام مالڪ]] [[زمرو:غلام واپاري]] [[زمرو:غوري خاندان]] [[زمرو:غور صوبي جي تاريخ]] [[زمرو:قتل ڪيل ايراني ماڻهو]] [[زمرو:قتل ڪيل فارسي بادشاهه]] [[زمرو:مسلمان بادشاهه]] [[زمرو:12هين صديءَ جا ايراني ماڻهو]] [[زمرو:13هين صديءَ جا ايراني ماڻهو]] [[زمرو:13هين صديءَ جا قتل ڪيل بادشاهه]] [[زمرو:1140ع جي ڏهاڪي جون پيدائشون]] [[زمرو:1140ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1206ع ۾ وفاتون]] jzi46t2i80biy1vhv4xg1i4wnywv3hi 14 104032 424267 418535 2026-10-22T08:53:34Z Ibne maryam 17680 424267 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڏکڻ اولهه انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون رسمي ڪائونٽيون]] sx4ftq1owzbme5xkwqphmy26qw2exz1 0 104046 424262 422718 2026-10-22T08:50:37Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 424262 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=چيشائر|flag_image=[[فائل:Flag of Cheshire.svg|200px]]|flag_link=Flag of Cheshire|locator_map=[[فائل:Cheshire UK locator map 2010.svg|200px]]|coordinates={{coord|53|10|N|2|35|W|region:GB_type:adm1st_source:GNS-enwiki|display=title, inline}}|region=اتر اولهه انگلينڊ|established_date=قدیم|lord_lieutenant_name=تھامس ڈیوڈ برگز|high_sheriff_name=مارٹن بیاومن|area_total_km2=2343|area_total_rank=25هون|ethnicity=97.3% White<br/>1.7% Asian<br/>0.6% Black<br/>0.4% White Other|districts_map=[[فائل:Cheshire unitary number.png|200px]]|districts_key=تمام وحدانی|districts_list=#{{بلا لف|[[چیشائر مغربی اور چیسٹر]]}} #[[چیشائر مشرقی]] #[[وارنگٹن]] #[[بورو ہالٹن|ہالٹن]]|MPs=ارکان پارلیمنٹ|police=[[چیشائر کانسٹیبلری]]|other_name=Cheshire|image={{multiple images |border=infobox |perrow=1 2 |total_width=250px | image1 = The view north west from Beeston Castle - geograph.org.uk - 4547395 (edited, cropped).jpg | image2 = Eastgate Clock, Chester 2 (cropped, edited).jpg | image3 = Little Moreton Hall - geograph.org.uk - 3625859.jpg }}|image_main={{multiple images |border=infobox |perrow=1 2 |total_width=250px | image1 = The view north west from Beeston Castle - geograph.org.uk - 4547395 (edited, cropped).jpg | image2 = Eastgate Clock, Chester 2 (cropped, edited).jpg | image3 = Little Moreton Hall - geograph.org.uk - 3625859.jpg }}|imagesize=300|image_caption=Cheshire}} '''چيشائر''' (Cheshire؛ تلفظ {{IPAc-en|ˈ|tʃ|ɛ|ʃ|ər}} ˈtʃɛʃɪər /)؛ {{IPAc-en|ˈ|tʃ|ɛ|ʃ|ɪ|ər}}) اتر اولهه [[انگلينڊ]] ۾ هڪ ڪائونٽي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:چيشائر]] [[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون رسمي ڪائونٽيون]] [[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 7fr4918yb28lk9culkse7vo6su3f1iz 14 104048 424260 418566 2026-10-22T08:48:38Z Ibne maryam 17680 /* */ 424260 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون رسمي ڪائونٽيون]] k5kptn8hrviy2adibl3m5k621xbi41d 14 104096 424265 420001 2026-10-22T08:52:22Z Ibne maryam 17680 /* */ 424265 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون رسمي ڪائونٽيون]] nptk2oxjpca5y2exxq5xmb36l3dq86w 0 104116 424274 421087 2026-10-22T09:03:29Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يارڪشائر ۽ همبر جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424274 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|flag_image=|official_name=اولهه يارڪشائر <br/>West Yorkshire|locator_map=[[تصویر:West Yorkshire UK locator map 2010.svg|200px|انگلستان میں مغربی یارکشائر]]|coordinates={{coord|53|45|N|1|40|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=يارڪشائر ۽ همبر|established_date=پهرين اپريل، 1974ع|preceded_by=ويسٽ رائڊنگ، [[يارڪشائر]]|origin=[[Local Government Act 1972]]|lord_lieutenant_name=[[Ingrid Roscoe]]|high_sheriff_name=Ed Anderson|area_total_km2=2029|area_total_rank=29th|ethnicity=81.8% White<br>11.6% S. Asian<br>2.1% Mixed<br>2.1% Black<br>2.4% Other|government=[[West Yorkshire Combined Authority]]|admin_hq=[[لیڈز]]|ons_code=2F|gss_code=E11000006|nuts_code=UKE4|districts_map=[[تصویر:West Yorkshire numbered districts.svg|200px]]|districts_key=[[میٹروپولیٹن بورو|Metropolitan districts]]|districts_list=#[[لیڈز شہر]] #[[ویکفیلڈ شہر]] #[[کرکلیز]] #[[کلڈرڈیل]] #[[بریڈفورڈ شہر]]|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in West Yorkshire|List of MPs]]|police=[[West Yorkshire Police]]|website={{URL|www.westyorks-ca.gov.uk}} {{انگلستان کی رسمی کاؤنٹیاں}}}} اولهه يارڪشائر (West Yorkshire) انگلينڊ ۾ هڪ [[ڪائونٽي]] جنهن کي شهر ڪائونٽي جو درجو حاصل آهي. [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:يارڪشائر ۽ همبر جون ڪائونٽيون]] gk9y4j1wauiyjylpzyeotrptpx6xijj 424275 424274 2026-10-22T09:03:59Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جون رسمي ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424275 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|flag_image=|official_name=اولهه يارڪشائر <br/>West Yorkshire|locator_map=[[تصویر:West Yorkshire UK locator map 2010.svg|200px|انگلستان میں مغربی یارکشائر]]|coordinates={{coord|53|45|N|1|40|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=يارڪشائر ۽ همبر|established_date=پهرين اپريل، 1974ع|preceded_by=ويسٽ رائڊنگ، [[يارڪشائر]]|origin=[[Local Government Act 1972]]|lord_lieutenant_name=[[Ingrid Roscoe]]|high_sheriff_name=Ed Anderson|area_total_km2=2029|area_total_rank=29th|ethnicity=81.8% White<br>11.6% S. Asian<br>2.1% Mixed<br>2.1% Black<br>2.4% Other|government=[[West Yorkshire Combined Authority]]|admin_hq=[[لیڈز]]|ons_code=2F|gss_code=E11000006|nuts_code=UKE4|districts_map=[[تصویر:West Yorkshire numbered districts.svg|200px]]|districts_key=[[میٹروپولیٹن بورو|Metropolitan districts]]|districts_list=#[[لیڈز شہر]] #[[ویکفیلڈ شہر]] #[[کرکلیز]] #[[کلڈرڈیل]] #[[بریڈفورڈ شہر]]|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in West Yorkshire|List of MPs]]|police=[[West Yorkshire Police]]|website={{URL|www.westyorks-ca.gov.uk}} {{انگلستان کی رسمی کاؤنٹیاں}}}} اولهه يارڪشائر (West Yorkshire) انگلينڊ ۾ هڪ [[ڪائونٽي]] جنهن کي شهر ڪائونٽي جو درجو حاصل آهي. [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:يارڪشائر ۽ همبر جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون رسمي ڪائونٽيون]] 6krcgy2tb6leyqqdx8tqy70s0dbmb7b 424276 424275 2026-10-22T09:05:21Z Ibne maryam 17680 424276 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|flag_image=|official_name=اولهه يارڪشائر <br/>West Yorkshire|locator_map=[[تصویر:West Yorkshire UK locator map 2010.svg|200px|انگلستان میں مغربی یارکشائر]]|coordinates={{coord|53|45|N|1|40|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=يارڪشائر ۽ همبر|established_date=پهرين اپريل، 1974ع|preceded_by=ويسٽ رائڊنگ، [[يارڪشائر]]|origin=[[Local Government Act 1972]]|lord_lieutenant_name=[[Ingrid Roscoe]]|high_sheriff_name=Ed Anderson|area_total_km2=2029|area_total_rank=29th|ethnicity=81.8% White<br>11.6% S. Asian<br>2.1% Mixed<br>2.1% Black<br>2.4% Other|government=[[West Yorkshire Combined Authority]]|admin_hq=[[لیڈز]]|ons_code=2F|gss_code=E11000006|nuts_code=UKE4|districts_map=[[تصویر:West Yorkshire numbered districts.svg|200px]]|districts_key=[[میٹروپولیٹن بورو|Metropolitan districts]]|districts_list=#[[لیڈز شہر]] #[[ویکفیلڈ شہر]] #[[کرکلیز]] #[[کلڈرڈیل]] #[[بریڈفورڈ شہر]]|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in West Yorkshire|List of MPs]]|police=[[West Yorkshire Police]]|website={{URL|www.westyorks-ca.gov.uk}} {{انگلستان کی رسمی کاؤنٹیاں}}}} اولهه يارڪشائر (West Yorkshire) انگلينڊ ۾ هڪ [[ڪائونٽي]] جنهن کي شهر ڪائونٽي جو درجو حاصل آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اولهه يارڪشائر]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:يارڪشائر ۽ همبر جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون رسمي ڪائونٽيون]] bbqm4m48nwp41jm4l9mr7kn88jx6bcu 424278 424276 2026-10-22T09:06:40Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 424278 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|flag_image=|official_name=اولهه يارڪشائر <br/>West Yorkshire|locator_map=[[تصویر:West Yorkshire UK locator map 2010.svg|200px|انگلستان میں مغربی یارکشائر]]|coordinates={{coord|53|45|N|1|40|W|region:GB_type:adm1st|display=title, inline}}|region=يارڪشائر ۽ همبر|established_date=پهرين اپريل، 1974ع|preceded_by=ويسٽ رائڊنگ، [[يارڪشائر]]|origin=[[Local Government Act 1972]]|lord_lieutenant_name=[[Ingrid Roscoe]]|high_sheriff_name=Ed Anderson|area_total_km2=2029|area_total_rank=29th|ethnicity=81.8% White<br>11.6% S. Asian<br>2.1% Mixed<br>2.1% Black<br>2.4% Other|government=[[West Yorkshire Combined Authority]]|admin_hq=[[لیڈز]]|ons_code=2F|gss_code=E11000006|nuts_code=UKE4|districts_map=[[تصویر:West Yorkshire numbered districts.svg|200px]]|districts_key=[[میٹروپولیٹن بورو|Metropolitan districts]]|districts_list=#[[لیڈز شہر]] #[[ویکفیلڈ شہر]] #[[کرکلیز]] #[[کلڈرڈیل]] #[[بریڈفورڈ شہر]]|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in West Yorkshire|List of MPs]]|police=[[West Yorkshire Police]]|website={{URL|www.westyorks-ca.gov.uk}} {{انگلستان کی رسمی کاؤنٹیاں}}}} اولهه يارڪشائر (West Yorkshire) انگلينڊ ۾ هڪ [[ڪائونٽي]] جنهن کي شهر ڪائونٽي جو درجو حاصل آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اولهه يارڪشائر]] [[زمرو:يارڪشائر ۽ همبر]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:يارڪشائر ۽ همبر جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون رسمي ڪائونٽيون]] rslynyzjbe94ove1fjknbif62y0rpmi 0 104157 424261 421416 2026-10-22T08:49:55Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 424261 wikitext text/x-wiki {{Short description|County of England}} {{About|the county in England}} {{Use British English|date=April 2026}} {{infobox English county | official_name = لنڪاشائر<br> Lancashire | image_main = {{multiple images | border = infobox | perrow = 1/2 | total_width = 250px | image1 = Central_Pier,_Blackpool_(Unsplash)_(cropped).jpg | image2 = The Ashton Memorial in Lancaster (12311695365).jpg | image3 = Clitheroe - geograph.org.uk - 4067941.jpg }} | image_caption = [[Central Pier, Blackpool|Central Pier]] and the [[Blackpool Tower|Tower]], [[Blackpool]]; the [[Ashton Memorial]], [[Lancaster, Lancashire|Lancaster]]; and a view of [[Clitheroe]] with the [[Forest of Bowland]] beyond | motto = <!--for non-English motto, use: ''Motto in italics''<br />("English translation")--> [[File:BAINES(1836) p01.121 - Map of Lancashire according to the Doomsday Survey.jpg | thumb | right | Lancashire since 1182]] | locator_map = {{Switcher | [[File: Lancashire UK locator map 2010.svg|250px]]<br />''Ceremonial Lancashire within England''<hr /> | Ceremonial Lancashire | [[File:England Historic Counties Lancashire map.svg|255px]]<br />''Historic Lancashire within England''<hr /> | Historic Lancashire }} | map_caption = | coordinates = {{Coord|53.8|-2.6|region:GB-LAN_type:adm1st|display=title, inline}} | region = [[اتر اولهه انگلينڊ]] | established_date = {{circa|1182}}<ref>{{cite web|url=http://www.highsheriffs.com/Lancashire/LancashireHistory.htm|title=Lancashire: county history|website=The High Sheriff's Association of England and Wales|date=2010|access-date=30 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185947/http://www.highsheriffs.com/Lancashire/LancashireHistory.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> | established_by = | preceded_by = | origin = [[Honour of Lancaster]] | MPs = [[List of parliamentary constituencies in Lancashire|16 MPs]] | police = [[Lancashire Constabulary]] | largest_city = [[Preston, Lancashire|Preston]] | largest_town = [[Blackpool]] <!-- Ceremonial county --> | lord_lieutenant_office = Lord Lieutenant of Lancashire | lord_lieutenant_name = [[Amanda Parker]]<ref>{{Cite web |title=Appointment of Lord-Lieutenant of Lancashire |url=https://www.gov.uk/government/news/appointment-of-lord-lieutenant-of-lancashire-4-april-2023 |date=4 April 2023 |website=Gov.uk}}</ref> | high_sheriff_office = High Sheriff of Lancashire | ethnicity = {{Unbulleted list | 82.2% [[White people in the United Kingdom|White]] | 9.2% [[British Asians|Asian]] | 3.8% [[Black British people|Black]] | 2.8% [[Mixed (United Kingdom ethnicity category)|mixed]] | 2.0% [[Ethnic groups in the United Kingdom|other]] }} | ethnicity_year = [[2021 United Kingdom census|2021]] | ethnicity_footnotes = <ref>{{cite web |title=Population by ethnicity and change 2011-21 |url=https://www.lancashire.gov.uk/lancashire-insight/population-and-households/population-and-households-census-2021-articles/population-by-ethnicity-and-change-2011-21/ |date=31 January 2023 |website=Lancashire County Council |access-date=10 February 2023 |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210180834/https://www.lancashire.gov.uk/lancashire-insight/population-and-households/population-and-households-census-2021-articles/population-by-ethnicity-and-change-2011-21/ |url-status=dead }}</ref> <!-- Non-metropolitan county --> | county_council = [[Lancashire County Council]] | unitary_council1 = [[Blackpool Council]] | unitary_council2 = [[Blackburn with Darwen Borough Council]] | joint_committees = | admin_hq = [[Preston, Lancashire|Preston]] | iso_code = GB-LAN | gss_code = E10000017 | nuts_code = TLD43 | website = {{URL|lancashire.gov.uk}} <!-- Maps -->| districts_map = [[File:Lancashire numbered districts (1974-2028).svg|200px]] | districts_key = {{Colorsample|#FEFE77}} Unitary {{Colorsample|#FEC1E9}} County council area | districts_list = {{Collapsible list | title = | liststyle = list-style-type:decimal; | 1 = [[City of Lancaster|Lancaster]] | 2 = [[Borough of Wyre|Wyre]] | 3 = [[Borough of Blackpool|Blackpool]] | 4 = [[Borough of Fylde|Fylde]] | 5 = [[City of Preston, Lancashire|Preston]] | 6 = [[Ribble Valley]] | 7 = [[South Ribble]] | 8 = [[Hyndburn]] | 9 = [[Borough of Burnley|Burnley]] | 10 = [[Borough of Pendle|Pendle]] | 11 = [[West Lancashire]] | 12 = [[Borough of Chorley|Chorley]] | 13 = [[Blackburn with Darwen]] | 14 = [[Borough of Rossendale|Rossendale]]}} }} '''لنڪاشائر''' (Lancashire؛ {{IPAc-en|ˈ|l|æ|ŋ|k|ə|ʃ|ər}}) [[اتر اولهه انگلينڊ]] ۾ هڪ رسمي ڪائونٽي آهي. ان جي اتر ۾ ڪمبريا، اوڀر ۾ اتر يارڪشائر ۽ اولهه يارڪشائر، ڏکڻ ۾ گريٽر مانچسٽر ۽ مرسي سائڊ ۽ اولهه ۾ آئرش سمنڊ واقع آهن. هتي جو سڀ کان وڏو آباد علائقو پريسٽن (Preston) شهر آهي. هن ڪائونٽي جي ايراضي <small>3,079</small> چورس ڪلوميٽر (<small>1,189</small> چورس ميل) آهي ۽ <small>2025</small>ع ۾ ان جي اندازي مطابق آبادي <small>1,490,500</small> هئي. پريسٽن ۽ بليڪ برن ڪائونٽي جي مرڪز جي ويجهو آهن، برنلي اوڀر ۾ آهي، بليڪ پول (هڪ مشهور ساحلي تفريحي مقام) اولهه ۾ ساحل تي واقع آهي ۽ لنڪاسٽر شهر اتر ۾ آهي.<ref name=":0">{{Cite web |title=Towns and cities, characteristics of built-up areas, England and Wales – Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/housing/articles/townsandcitiescharacteristicsofbuiltupareasenglandandwales/census2021 |access-date=23 November 2023 |website=Ons.gov.uk}}</ref> مقامي حڪومت جي مقصدن لاءِ، هي ڪائونٽي هڪ ”نان-ميٽروپوليٽن ڪائونٽي“ تي مشتمل آهي جنهن ۾ ٻارهن ضلعا ۽ ٻه "خودمختيار انتظامي علائقا شامل: بليڪبرن وِد ڊاروين (<small>Blackburn</small> <small>with</small> <small>Darwen</small>) ۽ بليڪ پول آهن. لنڪاشائر ڪائونٽي ڪائونسل ۽ ٻه يونٽري ڪائونسلون ”لنڪاشائر ڪمبائينڊ ڪائونٽي اٿارٽي“ ذريعي گڏجي ڪم ڪن ٿيون. تاريخي طور تي هن ڪائونٽي ۾ ڪمبريا جا فرنس (<small>Furness</small>) ۽ ڪارٽميل (<small>Cartmel</small>) جزيره نما، گريٽر مانچسٽر ۽ مرسيسائڊ جا اتر وارا حصا ۽ وارنگٽن شامل هئا، پر ”فاريسٽ آف بولينڊ“ (<small>Forest</small> <small>of</small> <small>Bowland</small>) جو اوڀر وارو حصو ان ۾ شامل نه هو. لنڪاشائر جي اولهه واري حصي ۾ هموار ساحلي ميدان: ڏکڻ ۾ ”ويسٽ لنڪاشائر ساحلي ميدان“ ۽ مرڪز ۾ ”فائلڊ“ (Fylde) جو علائقو آهن. اتر-اولهه وارو ساحل ٽڪري وارو آهي ۽ ان ۾ ”آرنسائڊ ۽ سلورڊيل“ (<small>Arnside</small> <small>and</small> <small>Silverdale</small>) جو حصو شامل آهي، جنهن کي ”نيشنل لينڊ اسڪيپ“ (قومي قدرتي منظرن وارو علائقو) جو درجو حاصل آهي. ڪائونٽي جو اوڀر وارو حصو مٿانهون (اُچو) آهي، جنهن ۾ ڏکڻ-اوڀر ۾ ”ويسٽ پينائن مورس“ (<small>West</small> <small>Pennine</small> <small>Moors</small>) ۽ اتر-اوڀر ۾ ”فاريسٽ آف بولينڊ“ واقع آهن؛ بولينڊ کي پڻ ”نيشنل لينڊ اسڪيپ“ قرار ڏنو ويو آهي. ڪائونٽي جا اهم درياهه، اتر کان ڏکڻ طرف، لون (<small>Lune</small>)، وائر (<small>Wyre</small>) ۽ ربل (<small>Ribble</small>) آهن، جيڪي سڀ اولهه طرف وهي آئرش سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪن ٿا. لنڪاشائر ۾ سڀ کان مٿانهون مقام يا ته ”گريگاريٿ“ (<small>Gragareth</small>) آهي يا ”گرين هل“ (<small>Green</small> <small>Hill</small>)؛ ٻئي تقريباً <small>628</small> ميٽر (<small>2,060</small> فوٽ) اوچا آهن ۽ ڪائونٽي جي انتهائي اتر-اوڀر واري حصي ۾ واقع آهن. لنڪاشائر جو بنياد 12هين صديءَ ۾ پيو؛ 1086ع جي ”ڊومسڊي بڪ“ (<small>Domesday</small> <small>Book</small>) ۾، اهو علائقو جيڪو بعد ۾ هي ڪائونٽي بڻيو، ان جو گهڻو حصو يارڪ شائر ۽ چيشائر جي حصي طور ڄاڻايو ويو هو. شروعاتي جديد دور تائين، هي ڪائونٽي نسبتاً هڪ پسمانده ۽ غريب علائقو رهيو، جيتوڻيڪ 1351ع ۾ ان کي ”پيلاٽائن“ (palatine) جو درجو مليو، جنهن تحت اتي نيم خودمختيار عدالتي نظام قائم هو. صنعتي انقلاب دوران صورتحال تبديل ٿي وئي ۽ هن علائقي ۾ تيزيءَ سان صنعتي ترقي ٿي؛ 1974ع تائين هن ۾ ليورپول (هڪ وڏي بندرگاهه) ۽ مانچسٽر ٻئي شامل هئا، جتي مانچسٽر ۽ ان جي ڀرپاسي وارن شهرن جو ڪپڙي جي صنعت تي غلبو هو.<ref>{{cite news |date=13 May 2010 |title=Rivals: Liverpool v Manchester |work=BBC Liverpool |url=https://news.bbc.co.uk/local/liverpool/hi/people_and_places/history/newsid_8677000/8677547.stm}}</ref> هتي ڪوئلي جي ذخيرن مان به فائدو ورتو ويو ۽ ڪوئلي جون ڪيتريون ئي کاڻيون کوليو ويون. <small>1971</small>ع تائين لنڪاشائر جي آبادي <small>51</small><small>,18,405</small> هئي، جنهن جي ڪري اهو ”گريٽر لنڊن“ کان پوءِ برطانيا جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو بڻجي ويو.{{TOC limit|3}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:لنڪاشائر]] [[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون رسمي ڪائونٽيون]] [[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] cqbxqsaojv9ov1iwehovo858tm47m1h 0 104158 424263 422306 2026-10-22T08:51:14Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 424263 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=ڪمبريا|flag_image=[[فائل:Flag of Cumbria County Council.svg|100px]]|flag_link=Flag of Cumbria|arms_image=[[فائل:Cumbria County Council coat of arms.jpg|100px]]|arms_link=Coat of arms of Cumbria|motto="Ad Montes Oculos Levavi" ("I have lifted up mine eyes unto the hills")|locator_map=[[فائل:Cumbria UK locator map 2010.svg|200px|Cumbria within England]]|coordinates={{Coord|54|30|N|3|15|W|source:itwiki_region:GB|display=title, inline}}|region=[[اتر اولهه انگلينڊ]]|established_date=پهرين اپريل، 1974ع|established_by=[[Local Government Act 1972]]|lord_lieutenant_name=ڪلئر هينسمئن|high_sheriff_name=ڊيانا ميٿيوز|area_total_km2=6768|area_total_rank=3rd|WB=96.5|WI=0.3|WG=0.1|OW=1.7|MWBC=0.2|MWBA=0.1|MWA=0.2|OM=0.1|I=0.2|P=0.1|B=0.1|C=0.2|OA=0.2|BA=0.1|O=0.1|county_council=[[Cumbria County Council]]|admin_hq=[[کارلایل، کامبریا|Carlisle]]|area_council_km2=6768|area_council_rank=2nd|iso_code=GB-CMA|ons_code=16|gss_code=E10000006|nuts_code=UKD11, UKD12|districts_map=[[فائل:CumbriaNumbered.png]]|districts_list=# [[بورو بیرو-ان-فرنیس|Barrow-in-Furness]] # [[جنوبی لیکلینڈ]] # [[بورو کوپلینڈ|Copeland]] # [[الیرڈیل]] # [[ایڈن ضلع|Eden]] # [[کارلایل شہر]]|MPs=[[List of Parliamentary constituencies in Cumbria|List of MPs]]|police=[[Cumbria Constabulary]]|website={{URL|www.cumbria.gov.uk}}}} '''ڪمبريا''' (Cumbria) [[اتر اولهه انگلينڊ]] ۾ هڪ ڪائونٽي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪمبريا]] [[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون رسمي ڪائونٽيون]] [[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 4fb58qabt3tf83qs33n4xk705cz6aay 0 104161 424264 422312 2026-10-22T08:51:50Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 424264 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=گريٽر مانچسٽر <br />Greater Manchester|flag_image=[[فائل:County Flag of Greater Manchester.png|150px]]|flag_link=Flag of Greater Manchester|locator_map=[[فائل:Greater Manchester UK locator map 2010.svg|200px]]|coordinates={{Coord|53|30|N|2|19|W|region:GB_type:city|display=title, inline}}|region=[[اتر اولهه انگلينڊ]]|established_date=1 اپریل 1974|established_by=|lord_lieutenant_name=وارن جیمز سمتھ|high_sheriff_name=پال گریفتھس|government=[[مانچسٹر عظمی کمبائنڈ اتھارٹی]]|area_total_km2=1276|area_total_rank=39 وان|ethnicity=White British (83.6%)<br />Asian (7.1%)<br />Black (1.9%)<br />Mixed Race (1.8%)<br />Chinese (0.7%)<br />Other (4.9%)|ons_code=2A|gss_code=E11000001|nuts_code=UKD3|districts_map=[[فائل:Greater Manchester numbered districts.svg|200px]]|districts_key=میٹروپولیٹن اضلاع|districts_list=# [[مانچسٹر|مانچسٹر شہر]] # [[میٹروپولیٹن بورو سٹاکپورٹ|سٹاکپورٹ]] # [[ٹیمسائڈ]] # [[میٹروپولیٹن بورو اولڈھم|اولڈھم]] # [[میٹروپولیٹن بورو راچڈیل|راچڈیل]] # [[میٹروپولیٹن بورو بری|بری]] # [[میٹروپولیٹن بورو بولٹن|بولٹن]] # [[میٹروپولیٹن بورو ویگان|ویگان]] # [[سالفورڈ شہر]] # [[ٹریفرڈ]]|MPs=|police=[[مانچسٹر عظمی پولیس]]|website={{URL|www.agma.gov.uk}}}} '''گريٽر''' '''مانچسٽر''' (Greater Manchester) [[اتر اولهه انگلينڊ]] ۾ هڪ ميٽروپوليٽن ڪائونٽي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:گريٽر مانچسٽر]] [[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون رسمي ڪائونٽيون]] [[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 9edjr1ov3c6v2753pxeepvlxsmh28ma 0 104163 424266 421429 2026-10-22T08:52:57Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 424266 wikitext text/x-wiki {{Infobox English county|official_name=آئل آف وائيٽ<br> Isle of Wight|image_main=[[فائل:IsleOfWightFromTheISS.jpg|250px]]|image_caption=The island seen from above|flag_image=[[فائل:Flag of the Isle of Wight.svg|100px|Flag of the Isle of Wight]]|flag_link=Flag of the Isle of Wight|arms_image=|arms_link=Coat of arms of the Isle of Wight|motto="All this beauty is of God"|locator_map=[[فائل:Isle of Wight UK locator map 2010.svg|200px|The Isle of Wight in England]]|coordinates={{Coord|50|40|N|1|16|W|region:GB_type:isle|display=title, inline}}|region=[[ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]]|established_date=1890ع|preceded_by=[[هيمپشائر]]|lord_lieutenant_name=Martin White|high_sheriff_name=Mary Case|area_total_km2=384|area_total_rank=46th|ethnicity=97.0% White<br/>1.0% S. Asian|unitary_council=[[Isle of Wight Council]]|admin_hq=[[Newport, Isle of Wight|Newport]]|iso_code=GB-IOW|ons_code=00MW|gss_code=E06000046|nuts_code=UKJ34|MP=[[Andrew Turner (politician)|Andrew Turner]]|police=[[Hampshire Constabulary]]|website={{URL|www.iwight.com}}}} '''آئل آف وائيٽ (Isle of Wight)''' انگلينڊ جي ڏکڻ اوڀر ۾ واقع هڪ ڪائونٽي آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:آئل آف وائيٽ]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون رسمي ڪائونٽيون]] [[زمرو:ڏکڻ اوڀر انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] hu5a7a3idzqezqwtwhcakwirjr7kskd 14 104176 424270 421375 2026-10-22T08:55:42Z Ibne maryam 17680 /* */ 424270 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اولهه مڊلينڊز]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون رسمي ڪائونٽيون]] srajufhbmj24t4edxrh453kaq92higs 14 104187 424269 421419 2026-10-22T08:54:50Z Ibne maryam 17680 /* */ 424269 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اوڀر مڊلينڊز]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون رسمي ڪائونٽيون]] 837dzjevo2zvlffwbrmgb07seu83al8 14 104197 424272 421460 2026-10-22T08:57:15Z Ibne maryam 17680 /* */ 424272 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اتر اوڀر انگلينڊ]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون رسمي ڪائونٽيون]] sneyey8x5x93vsp49b4yzg8zmip6p7i 14 104200 424271 421471 2026-10-22T08:56:32Z Ibne maryam 17680 /* */ 424271 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ جو اوڀر]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون رسمي ڪائونٽيون]] ri4d0n0aiwfcja14n429yjenysqd7sc 14 104202 424268 421497 2026-10-22T08:54:11Z Ibne maryam 17680 /* */ 424268 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يارڪشائر ۽ همبر]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون رسمي ڪائونٽيون]] gx8jj41rqi17gsm050prthikg0u1mao 14 104206 424273 421504 2026-10-22T08:57:46Z Ibne maryam 17680 /* */ 424273 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گريٽر لنڊن]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون رسمي ڪائونٽيون]] nmn5wv368xrdfxu6h5dowb8lglsr2nj 14 104299 424279 422199 2026-10-22T09:09:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 424279 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميٽروپوليٽن ڪائونٽيون]] [[زمرو:اتر اولهه انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] 9ltu4a3xi3xit33fujvogujk62fkzwa 0 104674 424235 423306 2026-10-22T05:03:53Z Ibne maryam 17680 /* */ 424235 wikitext text/x-wiki '''مڊلسيڪس''' (Middlesex)، [[انگلينڊ]] جي [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|هڪ تاريخي ڪائونٽي]] آهي. {{Short description|Historic county of England}} {{About|the historic county in England}} {{Good article}} {{Use dmy dates|date=April 2024}} {{Use British English|date=August 2013}} {{Infobox historic subdivision | Name = Middlesex | subdivision_type = [[historic counties of England|Historic county]] | AltName = | Image = | image_caption = | image_flag = Flag of Middlesex.svg | image_coat = Arms of Middlesex County Council.svg | Map = [[File:Middlesex Brit Isles Sect 5.svg|150px|Middlesex 1066–1888]] | map_caption = Middlesex within Great Britain in 1888 | coordinates = {{coord|51.54|N|0.27|W|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}} | AreaFirst = {{cvt|181320|acre|km2|0|order=flip|abbr=on}}<ref name=vic_pop/> | AreaFirstYear = 1801/1881 | AreaSecond = | AreaSecondYear = | AreaThird = {{cvt|148701|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaThirdYear = 1911 | AreaLast = {{cvt|148691|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaLastYear = 1961 | area_lost1 = Metropolitan parishes | lost_to1 = [[County of London]] | area_lost_year1 = 1889 | Origin = [[Middle Saxons]] | preceded_by = [[Kingdom of Essex]] | Start = [[Ancient counties of England|Early Middle Ages]] | year_end = 1965 | PopulationFirst = 818,129<ref name=vic_pop>{{cite web |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |title=Table of population, 1801–1901 |publisher=A History of the County of Middlesex: Volume 22 |year=1911 |access-date=20 February 2008 |archive-date=14 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514001426/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |url-status=live }}</ref> | PopulationFirstYear = 1801 | PopulationSecond = 2,920,485<ref name=vic_pop/> | PopulationSecondYear = 1881 | PopulationThird = 1,126,465<ref name=vision_mddx>{{cite vob |name=Middlesex |population=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&u_id=10061441&c_id=10001043&add=N |area=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_AREA_A&u_id=10061441&c_id=10001043&add=Y |density=http://www.visionofbritain.org.uk/data_rate_page.jsp?u_id=10061441&c_id=10001043&data_theme=T_POP&id=0 |accessdate=20 February 2008 }}</ref> | PopulationThirdYear = 1911 | PopulationLast = 2,234,543<ref name=vision_mddx/> | PopulationLastYear = 1961 | DensityFirst = {{cvt|4.5|PD/acre|order=flip}} | DensityFirstYear = 1801 | DensitySecond = {{cvt|16.1|PD/acre|order=flip}} | DensitySecondYear = 1881 | DensityThird = {{cvt|7.6|PD/acre|order=flip}} | DensityThirdYear = 1911 | DensityLast = {{cvt|15|PD/acre|disp=flip}} | DensityLastYear = 1961 | Status = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] (until 1965)<br />[[Administrative counties of England|Administrative county]] (1889–1965) | Government = [[Middlesex Quarter Sessions]] (until 1889){{NoteTag|The Middlesex Quarter Sessions had jurisdiction in Westminster, but not the Tower Liberty.}}<br />Within the metropolis:<br />[[Metropolitan Board of Works]] (1855–1889)<br />[[Middlesex County Council]] (1889–1965) | Motto = | HQ = ''[[#County town|see text]]'' | CodeName = [[Chapman code]] | Code = MDX{{NoteTag|Historic boundaries excluding the [[City of London]], which is code LND.}} | Divisions = [[Hundred (county subdivision)|Hundreds]] (ancient)<br />[[History of local government districts in Middlesex|Districts]] (1835–1965) | DivisionsNames = | divisions_map_caption = | membership_title1 = | membership1 = | membership_title2 = | membership2 = | membership_title3 = | membership3 = | membership_title4 = | membership4 = | membership_title5 = | membership5 = | common_name = | today = Greater London, Hertfordshire, Surrey | year_start = 1889 }} '''Middlesex''' ({{IPAc-en|ˈ|m|ɪ|d|əl|s|ɛ|k|s|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Middlesex.wav}}; abbreviation: '''Middx''') is one of the [[historic counties of England|historic counties of England]]. The county boundary largely follows three rivers: the [[River Thames|Thames]] in the south, the [[River Lea|Lea]] to the east and the [[River Colne, Hertfordshire|Colne]] to the west, with a line of hills forming its northern boundary with [[Hertfordshire]]. It lies almost entirely in the [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]] of [[Greater London]], with smaller parts in the counties of [[Hertfordshire]] and [[Surrey]]. The county is the [[List of counties of England by area in 1831|second smallest]] of the historic counties of England, after [[Rutland]]. The name of the county derives from its origin as a homeland for the [[Middle Saxons]] in the early [[Middle Ages]],<ref name="auto">{{Cite web |last=Kessler |first=P. L. |title=Kingdoms of the Anglo-Saxons - Middle Saxons |url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |access-date=29 April 2024 |website=The History Files |language=en |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429090559/https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |url-status=live }}</ref> with the county subsequently part of that territory in the ninth or tenth century. The [[City of London]], formerly part of the county, became a self governing [[county corporate]] in the twelfth century; the City was still able to exert influence as the [[sheriffs of London]] maintained their jurisdiction in Middlesex, though the county otherwise remained separate.<ref name="vch_middlesex">{{cite book |author=Victoria County History |title=A history of the County of Middlesex |volume=2 |pages=15–60. Paragraph 12 |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |access-date=2 April 2012 |author-link=Victoria County History |archive-date=31 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531055113/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |url-status=live }}</ref> The diocese of the [[Bishop of London]] also extended through Middlesex. To the east of the City, the [[Tower division|Tower Division (or Tower Hamlets)]] had considerable autonomy under [[Constable of the Tower|its own Lord Lieutenant]]. To the west, precincts around [[Westminster]] and [[Charing Cross]] became built up. Despite London's expansion into rural Middlesex, the [[Corporation of London]] resisted attempts to expand the [[City of London]] boundaries into the county, posing problems for the administration of local government, public infrastructure, and justice. In the eighteenth and nineteenth centuries, the population density was especially high in the southeast of the county, including the [[East End of London|East]] and [[West End of London|West Ends]] of London. In 1855 the densely populated southeast, together with sections of [[Kent]] and [[Surrey]], came under the [[Metropolitan Board of Works]] for certain infrastructure purposes, while remaining a part of Middlesex.<ref name="saint">Saint, A., ''Politics and the people of London: the London County Council (1889–1965)'' (1989)</ref> The [[Metropolitan Police]] also developed in the nineteenth century. When [[county council]]s were introduced in 1889, about twenty per cent of the area of the historic county, along with a third of its population, was incorporated into the new [[Administrative counties of England|administrative county]] of [[County of London|London]]. The remainder formed the administrative county of Middlesex, governed by the [[Middlesex County Council]],<ref name="barlow">Barlow, I., ''Metropolitan Government'', (1991)</ref> which met regularly at the [[Middlesex Guildhall]] in Westminster. Further suburban growth, stimulated by the improvement and expansion of public transport,<ref name="wolmar">Wolmar, C., ''The Subterranean Railway'', (2004)</ref> as well as the setting up of [[Second Industrial Revolution|new industries]], led to the creation of [[Greater London]] in 1965, an area which included almost all of the historic county of Middlesex, with the rest included in neighbouring ceremonial counties.<ref name="vision_mx" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مڊلسيڪس]] [[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]] smwt2lwdoblfrp5y38sph2g7uac8ui9 424237 424235 2026-10-22T05:06:07Z Ibne maryam 17680 /* */ 424237 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historic county of England}} {{About|the historic county in England}} {{Good article}} {{Infobox settlement | Name = Middlesex | subdivision_type = [[historic counties of England|Historic county]] | AltName = | Image = | image_caption = | image_flag = Flag of Middlesex.svg | image_coat = Arms of Middlesex County Council.svg | Map = [[File:Middlesex Brit Isles Sect 5.svg|150px|Middlesex 1066–1888]] | map_caption = Middlesex within Great Britain in 1888 | coordinates = {{coord|51.54|N|0.27|W|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}} | AreaFirst = {{cvt|181320|acre|km2|0|order=flip|abbr=on}}<ref name=vic_pop/> | AreaFirstYear = 1801/1881 | AreaSecond = | AreaSecondYear = | AreaThird = {{cvt|148701|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaThirdYear = 1911 | AreaLast = {{cvt|148691|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaLastYear = 1961 | area_lost1 = Metropolitan parishes | lost_to1 = [[County of London]] | area_lost_year1 = 1889 | Origin = [[Middle Saxons]] | preceded_by = [[Kingdom of Essex]] | Start = [[Ancient counties of England|Early Middle Ages]] | year_end = 1965 | PopulationFirst = 818,129<ref name=vic_pop>{{cite web |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |title=Table of population, 1801–1901 |publisher=A History of the County of Middlesex: Volume 22 |year=1911 |access-date=20 February 2008 |archive-date=14 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514001426/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |url-status=live }}</ref> | PopulationFirstYear = 1801 | PopulationSecond = 2,920,485<ref name=vic_pop/> | PopulationSecondYear = 1881 | PopulationThird = 1,126,465<ref name=vision_mddx>{{cite vob |name=Middlesex |population=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&u_id=10061441&c_id=10001043&add=N |area=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_AREA_A&u_id=10061441&c_id=10001043&add=Y |density=http://www.visionofbritain.org.uk/data_rate_page.jsp?u_id=10061441&c_id=10001043&data_theme=T_POP&id=0 |accessdate=20 February 2008 }}</ref> | PopulationThirdYear = 1911 | PopulationLast = 2,234,543<ref name=vision_mddx/> | PopulationLastYear = 1961 | DensityFirst = {{cvt|4.5|PD/acre|order=flip}} | DensityFirstYear = 1801 | DensitySecond = {{cvt|16.1|PD/acre|order=flip}} | DensitySecondYear = 1881 | DensityThird = {{cvt|7.6|PD/acre|order=flip}} | DensityThirdYear = 1911 | DensityLast = {{cvt|15|PD/acre|disp=flip}} | DensityLastYear = 1961 | Status = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] (until 1965)<br />[[Administrative counties of England|Administrative county]] (1889–1965) | Government = [[Middlesex Quarter Sessions]] (until 1889){{NoteTag|The Middlesex Quarter Sessions had jurisdiction in Westminster, but not the Tower Liberty.}}<br />Within the metropolis:<br />[[Metropolitan Board of Works]] (1855–1889)<br />[[Middlesex County Council]] (1889–1965) | Motto = | HQ = ''[[#County town|see text]]'' | CodeName = [[Chapman code]] | Code = MDX{{NoteTag|Historic boundaries excluding the [[City of London]], which is code LND.}} | Divisions = [[Hundred (county subdivision)|Hundreds]] (ancient)<br />[[History of local government districts in Middlesex|Districts]] (1835–1965) | DivisionsNames = | divisions_map_caption = | membership_title1 = | membership1 = | membership_title2 = | membership2 = | membership_title3 = | membership3 = | membership_title4 = | membership4 = | membership_title5 = | membership5 = | common_name = | today = Greater London, Hertfordshire, Surrey | year_start = 1889 }} '''مڊلسيڪس''' (Middlesex)، [[انگلينڊ]] جي [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|هڪ تاريخي ڪائونٽي]] آهي. '''Middlesex''' ({{IPAc-en|ˈ|m|ɪ|d|əl|s|ɛ|k|s|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Middlesex.wav}}; abbreviation: '''Middx''') is one of the [[historic counties of England|historic counties of England]]. The county boundary largely follows three rivers: the [[River Thames|Thames]] in the south, the [[River Lea|Lea]] to the east and the [[River Colne, Hertfordshire|Colne]] to the west, with a line of hills forming its northern boundary with [[Hertfordshire]]. It lies almost entirely in the [[Ceremonial counties of England|ceremonial county]] of [[Greater London]], with smaller parts in the counties of [[Hertfordshire]] and [[Surrey]]. The county is the [[List of counties of England by area in 1831|second smallest]] of the historic counties of England, after [[Rutland]]. The name of the county derives from its origin as a homeland for the [[Middle Saxons]] in the early [[Middle Ages]],<ref name="auto">{{Cite web |last=Kessler |first=P. L. |title=Kingdoms of the Anglo-Saxons - Middle Saxons |url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |access-date=29 April 2024 |website=The History Files |language=en |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429090559/https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |url-status=live }}</ref> with the county subsequently part of that territory in the ninth or tenth century. The [[City of London]], formerly part of the county, became a self governing [[county corporate]] in the twelfth century; the City was still able to exert influence as the [[sheriffs of London]] maintained their jurisdiction in Middlesex, though the county otherwise remained separate.<ref name="vch_middlesex">{{cite book |author=Victoria County History |title=A history of the County of Middlesex |volume=2 |pages=15–60. Paragraph 12 |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |access-date=2 April 2012 |author-link=Victoria County History |archive-date=31 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531055113/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |url-status=live }}</ref> The diocese of the [[Bishop of London]] also extended through Middlesex. To the east of the City, the [[Tower division|Tower Division (or Tower Hamlets)]] had considerable autonomy under [[Constable of the Tower|its own Lord Lieutenant]]. To the west, precincts around [[Westminster]] and [[Charing Cross]] became built up. Despite London's expansion into rural Middlesex, the [[Corporation of London]] resisted attempts to expand the [[City of London]] boundaries into the county, posing problems for the administration of local government, public infrastructure, and justice. In the eighteenth and nineteenth centuries, the population density was especially high in the southeast of the county, including the [[East End of London|East]] and [[West End of London|West Ends]] of London. In 1855 the densely populated southeast, together with sections of [[Kent]] and [[Surrey]], came under the [[Metropolitan Board of Works]] for certain infrastructure purposes, while remaining a part of Middlesex.<ref name="saint">Saint, A., ''Politics and the people of London: the London County Council (1889–1965)'' (1989)</ref> The [[Metropolitan Police]] also developed in the nineteenth century. When [[county council]]s were introduced in 1889, about twenty per cent of the area of the historic county, along with a third of its population, was incorporated into the new [[Administrative counties of England|administrative county]] of [[County of London|London]]. The remainder formed the administrative county of Middlesex, governed by the [[Middlesex County Council]],<ref name="barlow">Barlow, I., ''Metropolitan Government'', (1991)</ref> which met regularly at the [[Middlesex Guildhall]] in Westminster. Further suburban growth, stimulated by the improvement and expansion of public transport,<ref name="wolmar">Wolmar, C., ''The Subterranean Railway'', (2004)</ref> as well as the setting up of [[Second Industrial Revolution|new industries]], led to the creation of [[Greater London]] in 1965, an area which included almost all of the historic county of Middlesex, with the rest included in neighbouring ceremonial counties.<ref name="vision_mx" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مڊلسيڪس]] [[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]] gb5zlt245r2764w1mwvpttw3eiyewsd 424238 424237 2026-10-22T05:15:01Z Ibne maryam 17680 /* */ 424238 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historic county of England}} {{About|the historic county in England}} {{Good article}} {{Infobox settlement | Name = Middlesex | subdivision_type = [[historic counties of England|Historic county]] | AltName = | Image = | image_caption = | image_flag = Flag of Middlesex.svg | image_coat = Arms of Middlesex County Council.svg | Map = [[File:Middlesex Brit Isles Sect 5.svg|150px|Middlesex 1066–1888]] | map_caption = Middlesex within Great Britain in 1888 | coordinates = {{coord|51.54|N|0.27|W|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}} | AreaFirst = {{cvt|181320|acre|km2|0|order=flip|abbr=on}}<ref name=vic_pop/> | AreaFirstYear = 1801/1881 | AreaSecond = | AreaSecondYear = | AreaThird = {{cvt|148701|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaThirdYear = 1911 | AreaLast = {{cvt|148691|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaLastYear = 1961 | area_lost1 = Metropolitan parishes | lost_to1 = [[County of London]] | area_lost_year1 = 1889 | Origin = [[Middle Saxons]] | preceded_by = [[Kingdom of Essex]] | Start = [[Ancient counties of England|Early Middle Ages]] | year_end = 1965 | PopulationFirst = 818,129<ref name=vic_pop>{{cite web |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |title=Table of population, 1801–1901 |publisher=A History of the County of Middlesex: Volume 22 |year=1911 |access-date=20 February 2008 |archive-date=14 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514001426/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |url-status=live }}</ref> | PopulationFirstYear = 1801 | PopulationSecond = 2,920,485<ref name=vic_pop/> | PopulationSecondYear = 1881 | PopulationThird = 1,126,465<ref name=vision_mddx>{{cite vob |name=Middlesex |population=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&u_id=10061441&c_id=10001043&add=N |area=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_AREA_A&u_id=10061441&c_id=10001043&add=Y |density=http://www.visionofbritain.org.uk/data_rate_page.jsp?u_id=10061441&c_id=10001043&data_theme=T_POP&id=0 |accessdate=20 February 2008 }}</ref> | PopulationThirdYear = 1911 | PopulationLast = 2,234,543<ref name=vision_mddx/> | PopulationLastYear = 1961 | DensityFirst = {{cvt|4.5|PD/acre|order=flip}} | DensityFirstYear = 1801 | DensitySecond = {{cvt|16.1|PD/acre|order=flip}} | DensitySecondYear = 1881 | DensityThird = {{cvt|7.6|PD/acre|order=flip}} | DensityThirdYear = 1911 | DensityLast = {{cvt|15|PD/acre|disp=flip}} | DensityLastYear = 1961 | Status = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] (until 1965)<br />[[Administrative counties of England|Administrative county]] (1889–1965) | Government = [[Middlesex Quarter Sessions]] (until 1889){{NoteTag|The Middlesex Quarter Sessions had jurisdiction in Westminster, but not the Tower Liberty.}}<br />Within the metropolis:<br />[[Metropolitan Board of Works]] (1855–1889)<br />[[Middlesex County Council]] (1889–1965) | Motto = | HQ = ''[[#County town|see text]]'' | CodeName = [[Chapman code]] | Code = MDX{{NoteTag|Historic boundaries excluding the [[City of London]], which is code LND.}} | Divisions = [[Hundred (county subdivision)|Hundreds]] (ancient)<br />[[History of local government districts in Middlesex|Districts]] (1835–1965) | DivisionsNames = | divisions_map_caption = | membership_title1 = | membership1 = | membership_title2 = | membership2 = | membership_title3 = | membership3 = | membership_title4 = | membership4 = | membership_title5 = | membership5 = | common_name = | today = Greater London, Hertfordshire, Surrey | year_start = 1889 }} '''مڊلسيڪس''' (<small>Middlesex</small>؛ ٻڌو: {{IPAc-en|ˈ|m|ɪ|d|əl|s|ɛ|k|s|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Middlesex.wav}})، [[انگلينڊ]] جي [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|هڪ تاريخي ڪائونٽي]] آهي. هن ڪائونٽي جون حدون گهڻي ڀاڱي ٽن ندين: ڏکڻ ۾ ٽيمز، اوڀر ۾ لي ۽ اولهه ۾ ڪولن ندين سان لڳن ٿيون؛ جڏهن ته اتر طرف هرٽفورڊ شائر سان ان جي حد ٽڪرين جي هڪ قطار ذريعي ٺهي ٿي. هي علائقو تقريباً مڪمل طور تي "گريٽر لنڊن" جي انتظامي دائري ۾ اچي ٿو، جڏهن ته ان جا ڪجهه ننڍا حصا هرٽفورڊ شائر ۽ سري ڪائونٽين ۾ پڻ شامل آهن. رٽلينڊ کانپوءِ، هي انگلينڊ جي تاريخي ڪائونٽين ۾ ٻيو نمبر ننڍو علائقو آهي. The name of the county derives from its origin as a homeland for the [[Middle Saxons]] in the early [[Middle Ages]],<ref name="auto">{{Cite web |last=Kessler |first=P. L. |title=Kingdoms of the Anglo-Saxons - Middle Saxons |url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |access-date=29 April 2024 |website=The History Files |language=en |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429090559/https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |url-status=live }}</ref> with the county subsequently part of that territory in the ninth or tenth century. The [[City of London]], formerly part of the county, became a self governing [[county corporate]] in the twelfth century; the City was still able to exert influence as the [[sheriffs of London]] maintained their jurisdiction in Middlesex, though the county otherwise remained separate.<ref name="vch_middlesex">{{cite book |author=Victoria County History |title=A history of the County of Middlesex |volume=2 |pages=15–60. Paragraph 12 |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |access-date=2 April 2012 |author-link=Victoria County History |archive-date=31 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531055113/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |url-status=live }}</ref> The diocese of the [[Bishop of London]] also extended through Middlesex. To the east of the City, the [[Tower division|Tower Division (or Tower Hamlets)]] had considerable autonomy under [[Constable of the Tower|its own Lord Lieutenant]]. To the west, precincts around [[Westminster]] and [[Charing Cross]] became built up. Despite London's expansion into rural Middlesex, the [[Corporation of London]] resisted attempts to expand the [[City of London]] boundaries into the county, posing problems for the administration of local government, public infrastructure, and justice. In the eighteenth and nineteenth centuries, the population density was especially high in the southeast of the county, including the [[East End of London|East]] and [[West End of London|West Ends]] of London. In 1855 the densely populated southeast, together with sections of [[Kent]] and [[Surrey]], came under the [[Metropolitan Board of Works]] for certain infrastructure purposes, while remaining a part of Middlesex.<ref name="saint">Saint, A., ''Politics and the people of London: the London County Council (1889–1965)'' (1989)</ref> The [[Metropolitan Police]] also developed in the nineteenth century. When [[county council]]s were introduced in 1889, about twenty per cent of the area of the historic county, along with a third of its population, was incorporated into the new [[Administrative counties of England|administrative county]] of [[County of London|London]]. The remainder formed the administrative county of Middlesex, governed by the [[Middlesex County Council]],<ref name="barlow">Barlow, I., ''Metropolitan Government'', (1991)</ref> which met regularly at the [[Middlesex Guildhall]] in Westminster. Further suburban growth, stimulated by the improvement and expansion of public transport,<ref name="wolmar">Wolmar, C., ''The Subterranean Railway'', (2004)</ref> as well as the setting up of [[Second Industrial Revolution|new industries]], led to the creation of [[Greater London]] in 1965, an area which included almost all of the historic county of Middlesex, with the rest included in neighbouring ceremonial counties.<ref name="vision_mx" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مڊلسيڪس]] [[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]] sq6vglikklrwjs1snh3ykpmjy5mv5jn 424239 424238 2026-10-22T05:31:44Z Ibne maryam 17680 /* */ 424239 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historic county of England}} {{About|the historic county in England}} {{Good article}} {{Infobox settlement | Name = Middlesex | subdivision_type = [[historic counties of England|Historic county]] | AltName = | Image = | image_caption = | image_flag = Flag of Middlesex.svg | image_coat = Arms of Middlesex County Council.svg | Map = [[File:Middlesex Brit Isles Sect 5.svg|150px|Middlesex 1066–1888]] | map_caption = Middlesex within Great Britain in 1888 | coordinates = {{coord|51.54|N|0.27|W|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}} | AreaFirst = {{cvt|181320|acre|km2|0|order=flip|abbr=on}}<ref name=vic_pop/> | AreaFirstYear = 1801/1881 | AreaSecond = | AreaSecondYear = | AreaThird = {{cvt|148701|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaThirdYear = 1911 | AreaLast = {{cvt|148691|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaLastYear = 1961 | area_lost1 = Metropolitan parishes | lost_to1 = [[County of London]] | area_lost_year1 = 1889 | Origin = [[Middle Saxons]] | preceded_by = [[Kingdom of Essex]] | Start = [[Ancient counties of England|Early Middle Ages]] | year_end = 1965 | PopulationFirst = 818,129<ref name=vic_pop>{{cite web |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |title=Table of population, 1801–1901 |publisher=A History of the County of Middlesex: Volume 22 |year=1911 |access-date=20 February 2008 |archive-date=14 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514001426/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |url-status=live }}</ref> | PopulationFirstYear = 1801 | PopulationSecond = 2,920,485<ref name=vic_pop/> | PopulationSecondYear = 1881 | PopulationThird = 1,126,465<ref name=vision_mddx>{{cite vob |name=Middlesex |population=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&u_id=10061441&c_id=10001043&add=N |area=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_AREA_A&u_id=10061441&c_id=10001043&add=Y |density=http://www.visionofbritain.org.uk/data_rate_page.jsp?u_id=10061441&c_id=10001043&data_theme=T_POP&id=0 |accessdate=20 February 2008 }}</ref> | PopulationThirdYear = 1911 | PopulationLast = 2,234,543<ref name=vision_mddx/> | PopulationLastYear = 1961 | DensityFirst = {{cvt|4.5|PD/acre|order=flip}} | DensityFirstYear = 1801 | DensitySecond = {{cvt|16.1|PD/acre|order=flip}} | DensitySecondYear = 1881 | DensityThird = {{cvt|7.6|PD/acre|order=flip}} | DensityThirdYear = 1911 | DensityLast = {{cvt|15|PD/acre|disp=flip}} | DensityLastYear = 1961 | Status = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] (until 1965)<br />[[Administrative counties of England|Administrative county]] (1889–1965) | Government = [[Middlesex Quarter Sessions]] (until 1889){{NoteTag|The Middlesex Quarter Sessions had jurisdiction in Westminster, but not the Tower Liberty.}}<br />Within the metropolis:<br />[[Metropolitan Board of Works]] (1855–1889)<br />[[Middlesex County Council]] (1889–1965) | Motto = | HQ = ''[[#County town|see text]]'' | CodeName = [[Chapman code]] | Code = MDX{{NoteTag|Historic boundaries excluding the [[City of London]], which is code LND.}} | Divisions = [[Hundred (county subdivision)|Hundreds]] (ancient)<br />[[History of local government districts in Middlesex|Districts]] (1835–1965) | DivisionsNames = | divisions_map_caption = | membership_title1 = | membership1 = | membership_title2 = | membership2 = | membership_title3 = | membership3 = | membership_title4 = | membership4 = | membership_title5 = | membership5 = | common_name = | today = Greater London, Hertfordshire, Surrey | year_start = 1889 }} '''مڊلسيڪس''' (<small>Middlesex</small>؛ ٻڌو: {{IPAc-en|ˈ|m|ɪ|d|əl|s|ɛ|k|s|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Middlesex.wav}})، [[انگلينڊ]] جي [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|هڪ تاريخي ڪائونٽي]] آهي. هن ڪائونٽي جون حدون گهڻي ڀاڱي ٽن ندين: ڏکڻ ۾ [[ٽيمز درياھه|ٽيمز]]، اوڀر ۾ لي ۽ اولهه ۾ ڪولن ندين سان لڳن ٿيون؛ جڏهن ته اتر طرف [[هرٽفورڊ شائر]] سان ان جي حد ٽڪرين جي هڪ قطار ذريعي ٺهي ٿي. هي علائقو تقريباً مڪمل طور تي "[[گريٽر لنڊن]]" جي انتظامي دائري ۾ اچي ٿو، جڏهن ته ان جا ڪجهه ننڍا حصا هرٽفورڊ شائر ڪائونٽي ۽ [[سري]] ڪائونٽي ۾ پڻ شامل آهن. [[رٽلينڊ]] کانپوءِ، هي انگلينڊ جي تاريخي ڪائونٽين ۾ ٻيو نمبر ننڍو علائقو آهي. ڪائونٽي جو نالو ان جي شروعات کان وٺي وچين دور جي شروعات ۾ مڊل سيڪسن جي وطن جي طور تي نڪتل آهي،<ref name="auto">{{Cite web |last=Kessler |first=P. L. |title=Kingdoms of the Anglo-Saxons - Middle Saxons |url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |access-date=29 April 2024 |website=The History Files |language=en |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429090559/https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |url-status=live }}</ref> جنهن کان پوءِ ڪائونٽي نائين يا ڏهين صدي ۾ ان علائقي جو حصو بڻجي وئي. [[لنڊن|لنڊن شهر]]، جيڪو اڳ ۾ ڪائونٽي جو حصو هو، ٻارهين صدي ۾ هڪ خود مختيار ڪائونٽي ڪارپوريشن بڻجي ويو؛ شهر اڃا تائين اثر انداز ٿيڻ جي قابل هو ڇاڪاڻ ته لنڊن جي شيرف مڊل سيڪس ۾ پنهنجو دائرو اختيار برقرار رکيو، جيتوڻيڪ ڪائونٽي ٻي صورت ۾ الڳ رهي.<ref name="vch_middlesex">{{cite book |author=Victoria County History |title=A history of the County of Middlesex |volume=2 |pages=15–60. Paragraph 12 |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |access-date=2 April 2012 |author-link=Victoria County History |archive-date=31 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531055113/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |url-status=live }}</ref> لنڊن جي بشپ جو ڊائوسيس پڻ مڊل سيڪس ذريعي وڌايو ويو. شهر جي اوڀر ۾، ٽاور ڊويزن (يا ٽاور هيملٽس) کي پنهنجي لارڊ ليفٽيننٽ جي تحت ڪافي خودمختياري حاصل هئي. اولهه ۾، ويسٽ منسٽر ۽ چيئرنگ ڪراس جي چوڌاري حدون تعمير ٿي ويون. لنڊن جي ڳوٺاڻي مڊل سيڪس ۾ توسيع جي باوجود، ڪارپوريشن آف لنڊن شهر جي لنڊن جي حدن کي ڪائونٽي ۾ وڌائڻ جي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي، جنهن مقامي حڪومت، عوامي انفراسٽرڪچر ۽ انصاف جي انتظاميه لاءِ مسئلا پيدا ڪيا. ارڙهين ۽ اڻويهين صدي ۾، آبادي جي گھاٽائي خاص طور تي ڪائونٽي جي ڏکڻ اوڀر ۾ وڌيڪ هئي، جنهن ۾ لنڊن جا اوڀر ۽ اولهه وارا حصا شامل هئا. سال 1855ع ۾، گنجان آباد ڏکڻ اوڀر، [[ڪينٽ]] ۽ سري جي حصن سان گڏ، ڪجهه بنيادي ڍانچي جي مقصدن لاءِ ميٽروپوليٽن بورڊ آف ورڪس جي تحت آيو، جڏهن ته مڊلسڪس جو حصو رهيو.<ref name="saint">Saint, A., ''Politics and the people of London: the London County Council (1889–1965)'' (1989)</ref> ميٽروپوليٽن پوليس پڻ اڻويهين صدي ۾ ترقي ڪئي. جڏهن سال 1889ع ۾ ڪائونٽي ڪائونسلون متعارف ڪرايون ويون، تاريخي ڪائونٽي جي علائقي جو تقريباً 20 سيڪڙو، ان جي آبادي جي ٽئين حصي سان گڏ، لنڊن جي نئين انتظامي ڪائونٽي ۾ شامل ڪيو ويو. باقي حصو مڊلسڪس جي انتظامي ڪائونٽي ٺاهي، جيڪا مڊلسڪس ڪائونٽي ڪائونسل جي نگراني ۾ هئي، <ref name="barlow">Barlow, I., ''Metropolitan Government'', (1991)</ref> جيڪا ويسٽ منسٽر ۾ مڊلسڪس گِلڊ هال ۾ باقاعدگي سان ملندي هئي. وڌيڪ مضافاتي ترقي، عوامي ٽرانسپورٽ جي بهتري ۽ توسيع،<ref name="wolmar">Wolmar, C., ''The Subterranean Railway'', (2004)</ref> انهي سان گڏ نئين صنعتن جي قيام جي ڪري، سال 1965ع ۾ گريٽر لنڊن، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ مڊلسڪس جي تقريبن سڄي تاريخي ڪائونٽي شامل هئي، جي تخليق جو سبب بڻي؛ باقي علائقو پاڙيسري رسمي ڪائونٽين ۾ شامل ڪيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مڊلسيڪس]] [[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]] 7uotvkbcvj99mhwyvozoqsjx9ifcjvf 424241 424239 2026-10-22T05:36:59Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 424241 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historic county of England}} {{About|the historic county in England}} {{Good article}} {{Infobox settlement | Name = Middlesex | subdivision_type = [[historic counties of England|Historic county]] | AltName = | Image = | image_caption = | image_flag = Flag of Middlesex.svg | image_coat = Arms of Middlesex County Council.svg | Map = [[File:Middlesex Brit Isles Sect 5.svg|150px|Middlesex 1066–1888]] | map_caption = Middlesex within Great Britain in 1888 | coordinates = {{coord|51.54|N|0.27|W|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}} | AreaFirst = {{cvt|181320|acre|km2|0|order=flip|abbr=on}}<ref name=vic_pop/> | AreaFirstYear = 1801/1881 | AreaSecond = | AreaSecondYear = | AreaThird = {{cvt|148701|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaThirdYear = 1911 | AreaLast = {{cvt|148691|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaLastYear = 1961 | area_lost1 = Metropolitan parishes | lost_to1 = [[County of London]] | area_lost_year1 = 1889 | Origin = [[Middle Saxons]] | preceded_by = [[Kingdom of Essex]] | Start = [[Ancient counties of England|Early Middle Ages]] | year_end = 1965 | PopulationFirst = 818,129<ref name=vic_pop>{{cite web |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |title=Table of population, 1801–1901 |publisher=A History of the County of Middlesex: Volume 22 |year=1911 |access-date=20 February 2008 |archive-date=14 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514001426/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |url-status=live }}</ref> | PopulationFirstYear = 1801 | PopulationSecond = 2,920,485<ref name=vic_pop/> | PopulationSecondYear = 1881 | PopulationThird = 1,126,465<ref name=vision_mddx>{{cite vob |name=Middlesex |population=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&u_id=10061441&c_id=10001043&add=N |area=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_AREA_A&u_id=10061441&c_id=10001043&add=Y |density=http://www.visionofbritain.org.uk/data_rate_page.jsp?u_id=10061441&c_id=10001043&data_theme=T_POP&id=0 |accessdate=20 February 2008 }}</ref> | PopulationThirdYear = 1911 | PopulationLast = 2,234,543<ref name=vision_mddx/> | PopulationLastYear = 1961 | DensityFirst = {{cvt|4.5|PD/acre|order=flip}} | DensityFirstYear = 1801 | DensitySecond = {{cvt|16.1|PD/acre|order=flip}} | DensitySecondYear = 1881 | DensityThird = {{cvt|7.6|PD/acre|order=flip}} | DensityThirdYear = 1911 | DensityLast = {{cvt|15|PD/acre|disp=flip}} | DensityLastYear = 1961 | Status = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] (until 1965)<br />[[Administrative counties of England|Administrative county]] (1889–1965) | Government = [[Middlesex Quarter Sessions]] (until 1889){{NoteTag|The Middlesex Quarter Sessions had jurisdiction in Westminster, but not the Tower Liberty.}}<br />Within the metropolis:<br />[[Metropolitan Board of Works]] (1855–1889)<br />[[Middlesex County Council]] (1889–1965) | Motto = | HQ = ''[[#County town|see text]]'' | CodeName = [[Chapman code]] | Code = MDX{{NoteTag|Historic boundaries excluding the [[City of London]], which is code LND.}} | Divisions = [[Hundred (county subdivision)|Hundreds]] (ancient)<br />[[History of local government districts in Middlesex|Districts]] (1835–1965) | DivisionsNames = | divisions_map_caption = | membership_title1 = | membership1 = | membership_title2 = | membership2 = | membership_title3 = | membership3 = | membership_title4 = | membership4 = | membership_title5 = | membership5 = | common_name = | today = Greater London, Hertfordshire, Surrey | year_start = 1889 }} '''مڊلسيڪس''' (<small>Middlesex</small>؛ ٻڌو: {{IPAc-en|ˈ|m|ɪ|d|əl|s|ɛ|k|s|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Middlesex.wav}})، [[انگلينڊ]] جي [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|هڪ تاريخي ڪائونٽي]] آهي. هن ڪائونٽي جون حدون گهڻي ڀاڱي ٽن ندين: ڏکڻ ۾ [[ٽيمز درياھه|ٽيمز]]، اوڀر ۾ لي ۽ اولهه ۾ ڪولن ندين سان لڳن ٿيون؛ جڏهن ته اتر طرف [[هرٽفورڊ شائر]] سان ان جي حد ٽڪرين جي هڪ قطار ذريعي ٺهي ٿي. هي علائقو تقريباً مڪمل طور تي "[[گريٽر لنڊن]]" جي انتظامي دائري ۾ اچي ٿو، جڏهن ته ان جا ڪجهه ننڍا حصا هرٽفورڊ شائر ڪائونٽي ۽ [[سري]] ڪائونٽي ۾ پڻ شامل آهن. [[رٽلينڊ]] کانپوءِ، هي انگلينڊ جي تاريخي ڪائونٽين ۾ ٻيو نمبر ننڍو علائقو آهي. ڪائونٽي جو نالو ان جي شروعات کان وٺي وچين دور جي شروعات ۾ مڊل سيڪسن جي وطن جي طور تي نڪتل آهي،<ref name="auto">{{Cite web |last=Kessler |first=P. L. |title=Kingdoms of the Anglo-Saxons - Middle Saxons |url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |access-date=29 April 2024 |website=The History Files |language=en |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429090559/https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |url-status=live }}</ref> جنهن کان پوءِ ڪائونٽي نائين يا ڏهين صدي ۾ ان علائقي جو حصو بڻجي وئي. [[لنڊن|لنڊن شهر]]، جيڪو اڳ ۾ ڪائونٽي جو حصو هو، ٻارهين صدي ۾ هڪ خود مختيار ڪائونٽي ڪارپوريشن بڻجي ويو؛ شهر اڃا تائين اثر انداز ٿيڻ جي قابل هو ڇاڪاڻ ته لنڊن جي شيرف مڊل سيڪس ۾ پنهنجو دائرو اختيار برقرار رکيو، جيتوڻيڪ ڪائونٽي ٻي صورت ۾ الڳ رهي.<ref name="vch_middlesex">{{cite book |author=Victoria County History |title=A history of the County of Middlesex |volume=2 |pages=15–60. Paragraph 12 |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |access-date=2 April 2012 |author-link=Victoria County History |archive-date=31 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531055113/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |url-status=live }}</ref> لنڊن جي بشپ جو ڊائوسيس پڻ مڊل سيڪس ذريعي وڌايو ويو. شهر جي اوڀر ۾، ٽاور ڊويزن (يا ٽاور هيملٽس) کي پنهنجي لارڊ ليفٽيننٽ جي تحت ڪافي خودمختياري حاصل هئي. اولهه ۾، ويسٽ منسٽر ۽ چيئرنگ ڪراس جي چوڌاري حدون تعمير ٿي ويون. لنڊن جي ڳوٺاڻي مڊل سيڪس ۾ توسيع جي باوجود، ڪارپوريشن آف لنڊن شهر جي لنڊن جي حدن کي ڪائونٽي ۾ وڌائڻ جي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي، جنهن مقامي حڪومت، عوامي انفراسٽرڪچر ۽ انصاف جي انتظاميه لاءِ مسئلا پيدا ڪيا. ارڙهين ۽ اڻويهين صدي ۾، آبادي جي گھاٽائي خاص طور تي ڪائونٽي جي ڏکڻ اوڀر ۾ وڌيڪ هئي، جنهن ۾ لنڊن جا اوڀر ۽ اولهه وارا حصا شامل هئا. سال 1855ع ۾، گنجان آباد ڏکڻ اوڀر، [[ڪينٽ]] ۽ سري جي حصن سان گڏ، ڪجهه بنيادي ڍانچي جي مقصدن لاءِ ميٽروپوليٽن بورڊ آف ورڪس جي تحت آيو، جڏهن ته مڊلسڪس جو حصو رهيو.<ref name="saint">Saint, A., ''Politics and the people of London: the London County Council (1889–1965)'' (1989)</ref> ميٽروپوليٽن پوليس پڻ اڻويهين صدي ۾ ترقي ڪئي. جڏهن سال 1889ع ۾ ڪائونٽي ڪائونسلون متعارف ڪرايون ويون، تاريخي ڪائونٽي جي علائقي جو تقريباً 20 سيڪڙو، ان جي آبادي جي ٽئين حصي سان گڏ، لنڊن جي نئين انتظامي ڪائونٽي ۾ شامل ڪيو ويو. باقي حصو مڊلسڪس جي انتظامي ڪائونٽي ٺاهي، جيڪا مڊلسڪس ڪائونٽي ڪائونسل جي نگراني ۾ هئي، <ref name="barlow">Barlow, I., ''Metropolitan Government'', (1991)</ref> جيڪا ويسٽ منسٽر ۾ مڊلسڪس گِلڊ هال ۾ باقاعدگي سان ملندي هئي. وڌيڪ مضافاتي ترقي، عوامي ٽرانسپورٽ جي بهتري ۽ توسيع،<ref name="wolmar">Wolmar, C., ''The Subterranean Railway'', (2004)</ref> انهي سان گڏ نئين صنعتن جي قيام جي ڪري، سال 1965ع ۾ گريٽر لنڊن، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ مڊلسڪس جي تقريبن سڄي تاريخي ڪائونٽي شامل هئي، جي تخليق جو سبب بڻي؛ باقي علائقو پاڙيسري رسمي ڪائونٽين ۾ شامل ڪيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Middlesex}} * Maps of [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig06.gif&pubid=84 Middlesex] subdivisions: [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=26930&filename=fig08.gif&pubid=87 Edmonton], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22381&filename=fig01.gif&pubid=86 Elthorne], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=26876&filename=fig01.gif&pubid=87 Gore], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22269&filename=fig04.gif&pubid=85 Isleworth] and [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig07.gif&pubid=84 Spelthorne] ** [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22489&filename=fig01.gif&pubid=88 Ossulstone]: [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22489&filename=fig02.gif&pubid=88 Outer Finsbury], [http://www.british-history.ac.uk/image-publicationMap.aspx?pubid=30 Inner Finsbury] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121025113255/http://www.british-history.ac.uk/image-publicationMap.aspx?pubid=30 |date=25 October 2012 }}, [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22544&filename=fig02.gif&pubid=89 Outer Kensington], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=28683&filename=fig82b.gif&pubid=182 Inner Kensington], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22631&filename=fig02.gif&pubid=90 Holborn] and [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22692&filename=fig02.gif&pubid=91 Tower] * [http://www.westlondonchat.com/photos Middlesex and West London Photo Galleries] {{Geographic location |title = Neighbouring counties (1889–1965) |Centre = Middlesex |North = [[Hertfordshire]] |Northeast = [[Hertfordshire|Herts]]/[[Essex]] |East = [[Essex]] |Southeast = [[County of London|London]] |South = [[Surrey]] |Southwest = [[Surrey]] |West = [[Berkshire]] |Northwest = [[Buckinghamshire]] }} {{Authority control}} [[زمرو:مڊلسيڪس]] [[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]] [[Category:Middlesex| ]] [[Category:Counties of England established in antiquity]] [[Category:Counties of England disestablished in 1965]] [[Category:Greater London predecessors]] [[Category:Former counties of England]] [[Category:Home counties]] cz1nyl76fyvhhk4ydw5imoe6fum3jz6 424242 424241 2026-10-22T05:39:01Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 424242 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historic county of England}} {{About|the historic county in England}} {{Good article}} {{Infobox settlement | Name = Middlesex | subdivision_type = [[historic counties of England|Historic county]] | AltName = | Image = | image_caption = | image_flag = Flag of Middlesex.svg | image_coat = Arms of Middlesex County Council.svg | Map = [[File:Middlesex Brit Isles Sect 5.svg|150px|Middlesex 1066–1888]] | map_caption = Middlesex within Great Britain in 1888 | coordinates = {{coord|51.54|N|0.27|W|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}} | AreaFirst = {{cvt|181320|acre|km2|0|order=flip|abbr=on}}<ref name=vic_pop/> | AreaFirstYear = 1801/1881 | AreaSecond = | AreaSecondYear = | AreaThird = {{cvt|148701|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaThirdYear = 1911 | AreaLast = {{cvt|148691|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaLastYear = 1961 | area_lost1 = Metropolitan parishes | lost_to1 = [[County of London]] | area_lost_year1 = 1889 | Origin = [[Middle Saxons]] | preceded_by = [[Kingdom of Essex]] | Start = [[Ancient counties of England|Early Middle Ages]] | year_end = 1965 | PopulationFirst = 818,129<ref name=vic_pop>{{cite web |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |title=Table of population, 1801–1901 |publisher=A History of the County of Middlesex: Volume 22 |year=1911 |access-date=20 February 2008 |archive-date=14 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514001426/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |url-status=live }}</ref> | PopulationFirstYear = 1801 | PopulationSecond = 2,920,485<ref name=vic_pop/> | PopulationSecondYear = 1881 | PopulationThird = 1,126,465<ref name=vision_mddx>{{cite vob |name=Middlesex |population=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&u_id=10061441&c_id=10001043&add=N |area=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_AREA_A&u_id=10061441&c_id=10001043&add=Y |density=http://www.visionofbritain.org.uk/data_rate_page.jsp?u_id=10061441&c_id=10001043&data_theme=T_POP&id=0 |accessdate=20 February 2008 }}</ref> | PopulationThirdYear = 1911 | PopulationLast = 2,234,543<ref name=vision_mddx/> | PopulationLastYear = 1961 | DensityFirst = {{cvt|4.5|PD/acre|order=flip}} | DensityFirstYear = 1801 | DensitySecond = {{cvt|16.1|PD/acre|order=flip}} | DensitySecondYear = 1881 | DensityThird = {{cvt|7.6|PD/acre|order=flip}} | DensityThirdYear = 1911 | DensityLast = {{cvt|15|PD/acre|disp=flip}} | DensityLastYear = 1961 | Status = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] (until 1965)<br />[[Administrative counties of England|Administrative county]] (1889–1965) | Government = [[Middlesex Quarter Sessions]] (until 1889){{NoteTag|The Middlesex Quarter Sessions had jurisdiction in Westminster, but not the Tower Liberty.}}<br />Within the metropolis:<br />[[Metropolitan Board of Works]] (1855–1889)<br />[[Middlesex County Council]] (1889–1965) | Motto = | HQ = ''[[#County town|see text]]'' | CodeName = [[Chapman code]] | Code = MDX{{NoteTag|Historic boundaries excluding the [[City of London]], which is code LND.}} | Divisions = [[Hundred (county subdivision)|Hundreds]] (ancient)<br />[[History of local government districts in Middlesex|Districts]] (1835–1965) | DivisionsNames = | divisions_map_caption = | membership_title1 = | membership1 = | membership_title2 = | membership2 = | membership_title3 = | membership3 = | membership_title4 = | membership4 = | membership_title5 = | membership5 = | common_name = | today = Greater London, Hertfordshire, Surrey | year_start = 1889 }} '''مڊلسيڪس''' (<small>Middlesex</small>؛ ٻڌو: {{IPAc-en|ˈ|m|ɪ|d|əl|s|ɛ|k|s|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Middlesex.wav}})، [[انگلينڊ]] جي [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|هڪ تاريخي ڪائونٽي]] آهي. هن ڪائونٽي جون حدون گهڻي ڀاڱي ٽن ندين: ڏکڻ ۾ [[ٽيمز درياھه|ٽيمز]]، اوڀر ۾ لي ۽ اولهه ۾ ڪولن ندين سان لڳن ٿيون؛ جڏهن ته اتر طرف [[هرٽفورڊ شائر]] سان ان جي حد ٽڪرين جي هڪ قطار ذريعي ٺهي ٿي. هي علائقو تقريباً مڪمل طور تي "[[گريٽر لنڊن]]" جي انتظامي دائري ۾ اچي ٿو، جڏهن ته ان جا ڪجهه ننڍا حصا هرٽفورڊ شائر ڪائونٽي ۽ [[سري]] ڪائونٽي ۾ پڻ شامل آهن. [[رٽلينڊ]] کانپوءِ، هي انگلينڊ جي تاريخي ڪائونٽين ۾ ٻيو نمبر ننڍو علائقو آهي. ڪائونٽي جو نالو ان جي شروعات کان وٺي وچين دور جي شروعات ۾ مڊل سيڪسن جي وطن جي طور تي نڪتل آهي،<ref name="auto">{{Cite web |last=Kessler |first=P. L. |title=Kingdoms of the Anglo-Saxons - Middle Saxons |url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |access-date=29 April 2024 |website=The History Files |language=en |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429090559/https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |url-status=live }}</ref> جنهن کان پوءِ ڪائونٽي نائين يا ڏهين صدي ۾ ان علائقي جو حصو بڻجي وئي. [[لنڊن|لنڊن شهر]]، جيڪو اڳ ۾ ڪائونٽي جو حصو هو، ٻارهين صدي ۾ هڪ خود مختيار ڪائونٽي ڪارپوريشن بڻجي ويو؛ شهر اڃا تائين اثر انداز ٿيڻ جي قابل هو ڇاڪاڻ ته لنڊن جي شيرف مڊل سيڪس ۾ پنهنجو دائرو اختيار برقرار رکيو، جيتوڻيڪ ڪائونٽي ٻي صورت ۾ الڳ رهي.<ref name="vch_middlesex">{{cite book |author=Victoria County History |title=A history of the County of Middlesex |volume=2 |pages=15–60. Paragraph 12 |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |access-date=2 April 2012 |author-link=Victoria County History |archive-date=31 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531055113/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |url-status=live }}</ref> لنڊن جي بشپ جو ڊائوسيس پڻ مڊل سيڪس ذريعي وڌايو ويو. شهر جي اوڀر ۾، ٽاور ڊويزن (يا ٽاور هيملٽس) کي پنهنجي لارڊ ليفٽيننٽ جي تحت ڪافي خودمختياري حاصل هئي. اولهه ۾، ويسٽ منسٽر ۽ چيئرنگ ڪراس جي چوڌاري حدون تعمير ٿي ويون. لنڊن جي ڳوٺاڻي مڊل سيڪس ۾ توسيع جي باوجود، ڪارپوريشن آف لنڊن شهر جي لنڊن جي حدن کي ڪائونٽي ۾ وڌائڻ جي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي، جنهن مقامي حڪومت، عوامي انفراسٽرڪچر ۽ انصاف جي انتظاميه لاءِ مسئلا پيدا ڪيا. ارڙهين ۽ اڻويهين صدي ۾، آبادي جي گھاٽائي خاص طور تي ڪائونٽي جي ڏکڻ اوڀر ۾ وڌيڪ هئي، جنهن ۾ لنڊن جا اوڀر ۽ اولهه وارا حصا شامل هئا. سال 1855ع ۾، گنجان آباد ڏکڻ اوڀر، [[ڪينٽ]] ۽ سري جي حصن سان گڏ، ڪجهه بنيادي ڍانچي جي مقصدن لاءِ ميٽروپوليٽن بورڊ آف ورڪس جي تحت آيو، جڏهن ته مڊلسڪس جو حصو رهيو.<ref name="saint">Saint, A., ''Politics and the people of London: the London County Council (1889–1965)'' (1989)</ref> ميٽروپوليٽن پوليس پڻ اڻويهين صدي ۾ ترقي ڪئي. جڏهن سال 1889ع ۾ ڪائونٽي ڪائونسلون متعارف ڪرايون ويون، تاريخي ڪائونٽي جي علائقي جو تقريباً 20 سيڪڙو، ان جي آبادي جي ٽئين حصي سان گڏ، لنڊن جي نئين انتظامي ڪائونٽي ۾ شامل ڪيو ويو. باقي حصو مڊلسڪس جي انتظامي ڪائونٽي ٺاهي، جيڪا مڊلسڪس ڪائونٽي ڪائونسل جي نگراني ۾ هئي، <ref name="barlow">Barlow, I., ''Metropolitan Government'', (1991)</ref> جيڪا ويسٽ منسٽر ۾ مڊلسڪس گِلڊ هال ۾ باقاعدگي سان ملندي هئي. وڌيڪ مضافاتي ترقي، عوامي ٽرانسپورٽ جي بهتري ۽ توسيع،<ref name="wolmar">Wolmar, C., ''The Subterranean Railway'', (2004)</ref> انهي سان گڏ نئين صنعتن جي قيام جي ڪري، سال 1965ع ۾ گريٽر لنڊن، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ مڊلسڪس جي تقريبن سڄي تاريخي ڪائونٽي شامل هئي، جي تخليق جو سبب بڻي؛ باقي علائقو پاڙيسري رسمي ڪائونٽين ۾ شامل ڪيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Middlesex}} * [http://www.british-history.ac.uk/place.aspx?gid=66&region=1 Victoria County History of Middlesex] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141008192206/http://www.british-history.ac.uk/place.aspx?gid=66&region=1 |date=8 October 2014 }} *[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/381480/Middlesex= Article on Middlesex from Encyclopædia Britannica] * [http://www.middlesexfederation.com/ The Middlesex Federation] * Maps of [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig06.gif&pubid=84 Middlesex] subdivisions: [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=26930&filename=fig08.gif&pubid=87 Edmonton], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22381&filename=fig01.gif&pubid=86 Elthorne], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=26876&filename=fig01.gif&pubid=87 Gore], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22269&filename=fig04.gif&pubid=85 Isleworth] and [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig07.gif&pubid=84 Spelthorne] ** [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22489&filename=fig01.gif&pubid=88 Ossulstone]: [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22489&filename=fig02.gif&pubid=88 Outer Finsbury], [http://www.british-history.ac.uk/image-publicationMap.aspx?pubid=30 Inner Finsbury] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121025113255/http://www.british-history.ac.uk/image-publicationMap.aspx?pubid=30 |date=25 October 2012 }}, [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22544&filename=fig02.gif&pubid=89 Outer Kensington], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=28683&filename=fig82b.gif&pubid=182 Inner Kensington], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22631&filename=fig02.gif&pubid=90 Holborn] and [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22692&filename=fig02.gif&pubid=91 Tower] * [http://www.westlondonchat.com/photos Middlesex and West London Photo Galleries] {{Geographic location |title = Neighbouring counties (1889–1965) |Centre = Middlesex |North = [[Hertfordshire]] |Northeast = [[Hertfordshire|Herts]]/[[Essex]] |East = [[Essex]] |Southeast = [[County of London|London]] |South = [[Surrey]] |Southwest = [[Surrey]] |West = [[Berkshire]] |Northwest = [[Buckinghamshire]] }} {{Authority control}} [[زمرو:مڊلسيڪس]] [[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]] [[Category:Middlesex| ]] [[Category:Counties of England established in antiquity]] [[Category:Counties of England disestablished in 1965]] [[Category:Greater London predecessors]] [[Category:Former counties of England]] [[Category:Home counties]] a84mw7fwfwtuw31zdna9gwuzqda5ldc 424243 424242 2026-10-22T05:40:10Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:Counties of England established in antiquity]]; added [[Category:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424243 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historic county of England}} {{About|the historic county in England}} {{Good article}} {{Infobox settlement | Name = Middlesex | subdivision_type = [[historic counties of England|Historic county]] | AltName = | Image = | image_caption = | image_flag = Flag of Middlesex.svg | image_coat = Arms of Middlesex County Council.svg | Map = [[File:Middlesex Brit Isles Sect 5.svg|150px|Middlesex 1066–1888]] | map_caption = Middlesex within Great Britain in 1888 | coordinates = {{coord|51.54|N|0.27|W|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}} | AreaFirst = {{cvt|181320|acre|km2|0|order=flip|abbr=on}}<ref name=vic_pop/> | AreaFirstYear = 1801/1881 | AreaSecond = | AreaSecondYear = | AreaThird = {{cvt|148701|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaThirdYear = 1911 | AreaLast = {{cvt|148691|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaLastYear = 1961 | area_lost1 = Metropolitan parishes | lost_to1 = [[County of London]] | area_lost_year1 = 1889 | Origin = [[Middle Saxons]] | preceded_by = [[Kingdom of Essex]] | Start = [[Ancient counties of England|Early Middle Ages]] | year_end = 1965 | PopulationFirst = 818,129<ref name=vic_pop>{{cite web |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |title=Table of population, 1801–1901 |publisher=A History of the County of Middlesex: Volume 22 |year=1911 |access-date=20 February 2008 |archive-date=14 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514001426/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |url-status=live }}</ref> | PopulationFirstYear = 1801 | PopulationSecond = 2,920,485<ref name=vic_pop/> | PopulationSecondYear = 1881 | PopulationThird = 1,126,465<ref name=vision_mddx>{{cite vob |name=Middlesex |population=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&u_id=10061441&c_id=10001043&add=N |area=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_AREA_A&u_id=10061441&c_id=10001043&add=Y |density=http://www.visionofbritain.org.uk/data_rate_page.jsp?u_id=10061441&c_id=10001043&data_theme=T_POP&id=0 |accessdate=20 February 2008 }}</ref> | PopulationThirdYear = 1911 | PopulationLast = 2,234,543<ref name=vision_mddx/> | PopulationLastYear = 1961 | DensityFirst = {{cvt|4.5|PD/acre|order=flip}} | DensityFirstYear = 1801 | DensitySecond = {{cvt|16.1|PD/acre|order=flip}} | DensitySecondYear = 1881 | DensityThird = {{cvt|7.6|PD/acre|order=flip}} | DensityThirdYear = 1911 | DensityLast = {{cvt|15|PD/acre|disp=flip}} | DensityLastYear = 1961 | Status = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] (until 1965)<br />[[Administrative counties of England|Administrative county]] (1889–1965) | Government = [[Middlesex Quarter Sessions]] (until 1889){{NoteTag|The Middlesex Quarter Sessions had jurisdiction in Westminster, but not the Tower Liberty.}}<br />Within the metropolis:<br />[[Metropolitan Board of Works]] (1855–1889)<br />[[Middlesex County Council]] (1889–1965) | Motto = | HQ = ''[[#County town|see text]]'' | CodeName = [[Chapman code]] | Code = MDX{{NoteTag|Historic boundaries excluding the [[City of London]], which is code LND.}} | Divisions = [[Hundred (county subdivision)|Hundreds]] (ancient)<br />[[History of local government districts in Middlesex|Districts]] (1835–1965) | DivisionsNames = | divisions_map_caption = | membership_title1 = | membership1 = | membership_title2 = | membership2 = | membership_title3 = | membership3 = | membership_title4 = | membership4 = | membership_title5 = | membership5 = | common_name = | today = Greater London, Hertfordshire, Surrey | year_start = 1889 }} '''مڊلسيڪس''' (<small>Middlesex</small>؛ ٻڌو: {{IPAc-en|ˈ|m|ɪ|d|əl|s|ɛ|k|s|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Middlesex.wav}})، [[انگلينڊ]] جي [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|هڪ تاريخي ڪائونٽي]] آهي. هن ڪائونٽي جون حدون گهڻي ڀاڱي ٽن ندين: ڏکڻ ۾ [[ٽيمز درياھه|ٽيمز]]، اوڀر ۾ لي ۽ اولهه ۾ ڪولن ندين سان لڳن ٿيون؛ جڏهن ته اتر طرف [[هرٽفورڊ شائر]] سان ان جي حد ٽڪرين جي هڪ قطار ذريعي ٺهي ٿي. هي علائقو تقريباً مڪمل طور تي "[[گريٽر لنڊن]]" جي انتظامي دائري ۾ اچي ٿو، جڏهن ته ان جا ڪجهه ننڍا حصا هرٽفورڊ شائر ڪائونٽي ۽ [[سري]] ڪائونٽي ۾ پڻ شامل آهن. [[رٽلينڊ]] کانپوءِ، هي انگلينڊ جي تاريخي ڪائونٽين ۾ ٻيو نمبر ننڍو علائقو آهي. ڪائونٽي جو نالو ان جي شروعات کان وٺي وچين دور جي شروعات ۾ مڊل سيڪسن جي وطن جي طور تي نڪتل آهي،<ref name="auto">{{Cite web |last=Kessler |first=P. L. |title=Kingdoms of the Anglo-Saxons - Middle Saxons |url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |access-date=29 April 2024 |website=The History Files |language=en |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429090559/https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |url-status=live }}</ref> جنهن کان پوءِ ڪائونٽي نائين يا ڏهين صدي ۾ ان علائقي جو حصو بڻجي وئي. [[لنڊن|لنڊن شهر]]، جيڪو اڳ ۾ ڪائونٽي جو حصو هو، ٻارهين صدي ۾ هڪ خود مختيار ڪائونٽي ڪارپوريشن بڻجي ويو؛ شهر اڃا تائين اثر انداز ٿيڻ جي قابل هو ڇاڪاڻ ته لنڊن جي شيرف مڊل سيڪس ۾ پنهنجو دائرو اختيار برقرار رکيو، جيتوڻيڪ ڪائونٽي ٻي صورت ۾ الڳ رهي.<ref name="vch_middlesex">{{cite book |author=Victoria County History |title=A history of the County of Middlesex |volume=2 |pages=15–60. Paragraph 12 |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |access-date=2 April 2012 |author-link=Victoria County History |archive-date=31 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531055113/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |url-status=live }}</ref> لنڊن جي بشپ جو ڊائوسيس پڻ مڊل سيڪس ذريعي وڌايو ويو. شهر جي اوڀر ۾، ٽاور ڊويزن (يا ٽاور هيملٽس) کي پنهنجي لارڊ ليفٽيننٽ جي تحت ڪافي خودمختياري حاصل هئي. اولهه ۾، ويسٽ منسٽر ۽ چيئرنگ ڪراس جي چوڌاري حدون تعمير ٿي ويون. لنڊن جي ڳوٺاڻي مڊل سيڪس ۾ توسيع جي باوجود، ڪارپوريشن آف لنڊن شهر جي لنڊن جي حدن کي ڪائونٽي ۾ وڌائڻ جي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي، جنهن مقامي حڪومت، عوامي انفراسٽرڪچر ۽ انصاف جي انتظاميه لاءِ مسئلا پيدا ڪيا. ارڙهين ۽ اڻويهين صدي ۾، آبادي جي گھاٽائي خاص طور تي ڪائونٽي جي ڏکڻ اوڀر ۾ وڌيڪ هئي، جنهن ۾ لنڊن جا اوڀر ۽ اولهه وارا حصا شامل هئا. سال 1855ع ۾، گنجان آباد ڏکڻ اوڀر، [[ڪينٽ]] ۽ سري جي حصن سان گڏ، ڪجهه بنيادي ڍانچي جي مقصدن لاءِ ميٽروپوليٽن بورڊ آف ورڪس جي تحت آيو، جڏهن ته مڊلسڪس جو حصو رهيو.<ref name="saint">Saint, A., ''Politics and the people of London: the London County Council (1889–1965)'' (1989)</ref> ميٽروپوليٽن پوليس پڻ اڻويهين صدي ۾ ترقي ڪئي. جڏهن سال 1889ع ۾ ڪائونٽي ڪائونسلون متعارف ڪرايون ويون، تاريخي ڪائونٽي جي علائقي جو تقريباً 20 سيڪڙو، ان جي آبادي جي ٽئين حصي سان گڏ، لنڊن جي نئين انتظامي ڪائونٽي ۾ شامل ڪيو ويو. باقي حصو مڊلسڪس جي انتظامي ڪائونٽي ٺاهي، جيڪا مڊلسڪس ڪائونٽي ڪائونسل جي نگراني ۾ هئي، <ref name="barlow">Barlow, I., ''Metropolitan Government'', (1991)</ref> جيڪا ويسٽ منسٽر ۾ مڊلسڪس گِلڊ هال ۾ باقاعدگي سان ملندي هئي. وڌيڪ مضافاتي ترقي، عوامي ٽرانسپورٽ جي بهتري ۽ توسيع،<ref name="wolmar">Wolmar, C., ''The Subterranean Railway'', (2004)</ref> انهي سان گڏ نئين صنعتن جي قيام جي ڪري، سال 1965ع ۾ گريٽر لنڊن، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ مڊلسڪس جي تقريبن سڄي تاريخي ڪائونٽي شامل هئي، جي تخليق جو سبب بڻي؛ باقي علائقو پاڙيسري رسمي ڪائونٽين ۾ شامل ڪيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Middlesex}} * [http://www.british-history.ac.uk/place.aspx?gid=66&region=1 Victoria County History of Middlesex] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141008192206/http://www.british-history.ac.uk/place.aspx?gid=66&region=1 |date=8 October 2014 }} *[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/381480/Middlesex= Article on Middlesex from Encyclopædia Britannica] * [http://www.middlesexfederation.com/ The Middlesex Federation] * Maps of [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig06.gif&pubid=84 Middlesex] subdivisions: [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=26930&filename=fig08.gif&pubid=87 Edmonton], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22381&filename=fig01.gif&pubid=86 Elthorne], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=26876&filename=fig01.gif&pubid=87 Gore], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22269&filename=fig04.gif&pubid=85 Isleworth] and [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig07.gif&pubid=84 Spelthorne] ** [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22489&filename=fig01.gif&pubid=88 Ossulstone]: [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22489&filename=fig02.gif&pubid=88 Outer Finsbury], [http://www.british-history.ac.uk/image-publicationMap.aspx?pubid=30 Inner Finsbury] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121025113255/http://www.british-history.ac.uk/image-publicationMap.aspx?pubid=30 |date=25 October 2012 }}, [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22544&filename=fig02.gif&pubid=89 Outer Kensington], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=28683&filename=fig82b.gif&pubid=182 Inner Kensington], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22631&filename=fig02.gif&pubid=90 Holborn] and [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22692&filename=fig02.gif&pubid=91 Tower] * [http://www.westlondonchat.com/photos Middlesex and West London Photo Galleries] {{Geographic location |title = Neighbouring counties (1889–1965) |Centre = Middlesex |North = [[Hertfordshire]] |Northeast = [[Hertfordshire|Herts]]/[[Essex]] |East = [[Essex]] |Southeast = [[County of London|London]] |South = [[Surrey]] |Southwest = [[Surrey]] |West = [[Berkshire]] |Northwest = [[Buckinghamshire]] }} {{Authority control}} [[زمرو:مڊلسيڪس]] [[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]] [[Category:Middlesex| ]] [[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[Category:Counties of England disestablished in 1965]] [[Category:Greater London predecessors]] [[Category:Former counties of England]] [[Category:Home counties]] o5fvsd5m3jrdujs41enf2jh233jelos 424244 424243 2026-10-22T05:41:07Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:Home counties]]; added [[Category:هوم ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424244 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historic county of England}} {{About|the historic county in England}} {{Good article}} {{Infobox settlement | Name = Middlesex | subdivision_type = [[historic counties of England|Historic county]] | AltName = | Image = | image_caption = | image_flag = Flag of Middlesex.svg | image_coat = Arms of Middlesex County Council.svg | Map = [[File:Middlesex Brit Isles Sect 5.svg|150px|Middlesex 1066–1888]] | map_caption = Middlesex within Great Britain in 1888 | coordinates = {{coord|51.54|N|0.27|W|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}} | AreaFirst = {{cvt|181320|acre|km2|0|order=flip|abbr=on}}<ref name=vic_pop/> | AreaFirstYear = 1801/1881 | AreaSecond = | AreaSecondYear = | AreaThird = {{cvt|148701|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaThirdYear = 1911 | AreaLast = {{cvt|148691|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaLastYear = 1961 | area_lost1 = Metropolitan parishes | lost_to1 = [[County of London]] | area_lost_year1 = 1889 | Origin = [[Middle Saxons]] | preceded_by = [[Kingdom of Essex]] | Start = [[Ancient counties of England|Early Middle Ages]] | year_end = 1965 | PopulationFirst = 818,129<ref name=vic_pop>{{cite web |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |title=Table of population, 1801–1901 |publisher=A History of the County of Middlesex: Volume 22 |year=1911 |access-date=20 February 2008 |archive-date=14 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514001426/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |url-status=live }}</ref> | PopulationFirstYear = 1801 | PopulationSecond = 2,920,485<ref name=vic_pop/> | PopulationSecondYear = 1881 | PopulationThird = 1,126,465<ref name=vision_mddx>{{cite vob |name=Middlesex |population=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&u_id=10061441&c_id=10001043&add=N |area=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_AREA_A&u_id=10061441&c_id=10001043&add=Y |density=http://www.visionofbritain.org.uk/data_rate_page.jsp?u_id=10061441&c_id=10001043&data_theme=T_POP&id=0 |accessdate=20 February 2008 }}</ref> | PopulationThirdYear = 1911 | PopulationLast = 2,234,543<ref name=vision_mddx/> | PopulationLastYear = 1961 | DensityFirst = {{cvt|4.5|PD/acre|order=flip}} | DensityFirstYear = 1801 | DensitySecond = {{cvt|16.1|PD/acre|order=flip}} | DensitySecondYear = 1881 | DensityThird = {{cvt|7.6|PD/acre|order=flip}} | DensityThirdYear = 1911 | DensityLast = {{cvt|15|PD/acre|disp=flip}} | DensityLastYear = 1961 | Status = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] (until 1965)<br />[[Administrative counties of England|Administrative county]] (1889–1965) | Government = [[Middlesex Quarter Sessions]] (until 1889){{NoteTag|The Middlesex Quarter Sessions had jurisdiction in Westminster, but not the Tower Liberty.}}<br />Within the metropolis:<br />[[Metropolitan Board of Works]] (1855–1889)<br />[[Middlesex County Council]] (1889–1965) | Motto = | HQ = ''[[#County town|see text]]'' | CodeName = [[Chapman code]] | Code = MDX{{NoteTag|Historic boundaries excluding the [[City of London]], which is code LND.}} | Divisions = [[Hundred (county subdivision)|Hundreds]] (ancient)<br />[[History of local government districts in Middlesex|Districts]] (1835–1965) | DivisionsNames = | divisions_map_caption = | membership_title1 = | membership1 = | membership_title2 = | membership2 = | membership_title3 = | membership3 = | membership_title4 = | membership4 = | membership_title5 = | membership5 = | common_name = | today = Greater London, Hertfordshire, Surrey | year_start = 1889 }} '''مڊلسيڪس''' (<small>Middlesex</small>؛ ٻڌو: {{IPAc-en|ˈ|m|ɪ|d|əl|s|ɛ|k|s|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Middlesex.wav}})، [[انگلينڊ]] جي [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|هڪ تاريخي ڪائونٽي]] آهي. هن ڪائونٽي جون حدون گهڻي ڀاڱي ٽن ندين: ڏکڻ ۾ [[ٽيمز درياھه|ٽيمز]]، اوڀر ۾ لي ۽ اولهه ۾ ڪولن ندين سان لڳن ٿيون؛ جڏهن ته اتر طرف [[هرٽفورڊ شائر]] سان ان جي حد ٽڪرين جي هڪ قطار ذريعي ٺهي ٿي. هي علائقو تقريباً مڪمل طور تي "[[گريٽر لنڊن]]" جي انتظامي دائري ۾ اچي ٿو، جڏهن ته ان جا ڪجهه ننڍا حصا هرٽفورڊ شائر ڪائونٽي ۽ [[سري]] ڪائونٽي ۾ پڻ شامل آهن. [[رٽلينڊ]] کانپوءِ، هي انگلينڊ جي تاريخي ڪائونٽين ۾ ٻيو نمبر ننڍو علائقو آهي. ڪائونٽي جو نالو ان جي شروعات کان وٺي وچين دور جي شروعات ۾ مڊل سيڪسن جي وطن جي طور تي نڪتل آهي،<ref name="auto">{{Cite web |last=Kessler |first=P. L. |title=Kingdoms of the Anglo-Saxons - Middle Saxons |url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |access-date=29 April 2024 |website=The History Files |language=en |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429090559/https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |url-status=live }}</ref> جنهن کان پوءِ ڪائونٽي نائين يا ڏهين صدي ۾ ان علائقي جو حصو بڻجي وئي. [[لنڊن|لنڊن شهر]]، جيڪو اڳ ۾ ڪائونٽي جو حصو هو، ٻارهين صدي ۾ هڪ خود مختيار ڪائونٽي ڪارپوريشن بڻجي ويو؛ شهر اڃا تائين اثر انداز ٿيڻ جي قابل هو ڇاڪاڻ ته لنڊن جي شيرف مڊل سيڪس ۾ پنهنجو دائرو اختيار برقرار رکيو، جيتوڻيڪ ڪائونٽي ٻي صورت ۾ الڳ رهي.<ref name="vch_middlesex">{{cite book |author=Victoria County History |title=A history of the County of Middlesex |volume=2 |pages=15–60. Paragraph 12 |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |access-date=2 April 2012 |author-link=Victoria County History |archive-date=31 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531055113/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |url-status=live }}</ref> لنڊن جي بشپ جو ڊائوسيس پڻ مڊل سيڪس ذريعي وڌايو ويو. شهر جي اوڀر ۾، ٽاور ڊويزن (يا ٽاور هيملٽس) کي پنهنجي لارڊ ليفٽيننٽ جي تحت ڪافي خودمختياري حاصل هئي. اولهه ۾، ويسٽ منسٽر ۽ چيئرنگ ڪراس جي چوڌاري حدون تعمير ٿي ويون. لنڊن جي ڳوٺاڻي مڊل سيڪس ۾ توسيع جي باوجود، ڪارپوريشن آف لنڊن شهر جي لنڊن جي حدن کي ڪائونٽي ۾ وڌائڻ جي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي، جنهن مقامي حڪومت، عوامي انفراسٽرڪچر ۽ انصاف جي انتظاميه لاءِ مسئلا پيدا ڪيا. ارڙهين ۽ اڻويهين صدي ۾، آبادي جي گھاٽائي خاص طور تي ڪائونٽي جي ڏکڻ اوڀر ۾ وڌيڪ هئي، جنهن ۾ لنڊن جا اوڀر ۽ اولهه وارا حصا شامل هئا. سال 1855ع ۾، گنجان آباد ڏکڻ اوڀر، [[ڪينٽ]] ۽ سري جي حصن سان گڏ، ڪجهه بنيادي ڍانچي جي مقصدن لاءِ ميٽروپوليٽن بورڊ آف ورڪس جي تحت آيو، جڏهن ته مڊلسڪس جو حصو رهيو.<ref name="saint">Saint, A., ''Politics and the people of London: the London County Council (1889–1965)'' (1989)</ref> ميٽروپوليٽن پوليس پڻ اڻويهين صدي ۾ ترقي ڪئي. جڏهن سال 1889ع ۾ ڪائونٽي ڪائونسلون متعارف ڪرايون ويون، تاريخي ڪائونٽي جي علائقي جو تقريباً 20 سيڪڙو، ان جي آبادي جي ٽئين حصي سان گڏ، لنڊن جي نئين انتظامي ڪائونٽي ۾ شامل ڪيو ويو. باقي حصو مڊلسڪس جي انتظامي ڪائونٽي ٺاهي، جيڪا مڊلسڪس ڪائونٽي ڪائونسل جي نگراني ۾ هئي، <ref name="barlow">Barlow, I., ''Metropolitan Government'', (1991)</ref> جيڪا ويسٽ منسٽر ۾ مڊلسڪس گِلڊ هال ۾ باقاعدگي سان ملندي هئي. وڌيڪ مضافاتي ترقي، عوامي ٽرانسپورٽ جي بهتري ۽ توسيع،<ref name="wolmar">Wolmar, C., ''The Subterranean Railway'', (2004)</ref> انهي سان گڏ نئين صنعتن جي قيام جي ڪري، سال 1965ع ۾ گريٽر لنڊن، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ مڊلسڪس جي تقريبن سڄي تاريخي ڪائونٽي شامل هئي، جي تخليق جو سبب بڻي؛ باقي علائقو پاڙيسري رسمي ڪائونٽين ۾ شامل ڪيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Middlesex}} * [http://www.british-history.ac.uk/place.aspx?gid=66&region=1 Victoria County History of Middlesex] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141008192206/http://www.british-history.ac.uk/place.aspx?gid=66&region=1 |date=8 October 2014 }} *[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/381480/Middlesex= Article on Middlesex from Encyclopædia Britannica] * [http://www.middlesexfederation.com/ The Middlesex Federation] * Maps of [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig06.gif&pubid=84 Middlesex] subdivisions: [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=26930&filename=fig08.gif&pubid=87 Edmonton], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22381&filename=fig01.gif&pubid=86 Elthorne], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=26876&filename=fig01.gif&pubid=87 Gore], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22269&filename=fig04.gif&pubid=85 Isleworth] and [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig07.gif&pubid=84 Spelthorne] ** [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22489&filename=fig01.gif&pubid=88 Ossulstone]: [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22489&filename=fig02.gif&pubid=88 Outer Finsbury], [http://www.british-history.ac.uk/image-publicationMap.aspx?pubid=30 Inner Finsbury] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121025113255/http://www.british-history.ac.uk/image-publicationMap.aspx?pubid=30 |date=25 October 2012 }}, [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22544&filename=fig02.gif&pubid=89 Outer Kensington], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=28683&filename=fig82b.gif&pubid=182 Inner Kensington], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22631&filename=fig02.gif&pubid=90 Holborn] and [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22692&filename=fig02.gif&pubid=91 Tower] * [http://www.westlondonchat.com/photos Middlesex and West London Photo Galleries] {{Geographic location |title = Neighbouring counties (1889–1965) |Centre = Middlesex |North = [[Hertfordshire]] |Northeast = [[Hertfordshire|Herts]]/[[Essex]] |East = [[Essex]] |Southeast = [[County of London|London]] |South = [[Surrey]] |Southwest = [[Surrey]] |West = [[Berkshire]] |Northwest = [[Buckinghamshire]] }} {{Authority control}} [[زمرو:مڊلسيڪس]] [[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]] [[Category:Middlesex| ]] [[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[Category:Counties of England disestablished in 1965]] [[Category:Greater London predecessors]] [[Category:Former counties of England]] [[زمرو:هوم ڪائونٽيون]] jrj1h8lb537vnh6w8hbi53i3s3sy6ec 424245 424244 2026-10-22T05:41:57Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انگلينڊ جون اڳوڻي ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424245 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historic county of England}} {{About|the historic county in England}} {{Good article}} {{Infobox settlement | Name = Middlesex | subdivision_type = [[historic counties of England|Historic county]] | AltName = | Image = | image_caption = | image_flag = Flag of Middlesex.svg | image_coat = Arms of Middlesex County Council.svg | Map = [[File:Middlesex Brit Isles Sect 5.svg|150px|Middlesex 1066–1888]] | map_caption = Middlesex within Great Britain in 1888 | coordinates = {{coord|51.54|N|0.27|W|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}} | AreaFirst = {{cvt|181320|acre|km2|0|order=flip|abbr=on}}<ref name=vic_pop/> | AreaFirstYear = 1801/1881 | AreaSecond = | AreaSecondYear = | AreaThird = {{cvt|148701|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaThirdYear = 1911 | AreaLast = {{cvt|148691|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaLastYear = 1961 | area_lost1 = Metropolitan parishes | lost_to1 = [[County of London]] | area_lost_year1 = 1889 | Origin = [[Middle Saxons]] | preceded_by = [[Kingdom of Essex]] | Start = [[Ancient counties of England|Early Middle Ages]] | year_end = 1965 | PopulationFirst = 818,129<ref name=vic_pop>{{cite web |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |title=Table of population, 1801–1901 |publisher=A History of the County of Middlesex: Volume 22 |year=1911 |access-date=20 February 2008 |archive-date=14 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514001426/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |url-status=live }}</ref> | PopulationFirstYear = 1801 | PopulationSecond = 2,920,485<ref name=vic_pop/> | PopulationSecondYear = 1881 | PopulationThird = 1,126,465<ref name=vision_mddx>{{cite vob |name=Middlesex |population=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&u_id=10061441&c_id=10001043&add=N |area=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_AREA_A&u_id=10061441&c_id=10001043&add=Y |density=http://www.visionofbritain.org.uk/data_rate_page.jsp?u_id=10061441&c_id=10001043&data_theme=T_POP&id=0 |accessdate=20 February 2008 }}</ref> | PopulationThirdYear = 1911 | PopulationLast = 2,234,543<ref name=vision_mddx/> | PopulationLastYear = 1961 | DensityFirst = {{cvt|4.5|PD/acre|order=flip}} | DensityFirstYear = 1801 | DensitySecond = {{cvt|16.1|PD/acre|order=flip}} | DensitySecondYear = 1881 | DensityThird = {{cvt|7.6|PD/acre|order=flip}} | DensityThirdYear = 1911 | DensityLast = {{cvt|15|PD/acre|disp=flip}} | DensityLastYear = 1961 | Status = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] (until 1965)<br />[[Administrative counties of England|Administrative county]] (1889–1965) | Government = [[Middlesex Quarter Sessions]] (until 1889){{NoteTag|The Middlesex Quarter Sessions had jurisdiction in Westminster, but not the Tower Liberty.}}<br />Within the metropolis:<br />[[Metropolitan Board of Works]] (1855–1889)<br />[[Middlesex County Council]] (1889–1965) | Motto = | HQ = ''[[#County town|see text]]'' | CodeName = [[Chapman code]] | Code = MDX{{NoteTag|Historic boundaries excluding the [[City of London]], which is code LND.}} | Divisions = [[Hundred (county subdivision)|Hundreds]] (ancient)<br />[[History of local government districts in Middlesex|Districts]] (1835–1965) | DivisionsNames = | divisions_map_caption = | membership_title1 = | membership1 = | membership_title2 = | membership2 = | membership_title3 = | membership3 = | membership_title4 = | membership4 = | membership_title5 = | membership5 = | common_name = | today = Greater London, Hertfordshire, Surrey | year_start = 1889 }} '''مڊلسيڪس''' (<small>Middlesex</small>؛ ٻڌو: {{IPAc-en|ˈ|m|ɪ|d|əl|s|ɛ|k|s|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Middlesex.wav}})، [[انگلينڊ]] جي [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|هڪ تاريخي ڪائونٽي]] آهي. هن ڪائونٽي جون حدون گهڻي ڀاڱي ٽن ندين: ڏکڻ ۾ [[ٽيمز درياھه|ٽيمز]]، اوڀر ۾ لي ۽ اولهه ۾ ڪولن ندين سان لڳن ٿيون؛ جڏهن ته اتر طرف [[هرٽفورڊ شائر]] سان ان جي حد ٽڪرين جي هڪ قطار ذريعي ٺهي ٿي. هي علائقو تقريباً مڪمل طور تي "[[گريٽر لنڊن]]" جي انتظامي دائري ۾ اچي ٿو، جڏهن ته ان جا ڪجهه ننڍا حصا هرٽفورڊ شائر ڪائونٽي ۽ [[سري]] ڪائونٽي ۾ پڻ شامل آهن. [[رٽلينڊ]] کانپوءِ، هي انگلينڊ جي تاريخي ڪائونٽين ۾ ٻيو نمبر ننڍو علائقو آهي. ڪائونٽي جو نالو ان جي شروعات کان وٺي وچين دور جي شروعات ۾ مڊل سيڪسن جي وطن جي طور تي نڪتل آهي،<ref name="auto">{{Cite web |last=Kessler |first=P. L. |title=Kingdoms of the Anglo-Saxons - Middle Saxons |url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |access-date=29 April 2024 |website=The History Files |language=en |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429090559/https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |url-status=live }}</ref> جنهن کان پوءِ ڪائونٽي نائين يا ڏهين صدي ۾ ان علائقي جو حصو بڻجي وئي. [[لنڊن|لنڊن شهر]]، جيڪو اڳ ۾ ڪائونٽي جو حصو هو، ٻارهين صدي ۾ هڪ خود مختيار ڪائونٽي ڪارپوريشن بڻجي ويو؛ شهر اڃا تائين اثر انداز ٿيڻ جي قابل هو ڇاڪاڻ ته لنڊن جي شيرف مڊل سيڪس ۾ پنهنجو دائرو اختيار برقرار رکيو، جيتوڻيڪ ڪائونٽي ٻي صورت ۾ الڳ رهي.<ref name="vch_middlesex">{{cite book |author=Victoria County History |title=A history of the County of Middlesex |volume=2 |pages=15–60. Paragraph 12 |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |access-date=2 April 2012 |author-link=Victoria County History |archive-date=31 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531055113/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |url-status=live }}</ref> لنڊن جي بشپ جو ڊائوسيس پڻ مڊل سيڪس ذريعي وڌايو ويو. شهر جي اوڀر ۾، ٽاور ڊويزن (يا ٽاور هيملٽس) کي پنهنجي لارڊ ليفٽيننٽ جي تحت ڪافي خودمختياري حاصل هئي. اولهه ۾، ويسٽ منسٽر ۽ چيئرنگ ڪراس جي چوڌاري حدون تعمير ٿي ويون. لنڊن جي ڳوٺاڻي مڊل سيڪس ۾ توسيع جي باوجود، ڪارپوريشن آف لنڊن شهر جي لنڊن جي حدن کي ڪائونٽي ۾ وڌائڻ جي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي، جنهن مقامي حڪومت، عوامي انفراسٽرڪچر ۽ انصاف جي انتظاميه لاءِ مسئلا پيدا ڪيا. ارڙهين ۽ اڻويهين صدي ۾، آبادي جي گھاٽائي خاص طور تي ڪائونٽي جي ڏکڻ اوڀر ۾ وڌيڪ هئي، جنهن ۾ لنڊن جا اوڀر ۽ اولهه وارا حصا شامل هئا. سال 1855ع ۾، گنجان آباد ڏکڻ اوڀر، [[ڪينٽ]] ۽ سري جي حصن سان گڏ، ڪجهه بنيادي ڍانچي جي مقصدن لاءِ ميٽروپوليٽن بورڊ آف ورڪس جي تحت آيو، جڏهن ته مڊلسڪس جو حصو رهيو.<ref name="saint">Saint, A., ''Politics and the people of London: the London County Council (1889–1965)'' (1989)</ref> ميٽروپوليٽن پوليس پڻ اڻويهين صدي ۾ ترقي ڪئي. جڏهن سال 1889ع ۾ ڪائونٽي ڪائونسلون متعارف ڪرايون ويون، تاريخي ڪائونٽي جي علائقي جو تقريباً 20 سيڪڙو، ان جي آبادي جي ٽئين حصي سان گڏ، لنڊن جي نئين انتظامي ڪائونٽي ۾ شامل ڪيو ويو. باقي حصو مڊلسڪس جي انتظامي ڪائونٽي ٺاهي، جيڪا مڊلسڪس ڪائونٽي ڪائونسل جي نگراني ۾ هئي، <ref name="barlow">Barlow, I., ''Metropolitan Government'', (1991)</ref> جيڪا ويسٽ منسٽر ۾ مڊلسڪس گِلڊ هال ۾ باقاعدگي سان ملندي هئي. وڌيڪ مضافاتي ترقي، عوامي ٽرانسپورٽ جي بهتري ۽ توسيع،<ref name="wolmar">Wolmar, C., ''The Subterranean Railway'', (2004)</ref> انهي سان گڏ نئين صنعتن جي قيام جي ڪري، سال 1965ع ۾ گريٽر لنڊن، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ مڊلسڪس جي تقريبن سڄي تاريخي ڪائونٽي شامل هئي، جي تخليق جو سبب بڻي؛ باقي علائقو پاڙيسري رسمي ڪائونٽين ۾ شامل ڪيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Middlesex}} * [http://www.british-history.ac.uk/place.aspx?gid=66&region=1 Victoria County History of Middlesex] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141008192206/http://www.british-history.ac.uk/place.aspx?gid=66&region=1 |date=8 October 2014 }} *[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/381480/Middlesex= Article on Middlesex from Encyclopædia Britannica] * [http://www.middlesexfederation.com/ The Middlesex Federation] * Maps of [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig06.gif&pubid=84 Middlesex] subdivisions: [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=26930&filename=fig08.gif&pubid=87 Edmonton], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22381&filename=fig01.gif&pubid=86 Elthorne], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=26876&filename=fig01.gif&pubid=87 Gore], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22269&filename=fig04.gif&pubid=85 Isleworth] and [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig07.gif&pubid=84 Spelthorne] ** [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22489&filename=fig01.gif&pubid=88 Ossulstone]: [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22489&filename=fig02.gif&pubid=88 Outer Finsbury], [http://www.british-history.ac.uk/image-publicationMap.aspx?pubid=30 Inner Finsbury] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121025113255/http://www.british-history.ac.uk/image-publicationMap.aspx?pubid=30 |date=25 October 2012 }}, [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22544&filename=fig02.gif&pubid=89 Outer Kensington], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=28683&filename=fig82b.gif&pubid=182 Inner Kensington], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22631&filename=fig02.gif&pubid=90 Holborn] and [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22692&filename=fig02.gif&pubid=91 Tower] * [http://www.westlondonchat.com/photos Middlesex and West London Photo Galleries] {{Geographic location |title = Neighbouring counties (1889–1965) |Centre = Middlesex |North = [[Hertfordshire]] |Northeast = [[Hertfordshire|Herts]]/[[Essex]] |East = [[Essex]] |Southeast = [[County of London|London]] |South = [[Surrey]] |Southwest = [[Surrey]] |West = [[Berkshire]] |Northwest = [[Buckinghamshire]] }} {{Authority control}} [[زمرو:مڊلسيڪس]] [[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]] [[Category:Middlesex| ]] [[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[Category:Counties of England disestablished in 1965]] [[Category:Greater London predecessors]] [[Category:Former counties of England]] [[زمرو:هوم ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون اڳوڻي ڪائونٽيون]] k7salialsm7vbxdy8k44utrxlxk1eq3 424246 424245 2026-10-22T05:42:37Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:Former counties of England]]; added [[Category:گريٽر لندن]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424246 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historic county of England}} {{About|the historic county in England}} {{Good article}} {{Infobox settlement | Name = Middlesex | subdivision_type = [[historic counties of England|Historic county]] | AltName = | Image = | image_caption = | image_flag = Flag of Middlesex.svg | image_coat = Arms of Middlesex County Council.svg | Map = [[File:Middlesex Brit Isles Sect 5.svg|150px|Middlesex 1066–1888]] | map_caption = Middlesex within Great Britain in 1888 | coordinates = {{coord|51.54|N|0.27|W|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}} | AreaFirst = {{cvt|181320|acre|km2|0|order=flip|abbr=on}}<ref name=vic_pop/> | AreaFirstYear = 1801/1881 | AreaSecond = | AreaSecondYear = | AreaThird = {{cvt|148701|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaThirdYear = 1911 | AreaLast = {{cvt|148691|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaLastYear = 1961 | area_lost1 = Metropolitan parishes | lost_to1 = [[County of London]] | area_lost_year1 = 1889 | Origin = [[Middle Saxons]] | preceded_by = [[Kingdom of Essex]] | Start = [[Ancient counties of England|Early Middle Ages]] | year_end = 1965 | PopulationFirst = 818,129<ref name=vic_pop>{{cite web |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |title=Table of population, 1801–1901 |publisher=A History of the County of Middlesex: Volume 22 |year=1911 |access-date=20 February 2008 |archive-date=14 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514001426/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |url-status=live }}</ref> | PopulationFirstYear = 1801 | PopulationSecond = 2,920,485<ref name=vic_pop/> | PopulationSecondYear = 1881 | PopulationThird = 1,126,465<ref name=vision_mddx>{{cite vob |name=Middlesex |population=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&u_id=10061441&c_id=10001043&add=N |area=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_AREA_A&u_id=10061441&c_id=10001043&add=Y |density=http://www.visionofbritain.org.uk/data_rate_page.jsp?u_id=10061441&c_id=10001043&data_theme=T_POP&id=0 |accessdate=20 February 2008 }}</ref> | PopulationThirdYear = 1911 | PopulationLast = 2,234,543<ref name=vision_mddx/> | PopulationLastYear = 1961 | DensityFirst = {{cvt|4.5|PD/acre|order=flip}} | DensityFirstYear = 1801 | DensitySecond = {{cvt|16.1|PD/acre|order=flip}} | DensitySecondYear = 1881 | DensityThird = {{cvt|7.6|PD/acre|order=flip}} | DensityThirdYear = 1911 | DensityLast = {{cvt|15|PD/acre|disp=flip}} | DensityLastYear = 1961 | Status = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] (until 1965)<br />[[Administrative counties of England|Administrative county]] (1889–1965) | Government = [[Middlesex Quarter Sessions]] (until 1889){{NoteTag|The Middlesex Quarter Sessions had jurisdiction in Westminster, but not the Tower Liberty.}}<br />Within the metropolis:<br />[[Metropolitan Board of Works]] (1855–1889)<br />[[Middlesex County Council]] (1889–1965) | Motto = | HQ = ''[[#County town|see text]]'' | CodeName = [[Chapman code]] | Code = MDX{{NoteTag|Historic boundaries excluding the [[City of London]], which is code LND.}} | Divisions = [[Hundred (county subdivision)|Hundreds]] (ancient)<br />[[History of local government districts in Middlesex|Districts]] (1835–1965) | DivisionsNames = | divisions_map_caption = | membership_title1 = | membership1 = | membership_title2 = | membership2 = | membership_title3 = | membership3 = | membership_title4 = | membership4 = | membership_title5 = | membership5 = | common_name = | today = Greater London, Hertfordshire, Surrey | year_start = 1889 }} '''مڊلسيڪس''' (<small>Middlesex</small>؛ ٻڌو: {{IPAc-en|ˈ|m|ɪ|d|əl|s|ɛ|k|s|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Middlesex.wav}})، [[انگلينڊ]] جي [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|هڪ تاريخي ڪائونٽي]] آهي. هن ڪائونٽي جون حدون گهڻي ڀاڱي ٽن ندين: ڏکڻ ۾ [[ٽيمز درياھه|ٽيمز]]، اوڀر ۾ لي ۽ اولهه ۾ ڪولن ندين سان لڳن ٿيون؛ جڏهن ته اتر طرف [[هرٽفورڊ شائر]] سان ان جي حد ٽڪرين جي هڪ قطار ذريعي ٺهي ٿي. هي علائقو تقريباً مڪمل طور تي "[[گريٽر لنڊن]]" جي انتظامي دائري ۾ اچي ٿو، جڏهن ته ان جا ڪجهه ننڍا حصا هرٽفورڊ شائر ڪائونٽي ۽ [[سري]] ڪائونٽي ۾ پڻ شامل آهن. [[رٽلينڊ]] کانپوءِ، هي انگلينڊ جي تاريخي ڪائونٽين ۾ ٻيو نمبر ننڍو علائقو آهي. ڪائونٽي جو نالو ان جي شروعات کان وٺي وچين دور جي شروعات ۾ مڊل سيڪسن جي وطن جي طور تي نڪتل آهي،<ref name="auto">{{Cite web |last=Kessler |first=P. L. |title=Kingdoms of the Anglo-Saxons - Middle Saxons |url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |access-date=29 April 2024 |website=The History Files |language=en |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429090559/https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |url-status=live }}</ref> جنهن کان پوءِ ڪائونٽي نائين يا ڏهين صدي ۾ ان علائقي جو حصو بڻجي وئي. [[لنڊن|لنڊن شهر]]، جيڪو اڳ ۾ ڪائونٽي جو حصو هو، ٻارهين صدي ۾ هڪ خود مختيار ڪائونٽي ڪارپوريشن بڻجي ويو؛ شهر اڃا تائين اثر انداز ٿيڻ جي قابل هو ڇاڪاڻ ته لنڊن جي شيرف مڊل سيڪس ۾ پنهنجو دائرو اختيار برقرار رکيو، جيتوڻيڪ ڪائونٽي ٻي صورت ۾ الڳ رهي.<ref name="vch_middlesex">{{cite book |author=Victoria County History |title=A history of the County of Middlesex |volume=2 |pages=15–60. Paragraph 12 |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |access-date=2 April 2012 |author-link=Victoria County History |archive-date=31 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531055113/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |url-status=live }}</ref> لنڊن جي بشپ جو ڊائوسيس پڻ مڊل سيڪس ذريعي وڌايو ويو. شهر جي اوڀر ۾، ٽاور ڊويزن (يا ٽاور هيملٽس) کي پنهنجي لارڊ ليفٽيننٽ جي تحت ڪافي خودمختياري حاصل هئي. اولهه ۾، ويسٽ منسٽر ۽ چيئرنگ ڪراس جي چوڌاري حدون تعمير ٿي ويون. لنڊن جي ڳوٺاڻي مڊل سيڪس ۾ توسيع جي باوجود، ڪارپوريشن آف لنڊن شهر جي لنڊن جي حدن کي ڪائونٽي ۾ وڌائڻ جي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي، جنهن مقامي حڪومت، عوامي انفراسٽرڪچر ۽ انصاف جي انتظاميه لاءِ مسئلا پيدا ڪيا. ارڙهين ۽ اڻويهين صدي ۾، آبادي جي گھاٽائي خاص طور تي ڪائونٽي جي ڏکڻ اوڀر ۾ وڌيڪ هئي، جنهن ۾ لنڊن جا اوڀر ۽ اولهه وارا حصا شامل هئا. سال 1855ع ۾، گنجان آباد ڏکڻ اوڀر، [[ڪينٽ]] ۽ سري جي حصن سان گڏ، ڪجهه بنيادي ڍانچي جي مقصدن لاءِ ميٽروپوليٽن بورڊ آف ورڪس جي تحت آيو، جڏهن ته مڊلسڪس جو حصو رهيو.<ref name="saint">Saint, A., ''Politics and the people of London: the London County Council (1889–1965)'' (1989)</ref> ميٽروپوليٽن پوليس پڻ اڻويهين صدي ۾ ترقي ڪئي. جڏهن سال 1889ع ۾ ڪائونٽي ڪائونسلون متعارف ڪرايون ويون، تاريخي ڪائونٽي جي علائقي جو تقريباً 20 سيڪڙو، ان جي آبادي جي ٽئين حصي سان گڏ، لنڊن جي نئين انتظامي ڪائونٽي ۾ شامل ڪيو ويو. باقي حصو مڊلسڪس جي انتظامي ڪائونٽي ٺاهي، جيڪا مڊلسڪس ڪائونٽي ڪائونسل جي نگراني ۾ هئي، <ref name="barlow">Barlow, I., ''Metropolitan Government'', (1991)</ref> جيڪا ويسٽ منسٽر ۾ مڊلسڪس گِلڊ هال ۾ باقاعدگي سان ملندي هئي. وڌيڪ مضافاتي ترقي، عوامي ٽرانسپورٽ جي بهتري ۽ توسيع،<ref name="wolmar">Wolmar, C., ''The Subterranean Railway'', (2004)</ref> انهي سان گڏ نئين صنعتن جي قيام جي ڪري، سال 1965ع ۾ گريٽر لنڊن، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ مڊلسڪس جي تقريبن سڄي تاريخي ڪائونٽي شامل هئي، جي تخليق جو سبب بڻي؛ باقي علائقو پاڙيسري رسمي ڪائونٽين ۾ شامل ڪيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Middlesex}} * [http://www.british-history.ac.uk/place.aspx?gid=66&region=1 Victoria County History of Middlesex] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141008192206/http://www.british-history.ac.uk/place.aspx?gid=66&region=1 |date=8 October 2014 }} *[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/381480/Middlesex= Article on Middlesex from Encyclopædia Britannica] * [http://www.middlesexfederation.com/ The Middlesex Federation] * Maps of [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig06.gif&pubid=84 Middlesex] subdivisions: [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=26930&filename=fig08.gif&pubid=87 Edmonton], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22381&filename=fig01.gif&pubid=86 Elthorne], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=26876&filename=fig01.gif&pubid=87 Gore], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22269&filename=fig04.gif&pubid=85 Isleworth] and [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig07.gif&pubid=84 Spelthorne] ** [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22489&filename=fig01.gif&pubid=88 Ossulstone]: [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22489&filename=fig02.gif&pubid=88 Outer Finsbury], [http://www.british-history.ac.uk/image-publicationMap.aspx?pubid=30 Inner Finsbury] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121025113255/http://www.british-history.ac.uk/image-publicationMap.aspx?pubid=30 |date=25 October 2012 }}, [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22544&filename=fig02.gif&pubid=89 Outer Kensington], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=28683&filename=fig82b.gif&pubid=182 Inner Kensington], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22631&filename=fig02.gif&pubid=90 Holborn] and [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22692&filename=fig02.gif&pubid=91 Tower] * [http://www.westlondonchat.com/photos Middlesex and West London Photo Galleries] {{Geographic location |title = Neighbouring counties (1889–1965) |Centre = Middlesex |North = [[Hertfordshire]] |Northeast = [[Hertfordshire|Herts]]/[[Essex]] |East = [[Essex]] |Southeast = [[County of London|London]] |South = [[Surrey]] |Southwest = [[Surrey]] |West = [[Berkshire]] |Northwest = [[Buckinghamshire]] }} {{Authority control}} [[زمرو:مڊلسيڪس]] [[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]] [[Category:Middlesex| ]] [[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[Category:Counties of England disestablished in 1965]] [[Category:Greater London predecessors]] [[زمرو:گريٽر لندن]] [[زمرو:هوم ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون اڳوڻي ڪائونٽيون]] iks3ajwd3xkkuichvtwro7xqb7ya0y4 424247 424246 2026-10-22T05:43:31Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:Middlesex]]; added [[Category:1965ع]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424247 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historic county of England}} {{About|the historic county in England}} {{Good article}} {{Infobox settlement | Name = Middlesex | subdivision_type = [[historic counties of England|Historic county]] | AltName = | Image = | image_caption = | image_flag = Flag of Middlesex.svg | image_coat = Arms of Middlesex County Council.svg | Map = [[File:Middlesex Brit Isles Sect 5.svg|150px|Middlesex 1066–1888]] | map_caption = Middlesex within Great Britain in 1888 | coordinates = {{coord|51.54|N|0.27|W|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}} | AreaFirst = {{cvt|181320|acre|km2|0|order=flip|abbr=on}}<ref name=vic_pop/> | AreaFirstYear = 1801/1881 | AreaSecond = | AreaSecondYear = | AreaThird = {{cvt|148701|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaThirdYear = 1911 | AreaLast = {{cvt|148691|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaLastYear = 1961 | area_lost1 = Metropolitan parishes | lost_to1 = [[County of London]] | area_lost_year1 = 1889 | Origin = [[Middle Saxons]] | preceded_by = [[Kingdom of Essex]] | Start = [[Ancient counties of England|Early Middle Ages]] | year_end = 1965 | PopulationFirst = 818,129<ref name=vic_pop>{{cite web |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |title=Table of population, 1801–1901 |publisher=A History of the County of Middlesex: Volume 22 |year=1911 |access-date=20 February 2008 |archive-date=14 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514001426/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |url-status=live }}</ref> | PopulationFirstYear = 1801 | PopulationSecond = 2,920,485<ref name=vic_pop/> | PopulationSecondYear = 1881 | PopulationThird = 1,126,465<ref name=vision_mddx>{{cite vob |name=Middlesex |population=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&u_id=10061441&c_id=10001043&add=N |area=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_AREA_A&u_id=10061441&c_id=10001043&add=Y |density=http://www.visionofbritain.org.uk/data_rate_page.jsp?u_id=10061441&c_id=10001043&data_theme=T_POP&id=0 |accessdate=20 February 2008 }}</ref> | PopulationThirdYear = 1911 | PopulationLast = 2,234,543<ref name=vision_mddx/> | PopulationLastYear = 1961 | DensityFirst = {{cvt|4.5|PD/acre|order=flip}} | DensityFirstYear = 1801 | DensitySecond = {{cvt|16.1|PD/acre|order=flip}} | DensitySecondYear = 1881 | DensityThird = {{cvt|7.6|PD/acre|order=flip}} | DensityThirdYear = 1911 | DensityLast = {{cvt|15|PD/acre|disp=flip}} | DensityLastYear = 1961 | Status = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] (until 1965)<br />[[Administrative counties of England|Administrative county]] (1889–1965) | Government = [[Middlesex Quarter Sessions]] (until 1889){{NoteTag|The Middlesex Quarter Sessions had jurisdiction in Westminster, but not the Tower Liberty.}}<br />Within the metropolis:<br />[[Metropolitan Board of Works]] (1855–1889)<br />[[Middlesex County Council]] (1889–1965) | Motto = | HQ = ''[[#County town|see text]]'' | CodeName = [[Chapman code]] | Code = MDX{{NoteTag|Historic boundaries excluding the [[City of London]], which is code LND.}} | Divisions = [[Hundred (county subdivision)|Hundreds]] (ancient)<br />[[History of local government districts in Middlesex|Districts]] (1835–1965) | DivisionsNames = | divisions_map_caption = | membership_title1 = | membership1 = | membership_title2 = | membership2 = | membership_title3 = | membership3 = | membership_title4 = | membership4 = | membership_title5 = | membership5 = | common_name = | today = Greater London, Hertfordshire, Surrey | year_start = 1889 }} '''مڊلسيڪس''' (<small>Middlesex</small>؛ ٻڌو: {{IPAc-en|ˈ|m|ɪ|d|əl|s|ɛ|k|s|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Middlesex.wav}})، [[انگلينڊ]] جي [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|هڪ تاريخي ڪائونٽي]] آهي. هن ڪائونٽي جون حدون گهڻي ڀاڱي ٽن ندين: ڏکڻ ۾ [[ٽيمز درياھه|ٽيمز]]، اوڀر ۾ لي ۽ اولهه ۾ ڪولن ندين سان لڳن ٿيون؛ جڏهن ته اتر طرف [[هرٽفورڊ شائر]] سان ان جي حد ٽڪرين جي هڪ قطار ذريعي ٺهي ٿي. هي علائقو تقريباً مڪمل طور تي "[[گريٽر لنڊن]]" جي انتظامي دائري ۾ اچي ٿو، جڏهن ته ان جا ڪجهه ننڍا حصا هرٽفورڊ شائر ڪائونٽي ۽ [[سري]] ڪائونٽي ۾ پڻ شامل آهن. [[رٽلينڊ]] کانپوءِ، هي انگلينڊ جي تاريخي ڪائونٽين ۾ ٻيو نمبر ننڍو علائقو آهي. ڪائونٽي جو نالو ان جي شروعات کان وٺي وچين دور جي شروعات ۾ مڊل سيڪسن جي وطن جي طور تي نڪتل آهي،<ref name="auto">{{Cite web |last=Kessler |first=P. L. |title=Kingdoms of the Anglo-Saxons - Middle Saxons |url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |access-date=29 April 2024 |website=The History Files |language=en |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429090559/https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |url-status=live }}</ref> جنهن کان پوءِ ڪائونٽي نائين يا ڏهين صدي ۾ ان علائقي جو حصو بڻجي وئي. [[لنڊن|لنڊن شهر]]، جيڪو اڳ ۾ ڪائونٽي جو حصو هو، ٻارهين صدي ۾ هڪ خود مختيار ڪائونٽي ڪارپوريشن بڻجي ويو؛ شهر اڃا تائين اثر انداز ٿيڻ جي قابل هو ڇاڪاڻ ته لنڊن جي شيرف مڊل سيڪس ۾ پنهنجو دائرو اختيار برقرار رکيو، جيتوڻيڪ ڪائونٽي ٻي صورت ۾ الڳ رهي.<ref name="vch_middlesex">{{cite book |author=Victoria County History |title=A history of the County of Middlesex |volume=2 |pages=15–60. Paragraph 12 |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |access-date=2 April 2012 |author-link=Victoria County History |archive-date=31 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531055113/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |url-status=live }}</ref> لنڊن جي بشپ جو ڊائوسيس پڻ مڊل سيڪس ذريعي وڌايو ويو. شهر جي اوڀر ۾، ٽاور ڊويزن (يا ٽاور هيملٽس) کي پنهنجي لارڊ ليفٽيننٽ جي تحت ڪافي خودمختياري حاصل هئي. اولهه ۾، ويسٽ منسٽر ۽ چيئرنگ ڪراس جي چوڌاري حدون تعمير ٿي ويون. لنڊن جي ڳوٺاڻي مڊل سيڪس ۾ توسيع جي باوجود، ڪارپوريشن آف لنڊن شهر جي لنڊن جي حدن کي ڪائونٽي ۾ وڌائڻ جي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي، جنهن مقامي حڪومت، عوامي انفراسٽرڪچر ۽ انصاف جي انتظاميه لاءِ مسئلا پيدا ڪيا. ارڙهين ۽ اڻويهين صدي ۾، آبادي جي گھاٽائي خاص طور تي ڪائونٽي جي ڏکڻ اوڀر ۾ وڌيڪ هئي، جنهن ۾ لنڊن جا اوڀر ۽ اولهه وارا حصا شامل هئا. سال 1855ع ۾، گنجان آباد ڏکڻ اوڀر، [[ڪينٽ]] ۽ سري جي حصن سان گڏ، ڪجهه بنيادي ڍانچي جي مقصدن لاءِ ميٽروپوليٽن بورڊ آف ورڪس جي تحت آيو، جڏهن ته مڊلسڪس جو حصو رهيو.<ref name="saint">Saint, A., ''Politics and the people of London: the London County Council (1889–1965)'' (1989)</ref> ميٽروپوليٽن پوليس پڻ اڻويهين صدي ۾ ترقي ڪئي. جڏهن سال 1889ع ۾ ڪائونٽي ڪائونسلون متعارف ڪرايون ويون، تاريخي ڪائونٽي جي علائقي جو تقريباً 20 سيڪڙو، ان جي آبادي جي ٽئين حصي سان گڏ، لنڊن جي نئين انتظامي ڪائونٽي ۾ شامل ڪيو ويو. باقي حصو مڊلسڪس جي انتظامي ڪائونٽي ٺاهي، جيڪا مڊلسڪس ڪائونٽي ڪائونسل جي نگراني ۾ هئي، <ref name="barlow">Barlow, I., ''Metropolitan Government'', (1991)</ref> جيڪا ويسٽ منسٽر ۾ مڊلسڪس گِلڊ هال ۾ باقاعدگي سان ملندي هئي. وڌيڪ مضافاتي ترقي، عوامي ٽرانسپورٽ جي بهتري ۽ توسيع،<ref name="wolmar">Wolmar, C., ''The Subterranean Railway'', (2004)</ref> انهي سان گڏ نئين صنعتن جي قيام جي ڪري، سال 1965ع ۾ گريٽر لنڊن، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ مڊلسڪس جي تقريبن سڄي تاريخي ڪائونٽي شامل هئي، جي تخليق جو سبب بڻي؛ باقي علائقو پاڙيسري رسمي ڪائونٽين ۾ شامل ڪيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Middlesex}} * [http://www.british-history.ac.uk/place.aspx?gid=66&region=1 Victoria County History of Middlesex] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141008192206/http://www.british-history.ac.uk/place.aspx?gid=66&region=1 |date=8 October 2014 }} *[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/381480/Middlesex= Article on Middlesex from Encyclopædia Britannica] * [http://www.middlesexfederation.com/ The Middlesex Federation] * Maps of [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig06.gif&pubid=84 Middlesex] subdivisions: [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=26930&filename=fig08.gif&pubid=87 Edmonton], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22381&filename=fig01.gif&pubid=86 Elthorne], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=26876&filename=fig01.gif&pubid=87 Gore], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22269&filename=fig04.gif&pubid=85 Isleworth] and [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig07.gif&pubid=84 Spelthorne] ** [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22489&filename=fig01.gif&pubid=88 Ossulstone]: [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22489&filename=fig02.gif&pubid=88 Outer Finsbury], [http://www.british-history.ac.uk/image-publicationMap.aspx?pubid=30 Inner Finsbury] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121025113255/http://www.british-history.ac.uk/image-publicationMap.aspx?pubid=30 |date=25 October 2012 }}, [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22544&filename=fig02.gif&pubid=89 Outer Kensington], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=28683&filename=fig82b.gif&pubid=182 Inner Kensington], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22631&filename=fig02.gif&pubid=90 Holborn] and [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22692&filename=fig02.gif&pubid=91 Tower] * [http://www.westlondonchat.com/photos Middlesex and West London Photo Galleries] {{Geographic location |title = Neighbouring counties (1889–1965) |Centre = Middlesex |North = [[Hertfordshire]] |Northeast = [[Hertfordshire|Herts]]/[[Essex]] |East = [[Essex]] |Southeast = [[County of London|London]] |South = [[Surrey]] |Southwest = [[Surrey]] |West = [[Berkshire]] |Northwest = [[Buckinghamshire]] }} {{Authority control}} [[زمرو:مڊلسيڪس]] [[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]] [[زمرو:1965ع| ]] [[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[Category:Counties of England disestablished in 1965]] [[Category:Greater London predecessors]] [[زمرو:گريٽر لندن]] [[زمرو:هوم ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون اڳوڻي ڪائونٽيون]] ovi55bda9mfv3j1xfp3tnr2277gvyqe 424248 424247 2026-10-22T05:44:43Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:Greater London predecessors]]; added [[Category:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424248 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historic county of England}} {{About|the historic county in England}} {{Good article}} {{Infobox settlement | Name = Middlesex | subdivision_type = [[historic counties of England|Historic county]] | AltName = | Image = | image_caption = | image_flag = Flag of Middlesex.svg | image_coat = Arms of Middlesex County Council.svg | Map = [[File:Middlesex Brit Isles Sect 5.svg|150px|Middlesex 1066–1888]] | map_caption = Middlesex within Great Britain in 1888 | coordinates = {{coord|51.54|N|0.27|W|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}} | AreaFirst = {{cvt|181320|acre|km2|0|order=flip|abbr=on}}<ref name=vic_pop/> | AreaFirstYear = 1801/1881 | AreaSecond = | AreaSecondYear = | AreaThird = {{cvt|148701|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaThirdYear = 1911 | AreaLast = {{cvt|148691|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaLastYear = 1961 | area_lost1 = Metropolitan parishes | lost_to1 = [[County of London]] | area_lost_year1 = 1889 | Origin = [[Middle Saxons]] | preceded_by = [[Kingdom of Essex]] | Start = [[Ancient counties of England|Early Middle Ages]] | year_end = 1965 | PopulationFirst = 818,129<ref name=vic_pop>{{cite web |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |title=Table of population, 1801–1901 |publisher=A History of the County of Middlesex: Volume 22 |year=1911 |access-date=20 February 2008 |archive-date=14 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514001426/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |url-status=live }}</ref> | PopulationFirstYear = 1801 | PopulationSecond = 2,920,485<ref name=vic_pop/> | PopulationSecondYear = 1881 | PopulationThird = 1,126,465<ref name=vision_mddx>{{cite vob |name=Middlesex |population=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&u_id=10061441&c_id=10001043&add=N |area=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_AREA_A&u_id=10061441&c_id=10001043&add=Y |density=http://www.visionofbritain.org.uk/data_rate_page.jsp?u_id=10061441&c_id=10001043&data_theme=T_POP&id=0 |accessdate=20 February 2008 }}</ref> | PopulationThirdYear = 1911 | PopulationLast = 2,234,543<ref name=vision_mddx/> | PopulationLastYear = 1961 | DensityFirst = {{cvt|4.5|PD/acre|order=flip}} | DensityFirstYear = 1801 | DensitySecond = {{cvt|16.1|PD/acre|order=flip}} | DensitySecondYear = 1881 | DensityThird = {{cvt|7.6|PD/acre|order=flip}} | DensityThirdYear = 1911 | DensityLast = {{cvt|15|PD/acre|disp=flip}} | DensityLastYear = 1961 | Status = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] (until 1965)<br />[[Administrative counties of England|Administrative county]] (1889–1965) | Government = [[Middlesex Quarter Sessions]] (until 1889){{NoteTag|The Middlesex Quarter Sessions had jurisdiction in Westminster, but not the Tower Liberty.}}<br />Within the metropolis:<br />[[Metropolitan Board of Works]] (1855–1889)<br />[[Middlesex County Council]] (1889–1965) | Motto = | HQ = ''[[#County town|see text]]'' | CodeName = [[Chapman code]] | Code = MDX{{NoteTag|Historic boundaries excluding the [[City of London]], which is code LND.}} | Divisions = [[Hundred (county subdivision)|Hundreds]] (ancient)<br />[[History of local government districts in Middlesex|Districts]] (1835–1965) | DivisionsNames = | divisions_map_caption = | membership_title1 = | membership1 = | membership_title2 = | membership2 = | membership_title3 = | membership3 = | membership_title4 = | membership4 = | membership_title5 = | membership5 = | common_name = | today = Greater London, Hertfordshire, Surrey | year_start = 1889 }} '''مڊلسيڪس''' (<small>Middlesex</small>؛ ٻڌو: {{IPAc-en|ˈ|m|ɪ|d|əl|s|ɛ|k|s|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Middlesex.wav}})، [[انگلينڊ]] جي [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|هڪ تاريخي ڪائونٽي]] آهي. هن ڪائونٽي جون حدون گهڻي ڀاڱي ٽن ندين: ڏکڻ ۾ [[ٽيمز درياھه|ٽيمز]]، اوڀر ۾ لي ۽ اولهه ۾ ڪولن ندين سان لڳن ٿيون؛ جڏهن ته اتر طرف [[هرٽفورڊ شائر]] سان ان جي حد ٽڪرين جي هڪ قطار ذريعي ٺهي ٿي. هي علائقو تقريباً مڪمل طور تي "[[گريٽر لنڊن]]" جي انتظامي دائري ۾ اچي ٿو، جڏهن ته ان جا ڪجهه ننڍا حصا هرٽفورڊ شائر ڪائونٽي ۽ [[سري]] ڪائونٽي ۾ پڻ شامل آهن. [[رٽلينڊ]] کانپوءِ، هي انگلينڊ جي تاريخي ڪائونٽين ۾ ٻيو نمبر ننڍو علائقو آهي. ڪائونٽي جو نالو ان جي شروعات کان وٺي وچين دور جي شروعات ۾ مڊل سيڪسن جي وطن جي طور تي نڪتل آهي،<ref name="auto">{{Cite web |last=Kessler |first=P. L. |title=Kingdoms of the Anglo-Saxons - Middle Saxons |url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |access-date=29 April 2024 |website=The History Files |language=en |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429090559/https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |url-status=live }}</ref> جنهن کان پوءِ ڪائونٽي نائين يا ڏهين صدي ۾ ان علائقي جو حصو بڻجي وئي. [[لنڊن|لنڊن شهر]]، جيڪو اڳ ۾ ڪائونٽي جو حصو هو، ٻارهين صدي ۾ هڪ خود مختيار ڪائونٽي ڪارپوريشن بڻجي ويو؛ شهر اڃا تائين اثر انداز ٿيڻ جي قابل هو ڇاڪاڻ ته لنڊن جي شيرف مڊل سيڪس ۾ پنهنجو دائرو اختيار برقرار رکيو، جيتوڻيڪ ڪائونٽي ٻي صورت ۾ الڳ رهي.<ref name="vch_middlesex">{{cite book |author=Victoria County History |title=A history of the County of Middlesex |volume=2 |pages=15–60. Paragraph 12 |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |access-date=2 April 2012 |author-link=Victoria County History |archive-date=31 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531055113/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |url-status=live }}</ref> لنڊن جي بشپ جو ڊائوسيس پڻ مڊل سيڪس ذريعي وڌايو ويو. شهر جي اوڀر ۾، ٽاور ڊويزن (يا ٽاور هيملٽس) کي پنهنجي لارڊ ليفٽيننٽ جي تحت ڪافي خودمختياري حاصل هئي. اولهه ۾، ويسٽ منسٽر ۽ چيئرنگ ڪراس جي چوڌاري حدون تعمير ٿي ويون. لنڊن جي ڳوٺاڻي مڊل سيڪس ۾ توسيع جي باوجود، ڪارپوريشن آف لنڊن شهر جي لنڊن جي حدن کي ڪائونٽي ۾ وڌائڻ جي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي، جنهن مقامي حڪومت، عوامي انفراسٽرڪچر ۽ انصاف جي انتظاميه لاءِ مسئلا پيدا ڪيا. ارڙهين ۽ اڻويهين صدي ۾، آبادي جي گھاٽائي خاص طور تي ڪائونٽي جي ڏکڻ اوڀر ۾ وڌيڪ هئي، جنهن ۾ لنڊن جا اوڀر ۽ اولهه وارا حصا شامل هئا. سال 1855ع ۾، گنجان آباد ڏکڻ اوڀر، [[ڪينٽ]] ۽ سري جي حصن سان گڏ، ڪجهه بنيادي ڍانچي جي مقصدن لاءِ ميٽروپوليٽن بورڊ آف ورڪس جي تحت آيو، جڏهن ته مڊلسڪس جو حصو رهيو.<ref name="saint">Saint, A., ''Politics and the people of London: the London County Council (1889–1965)'' (1989)</ref> ميٽروپوليٽن پوليس پڻ اڻويهين صدي ۾ ترقي ڪئي. جڏهن سال 1889ع ۾ ڪائونٽي ڪائونسلون متعارف ڪرايون ويون، تاريخي ڪائونٽي جي علائقي جو تقريباً 20 سيڪڙو، ان جي آبادي جي ٽئين حصي سان گڏ، لنڊن جي نئين انتظامي ڪائونٽي ۾ شامل ڪيو ويو. باقي حصو مڊلسڪس جي انتظامي ڪائونٽي ٺاهي، جيڪا مڊلسڪس ڪائونٽي ڪائونسل جي نگراني ۾ هئي، <ref name="barlow">Barlow, I., ''Metropolitan Government'', (1991)</ref> جيڪا ويسٽ منسٽر ۾ مڊلسڪس گِلڊ هال ۾ باقاعدگي سان ملندي هئي. وڌيڪ مضافاتي ترقي، عوامي ٽرانسپورٽ جي بهتري ۽ توسيع،<ref name="wolmar">Wolmar, C., ''The Subterranean Railway'', (2004)</ref> انهي سان گڏ نئين صنعتن جي قيام جي ڪري، سال 1965ع ۾ گريٽر لنڊن، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ مڊلسڪس جي تقريبن سڄي تاريخي ڪائونٽي شامل هئي، جي تخليق جو سبب بڻي؛ باقي علائقو پاڙيسري رسمي ڪائونٽين ۾ شامل ڪيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Middlesex}} * [http://www.british-history.ac.uk/place.aspx?gid=66&region=1 Victoria County History of Middlesex] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141008192206/http://www.british-history.ac.uk/place.aspx?gid=66&region=1 |date=8 October 2014 }} *[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/381480/Middlesex= Article on Middlesex from Encyclopædia Britannica] * [http://www.middlesexfederation.com/ The Middlesex Federation] * Maps of [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig06.gif&pubid=84 Middlesex] subdivisions: [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=26930&filename=fig08.gif&pubid=87 Edmonton], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22381&filename=fig01.gif&pubid=86 Elthorne], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=26876&filename=fig01.gif&pubid=87 Gore], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22269&filename=fig04.gif&pubid=85 Isleworth] and [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig07.gif&pubid=84 Spelthorne] ** [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22489&filename=fig01.gif&pubid=88 Ossulstone]: [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22489&filename=fig02.gif&pubid=88 Outer Finsbury], [http://www.british-history.ac.uk/image-publicationMap.aspx?pubid=30 Inner Finsbury] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121025113255/http://www.british-history.ac.uk/image-publicationMap.aspx?pubid=30 |date=25 October 2012 }}, [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22544&filename=fig02.gif&pubid=89 Outer Kensington], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=28683&filename=fig82b.gif&pubid=182 Inner Kensington], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22631&filename=fig02.gif&pubid=90 Holborn] and [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22692&filename=fig02.gif&pubid=91 Tower] * [http://www.westlondonchat.com/photos Middlesex and West London Photo Galleries] {{Geographic location |title = Neighbouring counties (1889–1965) |Centre = Middlesex |North = [[Hertfordshire]] |Northeast = [[Hertfordshire|Herts]]/[[Essex]] |East = [[Essex]] |Southeast = [[County of London|London]] |South = [[Surrey]] |Southwest = [[Surrey]] |West = [[Berkshire]] |Northwest = [[Buckinghamshire]] }} {{Authority control}} [[زمرو:مڊلسيڪس]] [[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]] [[زمرو:1965ع| ]] [[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[Category:Counties of England disestablished in 1965]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:گريٽر لندن]] [[زمرو:هوم ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون اڳوڻي ڪائونٽيون]] g0twvw4i01erbfr7gbxqctuuv9h7ugy 424249 424248 2026-10-22T05:46:51Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 424249 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historic county of England}} {{About|the historic county in England}} {{Good article}} {{Infobox settlement | Name = Middlesex | subdivision_type = [[historic counties of England|Historic county]] | AltName = | Image = | image_caption = | image_flag = Flag of Middlesex.svg | image_coat = Arms of Middlesex County Council.svg | Map = [[File:Middlesex Brit Isles Sect 5.svg|150px|Middlesex 1066–1888]] | map_caption = Middlesex within Great Britain in 1888 | coordinates = {{coord|51.54|N|0.27|W|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}} | AreaFirst = {{cvt|181320|acre|km2|0|order=flip|abbr=on}}<ref name=vic_pop/> | AreaFirstYear = 1801/1881 | AreaSecond = | AreaSecondYear = | AreaThird = {{cvt|148701|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaThirdYear = 1911 | AreaLast = {{cvt|148691|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaLastYear = 1961 | area_lost1 = Metropolitan parishes | lost_to1 = [[County of London]] | area_lost_year1 = 1889 | Origin = [[Middle Saxons]] | preceded_by = [[Kingdom of Essex]] | Start = [[Ancient counties of England|Early Middle Ages]] | year_end = 1965 | PopulationFirst = 818,129<ref name=vic_pop>{{cite web |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |title=Table of population, 1801–1901 |publisher=A History of the County of Middlesex: Volume 22 |year=1911 |access-date=20 February 2008 |archive-date=14 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514001426/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |url-status=live }}</ref> | PopulationFirstYear = 1801 | PopulationSecond = 2,920,485<ref name=vic_pop/> | PopulationSecondYear = 1881 | PopulationThird = 1,126,465<ref name=vision_mddx>{{cite vob |name=Middlesex |population=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&u_id=10061441&c_id=10001043&add=N |area=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_AREA_A&u_id=10061441&c_id=10001043&add=Y |density=http://www.visionofbritain.org.uk/data_rate_page.jsp?u_id=10061441&c_id=10001043&data_theme=T_POP&id=0 |accessdate=20 February 2008 }}</ref> | PopulationThirdYear = 1911 | PopulationLast = 2,234,543<ref name=vision_mddx/> | PopulationLastYear = 1961 | DensityFirst = {{cvt|4.5|PD/acre|order=flip}} | DensityFirstYear = 1801 | DensitySecond = {{cvt|16.1|PD/acre|order=flip}} | DensitySecondYear = 1881 | DensityThird = {{cvt|7.6|PD/acre|order=flip}} | DensityThirdYear = 1911 | DensityLast = {{cvt|15|PD/acre|disp=flip}} | DensityLastYear = 1961 | Status = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] (until 1965)<br />[[Administrative counties of England|Administrative county]] (1889–1965) | Government = [[Middlesex Quarter Sessions]] (until 1889){{NoteTag|The Middlesex Quarter Sessions had jurisdiction in Westminster, but not the Tower Liberty.}}<br />Within the metropolis:<br />[[Metropolitan Board of Works]] (1855–1889)<br />[[Middlesex County Council]] (1889–1965) | Motto = | HQ = ''[[#County town|see text]]'' | CodeName = [[Chapman code]] | Code = MDX{{NoteTag|Historic boundaries excluding the [[City of London]], which is code LND.}} | Divisions = [[Hundred (county subdivision)|Hundreds]] (ancient)<br />[[History of local government districts in Middlesex|Districts]] (1835–1965) | DivisionsNames = | divisions_map_caption = | membership_title1 = | membership1 = | membership_title2 = | membership2 = | membership_title3 = | membership3 = | membership_title4 = | membership4 = | membership_title5 = | membership5 = | common_name = | today = Greater London, Hertfordshire, Surrey | year_start = 1889 }} '''مڊلسيڪس''' (<small>Middlesex</small>؛ ٻڌو: {{IPAc-en|ˈ|m|ɪ|d|əl|s|ɛ|k|s|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Middlesex.wav}})، [[انگلينڊ]] جي [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|هڪ تاريخي ڪائونٽي]] آهي. هن ڪائونٽي جون حدون گهڻي ڀاڱي ٽن ندين: ڏکڻ ۾ [[ٽيمز درياھه|ٽيمز]]، اوڀر ۾ لي ۽ اولهه ۾ ڪولن ندين سان لڳن ٿيون؛ جڏهن ته اتر طرف [[هرٽفورڊ شائر]] سان ان جي حد ٽڪرين جي هڪ قطار ذريعي ٺهي ٿي. هي علائقو تقريباً مڪمل طور تي "[[گريٽر لنڊن]]" جي انتظامي دائري ۾ اچي ٿو، جڏهن ته ان جا ڪجهه ننڍا حصا هرٽفورڊ شائر ڪائونٽي ۽ [[سري]] ڪائونٽي ۾ پڻ شامل آهن. [[رٽلينڊ]] کانپوءِ، هي انگلينڊ جي تاريخي ڪائونٽين ۾ ٻيو نمبر ننڍو علائقو آهي. ڪائونٽي جو نالو ان جي شروعات کان وٺي وچين دور جي شروعات ۾ مڊل سيڪسن جي وطن جي طور تي نڪتل آهي،<ref name="auto">{{Cite web |last=Kessler |first=P. L. |title=Kingdoms of the Anglo-Saxons - Middle Saxons |url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |access-date=29 April 2024 |website=The History Files |language=en |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429090559/https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |url-status=live }}</ref> جنهن کان پوءِ ڪائونٽي نائين يا ڏهين صدي ۾ ان علائقي جو حصو بڻجي وئي. [[لنڊن|لنڊن شهر]]، جيڪو اڳ ۾ ڪائونٽي جو حصو هو، ٻارهين صدي ۾ هڪ خود مختيار ڪائونٽي ڪارپوريشن بڻجي ويو؛ شهر اڃا تائين اثر انداز ٿيڻ جي قابل هو ڇاڪاڻ ته لنڊن جي شيرف مڊل سيڪس ۾ پنهنجو دائرو اختيار برقرار رکيو، جيتوڻيڪ ڪائونٽي ٻي صورت ۾ الڳ رهي.<ref name="vch_middlesex">{{cite book |author=Victoria County History |title=A history of the County of Middlesex |volume=2 |pages=15–60. Paragraph 12 |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |access-date=2 April 2012 |author-link=Victoria County History |archive-date=31 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531055113/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |url-status=live }}</ref> لنڊن جي بشپ جو ڊائوسيس پڻ مڊل سيڪس ذريعي وڌايو ويو. شهر جي اوڀر ۾، ٽاور ڊويزن (يا ٽاور هيملٽس) کي پنهنجي لارڊ ليفٽيننٽ جي تحت ڪافي خودمختياري حاصل هئي. اولهه ۾، ويسٽ منسٽر ۽ چيئرنگ ڪراس جي چوڌاري حدون تعمير ٿي ويون. لنڊن جي ڳوٺاڻي مڊل سيڪس ۾ توسيع جي باوجود، ڪارپوريشن آف لنڊن شهر جي لنڊن جي حدن کي ڪائونٽي ۾ وڌائڻ جي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي، جنهن مقامي حڪومت، عوامي انفراسٽرڪچر ۽ انصاف جي انتظاميه لاءِ مسئلا پيدا ڪيا. ارڙهين ۽ اڻويهين صدي ۾، آبادي جي گھاٽائي خاص طور تي ڪائونٽي جي ڏکڻ اوڀر ۾ وڌيڪ هئي، جنهن ۾ لنڊن جا اوڀر ۽ اولهه وارا حصا شامل هئا. سال 1855ع ۾، گنجان آباد ڏکڻ اوڀر، [[ڪينٽ]] ۽ سري جي حصن سان گڏ، ڪجهه بنيادي ڍانچي جي مقصدن لاءِ ميٽروپوليٽن بورڊ آف ورڪس جي تحت آيو، جڏهن ته مڊلسڪس جو حصو رهيو.<ref name="saint">Saint, A., ''Politics and the people of London: the London County Council (1889–1965)'' (1989)</ref> ميٽروپوليٽن پوليس پڻ اڻويهين صدي ۾ ترقي ڪئي. جڏهن سال 1889ع ۾ ڪائونٽي ڪائونسلون متعارف ڪرايون ويون، تاريخي ڪائونٽي جي علائقي جو تقريباً 20 سيڪڙو، ان جي آبادي جي ٽئين حصي سان گڏ، لنڊن جي نئين انتظامي ڪائونٽي ۾ شامل ڪيو ويو. باقي حصو مڊلسڪس جي انتظامي ڪائونٽي ٺاهي، جيڪا مڊلسڪس ڪائونٽي ڪائونسل جي نگراني ۾ هئي، <ref name="barlow">Barlow, I., ''Metropolitan Government'', (1991)</ref> جيڪا ويسٽ منسٽر ۾ مڊلسڪس گِلڊ هال ۾ باقاعدگي سان ملندي هئي. وڌيڪ مضافاتي ترقي، عوامي ٽرانسپورٽ جي بهتري ۽ توسيع،<ref name="wolmar">Wolmar, C., ''The Subterranean Railway'', (2004)</ref> انهي سان گڏ نئين صنعتن جي قيام جي ڪري، سال 1965ع ۾ گريٽر لنڊن، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ مڊلسڪس جي تقريبن سڄي تاريخي ڪائونٽي شامل هئي، جي تخليق جو سبب بڻي؛ باقي علائقو پاڙيسري رسمي ڪائونٽين ۾ شامل ڪيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Middlesex}} * [http://www.british-history.ac.uk/place.aspx?gid=66&region=1 Victoria County History of Middlesex] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141008192206/http://www.british-history.ac.uk/place.aspx?gid=66&region=1 |date=8 October 2014 }} *[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/381480/Middlesex= Article on Middlesex from Encyclopædia Britannica] * [http://www.middlesexfederation.com/ The Middlesex Federation] * Maps of [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig06.gif&pubid=84 Middlesex] subdivisions: [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=26930&filename=fig08.gif&pubid=87 Edmonton], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22381&filename=fig01.gif&pubid=86 Elthorne], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=26876&filename=fig01.gif&pubid=87 Gore], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22269&filename=fig04.gif&pubid=85 Isleworth] and [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig07.gif&pubid=84 Spelthorne] ** [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22489&filename=fig01.gif&pubid=88 Ossulstone]: [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22489&filename=fig02.gif&pubid=88 Outer Finsbury], [http://www.british-history.ac.uk/image-publicationMap.aspx?pubid=30 Inner Finsbury] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121025113255/http://www.british-history.ac.uk/image-publicationMap.aspx?pubid=30 |date=25 October 2012 }}, [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22544&filename=fig02.gif&pubid=89 Outer Kensington], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=28683&filename=fig82b.gif&pubid=182 Inner Kensington], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22631&filename=fig02.gif&pubid=90 Holborn] and [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22692&filename=fig02.gif&pubid=91 Tower] * [http://www.westlondonchat.com/photos Middlesex and West London Photo Galleries] {{Geographic location |title = Neighbouring counties (1889–1965) |Centre = Middlesex |North = [[Hertfordshire]] |Northeast = [[Hertfordshire|Herts]]/[[Essex]] |East = [[Essex]] |Southeast = [[County of London|London]] |South = [[Surrey]] |Southwest = [[Surrey]] |West = [[Berkshire]] |Northwest = [[Buckinghamshire]] }} {{Authority control}} [[زمرو:مڊلسيڪس]] [[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]] [[زمرو:1965ع]] [[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون، جيڪيون 1965ع ۾ ختم ڪيو ويون]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:گريٽر لندن]] [[زمرو:هوم ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون اڳوڻي ڪائونٽيون]] 18e25e6kmbae010o7sclkq7s5h0y7ie 424250 424249 2026-10-22T05:47:12Z Ibne maryam 17680 added [[Category:1965ع ۾ ختم ٿيل انگلينڊ جو ڪائونٽيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424250 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historic county of England}} {{About|the historic county in England}} {{Good article}} {{Infobox settlement | Name = Middlesex | subdivision_type = [[historic counties of England|Historic county]] | AltName = | Image = | image_caption = | image_flag = Flag of Middlesex.svg | image_coat = Arms of Middlesex County Council.svg | Map = [[File:Middlesex Brit Isles Sect 5.svg|150px|Middlesex 1066–1888]] | map_caption = Middlesex within Great Britain in 1888 | coordinates = {{coord|51.54|N|0.27|W|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}} | AreaFirst = {{cvt|181320|acre|km2|0|order=flip|abbr=on}}<ref name=vic_pop/> | AreaFirstYear = 1801/1881 | AreaSecond = | AreaSecondYear = | AreaThird = {{cvt|148701|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaThirdYear = 1911 | AreaLast = {{cvt|148691|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaLastYear = 1961 | area_lost1 = Metropolitan parishes | lost_to1 = [[County of London]] | area_lost_year1 = 1889 | Origin = [[Middle Saxons]] | preceded_by = [[Kingdom of Essex]] | Start = [[Ancient counties of England|Early Middle Ages]] | year_end = 1965 | PopulationFirst = 818,129<ref name=vic_pop>{{cite web |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |title=Table of population, 1801–1901 |publisher=A History of the County of Middlesex: Volume 22 |year=1911 |access-date=20 February 2008 |archive-date=14 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514001426/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |url-status=live }}</ref> | PopulationFirstYear = 1801 | PopulationSecond = 2,920,485<ref name=vic_pop/> | PopulationSecondYear = 1881 | PopulationThird = 1,126,465<ref name=vision_mddx>{{cite vob |name=Middlesex |population=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&u_id=10061441&c_id=10001043&add=N |area=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_AREA_A&u_id=10061441&c_id=10001043&add=Y |density=http://www.visionofbritain.org.uk/data_rate_page.jsp?u_id=10061441&c_id=10001043&data_theme=T_POP&id=0 |accessdate=20 February 2008 }}</ref> | PopulationThirdYear = 1911 | PopulationLast = 2,234,543<ref name=vision_mddx/> | PopulationLastYear = 1961 | DensityFirst = {{cvt|4.5|PD/acre|order=flip}} | DensityFirstYear = 1801 | DensitySecond = {{cvt|16.1|PD/acre|order=flip}} | DensitySecondYear = 1881 | DensityThird = {{cvt|7.6|PD/acre|order=flip}} | DensityThirdYear = 1911 | DensityLast = {{cvt|15|PD/acre|disp=flip}} | DensityLastYear = 1961 | Status = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] (until 1965)<br />[[Administrative counties of England|Administrative county]] (1889–1965) | Government = [[Middlesex Quarter Sessions]] (until 1889){{NoteTag|The Middlesex Quarter Sessions had jurisdiction in Westminster, but not the Tower Liberty.}}<br />Within the metropolis:<br />[[Metropolitan Board of Works]] (1855–1889)<br />[[Middlesex County Council]] (1889–1965) | Motto = | HQ = ''[[#County town|see text]]'' | CodeName = [[Chapman code]] | Code = MDX{{NoteTag|Historic boundaries excluding the [[City of London]], which is code LND.}} | Divisions = [[Hundred (county subdivision)|Hundreds]] (ancient)<br />[[History of local government districts in Middlesex|Districts]] (1835–1965) | DivisionsNames = | divisions_map_caption = | membership_title1 = | membership1 = | membership_title2 = | membership2 = | membership_title3 = | membership3 = | membership_title4 = | membership4 = | membership_title5 = | membership5 = | common_name = | today = Greater London, Hertfordshire, Surrey | year_start = 1889 }} '''مڊلسيڪس''' (<small>Middlesex</small>؛ ٻڌو: {{IPAc-en|ˈ|m|ɪ|d|əl|s|ɛ|k|s|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Middlesex.wav}})، [[انگلينڊ]] جي [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|هڪ تاريخي ڪائونٽي]] آهي. هن ڪائونٽي جون حدون گهڻي ڀاڱي ٽن ندين: ڏکڻ ۾ [[ٽيمز درياھه|ٽيمز]]، اوڀر ۾ لي ۽ اولهه ۾ ڪولن ندين سان لڳن ٿيون؛ جڏهن ته اتر طرف [[هرٽفورڊ شائر]] سان ان جي حد ٽڪرين جي هڪ قطار ذريعي ٺهي ٿي. هي علائقو تقريباً مڪمل طور تي "[[گريٽر لنڊن]]" جي انتظامي دائري ۾ اچي ٿو، جڏهن ته ان جا ڪجهه ننڍا حصا هرٽفورڊ شائر ڪائونٽي ۽ [[سري]] ڪائونٽي ۾ پڻ شامل آهن. [[رٽلينڊ]] کانپوءِ، هي انگلينڊ جي تاريخي ڪائونٽين ۾ ٻيو نمبر ننڍو علائقو آهي. ڪائونٽي جو نالو ان جي شروعات کان وٺي وچين دور جي شروعات ۾ مڊل سيڪسن جي وطن جي طور تي نڪتل آهي،<ref name="auto">{{Cite web |last=Kessler |first=P. L. |title=Kingdoms of the Anglo-Saxons - Middle Saxons |url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |access-date=29 April 2024 |website=The History Files |language=en |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429090559/https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |url-status=live }}</ref> جنهن کان پوءِ ڪائونٽي نائين يا ڏهين صدي ۾ ان علائقي جو حصو بڻجي وئي. [[لنڊن|لنڊن شهر]]، جيڪو اڳ ۾ ڪائونٽي جو حصو هو، ٻارهين صدي ۾ هڪ خود مختيار ڪائونٽي ڪارپوريشن بڻجي ويو؛ شهر اڃا تائين اثر انداز ٿيڻ جي قابل هو ڇاڪاڻ ته لنڊن جي شيرف مڊل سيڪس ۾ پنهنجو دائرو اختيار برقرار رکيو، جيتوڻيڪ ڪائونٽي ٻي صورت ۾ الڳ رهي.<ref name="vch_middlesex">{{cite book |author=Victoria County History |title=A history of the County of Middlesex |volume=2 |pages=15–60. Paragraph 12 |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |access-date=2 April 2012 |author-link=Victoria County History |archive-date=31 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531055113/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |url-status=live }}</ref> لنڊن جي بشپ جو ڊائوسيس پڻ مڊل سيڪس ذريعي وڌايو ويو. شهر جي اوڀر ۾، ٽاور ڊويزن (يا ٽاور هيملٽس) کي پنهنجي لارڊ ليفٽيننٽ جي تحت ڪافي خودمختياري حاصل هئي. اولهه ۾، ويسٽ منسٽر ۽ چيئرنگ ڪراس جي چوڌاري حدون تعمير ٿي ويون. لنڊن جي ڳوٺاڻي مڊل سيڪس ۾ توسيع جي باوجود، ڪارپوريشن آف لنڊن شهر جي لنڊن جي حدن کي ڪائونٽي ۾ وڌائڻ جي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي، جنهن مقامي حڪومت، عوامي انفراسٽرڪچر ۽ انصاف جي انتظاميه لاءِ مسئلا پيدا ڪيا. ارڙهين ۽ اڻويهين صدي ۾، آبادي جي گھاٽائي خاص طور تي ڪائونٽي جي ڏکڻ اوڀر ۾ وڌيڪ هئي، جنهن ۾ لنڊن جا اوڀر ۽ اولهه وارا حصا شامل هئا. سال 1855ع ۾، گنجان آباد ڏکڻ اوڀر، [[ڪينٽ]] ۽ سري جي حصن سان گڏ، ڪجهه بنيادي ڍانچي جي مقصدن لاءِ ميٽروپوليٽن بورڊ آف ورڪس جي تحت آيو، جڏهن ته مڊلسڪس جو حصو رهيو.<ref name="saint">Saint, A., ''Politics and the people of London: the London County Council (1889–1965)'' (1989)</ref> ميٽروپوليٽن پوليس پڻ اڻويهين صدي ۾ ترقي ڪئي. جڏهن سال 1889ع ۾ ڪائونٽي ڪائونسلون متعارف ڪرايون ويون، تاريخي ڪائونٽي جي علائقي جو تقريباً 20 سيڪڙو، ان جي آبادي جي ٽئين حصي سان گڏ، لنڊن جي نئين انتظامي ڪائونٽي ۾ شامل ڪيو ويو. باقي حصو مڊلسڪس جي انتظامي ڪائونٽي ٺاهي، جيڪا مڊلسڪس ڪائونٽي ڪائونسل جي نگراني ۾ هئي، <ref name="barlow">Barlow, I., ''Metropolitan Government'', (1991)</ref> جيڪا ويسٽ منسٽر ۾ مڊلسڪس گِلڊ هال ۾ باقاعدگي سان ملندي هئي. وڌيڪ مضافاتي ترقي، عوامي ٽرانسپورٽ جي بهتري ۽ توسيع،<ref name="wolmar">Wolmar, C., ''The Subterranean Railway'', (2004)</ref> انهي سان گڏ نئين صنعتن جي قيام جي ڪري، سال 1965ع ۾ گريٽر لنڊن، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ مڊلسڪس جي تقريبن سڄي تاريخي ڪائونٽي شامل هئي، جي تخليق جو سبب بڻي؛ باقي علائقو پاڙيسري رسمي ڪائونٽين ۾ شامل ڪيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Middlesex}} * [http://www.british-history.ac.uk/place.aspx?gid=66&region=1 Victoria County History of Middlesex] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141008192206/http://www.british-history.ac.uk/place.aspx?gid=66&region=1 |date=8 October 2014 }} *[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/381480/Middlesex= Article on Middlesex from Encyclopædia Britannica] * [http://www.middlesexfederation.com/ The Middlesex Federation] * Maps of [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig06.gif&pubid=84 Middlesex] subdivisions: [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=26930&filename=fig08.gif&pubid=87 Edmonton], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22381&filename=fig01.gif&pubid=86 Elthorne], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=26876&filename=fig01.gif&pubid=87 Gore], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22269&filename=fig04.gif&pubid=85 Isleworth] and [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig07.gif&pubid=84 Spelthorne] ** [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22489&filename=fig01.gif&pubid=88 Ossulstone]: [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22489&filename=fig02.gif&pubid=88 Outer Finsbury], [http://www.british-history.ac.uk/image-publicationMap.aspx?pubid=30 Inner Finsbury] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121025113255/http://www.british-history.ac.uk/image-publicationMap.aspx?pubid=30 |date=25 October 2012 }}, [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22544&filename=fig02.gif&pubid=89 Outer Kensington], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=28683&filename=fig82b.gif&pubid=182 Inner Kensington], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22631&filename=fig02.gif&pubid=90 Holborn] and [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22692&filename=fig02.gif&pubid=91 Tower] * [http://www.westlondonchat.com/photos Middlesex and West London Photo Galleries] {{Geographic location |title = Neighbouring counties (1889–1965) |Centre = Middlesex |North = [[Hertfordshire]] |Northeast = [[Hertfordshire|Herts]]/[[Essex]] |East = [[Essex]] |Southeast = [[County of London|London]] |South = [[Surrey]] |Southwest = [[Surrey]] |West = [[Berkshire]] |Northwest = [[Buckinghamshire]] }} {{Authority control}} [[زمرو:مڊلسيڪس]] [[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]] [[زمرو:1965ع]] [[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون، جيڪيون 1965ع ۾ ختم ڪيو ويون]] [[زمرو:انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] [[زمرو:گريٽر لندن]] [[زمرو:هوم ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون اڳوڻي ڪائونٽيون]] [[زمرو:1965ع ۾ ختم ٿيل انگلينڊ جو ڪائونٽيون]] gug9gog2q7hkx7l7il4mm4ub3bv9wty 424251 424250 2026-10-22T05:49:33Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 424251 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historic county of England}} {{About|the historic county in England}} {{Good article}} {{Infobox settlement | Name = Middlesex | subdivision_type = [[historic counties of England|Historic county]] | AltName = | Image = | image_caption = | image_flag = Flag of Middlesex.svg | image_coat = Arms of Middlesex County Council.svg | Map = [[File:Middlesex Brit Isles Sect 5.svg|150px|Middlesex 1066–1888]] | map_caption = Middlesex within Great Britain in 1888 | coordinates = {{coord|51.54|N|0.27|W|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}} | AreaFirst = {{cvt|181320|acre|km2|0|order=flip|abbr=on}}<ref name=vic_pop/> | AreaFirstYear = 1801/1881 | AreaSecond = | AreaSecondYear = | AreaThird = {{cvt|148701|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaThirdYear = 1911 | AreaLast = {{cvt|148691|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaLastYear = 1961 | area_lost1 = Metropolitan parishes | lost_to1 = [[County of London]] | area_lost_year1 = 1889 | Origin = [[Middle Saxons]] | preceded_by = [[Kingdom of Essex]] | Start = [[Ancient counties of England|Early Middle Ages]] | year_end = 1965 | PopulationFirst = 818,129<ref name=vic_pop>{{cite web |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |title=Table of population, 1801–1901 |publisher=A History of the County of Middlesex: Volume 22 |year=1911 |access-date=20 February 2008 |archive-date=14 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514001426/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |url-status=live }}</ref> | PopulationFirstYear = 1801 | PopulationSecond = 2,920,485<ref name=vic_pop/> | PopulationSecondYear = 1881 | PopulationThird = 1,126,465<ref name=vision_mddx>{{cite vob |name=Middlesex |population=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&u_id=10061441&c_id=10001043&add=N |area=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_AREA_A&u_id=10061441&c_id=10001043&add=Y |density=http://www.visionofbritain.org.uk/data_rate_page.jsp?u_id=10061441&c_id=10001043&data_theme=T_POP&id=0 |accessdate=20 February 2008 }}</ref> | PopulationThirdYear = 1911 | PopulationLast = 2,234,543<ref name=vision_mddx/> | PopulationLastYear = 1961 | DensityFirst = {{cvt|4.5|PD/acre|order=flip}} | DensityFirstYear = 1801 | DensitySecond = {{cvt|16.1|PD/acre|order=flip}} | DensitySecondYear = 1881 | DensityThird = {{cvt|7.6|PD/acre|order=flip}} | DensityThirdYear = 1911 | DensityLast = {{cvt|15|PD/acre|disp=flip}} | DensityLastYear = 1961 | Status = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] (until 1965)<br />[[Administrative counties of England|Administrative county]] (1889–1965) | Government = [[Middlesex Quarter Sessions]] (until 1889){{NoteTag|The Middlesex Quarter Sessions had jurisdiction in Westminster, but not the Tower Liberty.}}<br />Within the metropolis:<br />[[Metropolitan Board of Works]] (1855–1889)<br />[[Middlesex County Council]] (1889–1965) | Motto = | HQ = ''[[#County town|see text]]'' | CodeName = [[Chapman code]] | Code = MDX{{NoteTag|Historic boundaries excluding the [[City of London]], which is code LND.}} | Divisions = [[Hundred (county subdivision)|Hundreds]] (ancient)<br />[[History of local government districts in Middlesex|Districts]] (1835–1965) | DivisionsNames = | divisions_map_caption = | membership_title1 = | membership1 = | membership_title2 = | membership2 = | membership_title3 = | membership3 = | membership_title4 = | membership4 = | membership_title5 = | membership5 = | common_name = | today = Greater London, Hertfordshire, Surrey | year_start = 1889 }} '''مڊلسيڪس''' (<small>Middlesex</small>؛ ٻڌو: {{IPAc-en|ˈ|m|ɪ|d|əl|s|ɛ|k|s|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Middlesex.wav}})، [[انگلينڊ]] جي [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|هڪ تاريخي ڪائونٽي]] آهي. هن ڪائونٽي جون حدون گهڻي ڀاڱي ٽن ندين: ڏکڻ ۾ [[ٽيمز درياھه|ٽيمز]]، اوڀر ۾ لي ۽ اولهه ۾ ڪولن ندين سان لڳن ٿيون؛ جڏهن ته اتر طرف [[هرٽفورڊ شائر]] سان ان جي حد ٽڪرين جي هڪ قطار ذريعي ٺهي ٿي. هي علائقو تقريباً مڪمل طور تي "[[گريٽر لنڊن]]" جي انتظامي دائري ۾ اچي ٿو، جڏهن ته ان جا ڪجهه ننڍا حصا هرٽفورڊ شائر ڪائونٽي ۽ [[سري]] ڪائونٽي ۾ پڻ شامل آهن. [[رٽلينڊ]] کانپوءِ، هي انگلينڊ جي تاريخي ڪائونٽين ۾ ٻيو نمبر ننڍو علائقو آهي. ڪائونٽي جو نالو ان جي شروعات کان وٺي وچين دور جي شروعات ۾ مڊل سيڪسن جي وطن جي طور تي نڪتل آهي،<ref name="auto">{{Cite web |last=Kessler |first=P. L. |title=Kingdoms of the Anglo-Saxons - Middle Saxons |url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |access-date=29 April 2024 |website=The History Files |language=en |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429090559/https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |url-status=live }}</ref> جنهن کان پوءِ ڪائونٽي نائين يا ڏهين صدي ۾ ان علائقي جو حصو بڻجي وئي. [[لنڊن|لنڊن شهر]]، جيڪو اڳ ۾ ڪائونٽي جو حصو هو، ٻارهين صدي ۾ هڪ خود مختيار ڪائونٽي ڪارپوريشن بڻجي ويو؛ شهر اڃا تائين اثر انداز ٿيڻ جي قابل هو ڇاڪاڻ ته لنڊن جي شيرف مڊل سيڪس ۾ پنهنجو دائرو اختيار برقرار رکيو، جيتوڻيڪ ڪائونٽي ٻي صورت ۾ الڳ رهي.<ref name="vch_middlesex">{{cite book |author=Victoria County History |title=A history of the County of Middlesex |volume=2 |pages=15–60. Paragraph 12 |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |access-date=2 April 2012 |author-link=Victoria County History |archive-date=31 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531055113/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |url-status=live }}</ref> لنڊن جي بشپ جو ڊائوسيس پڻ مڊل سيڪس ذريعي وڌايو ويو. شهر جي اوڀر ۾، ٽاور ڊويزن (يا ٽاور هيملٽس) کي پنهنجي لارڊ ليفٽيننٽ جي تحت ڪافي خودمختياري حاصل هئي. اولهه ۾، ويسٽ منسٽر ۽ چيئرنگ ڪراس جي چوڌاري حدون تعمير ٿي ويون. لنڊن جي ڳوٺاڻي مڊل سيڪس ۾ توسيع جي باوجود، ڪارپوريشن آف لنڊن شهر جي لنڊن جي حدن کي ڪائونٽي ۾ وڌائڻ جي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي، جنهن مقامي حڪومت، عوامي انفراسٽرڪچر ۽ انصاف جي انتظاميه لاءِ مسئلا پيدا ڪيا. ارڙهين ۽ اڻويهين صدي ۾، آبادي جي گھاٽائي خاص طور تي ڪائونٽي جي ڏکڻ اوڀر ۾ وڌيڪ هئي، جنهن ۾ لنڊن جا اوڀر ۽ اولهه وارا حصا شامل هئا. سال 1855ع ۾، گنجان آباد ڏکڻ اوڀر، [[ڪينٽ]] ۽ سري جي حصن سان گڏ، ڪجهه بنيادي ڍانچي جي مقصدن لاءِ ميٽروپوليٽن بورڊ آف ورڪس جي تحت آيو، جڏهن ته مڊلسڪس جو حصو رهيو.<ref name="saint">Saint, A., ''Politics and the people of London: the London County Council (1889–1965)'' (1989)</ref> ميٽروپوليٽن پوليس پڻ اڻويهين صدي ۾ ترقي ڪئي. جڏهن سال 1889ع ۾ ڪائونٽي ڪائونسلون متعارف ڪرايون ويون، تاريخي ڪائونٽي جي علائقي جو تقريباً 20 سيڪڙو، ان جي آبادي جي ٽئين حصي سان گڏ، لنڊن جي نئين انتظامي ڪائونٽي ۾ شامل ڪيو ويو. باقي حصو مڊلسڪس جي انتظامي ڪائونٽي ٺاهي، جيڪا مڊلسڪس ڪائونٽي ڪائونسل جي نگراني ۾ هئي، <ref name="barlow">Barlow, I., ''Metropolitan Government'', (1991)</ref> جيڪا ويسٽ منسٽر ۾ مڊلسڪس گِلڊ هال ۾ باقاعدگي سان ملندي هئي. وڌيڪ مضافاتي ترقي، عوامي ٽرانسپورٽ جي بهتري ۽ توسيع،<ref name="wolmar">Wolmar, C., ''The Subterranean Railway'', (2004)</ref> انهي سان گڏ نئين صنعتن جي قيام جي ڪري، سال 1965ع ۾ گريٽر لنڊن، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ مڊلسڪس جي تقريبن سڄي تاريخي ڪائونٽي شامل هئي، جي تخليق جو سبب بڻي؛ باقي علائقو پاڙيسري رسمي ڪائونٽين ۾ شامل ڪيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Middlesex}} * [http://www.british-history.ac.uk/place.aspx?gid=66&region=1 Victoria County History of Middlesex] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141008192206/http://www.british-history.ac.uk/place.aspx?gid=66&region=1 |date=8 October 2014 }} *[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/381480/Middlesex= Article on Middlesex from Encyclopædia Britannica] * [http://www.middlesexfederation.com/ The Middlesex Federation] * Maps of [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig06.gif&pubid=84 Middlesex] subdivisions: [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=26930&filename=fig08.gif&pubid=87 Edmonton], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22381&filename=fig01.gif&pubid=86 Elthorne], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=26876&filename=fig01.gif&pubid=87 Gore], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22269&filename=fig04.gif&pubid=85 Isleworth] and [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig07.gif&pubid=84 Spelthorne] ** [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22489&filename=fig01.gif&pubid=88 Ossulstone]: [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22489&filename=fig02.gif&pubid=88 Outer Finsbury], [http://www.british-history.ac.uk/image-publicationMap.aspx?pubid=30 Inner Finsbury] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121025113255/http://www.british-history.ac.uk/image-publicationMap.aspx?pubid=30 |date=25 October 2012 }}, [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22544&filename=fig02.gif&pubid=89 Outer Kensington], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=28683&filename=fig82b.gif&pubid=182 Inner Kensington], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22631&filename=fig02.gif&pubid=90 Holborn] and [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22692&filename=fig02.gif&pubid=91 Tower] * [http://www.westlondonchat.com/photos Middlesex and West London Photo Galleries] {{Geographic location |title = Neighbouring counties (1889–1965) |Centre = Middlesex |North = [[Hertfordshire]] |Northeast = [[Hertfordshire|Herts]]/[[Essex]] |East = [[Essex]] |Southeast = [[County of London|London]] |South = [[Surrey]] |Southwest = [[Surrey]] |West = [[Berkshire]] |Northwest = [[Buckinghamshire]] }} {{Authority control}} [[زمرو:مڊلسيڪس]] [[زمرو:هوم ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]] [[زمرو:گريٽر لندن جو اباڻي ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون اڳوڻي ڪائونٽيون]] [[زمرو:1965ع ۾ ختم ٿيل انگلينڊ جو ڪائونٽيون]] [[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] o44t2xa59jtbnzih5tfq6yyjq4n3hq3 424252 424251 2026-10-22T05:50:25Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 424252 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historic county of England}} {{About|the historic county in England}} {{Good article}} {{Infobox settlement | Name = Middlesex | subdivision_type = [[historic counties of England|Historic county]] | AltName = | Image = | image_caption = | image_flag = Flag of Middlesex.svg | image_coat = Arms of Middlesex County Council.svg | Map = [[File:Middlesex Brit Isles Sect 5.svg|150px|Middlesex 1066–1888]] | map_caption = Middlesex within Great Britain in 1888 | coordinates = {{coord|51.54|N|0.27|W|region:GB_type:adm2nd|display=inline,title}} | AreaFirst = {{cvt|181320|acre|km2|0|order=flip|abbr=on}}<ref name=vic_pop/> | AreaFirstYear = 1801/1881 | AreaSecond = | AreaSecondYear = | AreaThird = {{cvt|148701|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaThirdYear = 1911 | AreaLast = {{cvt|148691|acre|km2|1|order=flip|abbr=on}}<ref name=vision_mddx/> | AreaLastYear = 1961 | area_lost1 = Metropolitan parishes | lost_to1 = [[County of London]] | area_lost_year1 = 1889 | Origin = [[Middle Saxons]] | preceded_by = [[Kingdom of Essex]] | Start = [[Ancient counties of England|Early Middle Ages]] | year_end = 1965 | PopulationFirst = 818,129<ref name=vic_pop>{{cite web |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |title=Table of population, 1801–1901 |publisher=A History of the County of Middlesex: Volume 22 |year=1911 |access-date=20 February 2008 |archive-date=14 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514001426/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22159 |url-status=live }}</ref> | PopulationFirstYear = 1801 | PopulationSecond = 2,920,485<ref name=vic_pop/> | PopulationSecondYear = 1881 | PopulationThird = 1,126,465<ref name=vision_mddx>{{cite vob |name=Middlesex |population=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_TPop&u_id=10061441&c_id=10001043&add=N |area=http://www.visionofbritain.org.uk/data_cube_table_page.jsp?data_theme=T_POP&data_cube=N_AREA_A&u_id=10061441&c_id=10001043&add=Y |density=http://www.visionofbritain.org.uk/data_rate_page.jsp?u_id=10061441&c_id=10001043&data_theme=T_POP&id=0 |accessdate=20 February 2008 }}</ref> | PopulationThirdYear = 1911 | PopulationLast = 2,234,543<ref name=vision_mddx/> | PopulationLastYear = 1961 | DensityFirst = {{cvt|4.5|PD/acre|order=flip}} | DensityFirstYear = 1801 | DensitySecond = {{cvt|16.1|PD/acre|order=flip}} | DensitySecondYear = 1881 | DensityThird = {{cvt|7.6|PD/acre|order=flip}} | DensityThirdYear = 1911 | DensityLast = {{cvt|15|PD/acre|disp=flip}} | DensityLastYear = 1961 | Status = [[Ceremonial counties of England|Ceremonial county]] (until 1965)<br />[[Administrative counties of England|Administrative county]] (1889–1965) | Government = [[Middlesex Quarter Sessions]] (until 1889){{NoteTag|The Middlesex Quarter Sessions had jurisdiction in Westminster, but not the Tower Liberty.}}<br />Within the metropolis:<br />[[Metropolitan Board of Works]] (1855–1889)<br />[[Middlesex County Council]] (1889–1965) | Motto = | HQ = ''[[#County town|see text]]'' | CodeName = [[Chapman code]] | Code = MDX{{NoteTag|Historic boundaries excluding the [[City of London]], which is code LND.}} | Divisions = [[Hundred (county subdivision)|Hundreds]] (ancient)<br />[[History of local government districts in Middlesex|Districts]] (1835–1965) | DivisionsNames = | divisions_map_caption = | membership_title1 = | membership1 = | membership_title2 = | membership2 = | membership_title3 = | membership3 = | membership_title4 = | membership4 = | membership_title5 = | membership5 = | common_name = | today = Greater London, Hertfordshire, Surrey | year_start = 1889 }} '''مڊلسيڪس''' (<small>Middlesex</small>؛ ٻڌو: {{IPAc-en|ˈ|m|ɪ|d|əl|s|ɛ|k|s|audio=LL-Q1860 (eng)-Vealhurl-Middlesex.wav}})، [[انگلينڊ]] جي [[انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون|هڪ تاريخي ڪائونٽي]] آهي. هن ڪائونٽي جون حدون گهڻي ڀاڱي ٽن ندين: ڏکڻ ۾ [[ٽيمز درياھه|ٽيمز]]، اوڀر ۾ لي ۽ اولهه ۾ ڪولن ندين سان لڳن ٿيون؛ جڏهن ته اتر طرف [[هرٽفورڊ شائر]] سان ان جي حد ٽڪرين جي هڪ قطار ذريعي ٺهي ٿي. هي علائقو تقريباً مڪمل طور تي "[[گريٽر لنڊن]]" جي انتظامي دائري ۾ اچي ٿو، جڏهن ته ان جا ڪجهه ننڍا حصا هرٽفورڊ شائر ڪائونٽي ۽ [[سري]] ڪائونٽي ۾ پڻ شامل آهن. [[رٽلينڊ]] کانپوءِ، هي انگلينڊ جي تاريخي ڪائونٽين ۾ ٻيو نمبر ننڍو علائقو آهي. ڪائونٽي جو نالو ان جي شروعات کان وٺي وچين دور جي شروعات ۾ مڊل سيڪسن جي وطن جي طور تي نڪتل آهي،<ref name="auto">{{Cite web |last=Kessler |first=P. L. |title=Kingdoms of the Anglo-Saxons - Middle Saxons |url=https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |access-date=29 April 2024 |website=The History Files |language=en |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429090559/https://www.historyfiles.co.uk/KingListsBritain/EnglandMiddlesex.htm |url-status=live }}</ref> جنهن کان پوءِ ڪائونٽي نائين يا ڏهين صدي ۾ ان علائقي جو حصو بڻجي وئي. [[لنڊن|لنڊن شهر]]، جيڪو اڳ ۾ ڪائونٽي جو حصو هو، ٻارهين صدي ۾ هڪ خود مختيار ڪائونٽي ڪارپوريشن بڻجي ويو؛ شهر اڃا تائين اثر انداز ٿيڻ جي قابل هو ڇاڪاڻ ته لنڊن جي شيرف مڊل سيڪس ۾ پنهنجو دائرو اختيار برقرار رکيو، جيتوڻيڪ ڪائونٽي ٻي صورت ۾ الڳ رهي.<ref name="vch_middlesex">{{cite book |author=Victoria County History |title=A history of the County of Middlesex |volume=2 |pages=15–60. Paragraph 12 |url=http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |access-date=2 April 2012 |author-link=Victoria County History |archive-date=31 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531055113/http://www.british-history.ac.uk/report.aspx?compid=22153 |url-status=live }}</ref> لنڊن جي بشپ جو ڊائوسيس پڻ مڊل سيڪس ذريعي وڌايو ويو. شهر جي اوڀر ۾، ٽاور ڊويزن (يا ٽاور هيملٽس) کي پنهنجي لارڊ ليفٽيننٽ جي تحت ڪافي خودمختياري حاصل هئي. اولهه ۾، ويسٽ منسٽر ۽ چيئرنگ ڪراس جي چوڌاري حدون تعمير ٿي ويون. لنڊن جي ڳوٺاڻي مڊل سيڪس ۾ توسيع جي باوجود، ڪارپوريشن آف لنڊن شهر جي لنڊن جي حدن کي ڪائونٽي ۾ وڌائڻ جي ڪوششن جي مزاحمت ڪئي، جنهن مقامي حڪومت، عوامي انفراسٽرڪچر ۽ انصاف جي انتظاميه لاءِ مسئلا پيدا ڪيا. ارڙهين ۽ اڻويهين صدي ۾، آبادي جي گھاٽائي خاص طور تي ڪائونٽي جي ڏکڻ اوڀر ۾ وڌيڪ هئي، جنهن ۾ لنڊن جا اوڀر ۽ اولهه وارا حصا شامل هئا. سال 1855ع ۾، گنجان آباد ڏکڻ اوڀر، [[ڪينٽ]] ۽ سري جي حصن سان گڏ، ڪجهه بنيادي ڍانچي جي مقصدن لاءِ ميٽروپوليٽن بورڊ آف ورڪس جي تحت آيو، جڏهن ته مڊلسڪس جو حصو رهيو.<ref name="saint">Saint, A., ''Politics and the people of London: the London County Council (1889–1965)'' (1989)</ref> ميٽروپوليٽن پوليس پڻ اڻويهين صدي ۾ ترقي ڪئي. جڏهن سال 1889ع ۾ ڪائونٽي ڪائونسلون متعارف ڪرايون ويون، تاريخي ڪائونٽي جي علائقي جو تقريباً 20 سيڪڙو، ان جي آبادي جي ٽئين حصي سان گڏ، لنڊن جي نئين انتظامي ڪائونٽي ۾ شامل ڪيو ويو. باقي حصو مڊلسڪس جي انتظامي ڪائونٽي ٺاهي، جيڪا مڊلسڪس ڪائونٽي ڪائونسل جي نگراني ۾ هئي، <ref name="barlow">Barlow, I., ''Metropolitan Government'', (1991)</ref> جيڪا ويسٽ منسٽر ۾ مڊلسڪس گِلڊ هال ۾ باقاعدگي سان ملندي هئي. وڌيڪ مضافاتي ترقي، عوامي ٽرانسپورٽ جي بهتري ۽ توسيع،<ref name="wolmar">Wolmar, C., ''The Subterranean Railway'', (2004)</ref> انهي سان گڏ نئين صنعتن جي قيام جي ڪري، سال 1965ع ۾ گريٽر لنڊن، هڪ اهڙو علائقو جنهن ۾ مڊلسڪس جي تقريبن سڄي تاريخي ڪائونٽي شامل هئي، جي تخليق جو سبب بڻي؛ باقي علائقو پاڙيسري رسمي ڪائونٽين ۾ شامل ڪيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Middlesex}} * [http://www.british-history.ac.uk/place.aspx?gid=66&region=1 Victoria County History of Middlesex] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20141008192206/http://www.british-history.ac.uk/place.aspx?gid=66&region=1 |date=8 October 2014 }} *[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/381480/Middlesex= Article on Middlesex from Encyclopædia Britannica] * [http://www.middlesexfederation.com/ The Middlesex Federation] * Maps of [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig06.gif&pubid=84 Middlesex] subdivisions: [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=26930&filename=fig08.gif&pubid=87 Edmonton], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22381&filename=fig01.gif&pubid=86 Elthorne], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=26876&filename=fig01.gif&pubid=87 Gore], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22269&filename=fig04.gif&pubid=85 Isleworth] and [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22200&filename=fig07.gif&pubid=84 Spelthorne] ** [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22489&filename=fig01.gif&pubid=88 Ossulstone]: [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22489&filename=fig02.gif&pubid=88 Outer Finsbury], [http://www.british-history.ac.uk/image-publicationMap.aspx?pubid=30 Inner Finsbury] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121025113255/http://www.british-history.ac.uk/image-publicationMap.aspx?pubid=30 |date=25 October 2012 }}, [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22544&filename=fig02.gif&pubid=89 Outer Kensington], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=28683&filename=fig82b.gif&pubid=182 Inner Kensington], [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22631&filename=fig02.gif&pubid=90 Holborn] and [http://www.british-history.ac.uk/image.aspx?compid=22692&filename=fig02.gif&pubid=91 Tower] * [http://www.westlondonchat.com/photos Middlesex and West London Photo Galleries] {{Geographic location |title = Neighbouring counties (1889–1965) |Centre = Middlesex |North = [[Hertfordshire]] |Northeast = [[Hertfordshire|Herts]]/[[Essex]] |East = [[Essex]] |Southeast = [[County of London|London]] |South = [[Surrey]] |Southwest = [[Surrey]] |West = [[Berkshire]] |Northwest = [[Buckinghamshire]] }} {{Authority control}} [[زمرو:مڊلسيڪس]] [[زمرو:هوم ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]] [[زمرو:گريٽر لندن جي اباڻي ڪائونٽي]] [[زمرو:انگلينڊ جون اڳوڻي ڪائونٽيون]] [[زمرو:1965ع ۾ ختم ٿيل انگلينڊ جو ڪائونٽيون]] [[زمرو:قديم دور ۾ قائم ٿيل انگلينڊ جون ڪائونٽيون]] t2occslttydfq19og00ybt7s5koenu9 0 104710 424055 424033 2026-10-21T12:30:24Z Memon2025 21315 /* */ 424055 wikitext text/x-wiki {{For|the village in Syria|Al-Hafar, Syria}} {{For|the village in Syria|Al-Hafar, Syria}} {{Infobox settlement | official_name = Hafar al-Batin | type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]] | image = Hafar Al-Batin in Winter 002.jpg | image_flag = | image_shield = | nickname = ''Capital of the Spring'' | pushpin_map = Saudi Arabia | coordinates = {{coord|28|26|3|N|45|57|49|E|region:SA|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Countries of the world|Country]] | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]] | subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = Established | established_date = 638 CE (17 AH) | established_title2 = Joint [[Saudi Arabia]] | established_date2 = 1925 | leader_title = Manager of Municipality | leader_name = [[Muhammad Hmoud AlShaie’a]]<ref>{{Cite web |url=http://www.hafrnews.com/albums.php?action=show&id=32 |title=رئيس بلدية محافظة حفر الباطن محمد حمود الشايع - اخبارية محافظة حفر الباطن |access-date=2012-05-22 |archive-date=2012-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120427030601/http://www.hafrnews.com/albums.php?action=show&id=32 |url-status=dead }}</ref> | leader_title1 = City Governor | leader_name1 = [[Abdulmuhsen Al-Otaishan]] | leader_title2 = Deputy Governor | leader_name2 = [[Musliet Abdulaziz AlZugaibi]] | leader_title3 = Provincial Governor | leader_name3 = [[Saud bin Nayef Al Saud]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = | area_total_sq_mi = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 387,096 | population_as_of = 2022<ref>{{Cite web |title=Hafar al-Batin (Eastern Region, Saudi Arabia) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/eastern/0503__%E1%B8%A5afar_al_b%C4%81%E1%B9%ADin/ |access-date=2024-02-05 |website=www.citypopulation.de}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_urban = | population_metro = 467,007 (Hafar al-Batin Governorate) | population_note = | time_zone = [[Arabia Standard Time|AST]] | utc_offset = +3 | time_zone_DST = [[Arabia Standard Time|AST]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = Postal Code | postal_code = 31991 | area_code = [[+966]]-1-3-7 }} '''حفر الباطن''' (عربي:حفر الباطن)، [[سعودي عرب]] جي [[الشرقيه صوبو|الشرقيه صوبي]] جي حفر الباطن گورنريٽ ۾ هڪ شهر آهي. [[رياض]] کان اتر ۾ 430 ڪلوميٽر، [[ڪويت]] جي حد کان 94.2 ڪلوميٽر ۽ [[عراق]] جي حد کان تقريباً 74.3 ڪلوميٽر پري واقع آهي. هي شهر وادي الباطن جي خشڪ وادي ۾ واقع آهي، جيڪا وادي الرماه ندي (هاڻي خشڪ) جي ڊگهي وادي جو حصو آهي، جيڪي [[مدينه منوره]] ڏانهن اندروني طرف وڃي ٿي ۽ اڳ ۾ [[فارس جي نار]] ۾ خالي ٿيندي هئي. '''Hafar al-Batin''' ({{langx|ar|حفر الباطن}} ''{{Transliteration|ar|DIN|Ḥafar al-Bāṭin}}''), also frequently spelled ''Hafr al-Batin'', is a city in the Hafar al-Batin Governorate, [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]], [[Saudi Arabia]]. It is located 430&nbsp;km north of [[Riyadh]], 94.2&nbsp;km from the [[Kuwait]] border, and about 74.3 from the [[Iraq]] border. The city lies in the dry valley of the [[Wadi al-Batin]], which is part of the longer valley of the river [[Wadi al-Rummah]] (now dry), which leads inland toward [[Medina]] and formerly emptied into the [[Persian Gulf]]. ==ref== [[زمرو:حفر الباطن گورنریٽ]] [[زمرو:الشرقي صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ شهر]] [[زمرو:حفر الباطن گورنریٽ ۾ شهر]] 6voniex2hxotx9yi0wlbfja4l02vrsh 424056 424055 2026-10-21T12:30:52Z Memon2025 21315 /* */ 424056 wikitext text/x-wiki {{For|the village in Syria|Al-Hafar, Syria}} {{Infobox settlement | official_name = Hafar al-Batin | type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]] | image = Hafar Al-Batin in Winter 002.jpg | image_flag = | image_shield = | nickname = ''Capital of the Spring'' | pushpin_map = Saudi Arabia | coordinates = {{coord|28|26|3|N|45|57|49|E|region:SA|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Countries of the world|Country]] | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]] | subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = Established | established_date = 638 CE (17 AH) | established_title2 = Joint [[Saudi Arabia]] | established_date2 = 1925 | leader_title = Manager of Municipality | leader_name = [[Muhammad Hmoud AlShaie’a]]<ref>{{Cite web |url=http://www.hafrnews.com/albums.php?action=show&id=32 |title=رئيس بلدية محافظة حفر الباطن محمد حمود الشايع - اخبارية محافظة حفر الباطن |access-date=2012-05-22 |archive-date=2012-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120427030601/http://www.hafrnews.com/albums.php?action=show&id=32 |url-status=dead }}</ref> | leader_title1 = City Governor | leader_name1 = [[Abdulmuhsen Al-Otaishan]] | leader_title2 = Deputy Governor | leader_name2 = [[Musliet Abdulaziz AlZugaibi]] | leader_title3 = Provincial Governor | leader_name3 = [[Saud bin Nayef Al Saud]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = | area_total_sq_mi = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 387,096 | population_as_of = 2022<ref>{{Cite web |title=Hafar al-Batin (Eastern Region, Saudi Arabia) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/eastern/0503__%E1%B8%A5afar_al_b%C4%81%E1%B9%ADin/ |access-date=2024-02-05 |website=www.citypopulation.de}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_urban = | population_metro = 467,007 (Hafar al-Batin Governorate) | population_note = | time_zone = [[Arabia Standard Time|AST]] | utc_offset = +3 | time_zone_DST = [[Arabia Standard Time|AST]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = Postal Code | postal_code = 31991 | area_code = [[+966]]-1-3-7 }} '''حفر الباطن''' (عربي:حفر الباطن)، [[سعودي عرب]] جي [[الشرقيه صوبو|الشرقيه صوبي]] جي حفر الباطن گورنريٽ ۾ هڪ شهر آهي. [[رياض]] کان اتر ۾ 430 ڪلوميٽر، [[ڪويت]] جي حد کان 94.2 ڪلوميٽر ۽ [[عراق]] جي حد کان تقريباً 74.3 ڪلوميٽر پري واقع آهي. هي شهر وادي الباطن جي خشڪ وادي ۾ واقع آهي، جيڪا وادي الرماه ندي (هاڻي خشڪ) جي ڊگهي وادي جو حصو آهي، جيڪي [[مدينه منوره]] ڏانهن اندروني طرف وڃي ٿي ۽ اڳ ۾ [[فارس جي نار]] ۾ خالي ٿيندي هئي. '''Hafar al-Batin''' ({{langx|ar|حفر الباطن}} ''{{Transliteration|ar|DIN|Ḥafar al-Bāṭin}}''), also frequently spelled ''Hafr al-Batin'', is a city in the Hafar al-Batin Governorate, [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]], [[Saudi Arabia]]. It is located 430&nbsp;km north of [[Riyadh]], 94.2&nbsp;km from the [[Kuwait]] border, and about 74.3 from the [[Iraq]] border. The city lies in the dry valley of the [[Wadi al-Batin]], which is part of the longer valley of the river [[Wadi al-Rummah]] (now dry), which leads inland toward [[Medina]] and formerly emptied into the [[Persian Gulf]]. ==ref== [[زمرو:حفر الباطن گورنریٽ]] [[زمرو:الشرقي صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ شهر]] [[زمرو:حفر الباطن گورنریٽ ۾ شهر]] s62d9roq4no5oevljt16wm2gy268bx3 424057 424056 2026-10-21T12:32:19Z Memon2025 21315 /* */ 424057 wikitext text/x-wiki {{For|the village in Syria|Al-Hafar, Syria}} {{Infobox settlement | official_name = Hafar al-Batin | type = [[List of cities and towns in Saudi Arabia|City]] | image = Hafar Al-Batin in Winter 002.jpg | image_flag = | image_shield = | nickname = ''Capital of the Spring'' | pushpin_map = Saudi Arabia | coordinates = {{coord|28|26|3|N|45|57|49|E|region:SA|display=inline,title}} | subdivision_type = [[Countries of the world|Country]] | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Saudi Arabia|Province]] | subdivision_name1 = [[Eastern Province, Saudi Arabia|Eastern Province]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = Established | established_date = 638 CE (17 AH) | established_title2 = Joint [[Saudi Arabia]] | established_date2 = 1925 | leader_title = Manager of Municipality | leader_name = [[Muhammad Hmoud AlShaie’a]]<ref>{{Cite web |url=http://www.hafrnews.com/albums.php?action=show&id=32 |title=رئيس بلدية محافظة حفر الباطن محمد حمود الشايع - اخبارية محافظة حفر الباطن |access-date=2012-05-22 |archive-date=2012-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120427030601/http://www.hafrnews.com/albums.php?action=show&id=32 |url-status=dead }}</ref> | leader_title1 = City Governor | leader_name1 = [[Abdulmuhsen Al-Otaishan]] | leader_title2 = Deputy Governor | leader_name2 = [[Musliet Abdulaziz AlZugaibi]] | leader_title3 = Provincial Governor | leader_name3 = [[Saud bin Nayef Al Saud]] | unit_pref = Metric | area_total_km2 = | area_total_sq_mi = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 387,096 | population_as_of = 2022<ref>{{Cite web |title=Hafar al-Batin (Eastern Region, Saudi Arabia) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information |url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/eastern/0503__%E1%B8%A5afar_al_b%C4%81%E1%B9%ADin/ |access-date=2024-02-05 |website=www.citypopulation.de}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_urban = | population_metro = 467,007 (Hafar al-Batin Governorate) | population_note = | time_zone = [[Arabia Standard Time|AST]] | utc_offset = +3 | time_zone_DST = [[Arabia Standard Time|AST]] | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = Postal Code | postal_code = 31991 | area_code = [[+966]]-1-3-7 }} '''حفر الباطن''' (عربي:حفر الباطن)، [[سعودي عرب]] جي [[الشرقيه صوبو|الشرقيه صوبي]] جي حفر الباطن گورنريٽ ۾ هڪ شهر آهي. [[رياض]] کان اتر ۾ 430 ڪلوميٽر، [[ڪويت]] جي حد کان 94.2 ڪلوميٽر ۽ [[عراق]] جي حد کان تقريباً 74.3 ڪلوميٽر پري واقع آهي. هي شهر وادي الباطن جي خشڪ وادي ۾ واقع آهي، جيڪا وادي الرماه ندي (هاڻي خشڪ) جي ڊگهي وادي جو حصو آهي، جيڪي [[مدينه منوره]] ڏانهن اندروني طرف وڃي ٿي ۽ اڳ ۾ [[فارس جي نار]] ۾ خالي ٿيندي هئي. ==ref== [[زمرو:حفر الباطن گورنریٽ]] [[زمرو:الشرقي صوبو]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ شهر]] [[زمرو:الشرقي صوبي ۾ شهر]] [[زمرو:حفر الباطن گورنریٽ ۾ شهر]] 2b3p0d3qksu1onflsx0b6z5ip6xpxs0 0 104713 424043 2026-10-21T12:09:06Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|هندستاني برصغير جي قديم انساني آبادڪاري ۽ آباديءَ جي تاريخ}} {{ٻيا استعمال|آديوسي}} '''هندستان جا قديم رهواسي''' (انگريزي: ''Early inhabitants of India'') انهن انساني آبادين ۽ سماجن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي تاريخ کان اڳ ۽ تاريخي دور جي شروعات ۾ [[هندستاني برصغير]] جي مختلف علا... 424043 wikitext text/x-wiki {{Short description|هندستاني برصغير جي قديم انساني آبادڪاري ۽ آباديءَ جي تاريخ}} {{ٻيا استعمال|آديوسي}} '''هندستان جا قديم رهواسي''' (انگريزي: ''Early inhabitants of India'') انهن انساني آبادين ۽ سماجن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي تاريخ کان اڳ ۽ تاريخي دور جي شروعات ۾ [[هندستاني برصغير]] جي مختلف علائقن ۾ آباد هئا. برصغير جي قديم آباديءَ جي تاريخ ۾ شڪار ڪندڙ ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ گروهه، شروعاتي زرعي سماج، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا شهري رهواسي ۽ مختلف دورن ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ آباديون شامل آهن.<ref name="Narasimhan2019"/> اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيترن تاريخدانن هندستان جي قديم آبادين کي آريائي، دراوڙي، ڪولاري ۽ تبتي-برمي گروهن ۾ ورهايو. اهڙي درجابنديءَ ۾ ٻولي، جسماني خاصيتن، تاريخي روايتن ۽ ان وقت جي نسلي نظرين کي گڏ استعمال ڪيو ويندو هو. جديد علمي تحقيق ۾ ٻولي، ثقافت، جينياتي نسب ۽ سماجي سڃاڻپ کي الڳ الڳ پرکيو وڃي ٿو. [[فائل:Simple map of Indus valley civilization.svg|thumb|سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي اهم آثارِ قديمه وارن ماڳن جو نقشو.]] == اصطلاح ۽ تاريخي پسمنظر == انگريزي لفظ ''Aborigines'' قديم تاريخي ڪتابن ۾ ڪنهن ملڪ جي ابتدائي يا اصلوڪن رهواسين لاءِ استعمال ٿيندو هو. هندستان جي نوآبادياتي دور جي لکڻين ۾ هي اصطلاح ڪيترين قبائلي ۽ ٻوليائي برادرين لاءِ استعمال ڪيو ويو. اڄوڪي هندستان ۾ ''آديوسي'' اصطلاح ڪيترين مقامي ۽ قبائلي برادرين لاءِ استعمال ٿئي ٿو. سرڪاري ۽ قانوني اصطلاح ''Scheduled Tribes'' آهي، پر ٻنهي اصطلاحن جي معنيٰ ۽ دائرو هر حالت ۾ هڪجهڙو نه آهن.<ref name="AdivasiBritannica"/> == رميش چندر دت جو تاريخي بيان == هندستاني تاريخدان [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' جي ٽئين، نظرثاني ٿيل ڇاپي (1908ع) جي پهرئين باب ''Aryan Settlements in the Punjab'' ۾ هندستان جي قديم آبادين بابت تفصيلي بيان ڏنو آهي.<ref name="Dutt1908"/> دت جي بيان موجب هندستان ۾ آريائي آبادڪاريءَ کان اڳ مختلف گروهه موجود هئا. هن انهن ۾ ڪُڪي، ناگا، منڊا، ڀيل، سانٿال ۽ دراوڙي آباديءَ جو ذڪر ڪيو. دت جي زماني ۾ ڪولاري ۽ تبتي-برمي ٻولين کي مخصوص قديم آبادين جي لڏپلاڻ سان ڳنڍيو ويندو هو. هن دراوڙي آبادين جي اتر-اولهه کان اچڻ ۽ پوءِ ڏکڻ هندستان ڏانهن پکڙجڻ جو تصور پڻ پيش ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> اهي بيان ويهين صديءَ جي شروعاتي تاريخ نويسيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهن، پر انهن کي جديد آثارِ قديمه يا جينياتي تحقيق سان تصديق ٿيل نتيجا سمجهڻ مناسب ناهي. == قديم انساني آبادڪاري == هندستاني برصغير ۾ انساني آبادڪاريءَ جي تاريخ ڪيترن هزارن سالن تي پکڙيل آهي. ابتدائي انساني گروهه مختلف ماحولن ۾ شڪار، خوراڪ گڏ ڪرڻ ۽ بعد ۾ جانورن جي پالنا ۽ زراعت سان لاڳاپيل رهيا. وقت گذرڻ سان آبادين جي رهڻي ڪهڻي، خوراڪ جي پيداوار، اوزارن، واپار ۽ سماجي تنظيم ۾ تبديليون آيون. انهن تبديلين کي سمجهڻ لاءِ آثارِ قديمه، قديم انساني باقيات، لسانيات ۽ جينياتي تحقيق مان مدد ورتي وڃي ٿي.<ref name="Narasimhan2019"/> == سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب == [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] ڏکڻ ايشيا جي اهم قديم شهري تهذيبن مان هڪ هئي. ان جو عروج عام طور 2600 ق.م کان 1900 ق.م جي وچ واري دور سان لاڳاپيل آهي. هن تهذيب جا اهم ماڳ موجوده [[پاڪستان]] ۽ [[ڀارت]] ۾ واقع آهن، جن ۾ [[موهن جو دڙو]]، [[هڙپا]] ۽ [[راکي ڳڙهي]] شامل آهن. سنڌو تهذيب جي ماڻهن جي جينياتي تاريخ بابت 2019ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق ۾ راکي ڳڙهيءَ مان مليل هڪ قديم انساني جينوم جو تجزيو ڪيو ويو. مطالعي ۾ ان فرد جي نسب ۾ اهڙا عنصر سڃاتا ويا، جيڪي قديم ڏکڻ ايشيائي ۽ ايران سان لاڳاپيل پراڻين آبادين جي جينياتي تاريخ سان واسطو رکن ٿا. ان نموني ۾ بعد واري اسٽيپي چراگاهي آبادين سان لاڳاپيل نسب نه مليو.<ref name="Shinde2019"/> هڪ فرد جي جينوم مان پوري سنڌو تهذيب جي آباديءَ جي مڪمل جينياتي بناوت جو تعين نٿو ڪري سگهجي. == قديم آبادين جي لڏپلاڻ ۽ ميلاپ == 2019ع ۾ رسالي ''Science'' ۾ شايع ٿيل تحقيق ''The Formation of Human Populations in South and Central Asia'' ۾ 523 قديم انسانن جي جينياتي معلومات جو تجزيو ڪيو ويو. تحقيق موجب ڏکڻ ايشيا جي موجوده آبادين جي جينياتي تاريخ ڪيترن قديم گروهن جي ميلاپ سان ٺهي آهي. سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل آباديون، قديم ڏکڻ ايشيائي شڪار ڪندڙن سان واسطو رکندڙ نسب ۽ وچ ايشيا جي اسٽيپي علائقن مان آيل آبادين سان لاڳاپيل نسب ان تاريخ جا اهم حصا آهن.<ref name="Narasimhan2019"/> اهو جينياتي ميلاپ مختلف دورن ۾ ٿيو. تنهنڪري اڄوڪن ماڻهن کي ڪنهن هڪ قديم آباديءَ جو خالص يا اڻ مٽ تسلسل سمجهڻ سائنسي طور درست ناهي. == ٻوليائي گروهه == [[فائل:Dravidian map.svg|thumb|دراوڙي ٻولين جي موجوده جاگرافيائي ورڇ جو نقشو.]] === دراوڙي ٻوليون === [[دراوڙي ٻوليون]] ڏکڻ ايشيا جي هڪ اهم ٻوليائي خاندان سان تعلق رکن ٿيون. هن خاندان ۾ [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] سميت ٻيون ٻوليون شامل آهن. دراوڙي ٻولي ڳالهائڻ لازمي طور ڪنهن هڪ مخصوص قديم نسلي يا جينياتي گروهه سان تعلق ثابت نٿو ڪري. === منڊا ٻوليون === منڊا ٻوليون آسٽرو-ايشيائي ٻوليائي خاندان جي هڪ شاخ آهن. هندستان جي مختلف علائقن ۾ منڊا ٻوليون ڳالهائيندڙ برادريون آباد آهن. قديم تاريخي ڪتابن ۾ انهن مان ڪيترين آبادين لاءِ ''ڪولاري'' اصطلاح استعمال ڪيو ويندو هو، جيڪو جديد لساني اصطلاحن کان مختلف آهي. === تبتي-برمي ٻوليون === تبتي-برمي ٻوليون عام طور چين-تبتي ٻوليائي خاندان جي وسيع بحث سان لاڳاپيل آهن. هندستان جي اتر-اوڀر وارن علائقن ۾ انهن ٻولين جون ڪيتريون شاخون ڳالهايون وڃن ٿيون. هنن ٻولين جي تاريخ ۽ انهن کي ڳالهائيندڙ آبادين جي تاريخ پاڻ ۾ لاڳاپيل ضرور آهن، پر هڪجهڙيون ناهن. == تاريخي ۽ جديد تحقيق جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #9dbbd0;" |+ style="background:#195b85;color:white;padding:10px;font-size:115%;" | هندستان جي قديم آبادين بابت تاريخي ۽ جديد علمي نقطه نظر ! style="background:#dcebf7;" | موضوع ! style="background:#e5f3e9;" | پراڻو تاريخي تصور ! style="background:#fff0dc;" | جديد علمي وضاحت |- | '''اصلوڪا رهواسي''' | مخصوص قبيلن کي ابتدائي آباديءَ جو سڌو تسلسل سمجهڻ | آبادين جي تاريخ ۾ قديم نسب، لڏپلاڻ ۽ ڊگهي عرصي وارو ميلاپ شامل آهي. |- | '''دراوڙي آبادي''' | هڪ واحد نسلي گروهه جي لڏپلاڻ جو تصور | دراوڙي بنيادي طور ٻوليائي خاندان آهي؛ ان جي ڳالهائيندڙن جي جينياتي تاريخ گهڻ رخي آهي. |- | '''ڪولاري''' | هڪ وسيع قديم نسلي درجو | جديد لسانيات ۾ منڊا ۽ آسٽرو-ايشيائي ٻولين جا وڌيڪ مخصوص درجا استعمال ٿين ٿا. |- | '''آريائي آبادڪاري''' | هڪ سادي ۽ هڪ طرفي لڏپلاڻ جو تصور | جديد تحقيق مختلف دورن جي آباديائي حرڪتن، جينياتي ميلاپ ۽ ٻولين جي پکڙجڻ جي امڪاني لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي. |- | '''تهذيب ۽ سماج''' | جسماني خاصيتن کي تهذيبي ترقيءَ سان ڳنڍڻ | سماجي ۽ ثقافتي تاريخ آثارِ قديمه ۽ ٻين ثبوتن جي بنياد تي پرکي وڃي ٿي. |} == تاريخي ماخذن جي اهميت == رميش چندر دت جو 1908ع وارو ڪتاب برطانوي هندستان جي دور ۾ تاريخ جي تعليم ۽ قديم هندستان بابت رائج تصورن کي سمجهڻ لاءِ هڪ اهم تاريخي ماخذ آهي. بهرحال، ڪتاب ۾ موجود نسلي ۽ آباديائي تشريحون پنهنجي زماني جي علمي ماحول جي نمائندگي ڪن ٿيون. جديد تحقيقي مضمونن ۾ اهڙن بيانن کي تاريخي پسمنظر سان گڏ پيش ڪرڻ ۽ موجوده سائنسي نتيجن کان واضح طور ڌار رکڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] * [[موهن جو دڙو]] * [[هڙپا]] * [[دراوڙي ٻوليون]] * [[آديوسي]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[ڏکڻ ايشيا]] ==حوالا== <ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en |chapter=Aryan Settlements in the Punjab |pages=1–3 }}</ref> <ref name="Narasimhan2019">{{cite journal |last=Narasimhan |first=Vagheesh M. |author2=Patterson, Nick |author3=Moorjani, Priya |author4=et al. |title=The Formation of Human Populations in South and Central Asia |journal=Science |volume=365 |issue=6457 |year=2019 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |language=en }}</ref> <ref name="Shinde2019">{{cite journal |last=Shinde |first=Vasant |author2=Narasimhan, Vagheesh M. |author3=Rohland, Nadin |author4=et al. |title=An Ancient Harappan Genome Lacks Ancestry from Steppe Pastoralists or Iranian Farmers |journal=Cell |volume=179 |issue=3 |pages=729–735.e10 |year=2019 |doi=10.1016/j.cell.2019.08.048 |pmc=6800651 |language=en }}</ref> <ref name="AdivasiBritannica">{{cite encyclopedia |title=Adivasi |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Adivasi |language=en }}</ref> {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ ڏکڻ ۽ وچ ايشيا جي انساني آبادين جي جينياتي تاريخ — Science، 2019] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/6800651/ راکي ڳڙهيءَ جي قديم جينوم بابت تحقيق — Cell، 2019] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Indus_Valley_Civilisation سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:هندستان جي تاريخ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:قديم هندستان]] qxunnrcfimquh8jqhu9ff5ngt5rb1q1 424044 424043 2026-10-21T12:09:55Z Intisar Ali 8681 424044 wikitext text/x-wiki {{Short description|هندستاني برصغير جي قديم انساني آبادڪاري ۽ آباديءَ جي تاريخ}} {{ٻيا استعمال|آديوسي}} '''هندستان جا قديم رهواسي''' (انگريزي: ''Early inhabitants of India'') انهن انساني آبادين ۽ سماجن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي تاريخ کان اڳ ۽ تاريخي دور جي شروعات ۾ [[هندستاني برصغير]] جي مختلف علائقن ۾ آباد هئا. برصغير جي قديم آباديءَ جي تاريخ ۾ شڪار ڪندڙ ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ گروهه، شروعاتي زرعي سماج، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا شهري رهواسي ۽ مختلف دورن ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ آباديون شامل آهن.<ref name="Narasimhan2019"/> اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيترن تاريخدانن هندستان جي قديم آبادين کي آريائي، دراوڙي، ڪولاري ۽ تبتي-برمي گروهن ۾ ورهايو. اهڙي درجابنديءَ ۾ ٻولي، جسماني خاصيتن، تاريخي روايتن ۽ ان وقت جي نسلي نظرين کي گڏ استعمال ڪيو ويندو هو. جديد علمي تحقيق ۾ ٻولي، ثقافت، جينياتي نسب ۽ سماجي سڃاڻپ کي الڳ الڳ پرکيو وڃي ٿو. [[فائل:Simple map of Indus valley civilization.svg|thumb|سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي اهم آثارِ قديمه وارن ماڳن جو نقشو.]] == اصطلاح ۽ تاريخي پسمنظر == انگريزي لفظ ''Aborigines'' قديم تاريخي ڪتابن ۾ ڪنهن ملڪ جي ابتدائي يا اصلوڪن رهواسين لاءِ استعمال ٿيندو هو. هندستان جي نوآبادياتي دور جي لکڻين ۾ هي اصطلاح ڪيترين قبائلي ۽ ٻوليائي برادرين لاءِ استعمال ڪيو ويو. اڄوڪي هندستان ۾ ''آديوسي'' اصطلاح ڪيترين مقامي ۽ قبائلي برادرين لاءِ استعمال ٿئي ٿو. سرڪاري ۽ قانوني اصطلاح ''Scheduled Tribes'' آهي، پر ٻنهي اصطلاحن جي معنيٰ ۽ دائرو هر حالت ۾ هڪجهڙو نه آهن.<ref name="AdivasiBritannica"/> == رميش چندر دت جو تاريخي بيان == هندستاني تاريخدان [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' جي ٽئين، نظرثاني ٿيل ڇاپي (1908ع) جي پهرئين باب ''Aryan Settlements in the Punjab'' ۾ هندستان جي قديم آبادين بابت تفصيلي بيان ڏنو آهي.<ref name="Dutt1908"/> دت جي بيان موجب هندستان ۾ آريائي آبادڪاريءَ کان اڳ مختلف گروهه موجود هئا. هن انهن ۾ ڪُڪي، ناگا، منڊا، ڀيل، سانٿال ۽ دراوڙي آباديءَ جو ذڪر ڪيو. دت جي زماني ۾ ڪولاري ۽ تبتي-برمي ٻولين کي مخصوص قديم آبادين جي لڏپلاڻ سان ڳنڍيو ويندو هو. هن دراوڙي آبادين جي اتر-اولهه کان اچڻ ۽ پوءِ ڏکڻ هندستان ڏانهن پکڙجڻ جو تصور پڻ پيش ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> اهي بيان ويهين صديءَ جي شروعاتي تاريخ نويسيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهن، پر انهن کي جديد آثارِ قديمه يا جينياتي تحقيق سان تصديق ٿيل نتيجا سمجهڻ مناسب ناهي. == قديم انساني آبادڪاري == هندستاني برصغير ۾ انساني آبادڪاريءَ جي تاريخ ڪيترن هزارن سالن تي پکڙيل آهي. ابتدائي انساني گروهه مختلف ماحولن ۾ شڪار، خوراڪ گڏ ڪرڻ ۽ بعد ۾ جانورن جي پالنا ۽ زراعت سان لاڳاپيل رهيا. وقت گذرڻ سان آبادين جي رهڻي ڪهڻي، خوراڪ جي پيداوار، اوزارن، واپار ۽ سماجي تنظيم ۾ تبديليون آيون. انهن تبديلين کي سمجهڻ لاءِ آثارِ قديمه، قديم انساني باقيات، لسانيات ۽ جينياتي تحقيق مان مدد ورتي وڃي ٿي.<ref name="Narasimhan2019"/> == سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب == [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] ڏکڻ ايشيا جي اهم قديم شهري تهذيبن مان هڪ هئي. ان جو عروج عام طور 2600 ق.م کان 1900 ق.م جي وچ واري دور سان لاڳاپيل آهي. هن تهذيب جا اهم ماڳ موجوده [[پاڪستان]] ۽ [[ڀارت]] ۾ واقع آهن، جن ۾ [[موهن جو دڙو]]، [[هڙپا]] ۽ [[راکي ڳڙهي]] شامل آهن. سنڌو تهذيب جي ماڻهن جي جينياتي تاريخ بابت 2019ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق ۾ راکي ڳڙهيءَ مان مليل هڪ قديم انساني جينوم جو تجزيو ڪيو ويو. مطالعي ۾ ان فرد جي نسب ۾ اهڙا عنصر سڃاتا ويا، جيڪي قديم ڏکڻ ايشيائي ۽ ايران سان لاڳاپيل پراڻين آبادين جي جينياتي تاريخ سان واسطو رکن ٿا. ان نموني ۾ بعد واري اسٽيپي چراگاهي آبادين سان لاڳاپيل نسب نه مليو.<ref name="Shinde2019"/> هڪ فرد جي جينوم مان پوري سنڌو تهذيب جي آباديءَ جي مڪمل جينياتي بناوت جو تعين نٿو ڪري سگهجي. == قديم آبادين جي لڏپلاڻ ۽ ميلاپ == 2019ع ۾ رسالي ''Science'' ۾ شايع ٿيل تحقيق ''The Formation of Human Populations in South and Central Asia'' ۾ 523 قديم انسانن جي جينياتي معلومات جو تجزيو ڪيو ويو. تحقيق موجب ڏکڻ ايشيا جي موجوده آبادين جي جينياتي تاريخ ڪيترن قديم گروهن جي ميلاپ سان ٺهي آهي. سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل آباديون، قديم ڏکڻ ايشيائي شڪار ڪندڙن سان واسطو رکندڙ نسب ۽ وچ ايشيا جي اسٽيپي علائقن مان آيل آبادين سان لاڳاپيل نسب ان تاريخ جا اهم حصا آهن.<ref name="Narasimhan2019"/> اهو جينياتي ميلاپ مختلف دورن ۾ ٿيو. تنهنڪري اڄوڪن ماڻهن کي ڪنهن هڪ قديم آباديءَ جو خالص يا اڻ مٽ تسلسل سمجهڻ سائنسي طور درست ناهي. == ٻوليائي گروهه == [[فائل:Dravidian map.svg|thumb|دراوڙي ٻولين جي موجوده جاگرافيائي ورڇ جو نقشو.]] === دراوڙي ٻوليون === [[دراوڙي ٻوليون]] ڏکڻ ايشيا جي هڪ اهم ٻوليائي خاندان سان تعلق رکن ٿيون. هن خاندان ۾ [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] سميت ٻيون ٻوليون شامل آهن. دراوڙي ٻولي ڳالهائڻ لازمي طور ڪنهن هڪ مخصوص قديم نسلي يا جينياتي گروهه سان تعلق ثابت نٿو ڪري. === منڊا ٻوليون === منڊا ٻوليون آسٽرو-ايشيائي ٻوليائي خاندان جي هڪ شاخ آهن. هندستان جي مختلف علائقن ۾ منڊا ٻوليون ڳالهائيندڙ برادريون آباد آهن. قديم تاريخي ڪتابن ۾ انهن مان ڪيترين آبادين لاءِ ''ڪولاري'' اصطلاح استعمال ڪيو ويندو هو، جيڪو جديد لساني اصطلاحن کان مختلف آهي. === تبتي-برمي ٻوليون === تبتي-برمي ٻوليون عام طور چين-تبتي ٻوليائي خاندان جي وسيع بحث سان لاڳاپيل آهن. هندستان جي اتر-اوڀر وارن علائقن ۾ انهن ٻولين جون ڪيتريون شاخون ڳالهايون وڃن ٿيون. هنن ٻولين جي تاريخ ۽ انهن کي ڳالهائيندڙ آبادين جي تاريخ پاڻ ۾ لاڳاپيل ضرور آهن، پر هڪجهڙيون ناهن. == تاريخي ۽ جديد تحقيق جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #9dbbd0;" |+ style="background:#195b85;color:white;padding:10px;font-size:115%;" | هندستان جي قديم آبادين بابت تاريخي ۽ جديد علمي نقطه نظر ! style="background:#dcebf7;" | موضوع ! style="background:#e5f3e9;" | پراڻو تاريخي تصور ! style="background:#fff0dc;" | جديد علمي وضاحت |- | '''اصلوڪا رهواسي''' | مخصوص قبيلن کي ابتدائي آباديءَ جو سڌو تسلسل سمجهڻ | آبادين جي تاريخ ۾ قديم نسب، لڏپلاڻ ۽ ڊگهي عرصي وارو ميلاپ شامل آهي. |- | '''دراوڙي آبادي''' | هڪ واحد نسلي گروهه جي لڏپلاڻ جو تصور | دراوڙي بنيادي طور ٻوليائي خاندان آهي؛ ان جي ڳالهائيندڙن جي جينياتي تاريخ گهڻ رخي آهي. |- | '''ڪولاري''' | هڪ وسيع قديم نسلي درجو | جديد لسانيات ۾ منڊا ۽ آسٽرو-ايشيائي ٻولين جا وڌيڪ مخصوص درجا استعمال ٿين ٿا. |- | '''آريائي آبادڪاري''' | هڪ سادي ۽ هڪ طرفي لڏپلاڻ جو تصور | جديد تحقيق مختلف دورن جي آباديائي حرڪتن، جينياتي ميلاپ ۽ ٻولين جي پکڙجڻ جي امڪاني لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي. |- | '''تهذيب ۽ سماج''' | جسماني خاصيتن کي تهذيبي ترقيءَ سان ڳنڍڻ | سماجي ۽ ثقافتي تاريخ آثارِ قديمه ۽ ٻين ثبوتن جي بنياد تي پرکي وڃي ٿي. |} == تاريخي ماخذن جي اهميت == رميش چندر دت جو 1908ع وارو ڪتاب برطانوي هندستان جي دور ۾ تاريخ جي تعليم ۽ قديم هندستان بابت رائج تصورن کي سمجهڻ لاءِ هڪ اهم تاريخي ماخذ آهي. بهرحال، ڪتاب ۾ موجود نسلي ۽ آباديائي تشريحون پنهنجي زماني جي علمي ماحول جي نمائندگي ڪن ٿيون. جديد تحقيقي مضمونن ۾ اهڙن بيانن کي تاريخي پسمنظر سان گڏ پيش ڪرڻ ۽ موجوده سائنسي نتيجن کان واضح طور ڌار رکڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌو ماٿريءَ جي تھذيب]] * [[موهن جو دڙو]] * [[هڙپا]] * [[دراوڙي ٻوليون]] * [[آديوسي]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[ڏکڻ ايشيا]] ==حوالا== <ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en |chapter=Aryan Settlements in the Punjab |pages=1–3 }}</ref> <ref name="Narasimhan2019">{{cite journal |last=Narasimhan |first=Vagheesh M. |author2=Patterson, Nick |author3=Moorjani, Priya |author4=et al. |title=The Formation of Human Populations in South and Central Asia |journal=Science |volume=365 |issue=6457 |year=2019 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |language=en }}</ref> <ref name="Shinde2019">{{cite journal |last=Shinde |first=Vasant |author2=Narasimhan, Vagheesh M. |author3=Rohland, Nadin |author4=et al. |title=An Ancient Harappan Genome Lacks Ancestry from Steppe Pastoralists or Iranian Farmers |journal=Cell |volume=179 |issue=3 |pages=729–735.e10 |year=2019 |doi=10.1016/j.cell.2019.08.048 |pmc=6800651 |language=en }}</ref> <ref name="AdivasiBritannica">{{cite encyclopedia |title=Adivasi |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Adivasi |language=en }}</ref> {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ ڏکڻ ۽ وچ ايشيا جي انساني آبادين جي جينياتي تاريخ — Science، 2019] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/6800651/ راکي ڳڙهيءَ جي قديم جينوم بابت تحقيق — Cell، 2019] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Indus_Valley_Civilisation سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:هندستان جي تاريخ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:قديم هندستان]] pa3e8nwpgr75q2388a3czuvyd8w82lf 424045 424044 2026-10-21T12:10:29Z Intisar Ali 8681 424045 wikitext text/x-wiki {{Short description|هندستاني برصغير جي قديم انساني آبادڪاري ۽ آباديءَ جي تاريخ}} {{Other uses|آديوسي}} '''هندستان جا قديم رهواسي''' (انگريزي: ''Early inhabitants of India'') انهن انساني آبادين ۽ سماجن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي تاريخ کان اڳ ۽ تاريخي دور جي شروعات ۾ [[هندستاني برصغير]] جي مختلف علائقن ۾ آباد هئا. برصغير جي قديم آباديءَ جي تاريخ ۾ شڪار ڪندڙ ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ گروهه، شروعاتي زرعي سماج، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا شهري رهواسي ۽ مختلف دورن ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ آباديون شامل آهن.<ref name="Narasimhan2019"/> اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيترن تاريخدانن هندستان جي قديم آبادين کي آريائي، دراوڙي، ڪولاري ۽ تبتي-برمي گروهن ۾ ورهايو. اهڙي درجابنديءَ ۾ ٻولي، جسماني خاصيتن، تاريخي روايتن ۽ ان وقت جي نسلي نظرين کي گڏ استعمال ڪيو ويندو هو. جديد علمي تحقيق ۾ ٻولي، ثقافت، جينياتي نسب ۽ سماجي سڃاڻپ کي الڳ الڳ پرکيو وڃي ٿو. [[فائل:Simple map of Indus valley civilization.svg|thumb|سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي اهم آثارِ قديمه وارن ماڳن جو نقشو.]] == اصطلاح ۽ تاريخي پسمنظر == انگريزي لفظ ''Aborigines'' قديم تاريخي ڪتابن ۾ ڪنهن ملڪ جي ابتدائي يا اصلوڪن رهواسين لاءِ استعمال ٿيندو هو. هندستان جي نوآبادياتي دور جي لکڻين ۾ هي اصطلاح ڪيترين قبائلي ۽ ٻوليائي برادرين لاءِ استعمال ڪيو ويو. اڄوڪي هندستان ۾ ''آديوسي'' اصطلاح ڪيترين مقامي ۽ قبائلي برادرين لاءِ استعمال ٿئي ٿو. سرڪاري ۽ قانوني اصطلاح ''Scheduled Tribes'' آهي، پر ٻنهي اصطلاحن جي معنيٰ ۽ دائرو هر حالت ۾ هڪجهڙو نه آهن.<ref name="AdivasiBritannica"/> == رميش چندر دت جو تاريخي بيان == هندستاني تاريخدان [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' جي ٽئين، نظرثاني ٿيل ڇاپي (1908ع) جي پهرئين باب ''Aryan Settlements in the Punjab'' ۾ هندستان جي قديم آبادين بابت تفصيلي بيان ڏنو آهي.<ref name="Dutt1908"/> دت جي بيان موجب هندستان ۾ آريائي آبادڪاريءَ کان اڳ مختلف گروهه موجود هئا. هن انهن ۾ ڪُڪي، ناگا، منڊا، ڀيل، سانٿال ۽ دراوڙي آباديءَ جو ذڪر ڪيو. دت جي زماني ۾ ڪولاري ۽ تبتي-برمي ٻولين کي مخصوص قديم آبادين جي لڏپلاڻ سان ڳنڍيو ويندو هو. هن دراوڙي آبادين جي اتر-اولهه کان اچڻ ۽ پوءِ ڏکڻ هندستان ڏانهن پکڙجڻ جو تصور پڻ پيش ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> اهي بيان ويهين صديءَ جي شروعاتي تاريخ نويسيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهن، پر انهن کي جديد آثارِ قديمه يا جينياتي تحقيق سان تصديق ٿيل نتيجا سمجهڻ مناسب ناهي. == قديم انساني آبادڪاري == هندستاني برصغير ۾ انساني آبادڪاريءَ جي تاريخ ڪيترن هزارن سالن تي پکڙيل آهي. ابتدائي انساني گروهه مختلف ماحولن ۾ شڪار، خوراڪ گڏ ڪرڻ ۽ بعد ۾ جانورن جي پالنا ۽ زراعت سان لاڳاپيل رهيا. وقت گذرڻ سان آبادين جي رهڻي ڪهڻي، خوراڪ جي پيداوار، اوزارن، واپار ۽ سماجي تنظيم ۾ تبديليون آيون. انهن تبديلين کي سمجهڻ لاءِ آثارِ قديمه، قديم انساني باقيات، لسانيات ۽ جينياتي تحقيق مان مدد ورتي وڃي ٿي.<ref name="Narasimhan2019"/> == سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب == [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] ڏکڻ ايشيا جي اهم قديم شهري تهذيبن مان هڪ هئي. ان جو عروج عام طور 2600 ق.م کان 1900 ق.م جي وچ واري دور سان لاڳاپيل آهي. هن تهذيب جا اهم ماڳ موجوده [[پاڪستان]] ۽ [[ڀارت]] ۾ واقع آهن، جن ۾ [[موهن جو دڙو]]، [[هڙپا]] ۽ [[راکي ڳڙهي]] شامل آهن. سنڌو تهذيب جي ماڻهن جي جينياتي تاريخ بابت 2019ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق ۾ راکي ڳڙهيءَ مان مليل هڪ قديم انساني جينوم جو تجزيو ڪيو ويو. مطالعي ۾ ان فرد جي نسب ۾ اهڙا عنصر سڃاتا ويا، جيڪي قديم ڏکڻ ايشيائي ۽ ايران سان لاڳاپيل پراڻين آبادين جي جينياتي تاريخ سان واسطو رکن ٿا. ان نموني ۾ بعد واري اسٽيپي چراگاهي آبادين سان لاڳاپيل نسب نه مليو.<ref name="Shinde2019"/> هڪ فرد جي جينوم مان پوري سنڌو تهذيب جي آباديءَ جي مڪمل جينياتي بناوت جو تعين نٿو ڪري سگهجي. == قديم آبادين جي لڏپلاڻ ۽ ميلاپ == 2019ع ۾ رسالي ''Science'' ۾ شايع ٿيل تحقيق ''The Formation of Human Populations in South and Central Asia'' ۾ 523 قديم انسانن جي جينياتي معلومات جو تجزيو ڪيو ويو. تحقيق موجب ڏکڻ ايشيا جي موجوده آبادين جي جينياتي تاريخ ڪيترن قديم گروهن جي ميلاپ سان ٺهي آهي. سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل آباديون، قديم ڏکڻ ايشيائي شڪار ڪندڙن سان واسطو رکندڙ نسب ۽ وچ ايشيا جي اسٽيپي علائقن مان آيل آبادين سان لاڳاپيل نسب ان تاريخ جا اهم حصا آهن.<ref name="Narasimhan2019"/> اهو جينياتي ميلاپ مختلف دورن ۾ ٿيو. تنهنڪري اڄوڪن ماڻهن کي ڪنهن هڪ قديم آباديءَ جو خالص يا اڻ مٽ تسلسل سمجهڻ سائنسي طور درست ناهي. == ٻوليائي گروهه == [[فائل:Dravidian map.svg|thumb|دراوڙي ٻولين جي موجوده جاگرافيائي ورڇ جو نقشو.]] === دراوڙي ٻوليون === [[دراوڙي ٻوليون]] ڏکڻ ايشيا جي هڪ اهم ٻوليائي خاندان سان تعلق رکن ٿيون. هن خاندان ۾ [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] سميت ٻيون ٻوليون شامل آهن. دراوڙي ٻولي ڳالهائڻ لازمي طور ڪنهن هڪ مخصوص قديم نسلي يا جينياتي گروهه سان تعلق ثابت نٿو ڪري. === منڊا ٻوليون === منڊا ٻوليون آسٽرو-ايشيائي ٻوليائي خاندان جي هڪ شاخ آهن. هندستان جي مختلف علائقن ۾ منڊا ٻوليون ڳالهائيندڙ برادريون آباد آهن. قديم تاريخي ڪتابن ۾ انهن مان ڪيترين آبادين لاءِ ''ڪولاري'' اصطلاح استعمال ڪيو ويندو هو، جيڪو جديد لساني اصطلاحن کان مختلف آهي. === تبتي-برمي ٻوليون === تبتي-برمي ٻوليون عام طور چين-تبتي ٻوليائي خاندان جي وسيع بحث سان لاڳاپيل آهن. هندستان جي اتر-اوڀر وارن علائقن ۾ انهن ٻولين جون ڪيتريون شاخون ڳالهايون وڃن ٿيون. هنن ٻولين جي تاريخ ۽ انهن کي ڳالهائيندڙ آبادين جي تاريخ پاڻ ۾ لاڳاپيل ضرور آهن، پر هڪجهڙيون ناهن. == تاريخي ۽ جديد تحقيق جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #9dbbd0;" |+ style="background:#195b85;color:white;padding:10px;font-size:115%;" | هندستان جي قديم آبادين بابت تاريخي ۽ جديد علمي نقطه نظر ! style="background:#dcebf7;" | موضوع ! style="background:#e5f3e9;" | پراڻو تاريخي تصور ! style="background:#fff0dc;" | جديد علمي وضاحت |- | '''اصلوڪا رهواسي''' | مخصوص قبيلن کي ابتدائي آباديءَ جو سڌو تسلسل سمجهڻ | آبادين جي تاريخ ۾ قديم نسب، لڏپلاڻ ۽ ڊگهي عرصي وارو ميلاپ شامل آهي. |- | '''دراوڙي آبادي''' | هڪ واحد نسلي گروهه جي لڏپلاڻ جو تصور | دراوڙي بنيادي طور ٻوليائي خاندان آهي؛ ان جي ڳالهائيندڙن جي جينياتي تاريخ گهڻ رخي آهي. |- | '''ڪولاري''' | هڪ وسيع قديم نسلي درجو | جديد لسانيات ۾ منڊا ۽ آسٽرو-ايشيائي ٻولين جا وڌيڪ مخصوص درجا استعمال ٿين ٿا. |- | '''آريائي آبادڪاري''' | هڪ سادي ۽ هڪ طرفي لڏپلاڻ جو تصور | جديد تحقيق مختلف دورن جي آباديائي حرڪتن، جينياتي ميلاپ ۽ ٻولين جي پکڙجڻ جي امڪاني لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي. |- | '''تهذيب ۽ سماج''' | جسماني خاصيتن کي تهذيبي ترقيءَ سان ڳنڍڻ | سماجي ۽ ثقافتي تاريخ آثارِ قديمه ۽ ٻين ثبوتن جي بنياد تي پرکي وڃي ٿي. |} == تاريخي ماخذن جي اهميت == رميش چندر دت جو 1908ع وارو ڪتاب برطانوي هندستان جي دور ۾ تاريخ جي تعليم ۽ قديم هندستان بابت رائج تصورن کي سمجهڻ لاءِ هڪ اهم تاريخي ماخذ آهي. بهرحال، ڪتاب ۾ موجود نسلي ۽ آباديائي تشريحون پنهنجي زماني جي علمي ماحول جي نمائندگي ڪن ٿيون. جديد تحقيقي مضمونن ۾ اهڙن بيانن کي تاريخي پسمنظر سان گڏ پيش ڪرڻ ۽ موجوده سائنسي نتيجن کان واضح طور ڌار رکڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌو ماٿريءَ جي تھذيب]] * [[موهن جو دڙو]] * [[هڙپا]] * [[دراوڙي ٻوليون]] * [[آديوسي]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[ڏکڻ ايشيا]] ==حوالا== <ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en |chapter=Aryan Settlements in the Punjab |pages=1–3 }}</ref> <ref name="Narasimhan2019">{{cite journal |last=Narasimhan |first=Vagheesh M. |author2=Patterson, Nick |author3=Moorjani, Priya |author4=et al. |title=The Formation of Human Populations in South and Central Asia |journal=Science |volume=365 |issue=6457 |year=2019 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |language=en }}</ref> <ref name="Shinde2019">{{cite journal |last=Shinde |first=Vasant |author2=Narasimhan, Vagheesh M. |author3=Rohland, Nadin |author4=et al. |title=An Ancient Harappan Genome Lacks Ancestry from Steppe Pastoralists or Iranian Farmers |journal=Cell |volume=179 |issue=3 |pages=729–735.e10 |year=2019 |doi=10.1016/j.cell.2019.08.048 |pmc=6800651 |language=en }}</ref> <ref name="AdivasiBritannica">{{cite encyclopedia |title=Adivasi |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Adivasi |language=en }}</ref> {{Reflist}} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ ڏکڻ ۽ وچ ايشيا جي انساني آبادين جي جينياتي تاريخ — Science، 2019] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/6800651/ راکي ڳڙهيءَ جي قديم جينوم بابت تحقيق — Cell، 2019] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Indus_Valley_Civilisation سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:هندستان جي تاريخ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:قديم هندستان]] n8r570v1sra2cd5zdlv3o6ucbcdyfm7 424046 424045 2026-10-21T12:12:06Z Intisar Ali 8681 424046 wikitext text/x-wiki {{Short description|هندستاني برصغير جي قديم انساني آبادڪاري ۽ آباديءَ جي تاريخ}} {{Other uses|آديوسي}} '''هندستان جا قديم رهواسي''' (انگريزي: ''Early inhabitants of India'') انهن انساني آبادين ۽ سماجن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي تاريخ کان اڳ ۽ تاريخي دور جي شروعات ۾ [[هندستاني برصغير]] جي مختلف علائقن ۾ آباد هئا. برصغير جي قديم آباديءَ جي تاريخ ۾ شڪار ڪندڙ ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ گروهه، شروعاتي زرعي سماج، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا شهري رهواسي ۽ مختلف دورن ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ آباديون شامل آهن.<ref name="Narasimhan2019"/> اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيترن تاريخدانن هندستان جي قديم آبادين کي آريائي، دراوڙي، ڪولاري ۽ تبتي-برمي گروهن ۾ ورهايو. اهڙي درجابنديءَ ۾ ٻولي، جسماني خاصيتن، تاريخي روايتن ۽ ان وقت جي نسلي نظرين کي گڏ استعمال ڪيو ويندو هو. جديد علمي تحقيق ۾ ٻولي، ثقافت، جينياتي نسب ۽ سماجي سڃاڻپ کي الڳ الڳ پرکيو وڃي ٿو. [[فائل:Simple map of Indus valley civilization.svg|thumb|سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي اهم آثارِ قديمه وارن ماڳن جو نقشو.]] == اصطلاح ۽ تاريخي پسمنظر == انگريزي لفظ ''Aborigines'' قديم تاريخي ڪتابن ۾ ڪنهن ملڪ جي ابتدائي يا اصلوڪن رهواسين لاءِ استعمال ٿيندو هو. هندستان جي نوآبادياتي دور جي لکڻين ۾ هي اصطلاح ڪيترين قبائلي ۽ ٻوليائي برادرين لاءِ استعمال ڪيو ويو. اڄوڪي هندستان ۾ ''آديوسي'' اصطلاح ڪيترين مقامي ۽ قبائلي برادرين لاءِ استعمال ٿئي ٿو. سرڪاري ۽ قانوني اصطلاح ''Scheduled Tribes'' آهي، پر ٻنهي اصطلاحن جي معنيٰ ۽ دائرو هر حالت ۾ هڪجهڙو نه آهن.<ref name="AdivasiBritannica"/> == رميش چندر دت جو تاريخي بيان == هندستاني تاريخدان [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' جي ٽئين، نظرثاني ٿيل ڇاپي (1908ع) جي پهرئين باب ''Aryan Settlements in the Punjab'' ۾ هندستان جي قديم آبادين بابت تفصيلي بيان ڏنو آهي.<ref name="Dutt1908"/> دت جي بيان موجب هندستان ۾ آريائي آبادڪاريءَ کان اڳ مختلف گروهه موجود هئا. هن انهن ۾ ڪُڪي، ناگا، منڊا، ڀيل، سانٿال ۽ دراوڙي آباديءَ جو ذڪر ڪيو. دت جي زماني ۾ ڪولاري ۽ تبتي-برمي ٻولين کي مخصوص قديم آبادين جي لڏپلاڻ سان ڳنڍيو ويندو هو. هن دراوڙي آبادين جي اتر-اولهه کان اچڻ ۽ پوءِ ڏکڻ هندستان ڏانهن پکڙجڻ جو تصور پڻ پيش ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> اهي بيان ويهين صديءَ جي شروعاتي تاريخ نويسيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهن، پر انهن کي جديد آثارِ قديمه يا جينياتي تحقيق سان تصديق ٿيل نتيجا سمجهڻ مناسب ناهي. == قديم انساني آبادڪاري == هندستاني برصغير ۾ انساني آبادڪاريءَ جي تاريخ ڪيترن هزارن سالن تي پکڙيل آهي. ابتدائي انساني گروهه مختلف ماحولن ۾ شڪار، خوراڪ گڏ ڪرڻ ۽ بعد ۾ جانورن جي پالنا ۽ زراعت سان لاڳاپيل رهيا. وقت گذرڻ سان آبادين جي رهڻي ڪهڻي، خوراڪ جي پيداوار، اوزارن، واپار ۽ سماجي تنظيم ۾ تبديليون آيون. انهن تبديلين کي سمجهڻ لاءِ آثارِ قديمه، قديم انساني باقيات، لسانيات ۽ جينياتي تحقيق مان مدد ورتي وڃي ٿي.<ref name="Narasimhan2019"/> == سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب == [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] ڏکڻ ايشيا جي اهم قديم شهري تهذيبن مان هڪ هئي. ان جو عروج عام طور 2600 ق.م کان 1900 ق.م جي وچ واري دور سان لاڳاپيل آهي. هن تهذيب جا اهم ماڳ موجوده [[پاڪستان]] ۽ [[ڀارت]] ۾ واقع آهن، جن ۾ [[موهن جو دڙو]]، [[هڙپا]] ۽ [[راکي ڳڙهي]] شامل آهن. سنڌو تهذيب جي ماڻهن جي جينياتي تاريخ بابت 2019ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق ۾ راکي ڳڙهيءَ مان مليل هڪ قديم انساني جينوم جو تجزيو ڪيو ويو. مطالعي ۾ ان فرد جي نسب ۾ اهڙا عنصر سڃاتا ويا، جيڪي قديم ڏکڻ ايشيائي ۽ ايران سان لاڳاپيل پراڻين آبادين جي جينياتي تاريخ سان واسطو رکن ٿا. ان نموني ۾ بعد واري اسٽيپي چراگاهي آبادين سان لاڳاپيل نسب نه مليو.<ref name="Shinde2019"/> هڪ فرد جي جينوم مان پوري سنڌو تهذيب جي آباديءَ جي مڪمل جينياتي بناوت جو تعين نٿو ڪري سگهجي. == قديم آبادين جي لڏپلاڻ ۽ ميلاپ == 2019ع ۾ رسالي ''Science'' ۾ شايع ٿيل تحقيق ''The Formation of Human Populations in South and Central Asia'' ۾ 523 قديم انسانن جي جينياتي معلومات جو تجزيو ڪيو ويو. تحقيق موجب ڏکڻ ايشيا جي موجوده آبادين جي جينياتي تاريخ ڪيترن قديم گروهن جي ميلاپ سان ٺهي آهي. سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل آباديون، قديم ڏکڻ ايشيائي شڪار ڪندڙن سان واسطو رکندڙ نسب ۽ وچ ايشيا جي اسٽيپي علائقن مان آيل آبادين سان لاڳاپيل نسب ان تاريخ جا اهم حصا آهن.<ref name="Narasimhan2019"/> اهو جينياتي ميلاپ مختلف دورن ۾ ٿيو. تنهنڪري اڄوڪن ماڻهن کي ڪنهن هڪ قديم آباديءَ جو خالص يا اڻ مٽ تسلسل سمجهڻ سائنسي طور درست ناهي. == ٻوليائي گروهه == [[فائل:Dravidian map.svg|thumb|دراوڙي ٻولين جي موجوده جاگرافيائي ورڇ جو نقشو.]] === دراوڙي ٻوليون === [[دراوڙي ٻوليون]] ڏکڻ ايشيا جي هڪ اهم ٻوليائي خاندان سان تعلق رکن ٿيون. هن خاندان ۾ [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] سميت ٻيون ٻوليون شامل آهن. دراوڙي ٻولي ڳالهائڻ لازمي طور ڪنهن هڪ مخصوص قديم نسلي يا جينياتي گروهه سان تعلق ثابت نٿو ڪري. === منڊا ٻوليون === منڊا ٻوليون آسٽرو-ايشيائي ٻوليائي خاندان جي هڪ شاخ آهن. هندستان جي مختلف علائقن ۾ منڊا ٻوليون ڳالهائيندڙ برادريون آباد آهن. قديم تاريخي ڪتابن ۾ انهن مان ڪيترين آبادين لاءِ ''ڪولاري'' اصطلاح استعمال ڪيو ويندو هو، جيڪو جديد لساني اصطلاحن کان مختلف آهي. === تبتي-برمي ٻوليون === تبتي-برمي ٻوليون عام طور چين-تبتي ٻوليائي خاندان جي وسيع بحث سان لاڳاپيل آهن. هندستان جي اتر-اوڀر وارن علائقن ۾ انهن ٻولين جون ڪيتريون شاخون ڳالهايون وڃن ٿيون. هنن ٻولين جي تاريخ ۽ انهن کي ڳالهائيندڙ آبادين جي تاريخ پاڻ ۾ لاڳاپيل ضرور آهن، پر هڪجهڙيون ناهن. == تاريخي ۽ جديد تحقيق جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #9dbbd0;" |+ style="background:#195b85;color:white;padding:10px;font-size:115%;" | هندستان جي قديم آبادين بابت تاريخي ۽ جديد علمي نقطه نظر ! style="background:#dcebf7;" | موضوع ! style="background:#e5f3e9;" | پراڻو تاريخي تصور ! style="background:#fff0dc;" | جديد علمي وضاحت |- | '''اصلوڪا رهواسي''' | مخصوص قبيلن کي ابتدائي آباديءَ جو سڌو تسلسل سمجهڻ | آبادين جي تاريخ ۾ قديم نسب، لڏپلاڻ ۽ ڊگهي عرصي وارو ميلاپ شامل آهي. |- | '''دراوڙي آبادي''' | هڪ واحد نسلي گروهه جي لڏپلاڻ جو تصور | دراوڙي بنيادي طور ٻوليائي خاندان آهي؛ ان جي ڳالهائيندڙن جي جينياتي تاريخ گهڻ رخي آهي. |- | '''ڪولاري''' | هڪ وسيع قديم نسلي درجو | جديد لسانيات ۾ منڊا ۽ آسٽرو-ايشيائي ٻولين جا وڌيڪ مخصوص درجا استعمال ٿين ٿا. |- | '''آريائي آبادڪاري''' | هڪ سادي ۽ هڪ طرفي لڏپلاڻ جو تصور | جديد تحقيق مختلف دورن جي آباديائي حرڪتن، جينياتي ميلاپ ۽ ٻولين جي پکڙجڻ جي امڪاني لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي. |- | '''تهذيب ۽ سماج''' | جسماني خاصيتن کي تهذيبي ترقيءَ سان ڳنڍڻ | سماجي ۽ ثقافتي تاريخ آثارِ قديمه ۽ ٻين ثبوتن جي بنياد تي پرکي وڃي ٿي. |} == تاريخي ماخذن جي اهميت == رميش چندر دت جو 1908ع وارو ڪتاب برطانوي هندستان جي دور ۾ تاريخ جي تعليم ۽ قديم هندستان بابت رائج تصورن کي سمجهڻ لاءِ هڪ اهم تاريخي ماخذ آهي. بهرحال، ڪتاب ۾ موجود نسلي ۽ آباديائي تشريحون پنهنجي زماني جي علمي ماحول جي نمائندگي ڪن ٿيون. جديد تحقيقي مضمونن ۾ اهڙن بيانن کي تاريخي پسمنظر سان گڏ پيش ڪرڻ ۽ موجوده سائنسي نتيجن کان واضح طور ڌار رکڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌو ماٿريءَ جي تھذيب]] * [[موهن جو دڙو]] * [[هڙپا]] * [[دراوڙي ٻوليون]] * [[آديوسي]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[ڏکڻ ايشيا]] ==حوالا== {{Reflist|refs= <ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en |chapter=Aryan Settlements in the Punjab |pages=1–2 }}</ref> <ref name="Narasimhan2019">{{cite journal |last=Narasimhan |first=Vagheesh M. |last2=Patterson |first2=Nick |last3=Moorjani |first3=Priya |display-authors=3 |title=The Formation of Human Populations in South and Central Asia |journal=Science |volume=365 |issue=6457 |year=2019 |doi=10.1126/science.aat7487 |pmc=6822619 |language=en }}</ref> <ref name="Shinde2019">{{cite journal |last=Shinde |first=Vasant |last2=Narasimhan |first2=Vagheesh M. |last3=Rohland |first3=Nadin |display-authors=3 |title=An Ancient Harappan Genome Lacks Ancestry from Steppe Pastoralists or Iranian Farmers |journal=Cell |volume=179 |issue=3 |pages=729–735.e10 |year=2019 |doi=10.1016/j.cell.2019.08.048 |pmc=6800651 |language=en }}</ref> <ref name="AdivasiBritannica">{{cite encyclopedia |title=Adivasi |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/Adivasi |language=en }}</ref> }} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ ڏکڻ ۽ وچ ايشيا جي انساني آبادين جي جينياتي تاريخ — Science، 2019] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/6800651/ راکي ڳڙهيءَ جي قديم جينوم بابت تحقيق — Cell، 2019] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Indus_Valley_Civilisation سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:هندستان جي تاريخ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:قديم هندستان]] bnp7qjitmelwat5jp58vzwgbv4zcejt 424047 424046 2026-10-21T12:12:41Z Intisar Ali 8681 424047 wikitext text/x-wiki {{Short description|هندستاني برصغير جي قديم انساني آبادڪاري ۽ آباديءَ جي تاريخ}} {{Other uses|آديوسي}} '''هندستان جا قديم رهواسي''' (انگريزي: ''Early inhabitants of India'') انهن انساني آبادين ۽ سماجن کي چيو وڃي ٿو، جيڪي تاريخ کان اڳ ۽ تاريخي دور جي شروعات ۾ [[هندستاني برصغير]] جي مختلف علائقن ۾ آباد هئا. برصغير جي قديم آباديءَ جي تاريخ ۾ شڪار ڪندڙ ۽ خوراڪ گڏ ڪندڙ گروهه، شروعاتي زرعي سماج، [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] جا شهري رهواسي ۽ مختلف دورن ۾ لڏپلاڻ ڪندڙ آباديون شامل آهن.<ref name="Narasimhan2019"/> اوڻويهين ۽ ويهين صديءَ جي شروعات ۾ ڪيترن تاريخدانن هندستان جي قديم آبادين کي آريائي، دراوڙي، ڪولاري ۽ تبتي-برمي گروهن ۾ ورهايو. اهڙي درجابنديءَ ۾ ٻولي، جسماني خاصيتن، تاريخي روايتن ۽ ان وقت جي نسلي نظرين کي گڏ استعمال ڪيو ويندو هو. جديد علمي تحقيق ۾ ٻولي، ثقافت، جينياتي نسب ۽ سماجي سڃاڻپ کي الڳ الڳ پرکيو وڃي ٿو. [[فائل:Simple map of Indus valley civilization.svg|thumb|سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جي اهم آثارِ قديمه وارن ماڳن جو نقشو.]] == اصطلاح ۽ تاريخي پسمنظر == انگريزي لفظ ''Aborigines'' قديم تاريخي ڪتابن ۾ ڪنهن ملڪ جي ابتدائي يا اصلوڪن رهواسين لاءِ استعمال ٿيندو هو. هندستان جي نوآبادياتي دور جي لکڻين ۾ هي اصطلاح ڪيترين قبائلي ۽ ٻوليائي برادرين لاءِ استعمال ڪيو ويو. اڄوڪي هندستان ۾ ''آديوسي'' اصطلاح ڪيترين مقامي ۽ قبائلي برادرين لاءِ استعمال ٿئي ٿو. سرڪاري ۽ قانوني اصطلاح ''Scheduled Tribes'' آهي، پر ٻنهي اصطلاحن جي معنيٰ ۽ دائرو هر حالت ۾ هڪجهڙو نه آهن.<ref name="AdivasiBritannica"/> == رميش چندر دت جو تاريخي بيان == هندستاني تاريخدان [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' جي ٽئين، نظرثاني ٿيل ڇاپي (1908ع) جي پهرئين باب ''Aryan Settlements in the Punjab'' ۾ هندستان جي قديم آبادين بابت تفصيلي بيان ڏنو آهي.<ref name="Dutt1908"/> دت جي بيان موجب هندستان ۾ آريائي آبادڪاريءَ کان اڳ مختلف گروهه موجود هئا. هن انهن ۾ ڪُڪي، ناگا، منڊا، ڀيل، سانٿال ۽ دراوڙي آباديءَ جو ذڪر ڪيو. دت جي زماني ۾ ڪولاري ۽ تبتي-برمي ٻولين کي مخصوص قديم آبادين جي لڏپلاڻ سان ڳنڍيو ويندو هو. هن دراوڙي آبادين جي اتر-اولهه کان اچڻ ۽ پوءِ ڏکڻ هندستان ڏانهن پکڙجڻ جو تصور پڻ پيش ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> اهي بيان ويهين صديءَ جي شروعاتي تاريخ نويسيءَ کي سمجهڻ لاءِ اهم آهن، پر انهن کي جديد آثارِ قديمه يا جينياتي تحقيق سان تصديق ٿيل نتيجا سمجهڻ مناسب ناهي. == قديم انساني آبادڪاري == هندستاني برصغير ۾ انساني آبادڪاريءَ جي تاريخ ڪيترن هزارن سالن تي پکڙيل آهي. ابتدائي انساني گروهه مختلف ماحولن ۾ شڪار، خوراڪ گڏ ڪرڻ ۽ بعد ۾ جانورن جي پالنا ۽ زراعت سان لاڳاپيل رهيا. وقت گذرڻ سان آبادين جي رهڻي ڪهڻي، خوراڪ جي پيداوار، اوزارن، واپار ۽ سماجي تنظيم ۾ تبديليون آيون. انهن تبديلين کي سمجهڻ لاءِ آثارِ قديمه، قديم انساني باقيات، لسانيات ۽ جينياتي تحقيق مان مدد ورتي وڃي ٿي.<ref name="Narasimhan2019"/> == سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب == [[سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب]] ڏکڻ ايشيا جي اهم قديم شهري تهذيبن مان هڪ هئي. ان جو عروج عام طور 2600 ق.م کان 1900 ق.م جي وچ واري دور سان لاڳاپيل آهي. هن تهذيب جا اهم ماڳ موجوده [[پاڪستان]] ۽ [[ڀارت]] ۾ واقع آهن، جن ۾ [[موهن جو دڙو]]، [[هڙپا]] ۽ [[راکي ڳڙهي]] شامل آهن. سنڌو تهذيب جي ماڻهن جي جينياتي تاريخ بابت 2019ع ۾ شايع ٿيل هڪ تحقيق ۾ راکي ڳڙهيءَ مان مليل هڪ قديم انساني جينوم جو تجزيو ڪيو ويو. مطالعي ۾ ان فرد جي نسب ۾ اهڙا عنصر سڃاتا ويا، جيڪي قديم ڏکڻ ايشيائي ۽ ايران سان لاڳاپيل پراڻين آبادين جي جينياتي تاريخ سان واسطو رکن ٿا. ان نموني ۾ بعد واري اسٽيپي چراگاهي آبادين سان لاڳاپيل نسب نه مليو.<ref name="Shinde2019"/> هڪ فرد جي جينوم مان پوري سنڌو تهذيب جي آباديءَ جي مڪمل جينياتي بناوت جو تعين نٿو ڪري سگهجي. == قديم آبادين جي لڏپلاڻ ۽ ميلاپ == 2019ع ۾ رسالي ''Science'' ۾ شايع ٿيل تحقيق ''The Formation of Human Populations in South and Central Asia'' ۾ 523 قديم انسانن جي جينياتي معلومات جو تجزيو ڪيو ويو. تحقيق موجب ڏکڻ ايشيا جي موجوده آبادين جي جينياتي تاريخ ڪيترن قديم گروهن جي ميلاپ سان ٺهي آهي. سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل آباديون، قديم ڏکڻ ايشيائي شڪار ڪندڙن سان واسطو رکندڙ نسب ۽ وچ ايشيا جي اسٽيپي علائقن مان آيل آبادين سان لاڳاپيل نسب ان تاريخ جا اهم حصا آهن.<ref name="Narasimhan2019"/> اهو جينياتي ميلاپ مختلف دورن ۾ ٿيو. تنهنڪري اڄوڪن ماڻهن کي ڪنهن هڪ قديم آباديءَ جو خالص يا اڻ مٽ تسلسل سمجهڻ سائنسي طور درست ناهي. == ٻوليائي گروهه == [[فائل:Dravidian map.svg|thumb|دراوڙي ٻولين جي موجوده جاگرافيائي ورڇ جو نقشو.]] === دراوڙي ٻوليون === [[دراوڙي ٻوليون]] ڏکڻ ايشيا جي هڪ اهم ٻوليائي خاندان سان تعلق رکن ٿيون. هن خاندان ۾ [[تامل ٻولي|تامل]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[ڪناڊا ٻولي|ڪناڊا]] ۽ [[مليالم ٻولي|مليالم]] سميت ٻيون ٻوليون شامل آهن. دراوڙي ٻولي ڳالهائڻ لازمي طور ڪنهن هڪ مخصوص قديم نسلي يا جينياتي گروهه سان تعلق ثابت نٿو ڪري. === منڊا ٻوليون === منڊا ٻوليون آسٽرو-ايشيائي ٻوليائي خاندان جي هڪ شاخ آهن. هندستان جي مختلف علائقن ۾ منڊا ٻوليون ڳالهائيندڙ برادريون آباد آهن. قديم تاريخي ڪتابن ۾ انهن مان ڪيترين آبادين لاءِ ''ڪولاري'' اصطلاح استعمال ڪيو ويندو هو، جيڪو جديد لساني اصطلاحن کان مختلف آهي. === تبتي-برمي ٻوليون === تبتي-برمي ٻوليون عام طور چين-تبتي ٻوليائي خاندان جي وسيع بحث سان لاڳاپيل آهن. هندستان جي اتر-اوڀر وارن علائقن ۾ انهن ٻولين جون ڪيتريون شاخون ڳالهايون وڃن ٿيون. هنن ٻولين جي تاريخ ۽ انهن کي ڳالهائيندڙ آبادين جي تاريخ پاڻ ۾ لاڳاپيل ضرور آهن، پر هڪجهڙيون ناهن. == تاريخي ۽ جديد تحقيق جو تقابلي جائزو == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #9dbbd0;" |+ style="background:#195b85;color:white;padding:10px;font-size:115%;" | هندستان جي قديم آبادين بابت تاريخي ۽ جديد علمي نقطه نظر ! style="background:#dcebf7;" | موضوع ! style="background:#e5f3e9;" | پراڻو تاريخي تصور ! style="background:#fff0dc;" | جديد علمي وضاحت |- | '''اصلوڪا رهواسي''' | مخصوص قبيلن کي ابتدائي آباديءَ جو سڌو تسلسل سمجهڻ | آبادين جي تاريخ ۾ قديم نسب، لڏپلاڻ ۽ ڊگهي عرصي وارو ميلاپ شامل آهي. |- | '''دراوڙي آبادي''' | هڪ واحد نسلي گروهه جي لڏپلاڻ جو تصور | دراوڙي بنيادي طور ٻوليائي خاندان آهي؛ ان جي ڳالهائيندڙن جي جينياتي تاريخ گهڻ رخي آهي. |- | '''ڪولاري''' | هڪ وسيع قديم نسلي درجو | جديد لسانيات ۾ منڊا ۽ آسٽرو-ايشيائي ٻولين جا وڌيڪ مخصوص درجا استعمال ٿين ٿا. |- | '''آريائي آبادڪاري''' | هڪ سادي ۽ هڪ طرفي لڏپلاڻ جو تصور | جديد تحقيق مختلف دورن جي آباديائي حرڪتن، جينياتي ميلاپ ۽ ٻولين جي پکڙجڻ جي امڪاني لاڳاپن جو جائزو وٺي ٿي. |- | '''تهذيب ۽ سماج''' | جسماني خاصيتن کي تهذيبي ترقيءَ سان ڳنڍڻ | سماجي ۽ ثقافتي تاريخ آثارِ قديمه ۽ ٻين ثبوتن جي بنياد تي پرکي وڃي ٿي. |} == تاريخي ماخذن جي اهميت == رميش چندر دت جو 1908ع وارو ڪتاب برطانوي هندستان جي دور ۾ تاريخ جي تعليم ۽ قديم هندستان بابت رائج تصورن کي سمجهڻ لاءِ هڪ اهم تاريخي ماخذ آهي. بهرحال، ڪتاب ۾ موجود نسلي ۽ آباديائي تشريحون پنهنجي زماني جي علمي ماحول جي نمائندگي ڪن ٿيون. جديد تحقيقي مضمونن ۾ اهڙن بيانن کي تاريخي پسمنظر سان گڏ پيش ڪرڻ ۽ موجوده سائنسي نتيجن کان واضح طور ڌار رکڻ ضروري آهي. == پڻ ڏسو == * [[سنڌو ماٿريءَ جي تھذيب]] * [[موهن جو دڙو]] * [[هڙپا]] * [[دراوڙي ٻوليون]] * [[آديوسي]] * [[هندستان جي تاريخ]] * [[ڏکڻ ايشيا]] ==حوالا== <references> <ref name="Dutt1908">{{cite book|last=Dutt|first=Romesh Chunder|title=A Brief History of Ancient and Modern India|edition=3rd revised|publisher=S. K. Lahiri & Co.|location=Calcutta|year=1908|chapter=Aryan Settlements in the Punjab|pages=1–2|language=en}}</ref> <ref name="Narasimhan2019">{{cite journal|last=Narasimhan|first=Vagheesh M.|last2=Patterson|first2=Nick|last3=Moorjani|first3=Priya|title=The Formation of Human Populations in South and Central Asia|journal=Science|volume=365|issue=6457|year=2019|doi=10.1126/science.aat7487|language=en}}</ref> <ref name="Shinde2019">{{cite journal|last=Shinde|first=Vasant|title=An Ancient Harappan Genome Lacks Ancestry from Steppe Pastoralists or Iranian Farmers|journal=Cell|volume=179|issue=3|pages=729–735.e10|year=2019|doi=10.1016/j.cell.2019.08.048|language=en}}</ref> <ref name="AdivasiBritannica">{{cite encyclopedia|title=Adivasi|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Adivasi|language=en}}</ref> </references> ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6822619/ ڏکڻ ۽ وچ ايشيا جي انساني آبادين جي جينياتي تاريخ — Science، 2019] * [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/6800651/ راکي ڳڙهيءَ جي قديم جينوم بابت تحقيق — Cell، 2019] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Indus_Valley_Civilisation سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:هندستان جي تاريخ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:قديم هندستان]] 2vmajw7wuzkxhekvfr93ygmwign404s 0 104714 424059 2026-10-21T12:45:00Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1379756116|Mariamite Cathedral of Damascus]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 424059 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=دمشق جو مريمائيٽ ڪيٿڊرل<br>{{lang|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}}|image=Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|caption=|location=[[Street called Straight]], [[Damascus]], [[Syria]]|coordinates={{Coord|33|30|34|N|36|18|41|E|display=inline,title|region:SY_type:landmark}}|religious_affiliation=[[Greek Orthodox]]|district=|consecration_year=unknown|status=Seat of the [[Greek Orthodox Church of Antioch]]|leadership=|website=|architect=|architecture_type=[[Church (building)|Church]]|architecture_style=|facade_direction=|completed=|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''دمشق جو مريميه چرچ ('''<small>Mariamite</small> <small>Cathedral of Damascus</small>، {{langx|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة|al-Kanīsah al-Maryamīyah}})، [[دمشق]]، شام ۾ سڀ کان پراڻو يوناني آرٿوڊوڪس گرجا گهرن مان هڪ آهي ۽ انٽيوچ جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جي سيٽ رکي ٿو. چرچ ڪمپليڪس اسٽريٽ ڪالڊ سٽرائيٽ (Street Called Straight) تي واقع آهي. hnt9to1dfdg2rieo9ngwaiupe5pywe4 424060 424059 2026-10-21T12:47:28Z Memon2025 21315 /* */ 424060 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت |name=دمشق جو مريميه چرچ<br>{{lang|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}}|image=Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|caption=|location=[[Street called Straight]], [[Damascus]], [[Syria]]|coordinates={{Coord|33|30|34|N|36|18|41|E|display=inline,title|region:SY_type:landmark}}|religious_affiliation=[[Greek Orthodox]]|district=|consecration_year=unknown|status=Seat of the [[Greek Orthodox Church of Antioch]]|leadership=|website=|architect=|architecture_type=[[Church (building)|Church]]|architecture_style=|facade_direction=|completed=|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''دمشق جو مريميه چرچ''' (<small>Mariamite</small> <small>Cathedral of Damascus</small>، {{langx|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة)، [[دمشق]]، [[شام]] ۾ سڀ کان پراڻو يوناني آرٿوڊوڪس گرجا گهرن مان هڪ آهي ۽ انٽيوچ جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جي سيٽ رکي ٿو. چرچ ڪمپليڪس اسٽريٽ ڪالڊ سٽرائيٽ (Street Called Straight) تي واقع آهي. m2ch8dtso3178molfrr7bgq3r32sq7q 424061 424060 2026-10-21T12:48:06Z Memon2025 21315 /* */ 424061 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت |name=دمشق جو مريميه چرچ<br>{{lang|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}}|image=Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|caption=|location=[[Street called Straight]], [[Damascus]], [[Syria]]|coordinates={{Coord|33|30|34|N|36|18|41|E|display=inline,title|region:SY_type:landmark}}|religious_affiliation=[[Greek Orthodox]]|district=|consecration_year=unknown|status=Seat of the [[Greek Orthodox Church of Antioch]]|leadership=|website=|architect=|architecture_type=[[Church (building)|Church]]|architecture_style=|facade_direction=|completed=|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''دمشق جو مريميه چرچ''' (<small>Mariamite</small> <small>Cathedral of Damascus</small>، {{langx|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}})، [[دمشق]]، [[شام]] ۾ سڀ کان پراڻو يوناني آرٿوڊوڪس گرجا گهرن مان هڪ آهي ۽ انٽيوچ جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جي سيٽ رکي ٿو. چرچ ڪمپليڪس اسٽريٽ ڪالڊ سٽرائيٽ (Street Called Straight) تي واقع آهي. p9raype08mam2i1yqdkc8ikyth1p2cz 424062 424061 2026-10-21T12:48:34Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[دمشق جو مريمائيٽ ڪيٿڊرل]] کي [[دمشق جو مريميه چرچ]] ڏانھن چوريو 424061 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت |name=دمشق جو مريميه چرچ<br>{{lang|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}}|image=Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|caption=|location=[[Street called Straight]], [[Damascus]], [[Syria]]|coordinates={{Coord|33|30|34|N|36|18|41|E|display=inline,title|region:SY_type:landmark}}|religious_affiliation=[[Greek Orthodox]]|district=|consecration_year=unknown|status=Seat of the [[Greek Orthodox Church of Antioch]]|leadership=|website=|architect=|architecture_type=[[Church (building)|Church]]|architecture_style=|facade_direction=|completed=|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''دمشق جو مريميه چرچ''' (<small>Mariamite</small> <small>Cathedral of Damascus</small>، {{langx|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}})، [[دمشق]]، [[شام]] ۾ سڀ کان پراڻو يوناني آرٿوڊوڪس گرجا گهرن مان هڪ آهي ۽ انٽيوچ جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جي سيٽ رکي ٿو. چرچ ڪمپليڪس اسٽريٽ ڪالڊ سٽرائيٽ (Street Called Straight) تي واقع آهي. p9raype08mam2i1yqdkc8ikyth1p2cz 424065 424062 2026-10-21T12:51:11Z Memon2025 21315 /* */ 424065 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت |name=دمشق جو مريميه چرچ<br>{{lang|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}}|image=Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|caption=|location=[[Street called Straight]], [[Damascus]], [[Syria]]|coordinates={{Coord|33|30|34|N|36|18|41|E|display=inline,title|region:SY_type:landmark}}|religious_affiliation=[[Greek Orthodox]]|district=|consecration_year=unknown|status=Seat of the [[Greek Orthodox Church of Antioch]]|leadership=|website=|architect=|architecture_type=[[Church (building)|Church]]|architecture_style=|facade_direction=|completed=|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''دمشق جو مريميه چرچ''' (<small>Mariamite</small> <small>Cathedral of Damascus</small>، {{langx|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}})، [[دمشق]]، [[شام]] ۾ سڀ کان پراڻو يوناني آرٿوڊوڪس گرجا گهرن مان هڪ آهي ۽ انٽيوچ جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جي سيٽ رکي ٿو. چرچ ڪمپليڪس اسٽريٽ ڪالڊ سٽرائيٽ (Street Called Straight) تي واقع آهي. ==References== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Damascus, Mariamite Cathedral}} [[Category:Churches completed in the 2nd century]] [[Category:Cathedrals in Damascus|Mariamite Cathedral]] [[Category:Eastern Orthodox church buildings in Syria]] [[Category:2nd-century establishments in the Roman Empire]] [[Category:7th-century disestablishments in the Byzantine Empire]] [[Category:1860 disestablishments in Ottoman Syria]] [[Category:1863 establishments in Ottoman Syria]] hoychxcy5skwhjc9z3qp77ysksjm22j 424067 424065 2026-10-21T12:57:03Z Memon2025 21315 424067 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت |name=دمشق جو مريميه چرچ<br>{{lang|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}}|image=Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|caption=|location=[[Street called Straight]], [[Damascus]], [[Syria]]|coordinates={{Coord|33|30|34|N|36|18|41|E|display=inline,title|region:SY_type:landmark}}|religious_affiliation=[[Greek Orthodox]]|district=|consecration_year=unknown|status=Seat of the [[Greek Orthodox Church of Antioch]]|leadership=|website=|architect=|architecture_type=[[Church (building)|Church]]|architecture_style=|facade_direction=|completed=|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''دمشق جو مريميه چرچ''' (<small>Mariamite</small> <small>Cathedral of Damascus</small>، {{langx|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}})، [[دمشق]]، [[شام]] ۾ سڀ کان پراڻو يوناني آرٿوڊوڪس گرجا گهرن مان هڪ آهي ۽ انٽيوچ جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جي سيٽ رکي ٿو. چرچ ڪمپليڪس اسٽريٽ ڪالڊ سٽرائيٽ (Street Called Straight) تي واقع آهي. ==گيلري== ==حوالا== {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:Damascus, Mariamite Cathedral}} [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:ٻي صديءَ ۾ مڪمل ٿيل چرچ]] [[زمرو:دمشق ۾ چرچ]] [[زمرو:شام ۾ مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گھر جون عمارتون]] [[زمرو:رومي سلطنت ۾ ٻي صديءَ دوران قائم ٿيل]] [[زمرو:بازنطيني سلطنت ۾ ستين صديءَ دوران ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1860ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1863ع ۾ قائم ٿيل]] گريڪ آرٿوڊوڪس چرچ. [[Category:Churches completed in the 2nd century]] [[Category:Cathedrals in Damascus|Mariamite Cathedral]] [[Category:Eastern Orthodox church buildings in Syria]] [[Category:2nd-century establishments in the Roman Empire]] [[Category:7th-century disestablishments in the Byzantine Empire]] [[Category:1860 disestablishments in Ottoman Syria]] [[Category:1863 establishments in Ottoman Syria]] 13a8iioax8suyt7zan9q5bomjczemv2 424081 424067 2026-10-21T14:21:35Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 424081 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت |name=دمشق جو مريميه چرچ<br>{{lang|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}}|image=Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|caption=|location=[[Street called Straight]], [[Damascus]], [[Syria]]|coordinates={{Coord|33|30|34|N|36|18|41|E|display=inline,title|region:SY_type:landmark}}|religious_affiliation=[[Greek Orthodox]]|district=|consecration_year=unknown|status=Seat of the [[Greek Orthodox Church of Antioch]]|leadership=|website=|architect=|architecture_type=[[Church (building)|Church]]|architecture_style=|facade_direction=|completed=|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''دمشق جو مريميه چرچ''' (<small>Mariamite</small> <small>Cathedral of Damascus</small>، {{langx|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}})، [[دمشق]]، [[شام]] ۾ سڀ کان پراڻو يوناني آرٿوڊوڪس گرجا گهرن مان هڪ آهي ۽ انٽيوچ جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جي سيٽ رکي ٿو. چرچ ڪمپليڪس اسٽريٽ ڪالڊ سٽرائيٽ (Street Called Straight) تي واقع آهي. ==گيلري== ==حوالا== {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:Damascus, Mariamite Cathedral}} [[زمرو:چرچ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:مذهبي عمارتون]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:ٻي صديءَ ۾ مڪمل ٿيل چرچ]] [[زمرو:دمشق ۾ چرچ]] [[زمرو:شام ۾ مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گھر جون عمارتون]] [[زمرو:رومي سلطنت ۾ ٻي صديءَ دوران قائم ٿيل]] [[زمرو:بازنطيني سلطنت ۾ ستين صديءَ دوران ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1860ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1863ع ۾ قائم ٿيل]] گريڪ آرٿوڊوڪس چرچ. [[Category:Churches completed in the 2nd century]] [[Category:Cathedrals in Damascus|Mariamite Cathedral]] [[Category:Eastern Orthodox church buildings in Syria]] [[Category:2nd-century establishments in the Roman Empire]] [[Category:7th-century disestablishments in the Byzantine Empire]] [[Category:1860 disestablishments in Ottoman Syria]] [[Category:1863 establishments in Ottoman Syria]] 364djgltx8gk1b4valij6xcv7oyhvde 424083 424081 2026-10-21T14:22:27Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ٻئين صدي عيسوي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424083 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت |name=دمشق جو مريميه چرچ<br>{{lang|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}}|image=Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|caption=|location=[[Street called Straight]], [[Damascus]], [[Syria]]|coordinates={{Coord|33|30|34|N|36|18|41|E|display=inline,title|region:SY_type:landmark}}|religious_affiliation=[[Greek Orthodox]]|district=|consecration_year=unknown|status=Seat of the [[Greek Orthodox Church of Antioch]]|leadership=|website=|architect=|architecture_type=[[Church (building)|Church]]|architecture_style=|facade_direction=|completed=|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''دمشق جو مريميه چرچ''' (<small>Mariamite</small> <small>Cathedral of Damascus</small>، {{langx|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}})، [[دمشق]]، [[شام]] ۾ سڀ کان پراڻو يوناني آرٿوڊوڪس گرجا گهرن مان هڪ آهي ۽ انٽيوچ جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جي سيٽ رکي ٿو. چرچ ڪمپليڪس اسٽريٽ ڪالڊ سٽرائيٽ (Street Called Straight) تي واقع آهي. ==گيلري== ==حوالا== {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:Damascus, Mariamite Cathedral}} [[زمرو:چرچ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:مذهبي عمارتون]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:ٻي صديءَ ۾ مڪمل ٿيل چرچ]] [[زمرو:دمشق ۾ چرچ]] [[زمرو:شام ۾ مشرقي آرٿوڊوڪس گرجا گھر جون عمارتون]] [[زمرو:رومي سلطنت ۾ ٻي صديءَ دوران قائم ٿيل]] [[زمرو:بازنطيني سلطنت ۾ ستين صديءَ دوران ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1860ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1863ع ۾ قائم ٿيل]] گريڪ آرٿوڊوڪس چرچ. [[Category:Churches completed in the 2nd century]] [[Category:Cathedrals in Damascus|Mariamite Cathedral]] [[Category:Eastern Orthodox church buildings in Syria]] [[Category:2nd-century establishments in the Roman Empire]] [[Category:7th-century disestablishments in the Byzantine Empire]] [[Category:1860 disestablishments in Ottoman Syria]] [[Category:1863 establishments in Ottoman Syria]] [[زمرو:ٻئين صدي عيسوي]] 9g1ut6t2c8x878t76oeaq54ucs4xmq7 424084 424083 2026-10-21T14:26:46Z Ibne maryam 17680 424084 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت |name=دمشق جو مريميه چرچ<br>{{lang|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}}|image=Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|caption=|location=[[Street called Straight]], [[Damascus]], [[Syria]]|coordinates={{Coord|33|30|34|N|36|18|41|E|display=inline,title|region:SY_type:landmark}}|religious_affiliation=[[Greek Orthodox]]|district=|consecration_year=unknown|status=Seat of the [[Greek Orthodox Church of Antioch]]|leadership=|website=|architect=|architecture_type=[[Church (building)|Church]]|architecture_style=|facade_direction=|completed=|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''دمشق جو مريميه چرچ''' (<small>Mariamite</small> <small>Cathedral of Damascus</small>، {{langx|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}})، [[دمشق]]، [[شام]] ۾ سڀ کان پراڻو يوناني آرٿوڊوڪس گرجا گهرن مان هڪ آهي ۽ انٽيوچ جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جي سيٽ رکي ٿو. چرچ ڪمپليڪس اسٽريٽ ڪالڊ سٽرائيٽ (Street Called Straight) تي واقع آهي. ==گيلري== ==حوالا== {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:Damascus, Mariamite Cathedral}} [[زمرو:چرچ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:مذهبي عمارتون]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:ٻي صديءَ ۾ مڪمل ٿيل چرچ]] [[زمرو:دمشق ۾ چرچ]] [[زمرو:شام ۾ اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ جي عمارتون]] [[زمرو:رومي سلطنت ۾ ٻي صديءَ دوران قائم ٿيل]] [[زمرو:بازنطيني سلطنت ۾ ستين صديءَ دوران ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1860ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1863ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[Category:Churches completed in the 2nd century]] [[Category:Cathedrals in Damascus|Mariamite Cathedral]] [[Category:Eastern Orthodox church buildings in Syria]] [[Category:2nd-century establishments in the Roman Empire]] [[Category:7th-century disestablishments in the Byzantine Empire]] [[Category:1860 disestablishments in Ottoman Syria]] [[Category:1863 establishments in Ottoman Syria]] [[زمرو:ٻئين صدي عيسوي]] 7xy85s54kmuolovrbfv3eg3w4s99mjd 424085 424084 2026-10-21T14:27:42Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ستين صدي جا سال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424085 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت |name=دمشق جو مريميه چرچ<br>{{lang|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}}|image=Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|caption=|location=[[Street called Straight]], [[Damascus]], [[Syria]]|coordinates={{Coord|33|30|34|N|36|18|41|E|display=inline,title|region:SY_type:landmark}}|religious_affiliation=[[Greek Orthodox]]|district=|consecration_year=unknown|status=Seat of the [[Greek Orthodox Church of Antioch]]|leadership=|website=|architect=|architecture_type=[[Church (building)|Church]]|architecture_style=|facade_direction=|completed=|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''دمشق جو مريميه چرچ''' (<small>Mariamite</small> <small>Cathedral of Damascus</small>، {{langx|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}})، [[دمشق]]، [[شام]] ۾ سڀ کان پراڻو يوناني آرٿوڊوڪس گرجا گهرن مان هڪ آهي ۽ انٽيوچ جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جي سيٽ رکي ٿو. چرچ ڪمپليڪس اسٽريٽ ڪالڊ سٽرائيٽ (Street Called Straight) تي واقع آهي. ==گيلري== ==حوالا== {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:Damascus, Mariamite Cathedral}} [[زمرو:چرچ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:مذهبي عمارتون]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:ٻي صديءَ ۾ مڪمل ٿيل چرچ]] [[زمرو:دمشق ۾ چرچ]] [[زمرو:شام ۾ اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ جي عمارتون]] [[زمرو:رومي سلطنت ۾ ٻي صديءَ دوران قائم ٿيل]] [[زمرو:بازنطيني سلطنت ۾ ستين صديءَ دوران ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1860ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1863ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[Category:Churches completed in the 2nd century]] [[Category:Cathedrals in Damascus|Mariamite Cathedral]] [[Category:Eastern Orthodox church buildings in Syria]] [[Category:2nd-century establishments in the Roman Empire]] [[Category:7th-century disestablishments in the Byzantine Empire]] [[Category:1860 disestablishments in Ottoman Syria]] [[Category:1863 establishments in Ottoman Syria]] [[زمرو:ٻئين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي جا سال]] qhnixacm1ymh42x4rpd0rf5ee1hi0qc 424086 424085 2026-10-21T14:35:01Z Ibne maryam 17680 /* */ 424086 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت |name=دمشق جو مريميه چرچ<br>{{lang|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}}|image=Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|caption=چرچ جي عمارت|location=اسٽريٽ ڪالڊ اسٽرئٽ، [[دمشق]]، [[شام]]|coordinates={{Coord|33|30|34|N|36|18|41|E|display=inline,title|region:SY_type:landmark}}|religious_affiliation=[[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]]|district=|consecration_year=نامعلوم|status=انطاڪيه جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جي گادي|leadership=|website=|architect=|architecture_type=چرچ|architecture_style=|facade_direction=|completed=|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''دمشق جو مريميه چرچ''' (<small>Mariamite</small> <small>Cathedral of Damascus</small>، {{langx|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}})، [[دمشق]]، [[شام]] ۾ سڀ کان پراڻي يوناني آرٿوڊوڪس چرچن مان هڪ آهي ۽ [[انطاڪيہ (تاريخي شھر)|انٽيوچ]] جي [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|يوناني آرٿوڊوڪس چرچ]] جي سيٽ رکي ٿو. چرچ جي عمارت "اسٽريٽ ڪالڊ اسٽرئٽ" (<small>Street Called Straight</small>) تي واقع آهي. ==گيلري== ==حوالا== {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:Damascus, Mariamite Cathedral}} [[زمرو:چرچ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:مذهبي عمارتون]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:ٻي صديءَ ۾ مڪمل ٿيل چرچ]] [[زمرو:دمشق ۾ چرچ]] [[زمرو:شام ۾ اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ جي عمارتون]] [[زمرو:رومي سلطنت ۾ ٻي صديءَ دوران قائم ٿيل]] [[زمرو:بازنطيني سلطنت ۾ ستين صديءَ دوران ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1860ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1863ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[Category:Churches completed in the 2nd century]] [[Category:Cathedrals in Damascus|Mariamite Cathedral]] [[Category:Eastern Orthodox church buildings in Syria]] [[Category:2nd-century establishments in the Roman Empire]] [[Category:7th-century disestablishments in the Byzantine Empire]] [[Category:1860 disestablishments in Ottoman Syria]] [[Category:1863 establishments in Ottoman Syria]] [[زمرو:ٻئين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي جا سال]] ot48azrdr2lexp3spr7zw1zao7rzjzc 424087 424086 2026-10-21T14:35:49Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:Cathedrals in Damascus]]; added [[Category:رومي سلطنت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424087 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت |name=دمشق جو مريميه چرچ<br>{{lang|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}}|image=Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|caption=چرچ جي عمارت|location=اسٽريٽ ڪالڊ اسٽرئٽ، [[دمشق]]، [[شام]]|coordinates={{Coord|33|30|34|N|36|18|41|E|display=inline,title|region:SY_type:landmark}}|religious_affiliation=[[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]]|district=|consecration_year=نامعلوم|status=انطاڪيه جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جي گادي|leadership=|website=|architect=|architecture_type=چرچ|architecture_style=|facade_direction=|completed=|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''دمشق جو مريميه چرچ''' (<small>Mariamite</small> <small>Cathedral of Damascus</small>، {{langx|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}})، [[دمشق]]، [[شام]] ۾ سڀ کان پراڻي يوناني آرٿوڊوڪس چرچن مان هڪ آهي ۽ [[انطاڪيہ (تاريخي شھر)|انٽيوچ]] جي [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|يوناني آرٿوڊوڪس چرچ]] جي سيٽ رکي ٿو. چرچ جي عمارت "اسٽريٽ ڪالڊ اسٽرئٽ" (<small>Street Called Straight</small>) تي واقع آهي. ==گيلري== ==حوالا== {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:Damascus, Mariamite Cathedral}} [[زمرو:چرچ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:مذهبي عمارتون]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:ٻي صديءَ ۾ مڪمل ٿيل چرچ]] [[زمرو:دمشق ۾ چرچ]] [[زمرو:شام ۾ اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ جي عمارتون]] [[زمرو:رومي سلطنت ۾ ٻي صديءَ دوران قائم ٿيل]] [[زمرو:بازنطيني سلطنت ۾ ستين صديءَ دوران ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1860ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1863ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[Category:Churches completed in the 2nd century]] [[زمرو:رومي سلطنت|Mariamite Cathedral]] [[Category:Eastern Orthodox church buildings in Syria]] [[Category:2nd-century establishments in the Roman Empire]] [[Category:7th-century disestablishments in the Byzantine Empire]] [[Category:1860 disestablishments in Ottoman Syria]] [[Category:1863 establishments in Ottoman Syria]] [[زمرو:ٻئين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي جا سال]] 8yjn4brbxigjik57k61osmeaa4r6w1f 424088 424087 2026-10-21T14:36:28Z Ibne maryam 17680 added [[Category:بازنطيني سلطنت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424088 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت |name=دمشق جو مريميه چرچ<br>{{lang|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}}|image=Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|caption=چرچ جي عمارت|location=اسٽريٽ ڪالڊ اسٽرئٽ، [[دمشق]]، [[شام]]|coordinates={{Coord|33|30|34|N|36|18|41|E|display=inline,title|region:SY_type:landmark}}|religious_affiliation=[[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]]|district=|consecration_year=نامعلوم|status=انطاڪيه جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جي گادي|leadership=|website=|architect=|architecture_type=چرچ|architecture_style=|facade_direction=|completed=|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''دمشق جو مريميه چرچ''' (<small>Mariamite</small> <small>Cathedral of Damascus</small>، {{langx|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}})، [[دمشق]]، [[شام]] ۾ سڀ کان پراڻي يوناني آرٿوڊوڪس چرچن مان هڪ آهي ۽ [[انطاڪيہ (تاريخي شھر)|انٽيوچ]] جي [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|يوناني آرٿوڊوڪس چرچ]] جي سيٽ رکي ٿو. چرچ جي عمارت "اسٽريٽ ڪالڊ اسٽرئٽ" (<small>Street Called Straight</small>) تي واقع آهي. ==گيلري== ==حوالا== {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:Damascus, Mariamite Cathedral}} [[زمرو:چرچ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:مذهبي عمارتون]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:ٻي صديءَ ۾ مڪمل ٿيل چرچ]] [[زمرو:دمشق ۾ چرچ]] [[زمرو:شام ۾ اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ جي عمارتون]] [[زمرو:رومي سلطنت ۾ ٻي صديءَ دوران قائم ٿيل]] [[زمرو:بازنطيني سلطنت ۾ ستين صديءَ دوران ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1860ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1863ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[Category:Churches completed in the 2nd century]] [[زمرو:رومي سلطنت|Mariamite Cathedral]] [[Category:Eastern Orthodox church buildings in Syria]] [[Category:2nd-century establishments in the Roman Empire]] [[Category:7th-century disestablishments in the Byzantine Empire]] [[Category:1860 disestablishments in Ottoman Syria]] [[Category:1863 establishments in Ottoman Syria]] [[زمرو:ٻئين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي جا سال]] [[زمرو:بازنطيني سلطنت]] 5wkxv0xd4j2fxycjtopqix07jbx9qrh 424089 424088 2026-10-21T14:36:53Z Ibne maryam 17680 added [[Category:عثماني سلطنت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424089 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت |name=دمشق جو مريميه چرچ<br>{{lang|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}}|image=Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|caption=چرچ جي عمارت|location=اسٽريٽ ڪالڊ اسٽرئٽ، [[دمشق]]، [[شام]]|coordinates={{Coord|33|30|34|N|36|18|41|E|display=inline,title|region:SY_type:landmark}}|religious_affiliation=[[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]]|district=|consecration_year=نامعلوم|status=انطاڪيه جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جي گادي|leadership=|website=|architect=|architecture_type=چرچ|architecture_style=|facade_direction=|completed=|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''دمشق جو مريميه چرچ''' (<small>Mariamite</small> <small>Cathedral of Damascus</small>، {{langx|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}})، [[دمشق]]، [[شام]] ۾ سڀ کان پراڻي يوناني آرٿوڊوڪس چرچن مان هڪ آهي ۽ [[انطاڪيہ (تاريخي شھر)|انٽيوچ]] جي [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|يوناني آرٿوڊوڪس چرچ]] جي سيٽ رکي ٿو. چرچ جي عمارت "اسٽريٽ ڪالڊ اسٽرئٽ" (<small>Street Called Straight</small>) تي واقع آهي. ==گيلري== ==حوالا== {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:Damascus, Mariamite Cathedral}} [[زمرو:چرچ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:مذهبي عمارتون]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:ٻي صديءَ ۾ مڪمل ٿيل چرچ]] [[زمرو:دمشق ۾ چرچ]] [[زمرو:شام ۾ اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ جي عمارتون]] [[زمرو:رومي سلطنت ۾ ٻي صديءَ دوران قائم ٿيل]] [[زمرو:بازنطيني سلطنت ۾ ستين صديءَ دوران ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1860ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1863ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[Category:Churches completed in the 2nd century]] [[زمرو:رومي سلطنت|Mariamite Cathedral]] [[Category:Eastern Orthodox church buildings in Syria]] [[Category:2nd-century establishments in the Roman Empire]] [[Category:7th-century disestablishments in the Byzantine Empire]] [[Category:1860 disestablishments in Ottoman Syria]] [[Category:1863 establishments in Ottoman Syria]] [[زمرو:ٻئين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي جا سال]] [[زمرو:بازنطيني سلطنت]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] 88as2g24oerzvcmko7davxwloiz1r4g 424090 424089 2026-10-21T14:37:45Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اڻويھين صدي جا سال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424090 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت |name=دمشق جو مريميه چرچ<br>{{lang|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}}|image=Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|caption=چرچ جي عمارت|location=اسٽريٽ ڪالڊ اسٽرئٽ، [[دمشق]]، [[شام]]|coordinates={{Coord|33|30|34|N|36|18|41|E|display=inline,title|region:SY_type:landmark}}|religious_affiliation=[[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]]|district=|consecration_year=نامعلوم|status=انطاڪيه جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جي گادي|leadership=|website=|architect=|architecture_type=چرچ|architecture_style=|facade_direction=|completed=|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''دمشق جو مريميه چرچ''' (<small>Mariamite</small> <small>Cathedral of Damascus</small>، {{langx|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}})، [[دمشق]]، [[شام]] ۾ سڀ کان پراڻي يوناني آرٿوڊوڪس چرچن مان هڪ آهي ۽ [[انطاڪيہ (تاريخي شھر)|انٽيوچ]] جي [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|يوناني آرٿوڊوڪس چرچ]] جي سيٽ رکي ٿو. چرچ جي عمارت "اسٽريٽ ڪالڊ اسٽرئٽ" (<small>Street Called Straight</small>) تي واقع آهي. ==گيلري== ==حوالا== {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:Damascus, Mariamite Cathedral}} [[زمرو:چرچ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:مذهبي عمارتون]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:ٻي صديءَ ۾ مڪمل ٿيل چرچ]] [[زمرو:دمشق ۾ چرچ]] [[زمرو:شام ۾ اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ جي عمارتون]] [[زمرو:رومي سلطنت ۾ ٻي صديءَ دوران قائم ٿيل]] [[زمرو:بازنطيني سلطنت ۾ ستين صديءَ دوران ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1860ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1863ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[Category:Churches completed in the 2nd century]] [[زمرو:رومي سلطنت|Mariamite Cathedral]] [[Category:Eastern Orthodox church buildings in Syria]] [[Category:2nd-century establishments in the Roman Empire]] [[Category:7th-century disestablishments in the Byzantine Empire]] [[Category:1860 disestablishments in Ottoman Syria]] [[Category:1863 establishments in Ottoman Syria]] [[زمرو:ٻئين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي جا سال]] [[زمرو:بازنطيني سلطنت]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]] 6a8karsyexmdalef5dckd0ia4vf38ei 424091 424090 2026-10-21T14:38:36Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ستين صدي عيسوي جا سال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424091 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت |name=دمشق جو مريميه چرچ<br>{{lang|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}}|image=Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|caption=چرچ جي عمارت|location=اسٽريٽ ڪالڊ اسٽرئٽ، [[دمشق]]، [[شام]]|coordinates={{Coord|33|30|34|N|36|18|41|E|display=inline,title|region:SY_type:landmark}}|religious_affiliation=[[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]]|district=|consecration_year=نامعلوم|status=انطاڪيه جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جي گادي|leadership=|website=|architect=|architecture_type=چرچ|architecture_style=|facade_direction=|completed=|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''دمشق جو مريميه چرچ''' (<small>Mariamite</small> <small>Cathedral of Damascus</small>، {{langx|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}})، [[دمشق]]، [[شام]] ۾ سڀ کان پراڻي يوناني آرٿوڊوڪس چرچن مان هڪ آهي ۽ [[انطاڪيہ (تاريخي شھر)|انٽيوچ]] جي [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|يوناني آرٿوڊوڪس چرچ]] جي سيٽ رکي ٿو. چرچ جي عمارت "اسٽريٽ ڪالڊ اسٽرئٽ" (<small>Street Called Straight</small>) تي واقع آهي. ==گيلري== ==حوالا== {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:Damascus, Mariamite Cathedral}} [[زمرو:چرچ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:مذهبي عمارتون]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:ٻي صديءَ ۾ مڪمل ٿيل چرچ]] [[زمرو:دمشق ۾ چرچ]] [[زمرو:شام ۾ اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ جي عمارتون]] [[زمرو:رومي سلطنت ۾ ٻي صديءَ دوران قائم ٿيل]] [[زمرو:بازنطيني سلطنت ۾ ستين صديءَ دوران ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1860ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1863ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[Category:Churches completed in the 2nd century]] [[زمرو:رومي سلطنت|Mariamite Cathedral]] [[Category:Eastern Orthodox church buildings in Syria]] [[Category:2nd-century establishments in the Roman Empire]] [[Category:7th-century disestablishments in the Byzantine Empire]] [[Category:1860 disestablishments in Ottoman Syria]] [[Category:1863 establishments in Ottoman Syria]] [[زمرو:ٻئين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي جا سال]] [[زمرو:بازنطيني سلطنت]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي جا سال]] 5pqb6wtwyenorypiv6y3tn45ak7n1v9 424092 424091 2026-10-21T14:39:19Z Ibne maryam 17680 added [[Category:1863ع]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424092 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت |name=دمشق جو مريميه چرچ<br>{{lang|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}}|image=Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|caption=چرچ جي عمارت|location=اسٽريٽ ڪالڊ اسٽرئٽ، [[دمشق]]، [[شام]]|coordinates={{Coord|33|30|34|N|36|18|41|E|display=inline,title|region:SY_type:landmark}}|religious_affiliation=[[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]]|district=|consecration_year=نامعلوم|status=انطاڪيه جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جي گادي|leadership=|website=|architect=|architecture_type=چرچ|architecture_style=|facade_direction=|completed=|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''دمشق جو مريميه چرچ''' (<small>Mariamite</small> <small>Cathedral of Damascus</small>، {{langx|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}})، [[دمشق]]، [[شام]] ۾ سڀ کان پراڻي يوناني آرٿوڊوڪس چرچن مان هڪ آهي ۽ [[انطاڪيہ (تاريخي شھر)|انٽيوچ]] جي [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|يوناني آرٿوڊوڪس چرچ]] جي سيٽ رکي ٿو. چرچ جي عمارت "اسٽريٽ ڪالڊ اسٽرئٽ" (<small>Street Called Straight</small>) تي واقع آهي. ==گيلري== ==حوالا== {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:Damascus, Mariamite Cathedral}} [[زمرو:چرچ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:مذهبي عمارتون]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:ٻي صديءَ ۾ مڪمل ٿيل چرچ]] [[زمرو:دمشق ۾ چرچ]] [[زمرو:شام ۾ اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ جي عمارتون]] [[زمرو:رومي سلطنت ۾ ٻي صديءَ دوران قائم ٿيل]] [[زمرو:بازنطيني سلطنت ۾ ستين صديءَ دوران ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1860ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1863ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[Category:Churches completed in the 2nd century]] [[زمرو:رومي سلطنت|Mariamite Cathedral]] [[Category:Eastern Orthodox church buildings in Syria]] [[Category:2nd-century establishments in the Roman Empire]] [[Category:7th-century disestablishments in the Byzantine Empire]] [[Category:1860 disestablishments in Ottoman Syria]] [[Category:1863 establishments in Ottoman Syria]] [[زمرو:ٻئين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي جا سال]] [[زمرو:بازنطيني سلطنت]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي جا سال]] [[زمرو:1863ع]] k5321bk4tjirmx1u37u3jhgpw1lxfrz 424093 424092 2026-10-21T14:39:42Z Ibne maryam 17680 added [[Category:1860ع]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424093 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت |name=دمشق جو مريميه چرچ<br>{{lang|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}}|image=Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|caption=چرچ جي عمارت|location=اسٽريٽ ڪالڊ اسٽرئٽ، [[دمشق]]، [[شام]]|coordinates={{Coord|33|30|34|N|36|18|41|E|display=inline,title|region:SY_type:landmark}}|religious_affiliation=[[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]]|district=|consecration_year=نامعلوم|status=انطاڪيه جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جي گادي|leadership=|website=|architect=|architecture_type=چرچ|architecture_style=|facade_direction=|completed=|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''دمشق جو مريميه چرچ''' (<small>Mariamite</small> <small>Cathedral of Damascus</small>، {{langx|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}})، [[دمشق]]، [[شام]] ۾ سڀ کان پراڻي يوناني آرٿوڊوڪس چرچن مان هڪ آهي ۽ [[انطاڪيہ (تاريخي شھر)|انٽيوچ]] جي [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|يوناني آرٿوڊوڪس چرچ]] جي سيٽ رکي ٿو. چرچ جي عمارت "اسٽريٽ ڪالڊ اسٽرئٽ" (<small>Street Called Straight</small>) تي واقع آهي. ==گيلري== ==حوالا== {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:Damascus, Mariamite Cathedral}} [[زمرو:چرچ]] [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:مذهبي عمارتون]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:ٻي صديءَ ۾ مڪمل ٿيل چرچ]] [[زمرو:دمشق ۾ چرچ]] [[زمرو:شام ۾ اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ جي عمارتون]] [[زمرو:رومي سلطنت ۾ ٻي صديءَ دوران قائم ٿيل]] [[زمرو:بازنطيني سلطنت ۾ ستين صديءَ دوران ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1860ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1863ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[Category:Churches completed in the 2nd century]] [[زمرو:رومي سلطنت|Mariamite Cathedral]] [[Category:Eastern Orthodox church buildings in Syria]] [[Category:2nd-century establishments in the Roman Empire]] [[Category:7th-century disestablishments in the Byzantine Empire]] [[Category:1860 disestablishments in Ottoman Syria]] [[Category:1863 establishments in Ottoman Syria]] [[زمرو:ٻئين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي جا سال]] [[زمرو:بازنطيني سلطنت]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي جا سال]] [[زمرو:1863ع]] [[زمرو:1860ع]] 9vt5v807woaw7ap1x8nk6xhh7z0gzq0 424106 424093 2026-10-21T14:55:46Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 424106 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت |name=دمشق جو مريميه چرچ<br>{{lang|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}}|image=Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|caption=چرچ جي عمارت|location=اسٽريٽ ڪالڊ اسٽرئٽ، [[دمشق]]، [[شام]]|coordinates={{Coord|33|30|34|N|36|18|41|E|display=inline,title|region:SY_type:landmark}}|religious_affiliation=[[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]]|district=|consecration_year=نامعلوم|status=انطاڪيه جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جي گادي|leadership=|website=|architect=|architecture_type=چرچ|architecture_style=|facade_direction=|completed=|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''دمشق جو مريميه چرچ''' (<small>Mariamite</small> <small>Cathedral of Damascus</small>، {{langx|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}})، [[دمشق]]، [[شام]] ۾ سڀ کان پراڻي يوناني آرٿوڊوڪس چرچن مان هڪ آهي ۽ [[انطاڪيہ (تاريخي شھر)|انٽيوچ]] جي [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|يوناني آرٿوڊوڪس چرچ]] جي سيٽ رکي ٿو. چرچ جي عمارت "اسٽريٽ ڪالڊ اسٽرئٽ" (<small>Street Called Straight</small>) تي واقع آهي. ==گيلري== ==حوالا== {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:Damascus, Mariamite Cathedral}} [[زمرو:چرچ]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:ٻي صديءَ ۾ مڪمل ٿيل چرچ]] [[زمرو:دمشق ۾ چرچ]] [[زمرو:شام ۾ اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ جي عمارتون]] [[زمرو:رومي سلطنت ۾ ٻي صديءَ دوران قائم ٿيل]] [[زمرو:بازنطيني سلطنت ۾ ستين صديءَ دوران ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1860ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني شام ۾ 1863ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[Category:Churches completed in the 2nd century]] [[زمرو:رومي سلطنت|Mariamite Cathedral]] [[Category:Eastern Orthodox church buildings in Syria]] [[Category:2nd-century establishments in the Roman Empire]] [[Category:7th-century disestablishments in the Byzantine Empire]] [[Category:1860 disestablishments in Ottoman Syria]] [[Category:1863 establishments in Ottoman Syria]] [[زمرو:ٻئين صدي عيسوي]] [[زمرو:ستين صدي جا سال]] [[زمرو:بازنطيني سلطنت]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي جا سال]] [[زمرو:1863ع]] [[زمرو:1860ع]] sq9z2or6n3155w6ddklheay7hnshw61 424111 424106 2026-10-21T15:02:19Z Ibne maryam 17680 424111 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت |name=دمشق جو مريميه چرچ<br>{{lang|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}}|image=Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|caption=چرچ جي عمارت|location=اسٽريٽ ڪالڊ اسٽرئٽ، [[دمشق]]، [[شام]]|coordinates={{Coord|33|30|34|N|36|18|41|E|display=inline,title|region:SY_type:landmark}}|religious_affiliation=[[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]]|district=|consecration_year=نامعلوم|status=انطاڪيه جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جي گادي|leadership=|website=|architect=|architecture_type=چرچ|architecture_style=|facade_direction=|completed=|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''دمشق جو مريميه چرچ''' (<small>Mariamite</small> <small>Cathedral of Damascus</small>، {{langx|ar|الكَنِيسَة المَرْيَمِيَّة}})، [[دمشق]]، [[شام]] ۾ سڀ کان پراڻي يوناني آرٿوڊوڪس چرچن مان هڪ آهي ۽ [[انطاڪيہ (تاريخي شھر)|انٽيوچ]] جي [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ|يوناني آرٿوڊوڪس چرچ]] جي سيٽ رکي ٿو. چرچ جي عمارت "اسٽريٽ ڪالڊ اسٽرئٽ" (<small>Street Called Straight</small>) تي واقع آهي. ==گيلري== ==حوالا== {{حوالا}} {{DEFAULTSORT:Damascus, Mariamite Cathedral}} [[زمرو:چرچ]] [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:دمشق ۾ چرچ]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:ٻي صديءَ ۾ مڪمل ٿيل چرچ]] [[زمرو:رومي سلطنت ۾ ٻي صدي جا قيام]] [[زمرو:بازنطيني سلطنت ۾ ستين صدي ۾ خاتما]] [[زمرو:عثماني سلطنت ۾ 1860ع ۾ ختم ٿيل]] [[زمرو:عثماني سلطنت ۾ 1863ع ۾ قائم ٿيل]] [[زمرو:شام ۾ اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ جي عمارتون]] cuxlonrwn2eg14p0cj1tk6wrcyt3o3a 0 104715 424063 2026-10-21T12:48:35Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[دمشق جو مريمائيٽ ڪيٿڊرل]] کي [[دمشق جو مريميه چرچ]] ڏانھن چوريو 424063 wikitext text/x-wiki #چوريو [[دمشق جو مريميه چرچ]] 6nlsi7022n4m4v0mlpgnj63md8uviss 0 104716 424064 2026-10-21T12:50:32Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|هندو فلسفي ۾ ڪائنات جي آخري ۽ مطلق حقيقت جو تصور}} {{About|هندو فلسفي جي مطلق حقيقت|هندو سماجي طبقي|برهمڻ (ذات)|هندو ديوتا|برهما}} {{Hinduism}} [[File:Aum Om black.svg|thumb|250px|'''اوم (ॐ)'''، هندو ڌرم جي مقدس علامت، جنهن کي اپنشدن ۾ [[برهمڻ]] جي حقيقت سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref na... 424064 wikitext text/x-wiki {{Short description|هندو فلسفي ۾ ڪائنات جي آخري ۽ مطلق حقيقت جو تصور}} {{About|هندو فلسفي جي مطلق حقيقت|هندو سماجي طبقي|برهمڻ (ذات)|هندو ديوتا|برهما}} {{Hinduism}} [[File:Aum Om black.svg|thumb|250px|'''اوم (ॐ)'''، هندو ڌرم جي مقدس علامت، جنهن کي اپنشدن ۾ [[برهمڻ]] جي حقيقت سان لاڳاپيل سمجهيو ويو آهي.<ref name="Olivelle1998"/>]] '''برهمڻ''' ({{lang-sa|ब्रह्मन्}}؛ رومن: ''Brahman'') [[هندو ڌرم]] ۽ [[هندو فلسفو|هندو فلسفي]] جو هڪ بنيادي مابعدالطبيعاتي تصور آهي، جيڪو ڪائنات جي آخري، ابدي، اڻمٽ ۽ مطلق حقيقت ڏانهن اشارو ڪري ٿو. [[ويدانت]] ۽ [[اپنشد]] جي فلسفي ۾ برهمڻ کي سموري وجود جو بنياد، ڪائنات جو اصل سرچشمو ۽ اهڙي حقيقت سمجهيو وڃي ٿو، جنهن تي سموري مادي ۽ روحاني هستي دارومدار رکي ٿي.<ref name="Lochtefeld2002">{{cite book|last=Lochtefeld|first=James G.|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism|volume=1|publisher=Rosen Publishing Group|year=2002|isbn=9780823931798|pages=122–125|language=en}}</ref><ref name="Flood1996">{{cite book|last=Flood|first=Gavin|title=An Introduction to Hinduism|publisher=Cambridge University Press|year=1996|isbn=9780521438780|pages=84–85|language=en}}</ref> برهمڻ کي عام طور ڪنهن مخصوص انساني شڪل، ديوتا يا فرد سان محدود نٿو ڪيو وڃي. هندو فلسفي جي مختلف مڪتبن ۾ ان جي تشريح الڳ الڳ آهي. [[ادويت ويدانت]] مطابق برهمڻ ئي واحد آخري حقيقت آهي ۽ فرد جي حقيقي آتما ان کان جدا ناهي؛ جڏهن ته [[دويت ويدانت]] ۾ برهمڻ ۽ انفرادي آتما جي وچ ۾ حقيقي فرق تسليم ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Sharma2007">{{cite book|last=Sharma|first=Arvind|title=Advaita Vedānta: An Introduction|publisher=Motilal Banarsidass|year=2007|isbn=9788120820272|pages=19–40|language=en}}</ref><ref name="Myers2000">{{cite book|last=Myers|first=Michael|title=Brahman: A Comparative Theology|publisher=Routledge|year=2000|isbn=9780700712571|pages=124–127|language=en}}</ref> برهمڻ جو تصور [[رگ ويد]] ۽ ٻين ويدي متنن ۾ مختلف معنائن سان ملي ٿو، پر اپنشدن ۾ ان کي خاص فلسفيانه اهميت حاصل ٿي. انهن متنن ۾ برهمڻ، [[آتما]]، علم، وجود، شعور ۽ [[موڪش]] يا روحاني آزاديءَ جي وچ ۾ لاڳاپن تي بحث ڪيو ويو آهي.<ref name="Olivelle1998">{{cite book|last=Olivelle|first=Patrick|title=The Early Upaniṣads: Annotated Text and Translation|publisher=Oxford University Press|year=1998|isbn=9780195124354|language=en}}</ref><ref name="Phillips1998">{{cite encyclopedia|last=Phillips|first=Stephen H.|title=Brahman|encyclopedia=Routledge Encyclopedia of Philosophy|editor-last=Craig|editor-first=Edward|publisher=Routledge|year=1998|language=en}}</ref> == لفظ جي بڻ بنياد == لفظ '''برهمڻ''' سنسڪرت جي ڌاتو ''bṛh'' (بِرهه) سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي معنائن ۾ وڌڻ، ڦهلجڻ، مضبوط ٿيڻ ۽ وسعت اختيار ڪرڻ شامل آهن. سنسڪرت ۾ ''Brahman'' (ब्रह्मन्) غير مذڪر ۽ غير مؤنث اسم آهي. ان جي ابتدائي معنائن ۾ مقدس گفتار، دعا، ويدي منتر جي قوت ۽ مذهبي عمل سان لاڳاپيل اثر پڻ شامل هئا.<ref name="Gonda1962">{{cite journal|last=Gonda|first=Jan|title=Some Notes on the Study of Ancient-Indian Religious Terminology|journal=History of Religions|volume=1|issue=2|year=1962|pages=243–273|doi=10.1086/462446|language=en}}</ref> وقت سان گڏ هي اصطلاح هڪ وسيع فلسفيانه معنيٰ اختيار ڪندو ويو، جنهن ۾ برهمڻ کي ڪائنات جي وجودي بنياد ۽ آخري حقيقت طور بيان ڪيو ويو.<ref name="Flood1996"/> === برهمڻ ۽ ٻين ملندڙ اصطلاحن ۾ فرق === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #9bb9d1;" |+ style="background:#244b70;color:white;padding:10px;" | برهمڻ سان لاڳاپيل سنسڪرت اصطلاحن جو تقابلي جائزو ! style="background:#dcecf7;" | اصطلاح ! style="background:#dcecf7;" | سنسڪرت ! style="background:#dcecf7;" | معنيٰ |- | '''برهمڻ''' (Brahman) | ब्रह्मन् | هندو فلسفي جي مطلق ۽ آخري حقيقت |- | '''برهما''' (Brahmā) | ब्रह्मा | هندو روايتن ۾ تخليق سان لاڳاپيل ديوتا |- | '''برهمڻ ذات''' (Brahmin) | ब्राह्मण | هندو ورڻ نظام جو روايتي مذهبي ۽ علمي طبقو |- | '''براهمڻ گرنٿ''' (Brāhmaṇa) | ब्राह्मण | ويدن جي رسمن، قربانين ۽ مذهبي تشريحن تي مشتمل متن |- | '''پر برهمڻ''' (Para Brahman) | परब्रह्मन् | اعليٰ يا سڀ کان مٿانهين برهمڻ جو تصور |} <ref name="Lochtefeld2002"/><ref name="Klostermaier2007">{{cite book|last=Klostermaier|first=Klaus K.|title=A Survey of Hinduism|edition=3rd|publisher=State University of New York Press|year=2007|isbn=9780791470824|language=en}}</ref> == تاريخي ارتقا == === ويدي دور === [[ويد]] هندستان جي قديم مذهبي ۽ فڪري ادب جو بنيادي مجموعو آهن. انهن ۾ برهمڻ جو اصطلاح مختلف معنائن ۾ استعمال ٿيو آهي. شروعاتي ويدي ادب ۾ اهو لفظ مقدس گفتار، منترن، دعائن ۽ قربانيءَ جي رسمن جي روحاني قوت سان لاڳاپيل هو.<ref name="Gonda1962"/> مذهبي اڀياس جي ماهر [[گيون فلڊ]] موجب ويدي دور ۾ برهمڻ جي تصور جي معنيٰ بتدريج وسيع ٿي ۽ اهو مقدس لفظن ۽ رسمن جي قوت کان اڳتي وڌي ڪائنات جي بنيادي حقيقت ۽ وجود جي سرچشمي سان لاڳاپيل ٿيو.<ref name="Flood1996"/> باربرا هولڊريج ويدي ادب ۾ برهمڻ جي مختلف پهلوئن، جهڙوڪ مقدس گفتار، علم، تخليق ۽ مذهبي روايت جي اهميت بيان ڪري ٿي.<ref name="Holdrege1995">{{cite book|last=Holdrege|first=Barbara A.|title=Veda and Torah: Transcending the Textuality of Scripture|publisher=State University of New York Press|year=1995|isbn=9780791416402|pages=24–29|language=en}}</ref> === اپنشدن جو دور === [[اپنشد]] هندو مذهبي ۽ فلسفيانه ادب جو اهو حصو آهن، جنهن ۾ برهمڻ جي تصور کي وڌيڪ منظم فلسفيانه صورت ڏني وئي. انهن متنن ۾ ڪائنات جي اصل حقيقت، فرد جي ذاتي وجود، شعور، علم ۽ روحاني نجات جي سوالن تي غور ڪيو ويو آهي.<ref name="Olivelle1998"/> اپنشدن ۾ برهمڻ کي اهڙي حقيقت سان لاڳاپيل ڪيو ويو آهي، جيڪا مادي دنيا جي ظاهري تبديلين کان مٿانهين آهي. برهمڻ ۽ آتما جي تعلق بابت مختلف بيان ملن ٿا، جن کي پوءِ ويدانت جي جدا جدا مڪتبن مختلف انداز سان سمجهايو.<ref name="Deussen">{{cite book|last=Deussen|first=Paul|title=Sixty Upanishads of the Veda|publisher=Motilal Banarsidass|isbn=9788120814677|language=en}}</ref> ==== ڇاندوگيه اپنشد ==== [[ڇاندوگيه اپنشد]] جي ٽئين باب ۾ برهمڻ کي سموري ڪائنات جي بنيادي حقيقت طور بيان ڪيو ويو آهي. هن متن جي شاندليه تعليم موجب فرد جي اندروني آتما ۽ ڪائناتي حقيقت جي وچ ۾ گهرو لاڳاپو آهي.<ref name="Hume1921">{{cite book|last=Hume|first=Robert Ernest|title=The Thirteen Principal Upanishads|publisher=Oxford University Press|year=1921|pages=209–210|language=en}}</ref> ڇاندوگيه اپنشد جو مشهور سنسڪرت بيان آهي: :'''सर्वं खल्विदं ब्रह्म''' :''Sarvaṃ khalvidaṃ brahma'' ان جو مفهوم آهي ته هي سمورو وجود برهمڻ آهي. هي بيان ڇاندوگيه اپنشد 3.14.1 ۾ ملي ٿو.<ref name="Hume1921"/> ==== برهدارڻيڪ اپنشد ==== [[برهدارڻيڪ اپنشد]] ۾ آتما، وجود ۽ برهمڻ جي تعلق تي تفصيلي بحث موجود آهي. هن متن جو مشهور بيان آهي: :'''अहं ब्रह्मास्मि''' :''Ahaṃ brahmāsmi'' يعني ''مان برهمڻ آهيان''. ادويت ويدانت جي روايت ۾ هن بيان کي انفرادي آتما ۽ مطلق حقيقت جي وحدت جي اظهار طور سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Madhavananda">{{cite book|last=Madhavananda|first=Swami|title=The Brihadaranyaka Upanishad with the Commentary of Shankaracharya|publisher=Advaita Ashrama|language=en}}</ref> ==== مانڊوڪيه اپنشد ==== [[مانڊوڪيه اپنشد]] ۾ اوم (ॐ)، شعور جي حالتن ۽ آتما جي حقيقت تي بحث ڪيو ويو آهي. هن متن جي ٻئي منتر ۾ آتما ۽ برهمڻ جي تعلق جو مشهور بيان ملي ٿو: :'''अयमात्मा ब्रह्म''' :''Ayam ātmā brahma'' يعني ''هي آتما برهمڻ آهي''.<ref name="Olivelle1998"/> == فلسفيانه مفهوم == === برهمڻ ۽ مابعدالطبيعات === [[مابعدالطبيعات]] ۾ برهمڻ جو تصور ان سوال سان لاڳاپيل آهي ته وجود جي آخري حقيقت ڪهڙي آهي ۽ تبديل ٿيندڙ ڪائنات جي پويان ڪو مستقل بنياد موجود آهي يا نه. هندو فلسفي جي ڪيترن مڪتبن ۾ برهمڻ کي اهڙي ابدي حقيقت سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا زماني، مڪان ۽ مادي تبديليءَ جي حدن کان مٿانهين آهي. تنهن هوندي به برهمڻ جي نوعيت ۽ ڪائنات سان ان جي تعلق بابت سڀئي هندو فلسفي هڪجهڙي راءِ نٿا رکن.<ref name="Fowler2002">{{cite book|last=Fowler|first=Jeaneane D.|title=Perspectives of Reality: An Introduction to the Philosophy of Hinduism|publisher=Sussex Academic Press|year=2002|isbn=9781898723936|language=en}}</ref> === آتما ۽ برهمڻ === {{Main|آتما}} [[آتما]] سنسڪرت جو اصطلاح آهي، جنهن مان فرد جي اندروني ذات يا حقيقي خودي مراد ورتي وڃي ٿي. ادويت ويدانت مطابق آتما ۽ برهمڻ آخري حقيقت جي سطح تي هڪ آهن. ان جي ابتڙ، دويت ويدانت مطابق انفرادي آتما ۽ اعليٰ حقيقت هڪ ٻئي کان الڳ آهن، جيتوڻيڪ آتما جو وجود اعليٰ حقيقت تي دارومدار رکي ٿو.<ref name="Sharma2007"/><ref name="Myers2000"/> === مايا ۽ ظاهري دنيا === {{Main|مايا (هندو فلسفو)}} [[مايا]] هندو فلسفي ۾ هڪ اهم اصطلاح آهي، جنهن جون معنائون فلسفيانه مڪتبن موجب مختلف آهن. ادويت ويدانت ۾ مايا ۽ اويديا، يعني اڻڄاڻائي، ان ڳالهه جي وضاحت سان لاڳاپيل آهن ته انسان تبديل ٿيندڙ ظاهري دنيا کي آخري ۽ مستقل حقيقت ڇو سمجهي ٿو.<ref name="Das1952">{{cite journal|last=Das|first=A. C.|title=Brahman and Māyā in Advaita Metaphysics|journal=Philosophy East and West|volume=2|issue=2|year=1952|pages=144–154|language=en}}</ref> ادويت جي تشريح مطابق برهمڻ آخري حقيقت آهي، جڏهن ته دنيا جو تجربي ۾ ايندڙ وجود ان جي برابر مطلق ۽ غير مشروط حيثيت نٿو رکي. ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ درست نه ٿيندو ته دنيا عملي سطح تي بلڪل موجود ئي ناهي.<ref name="Das1952"/> === نرگڻ ۽ سگڻ برهمڻ === هندو فلسفي ۾ برهمڻ جي وضاحت لاءِ ٻه اهم اصطلاح استعمال ٿين ٿا: * '''نرگڻ برهمڻ''' (Nirguṇa Brahman): اهڙي مطلق حقيقت، جيڪا محدود وصفن ۽ مادي خاصيتن کان مٿانهين هجي. * '''سگڻ برهمڻ''' (Saguṇa Brahman): اهڙي اعليٰ حقيقت، جنهن کي خدائي وصفن، شخصي صورت يا عبادت جي لائق هستيءَ جي صورت ۾ سمجهيو وڃي. ادويت ويدانت ۾ نرگڻ برهمڻ کي آخري فلسفيانه حيثيت حاصل آهي، جڏهن ته سگڻ برهمڻ کي مذهبي تجربي ۽ عبادت سان لاڳاپيل انداز ۾ بيان ڪيو ويندو آهي. ٻين ويدانت مڪتبن ۾ سگڻ ۽ نرگڻ جي نسبت بابت مختلف رايا آهن.<ref name="Rambachan2001">{{cite journal|last=Rambachan|first=Anantanand|title=Hierarchies in the Nature of God? Questioning the Saguna-Nirguna Distinction in Advaita Vedanta|journal=Journal of Hindu-Christian Studies|volume=14|year=2001|doi=10.7825/2164-6279.1250|language=en}}</ref> === ست، چت ۽ آنند === هندو ويدانت جي فلسفي ۾ برهمڻ جي تشريح لاءِ ''ست-چت-آنند'' (Sat-Cit-Ānanda) جو اصطلاح استعمال ڪيو ويندو آهي. {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b3c9df;" |+ style="background:#315b78;color:white;padding:9px;" | ست-چت-آنند جو فلسفيانه مفهوم ! style="background:#dcecf5;" | اصطلاح ! style="background:#dcecf5;" | سنسڪرت ! style="background:#dcecf5;" | مفهوم |- | ست (Sat) | सत् | وجود، حقيقت يا هستي |- | چت (Cit) | चित् | شعور يا آگاهي |- | آنند (Ānanda) | आनन्द | روحاني سرور يا بيحد مسرت |} <ref name="Myers1998">{{cite journal|last=Myers|first=Michael W.|title=Śaṅkarācārya and Ānanda|journal=Philosophy East and West|volume=48|issue=4|year=1998|pages=553–567|language=en}}</ref> == ويدانت جي مختلف مڪتبن ۾ برهمڻ == === ادويت ويدانت === {{Main|ادويت ويدانت}} [[آدي شنڪر آچاريه]] سان لاڳاپيل ادويت ويدانت غير ثنويت جو فلسفو آهي. ان مطابق برهمڻ ئي آخري، مستقل ۽ غير متبدل حقيقت آهي. فرد جي آتما پنهنجي اصل ماهيت ۾ برهمڻ کان جدا ناهي. ادويت مطابق اڻڄاڻائي سبب انسان پاڻ کي جسم، ذهن ۽ محدود شخصيت تائين محدود سمجهي ٿو. حقيقي علم جي وسيلي آتما ۽ برهمڻ جي وحدت کي سمجهڻ روحاني آزاديءَ جو بنيادي رستو آهي.<ref name="Sharma2007"/><ref name="MenonIEP">{{cite web|last=Menon|first=Sangeetha|title=Advaita Vedānta|website=Internet Encyclopedia of Philosophy|url=https://iep.utm.edu/advaita-vedanta/|language=en}}</ref> === وششٽ ادويت ويدانت === {{Main|وششٽ ادويت}} [[رامانج]] جي فلسفي ۾ برهمڻ کي ذاتي ۽ اعليٰ خدا جي صورت ۾ سمجهيو وڃي ٿو، جنهن کي [[نارائڻ]] يا [[وشنو]] سان سڃاتو وڃي ٿو. هن مڪتب مطابق فرد جون آتمائون ۽ ڪائنات حقيقت رکن ٿيون، پر انهن جو وجود برهمڻ تي دارومدار رکي ٿو. روحاني آزاديءَ لاءِ عقيدت، عبادت ۽ خدائي فضل کي خاص اهميت ڏني وڃي ٿي.<ref name="Clooney2001">{{cite book|last=Clooney|first=Francis X.|title=Hindu God, Christian God: How Reason Helps Break Down the Boundaries between Religions|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=9780195138542|language=en}}</ref> === دويت ويدانت === {{Main|دويت ويدانت}} [[مڌواچاريه]] جي دويت ويدانت مطابق برهمڻ ۽ انفرادي آتما جي وچ ۾ حقيقي ۽ مستقل فرق موجود آهي. هن مڪتب ۾ اعليٰ خدا، انفرادي آتمائون ۽ مادي دنيا هڪجهڙيون حقيقتون ناهن. دويت فلسفي ۾ برهمڻ کي وشنو سان لاڳاپيل اعليٰ ۽ آزاد حقيقت سمجهيو ويندو آهي، جڏهن ته انفرادي آتمائون ان تي دارومدار رکندڙ وجود آهن.<ref name="Bartley2011">{{cite book|last=Bartley|first=Christopher|title=An Introduction to Indian Philosophy|publisher=Continuum|year=2011|isbn=9781847064493|pages=180–190|language=en}}</ref> === مڪتبن جو تقابلي جائزو === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #9bb9d1;" |+ style="background:#244b70;color:white;padding:10px;" | ويدانت جي اهم مڪتبن ۾ برهمڻ جو تصور ! style="background:#dcecf7;" | فلسفيانه مڪتب ! style="background:#dcecf7;" | اهم مفڪر ! style="background:#dcecf7;" | برهمڻ ۽ آتما جو تعلق |- | [[ادويت ويدانت]] | [[آدي شنڪر آچاريه]] | آخري حقيقت جي سطح تي وحدت |- | [[وششٽ ادويت]] | [[رامانج]] | آتمائون حقيقي آهن، پر برهمڻ تي دارومدار رکن ٿيون |- | [[دويت ويدانت]] | [[مڌواچاريه]] | برهمڻ ۽ انفرادي آتما ۾ مستقل فرق |} <ref name="Sharma2007"/><ref name="Clooney2001"/><ref name="Myers2000"/> == برهمڻ ۽ موڪش == {{Main|موڪش}} [[موڪش]] هندو مذهبي ۽ فلسفيانه روايتن ۾ جنم ۽ موت جي چڪر، يعني [[سنسار]]، کان روحاني آزاديءَ جو تصور آهي. ادويت ويدانت ۾ برهمڻ جي سڃاڻپ ۽ آتما جي حقيقي ماهيت جو علم موڪش سان لاڳاپيل آهي. وششٽ ادويت ۽ دويت جي مذهبي فلسفن ۾ عقيدت، خدا سان تعلق ۽ خدائي فضل کي پڻ بنيادي حيثيت حاصل آهي.<ref name="Potter2008">{{cite book|editor-last=Potter|editor-first=Karl H.|title=Encyclopedia of Indian Philosophies: Advaita Vedānta up to Śaṃkara and His Pupils|volume=3|publisher=Motilal Banarsidass|year=2008|language=en}}</ref><ref name="Stafford2010">{{cite journal|last=Stafford|first=Betty|title=Dvaita, Advaita, and Viśiṣṭādvaita: Contrasting Views of Mokṣa|journal=Asian Philosophy|year=2010|language=en}}</ref> == ڀڳوت گيتا ۾ برهمڻ == [[ڀڳوت گيتا]] ۾ برهمڻ جو تصور علم، عمل، عبادت ۽ روحاني آزاديءَ جي بحثن سان لاڳاپيل آهي. گيتا جي چوٿين باب جي چوويهين شلوڪ ۾ قرباني، قربانيءَ جو عمل ۽ ان جي روحاني مقصد کي برهمڻ جي تصور سان ڳنڍيو ويو آهي. پنجين باب جي چوويهين شلوڪ ۾ اندروني سڪون ۽ روحاني سڃاڻپ کي برهمڻ سان وابسته ڪيو ويو آهي.<ref name="Sargeant2009">{{cite book|translator-last=Sargeant|translator-first=Winthrop|editor-last=Chapple|editor-first=Christopher Key|title=The Bhagavad Gita|publisher=State University of New York Press|year=2009|isbn=9781438428420|language=en}}</ref> == ڀڳتي تحريڪ ۾ برهمڻ == {{Main|ڀڳتي تحريڪ}} [[ڀڳتي تحريڪ]] ۾ برهمڻ جي سگڻ ۽ نرگڻ تشريحن کي مذهبي شاعري، عبادت ۽ روحاني عقيدت ۾ اهم مقام حاصل ٿيو. نرگڻ ڀڳتي ۾ بي صورت ۽ وصفن کان مٿانهين حقيقت جي عقيدت تي زور ڏنو ويو، جڏهن ته سگڻ ڀڳتي ۾ ذاتي خدا جي صورت، وصفن ۽ محبت ڀري عبادت کي اهميت حاصل رهي.<ref name="Prentiss1999">{{cite book|last=Prentiss|first=Karen Pechilis|title=The Embodiment of Bhakti|publisher=Oxford University Press|year=1999|language=en}}</ref> ڊيوڊ لورينزن موجب اتر هندستان جي نرگڻ ڀڳتي ادب ۾ بي صورت خدا جي عقيدت هڪ اهم مذهبي ۽ ادبي روايت طور سامهون اچي ٿي.<ref name="Lorenzen1996">{{cite book|last=Lorenzen|first=David N.|title=Praises to a Formless God: Nirguni Texts from North India|publisher=State University of New York Press|year=1996|isbn=9780791428054|language=en}}</ref> == ٻين مذهبي روايتن سان لاڳاپو == === ٻڌ ڌرم === [[ٻڌ ڌرم]] ۾ مستقل ۽ غير متبدل ذات بابت اپنشدن جي ڪيترين تشريحن کان مختلف موقف اختيار ڪيو ويو آهي. ٻڌ مت جي [[اناتما]] واري تعليم مطابق ڪنهن مستقل ۽ آزاد انفرادي آتما جو تصور قبول نٿو ڪيو وڃي. ان ڪري برهمڻ ۽ آتما جي مڪمل وحدت بابت ادويت ويدانت جي تعليم کي ٻڌ مت جي بنيادي تعليم سان هڪجهڙو سمجهڻ درست ناهي.<ref name="Keown2009">{{cite book|last=Keown|first=Damien|title=Buddhism|publisher=Sterling|year=2009|page=70|language=en}}</ref><ref name="Collins1982">{{cite book|last=Collins|first=Steven|title=Selfless Persons: Imagery and Thought in Theravāda Buddhism|publisher=Cambridge University Press|year=1982|language=en}}</ref> ٻڌ فلسفي جي ڪجهه پوئين مڪتبن ۾ آخري حقيقت، ٻڌ فطرت ۽ شعور بابت اهڙا تصور ملن ٿا، جن جو تقابلي مطالعو برهمڻ سان ڪيو ويو آهي؛ پر انهن کي سڌيءَ طرح هڪ ئي نظريو قرار ڏيڻ علمي طور درست ناهي.<ref name="Fowler1999">{{cite book|last=Fowler|first=Merv|title=Buddhism: Beliefs and Practices|publisher=Sussex Academic Press|year=1999|language=en}}</ref> === جين ڌرم === [[جين ڌرم]] ۾ روح يا ''جيو'' جي وجود کي تسليم ڪيو وڃي ٿو، پر ڪائنات جي هڪڙي خالق خدا جو تصور قبول نٿو ڪيو وڃي. جين فلسفي جو [[انيڪانت واد]] حقيقت جي گهڻ رخي نوعيت تي زور ڏئي ٿو. ان ڪري جين ڌرم جي روح، وجود ۽ نجات بابت تعليم کي ويدانت جي برهمڻ واري تصور کان ڌار فلسفيانه تناظر ۾ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Jaini1979">{{cite book|last=Jaini|first=Padmanabh S.|title=The Jaina Path of Purification|publisher=University of California Press|year=1979|language=en}}</ref> === سک ڌرم === [[سک ڌرم]] ۾ [[اڪ اونڪار]]، [[نام]] ۽ بي صورت اعليٰ حقيقت جا تصور اهم آهن. سک مذهبي فلسفي ۾ هڪ خدا ۽ سندس ڪائنات سان تعلق جي تشريح کي هندو نرگڻ ڀڳتي جي روايتن سان تقابلي طور پڙهيو ويو آهي. تنهن هوندي به سک ڌرم جي پنهنجي مذهبي سڃاڻپ، [[گرو گرنٿ صاحب]] ۽ گروئن جي تعليم کي هندو ويدانت کان الڳ تناظر ۾ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="Nesbitt2005">{{cite book|last=Nesbitt|first=Eleanor|title=Sikhism: A Very Short Introduction|publisher=Oxford University Press|year=2005|isbn=9780192806017|language=en}}</ref><ref name="ColeSambhi1998">{{cite book|last1=Cole|first1=W. Owen|last2=Sambhi|first2=Piara Singh|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|edition=2nd|publisher=Sussex Academic Press|year=1998|isbn=9781898723134|language=en}}</ref> == برهمڻ، ورڻ نظام ۽ آشرم == {{Main|ورڻ (هندو ڌرم)|آشرم (هندو ڌرم)}} برهمڻ جي فلسفيانه تصور کي هندو سماج جي برهمڻ ذات يا ورڻ کان الڳ سمجهڻ گهرجي. قديم هندو سماجي روايتن ۾ برهمڻ هڪ اهڙو ورڻ هو، جنهن سان مذهبي تعليم، ويدي متنن جي مطالعي ۽ رسمن جي ادائگيءَ کي وابسته ڪيو ويندو هو. ورڻ ۽ عملي ذات پات جي نظام ۾ پڻ تاريخي فرق موجود آهن.<ref name="Lochtefeld2002"/> روميش چندر دت پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ قديم هندو سماج جي آشرم نظام جو ذڪر ڪندي زندگيءَ جي چئن مرحلن کي بيان ڪيو آهي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en }}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #a5bdd0;" |+ style="background:#365b75;color:white;padding:10px;" | روايتي هندو آشرم نظام جا چار مرحلا ! style="background:#e1edf6;" | مرحلو ! style="background:#e1edf6;" | سنسڪرت نالو ! style="background:#e1edf6;" | بنيادي خصوصيت |- | '''برهمچريه''' | ब्रह्मचर्य | شاگردي، مذهبي تعليم ۽ استاد جي رهنمائيءَ ۾ زندگي |- | '''گرهسته''' | गृहस्थ | شادي، گهريلو ذميواريون ۽ سماجي فرض |- | '''وانپرسته''' | वानप्रस्थ | گهريلو ذميوارين کان بتدريج الڳ ٿيڻ ۽ روحاني زندگيءَ ڏانهن ڌيان |- | '''سنياس''' | संन्यास | دنياوي وابستگين کان دستبرداري ۽ روحاني آزاديءَ جي جستجو |} <ref name="Dutt1908"/><ref name="OlivelleAshrama">{{cite book|last=Olivelle|first=Patrick|title=The Āśrama System: The History and Hermeneutics of a Religious Institution|publisher=Oxford University Press|year=1993|language=en}}</ref> آشرم نظام کي قديم هندستان جي سڀني ماڻهن جي عملي زندگيءَ جو هڪجهڙو تاريخي بيان سمجهڻ بدران هڪ مذهبي ۽ سماجي مثالي نظام طور ڏسڻ گهرجي. مختلف دورن ۽ مذهبي متنن ۾ ان جي تشريح ۽ عمل ۾ فرق رهيو آهي.<ref name="OlivelleAshrama"/> == جديد علمي اڀياس == جديد مذهبي اڀياس ۽ تقابلي فلسفي ۾ برهمڻ جي تصور کي وجوديات، شعور جي فلسفي، مذهبي تجربي ۽ مابعدالطبيعات جي تناظر ۾ پڙهيو وڃي ٿو. جان گونڊا ويدي اصطلاحن جي تاريخي ۽ لساني تنوع تي زور ڏنو، جڏهن ته گيون فلڊ برهمڻ جي تصور جي ويدي رسمن کان اپنشدي فلسفي تائين ارتقا تي بحث ڪيو آهي.<ref name="Gonda1962"/><ref name="Flood1996"/> مائيڪل مائرز برهمڻ کي تقابلي مذهبي فلسفي جي تناظر ۾ ڏٺو آهي، جڏهن ته اروِند شرما ادويت ويدانت ۾ برهمڻ ۽ آتما جي وحدت جي فلسفيانه تشريح پيش ڪئي آهي.<ref name="Myers2000"/><ref name="Sharma2007"/> == پڻ ڏسو == * [[هندو ڌرم]] * [[ويد]] * [[اپنشد]] * [[ويدانت]] * [[آتما]] * [[برهما]] * [[برهمڻ (ذات)]] * [[آشرم (هندو ڌرم)]] * [[ادويت ويدانت]] * [[دويت ويدانت]] * [[مايا (هندو فلسفو)]] * [[موڪش]] * [[اوم]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://plato.stanford.edu/entries/shankara/ Śaṅkara — Stanford Encyclopedia of Philosophy] * [https://iep.utm.edu/advaita-vedanta/ Advaita Vedānta — Internet Encyclopedia of Philosophy] * [https://www.britannica.com/topic/Upanishad Upanishad — Encyclopaedia Britannica] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Aum_Om_black.svg اوم جي علامت — Wikimedia Commons] * [https://archive.org/search?query=The+Thirteen+Principal+Upanishads The Thirteen Principal Upanishads — Internet Archive] [[زمرو:هندو فلسفو]] [[زمرو:هندو ڌرم]] [[زمرو:ويدانت]] [[زمرو:مابعدالطبيعات]] [[زمرو:هندو مذهبي اصطلاح]] 8hwnjv5ga3e8lgfs42f9xkyb0r4mt7l 10 104717 424066 2026-10-21T12:54:09Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <includeonly>{{#invoke:Sidebar|collapsible | name = Hinduism | bodystyle = border-collapse:collapse;text-align:center; | pretitle = [[:زمرو:هندو ڌرم|هندو ڌرم بابت سلسلي]] جو حصو | title = [[هندو ڌرم]] | image = [[File:1 Om.svg|90px|link=اوم]] | titlestyle = padding:0.2em;background:#FFC569;color:black;margin-bottom:0.5em; | contentclass = plainlist | listtitlestyle = border:1px solid #FFC569;background:#FFC569;color:black;padding... 424066 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:Sidebar|collapsible | name = Hinduism | bodystyle = border-collapse:collapse;text-align:center; | pretitle = [[:زمرو:هندو ڌرم|هندو ڌرم بابت سلسلي]] جو حصو | title = [[هندو ڌرم]] | image = [[File:1 Om.svg|90px|link=اوم]] | titlestyle = padding:0.2em;background:#FFC569;color:black;margin-bottom:0.5em; | contentclass = plainlist | listtitlestyle = border:1px solid #FFC569;background:#FFC569;color:black;padding-top:0.1em;padding-left:3em;text-align:center; | liststyle = text-align:center;padding-top:0;background-color:#FDE7B9;color:black;border:2px solid #FDE7B9; | listclass = hlist | expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} | aboveclass = hlist | abovestyle = padding-bottom:0.35em;border:0; | above = * [[هندو]] * [[هندو ڏندڪٿائون|ڏندڪٿائون]] | list1name = origins | list1title = [[هندو ڌرم جي ابتدا|ابتدا]] ۽ [[هندو ڌرم جي تاريخ|تاريخ]] | list1 = * [[دراوڙي لوڪ مذهب]] * [[سنڌو ماٿري جي تهذيب#مذهب|سنڌو ماٿري جي تهذيب]] * [[اتِهاس ۽ پراڻ]] ** [[رزميه ۽ پراڻڪ شاهي نسب ناما]] ** [[رزميه ۽ پراڻڪ تاريخي ترتيب]] * [[شرمڻ]] * [[هندستان جا قبائلي مذهب|قبائلي مذهب]] * [[ويدي مذهب]] | list2name = Traditions | list2title = [[سمپردايه|سمپردايه (مذهبي روايتون)]] | list2 = * [[شاڪت مت]] * [[شيو مت]] ** [[ڪاپاليڪ]] ** [[پاشوپت شيو مت|پاشوپت]] ** [[پرتيابهجنا]] * [[سمارت روايت]] * [[ويشنو مت]] ** [[پنچراتر]] * [[هندو ڌرم جا فرقا|ٻيا فرقا]] | list3name = deities | list3title = [[هندو ديوتا|ديوتا ۽ ديويون]] | list3 = ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[ترمورتي|ترمورتي (ٽن ديوتائن جو مجموعو)]]</div> * [[برهما]] * [[شِو]] * [[وشنو]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[تري ديوي|تري ديوي (ٽن ديوين جو مجموعو)]]</div> * [[سرسوتي]] * [[لڪشمي]] * [[پاروتي]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">ٻيا ديوتا ۽ ديويون</div> : '''ويدي ديوتا:''' * [[اگني]] * [[چندر]] * [[اندر]] * [[تري دشا]] ** [[آدتيه]] ** [[اشوني ڪمار]] ** [[رُدر]] ** [[وسو]] : '''ويدن کان پوءِ جا ديوتا:''' * [[دشاوتار]] ** [[ڪرشن]] ** [[رام]] * [[گڻيش]] * [[هنومان]] * [[ڪارتيڪيه]] * [[شڪتي]] ** [[ماري امّن|امّن]] ** [[درگا]] ** [[ڪالي]] * [[راڌا]] * [[سيتا]] | list4name = concepts | list4title = [[هندو فلسفو|فلسفيانه تصور]] | list4 = * [[هندو ڪائناتيات|ڪائناتيات]] * [[گڻ (هندو فلسفو)|گڻ]] * [[هندو ڏندڪٿائون]] * [[پنچ مهاڀوت]] * [[پنچيڪرڻ]] * [[پرڪرتي]] * [[پرماڻ]] ** [[شبد پرماڻ]] * [[پرش]] * [[تنماترا]] * [[تتو]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[پر برهمڻ|اعليٰ ۽ مطلق حقيقت]]</div> * [[برهمڻ (مطلق حقيقت)|برهمڻ]] ** [[نرگڻ برهمڻ|نرگڻ]] ** [[سگڻ برهمڻ|سگڻ]] * [[اوم]] * [[ست چت آنند]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[هندو ڌرم ۾ خدا|خدا جو تصور]]</div> * [[ديو (هندو ڌرم)|ديو]] * [[ديوتا]] * [[ديوي]] * [[هندو ڌرم ۾ خدا ۽ جنس|خدا ۽ جنس]] * [[ايشور]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[پرشارتھ|پرشارتھ (زندگيءَ جا مقصد)]]</div> * [[ارٿ]] * [[ڌرم]] * [[ڪام]] * [[موڪش]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[آشرم (هندو ڌرم)|آشرم (زندگيءَ جا مرحلا)]]</div> * [[برهمچريه]] * [[گرهسته]] * [[وانپرسته]] * [[سنياس]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[سنسار (هندو ڌرم)|سنسار (جنم ۽ موت جو چڪر)]]</div> * [[ڪرم]] * [[مايا (هندو فلسفو)|مايا]] * [[پاپ]] ** [[مهاپاتڪ]] * [[پرماتما]] * [[پرايشچت]] * [[پُنيه]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">ذهن، اخلاق ۽ انساني قدر</div> * [[اچوريه]] * [[اهنڪار]] * [[اهنسا]] * [[اڪرودھ]] * [[آنند (هندو فلسفو)|آنند]] * [[اناتما (هندو فلسفو)|اناتما]] * [[انتھڪرڻ]] * [[اريشدورگ]] * [[آرجو]] * [[آتما]] * [[ديا (رحمدلي)|ديا]] * [[دان]] * [[هندو اخلاقيات|نيتي شاستر]] * [[شرڌا]] * [[متاهار]] * [[نيَم]] * [[اپريگرھ]] * [[پرجنا]] * [[سمتو]] * [[سنتوش]] * [[شاستر پرماڻ]] * [[ستيه]] * [[شوچ]] * [[سوادهياي]] * [[دم (اخلاق)|دم]] * [[سوڪشم شريَر]] * [[تتيڪشا]] * [[ويراگيه]] * [[وويڪ]] * [[يم (يوگا)|يم]] | list5name = practices | list5title = مذهبي عمل ۽ رسمون | list5 = ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[هندو عبادت|عبادت ۽ پوڄا]]</div> * [[آرتي]] * [[ڀڄن]] * [[ڀڳتي]] * [[دان]] * [[هندو ڌرم ۾ بدروحن کي ڪڍڻ|بدروحن کي ڪڍڻ]] * [[هوم (مذهبي رسم)|هوم]] * [[جپ]] * [[ڪيرتن]] * [[مورتي]] * [[هندو ڌرم ۾ دعا|پرارٿنا]] * [[پوڄا]] * [[هندو مندر|مندر]] * [[مٺ (هندو ڌرم)|مٺ]] * [[سيوا]] * [[شروت رسمون]] * [[ترپڻ]] * [[تيرٿ]] * [[هندستان جا هندو زيارتگاهه|تيرٿ ياترا]] * [[ورت]] * [[يگيه]] * [[ياترا]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">ڌيان ۽ رياضت</div> * [[ڌيان (هندو ڌرم)|ڌيان]] * [[ندڌياسن]] * [[تپسيا]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[يوگا]]</div> * [[آسن]] * [[ڀڳتي يوگا]] * [[هٺ يوگا]] * [[گيان يوگا]] * [[ڪرم يوگا]] * [[ڪنڊلني يوگا]] * [[راج يوگا]] * [[ساڌنا]] * [[ساڌو]] * [[يوگي]] * [[يوگني]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[سنسڪار (هندو ڌرم)|زندگيءَ جون مذهبي رسمون]]</div> * [[انن پراشن]] * [[انتيشٽي]] * [[چوڙاڪرڻ]] * [[گرڀاڌان]] * [[جاتڪرم]] * [[ڪرڻ ويدھ]] * [[ڪيشانت]] * [[نامڪرڻ]] * [[نشڪرمن]] * [[پنسون ۽ سيمنتونين]] * [[پنسون]] * [[رتوشڌي]] * [[سماورتن]] * [[سيمنتونين]] * [[اپنيَن]] * [[وديارنڀ]] * [[هندو شادي|وواه]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[هندو تهوارن جي فهرست|مذهبي تهوار]]</div> * [[ڏياري]] * [[گڻيش چترٿي]] * [[هولي]] * [[جنم اشٽمي]] * [[ڪنڀ ميلو]] * [[مها شوراتري]] * [[نوراتري]] ** [[درگا پوڄا]] ** [[رام ليلا]] ** [[وجيه دشمي]] * [[مڪر سنڪرانتي]] * '''نئون سال''' ** [[بيهو]] ** [[پٿانڊو]] ** [[يوگادي]] ** [[ويساکي]] ** [[وشو]] * [[پونگل]] * [[اونم]] * [[رکڙي]] * [[رام نومي]] * [[رٿ ياترا]] * [[وسنت پنچمي]] | list6name = schools | list6title = [[هندو فلسفو|فلسفيانه مڪتب]] | list6 = ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[آستڪ|ڇهه آستڪ مڪتب]]</div> * [[سانکيا]] * [[يوگا (فلسفو)|يوگا]] * [[نيايه]] * [[ويشيشڪ]] * [[ميمانسا]] * [[ويدانت]] ** [[ادويت ويدانت|ادويت]] ** [[دويت ويدانت|دويت]] ** [[وششٽ ادويت]] ** [[اچنتيه ڀيد ابھيد]] ** [[شڌادويت]] ** [[سوابهاوڪ ڀيدابھيد]] ** [[اڪشر پرشوتم درشن]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">ٻيا فلسفيانه مڪتب</div> * [[آجيوڪ]] * [[ٻڌ ڌرم]] * [[جين ڌرم]] * [[چارواڪ]] | list7name = philosophers | list7title = [[هندو گرون ۽ سنتن جي فهرست|گرو، رشي ۽ فلسفي]] | list7 = ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[قديم هندستان|قديم دور]]</div> * [[سپت رشي]] ** [[وششٺ]] ** [[ڪشيپ]] ** [[اتري]] ** [[جمدگني]] ** [[گوتم رشي]] ** [[وشوامتر]] ** [[ڀاردواج]] * [[اگستيه]] * [[انگيرس]] * [[ارڻي]] * [[اشٽاوڪر]] * [[جيميني]] * [[ڪڻاد]] * [[ڪپل]] * [[پتنجلي]] * [[پاڻني]] * [[پرشستپاد]] * [[ريڪوا]] * [[ستيه ڪام جابال]] * [[والمڪي]] * [[ويد وياس]] * [[ياجنولڪيه]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[وچئين دور جو هندستان|وچيون دور]]</div> * [[ابھنوگپت]] * [[آدي شنڪر آچاريه]] * [[اڪا مها ديوي]] * [[الاما پرڀو]] * [[آلوار]] * [[بسوا]] * [[چيتنيه مهاپرڀو]] * [[رامداس ڪاٺيابابا]] * [[چڪرڌر سوامي]] * [[چانگديو]] * [[دادو ديال]] * [[ايڪناٿ]] * [[گنگيش اپاڌياي]] * [[گوڙپاد]] * [[گورکناٿ]] * [[هريداس ٺاڪر]] * [[هت هري ونش مهاپرڀو]] * [[جگن ناٿ داس]] * [[جيانت ڀٽ]] * [[جيه تيرٿ]] * [[جيو گوسوامي]] * [[گيان ديو]] * [[ڪبير]] * [[ڪنڪ داس]] * [[ڪمارل ڀٽ]] * [[مڌوسودن سرسوتي]] * [[مڌواچاريه]] * [[متسيندرناٿ]] * [[موريا گوساوي]] * [[مڪندراج]] * [[نامديو]] * [[نرهري تيرٿ]] * [[نرسنھ سرسوتي]] * [[ناينار]] * [[نمبرڪ آچاريه]] * [[سرينواس آچاريه]] * [[پرڀاڪر]] * [[پرندر داس]] * [[راگھويندر سوامي]] * [[رگھوناٿ شيرومڻي]] * [[رگھوتم تيرٿ]] * [[رام چرڻ (گرو)|رام چرڻ]] * [[رامانند]] * [[رامانج]] * [[رام پرساد سين]] * [[رویداس]] * [[روپ گوسوامي]] * [[سمرٿ رامداس]] * [[شنڪرديو]] * [[ستيه ناٿ تيرٿ]] * [[سدڌيشور]] * [[شري پاد شري ولڀ]] * [[شري پاد راج]] * [[سورداس]] * [[سوامي نارائڻ]] * [[شياما شاستري]] * [[تروولور]] * [[تڪارام]] * [[تلسيداس]] * [[تياگراج]] * [[واچسپتي مشر]] * [[وادي راج تيرٿ]] * [[ولڀ آچاريه]] * [[ويدانت ديشڪ]] * [[وديارنيه]] * [[وياس راج]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">جديد دور</div> * [[شري اروبندو]] * [[ڀڪتي سدڌانت سرسوتي]] * [[ڀڪتي ونود ٺاڪر]] * [[چندرشيکريندر سرسوتي]] * [[چنميا نند]] * [[ديانند سرسوتي]] * [[جگي واسوديو]] * [[ڪرشنانند سرسوتي]] * [[مهاوتار باباجي]] * [[مهارشي مهيش يوگي]] * [[نارائڻ گرو]] * [[نگمانند پرمهنس]] * [[نسرگدتا مهاراج]] * [[اي سي ڀڪتي ويدانت سوامي پرڀوپاد]] * [[سروپلي راڌاڪرشنن]] * [[رامچندر دتاتريه راناڊي]] * [[رام ڪرشن پرمهنس]] * [[سوامي رام تيرٿ]] * [[رمڻ مهارشي]] * [[شري شري روي شنڪر]] * [[سوامي رامداس]] * [[سوامي سمرٿ]] * [[ستيه سائي بابا]] * [[شردي سائي بابا]] * [[سوامي شرڌانند]] * [[ستيه ڌيان تيرٿ]] * [[سدڌاراميشور مهاراج]] * [[شيوانند سرسوتي]] * [[تريلنگ سوامي]] * [[يو جي ڪرشنامورتي]] * [[اپاسني مهاراج]] * [[ويتاٿري مهارشي]] * [[سوامي وويڪانند]] * [[پرمهنس يوگانند]] | list8name = scriptures | list8title = [[هندو مذهبي متن|مذهبي متن ۽ صحيفا]] | list8 = ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">مذهبي متنن جا ماخذ ۽ درجابندي</div> * [[شروتي]] * [[سمرتي]] * [[آچار]] * [[آتمتوشٽي]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[هندو مذهبي متن|مذهبي صحيفا]]</div> * [[هندو مذهبي متنن جي تاريخي ترتيب]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[ويد]]</div> * ''[[رگ ويد]]'' * ''[[يجُر ويد]]'' * ''[[سام ويد]]'' * ''[[اٿرو ويد]]'' : '''ويدن جا حصا''' * [[سنهيتا]] * [[براهمڻ گرنٿ]] * [[آرڻيڪ]] * [[اپنشد]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[اپنشد]]</div> ; '''مکيه اپنشد''' : '''رگ ويد سان لاڳاپيل:''' * ''[[ايترييه اپنشد]]'' * ''[[ڪوشيتڪي اپنشد]]'' : '''يجُر ويد سان لاڳاپيل:''' * ''[[برهدارڻيڪ اپنشد]]'' * ''[[ايشا اپنشد]]'' * ''[[تيترييه اپنشد]]'' * ''[[ڪٺ اپنشد]]'' * ''[[شويتاشوتر اپنشد]]'' * ''[[ميتري اپنشد]]'' : '''سام ويد سان لاڳاپيل:''' * ''[[ڇاندوگيه اپنشد]]'' * ''[[ڪين اپنشد]]'' : '''اٿرو ويد سان لاڳاپيل:''' * ''[[منڊڪ اپنشد]]'' * ''[[مانڊوڪيه اپنشد]]'' * ''[[پرشن اپنشد]]'' ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[ويدانگ]]</div> * [[شڪشا]] * [[ڇند شاستر]] * [[وياڪرڻ]] * [[نرڪت]] * [[ڪلپ (ويدانگ)|ڪلپ]] * [[جيوتش]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">ٻيا مذهبي متن</div> * ''[[ڀڳوت گيتا]]'' * [[آگم (هندو ڌرم)|آگم]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[اتِهاس|اتِهاس (رزميه ادب)]]</div> * ''[[رامائڻ]]'' * ''[[مهاڀارت]]'' ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[پراڻ]]</div> * ''[[وشنو پراڻ]]'' * ''[[ڀاڳوت پراڻ]]'' * ''[[ديوي ڀاڳوت پراڻ]]'' * ''[[ناردييه پراڻ]]'' * ''[[وامن پراڻ]]'' * ''[[متسيه پراڻ]]'' * ''[[گرڙ پراڻ]]'' * ''[[برهما پراڻ]]'' * ''[[برهمانڊ پراڻ]]'' * ''[[برهما ويوَرت پراڻ]]'' * ''[[ڀوشيه پراڻ]]'' * ''[[پدم پراڻ]]'' * ''[[اگني پراڻ]]'' * ''[[شِو پراڻ]]'' * ''[[لنگ پراڻ]]'' * ''[[ڪورم پراڻ]]'' * ''[[اسڪند پراڻ]]'' * ''[[وراھ پراڻ]]'' * ''[[مارڪنڊييه پراڻ]]'' ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[اپويد]]</div> * ''[[آيور ويد]]'' * ''[[ڌنر ويد]]'' * ''[[گانڌرو ويد]]'' * ''[[سٿاپتيه ويد]]'' ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[شاستر]]، [[سوتر]] ۽ [[سنهيتا]]</div> * ''[[ارٿ شاستر]]'' * ''[[برهما سوتر]]'' * ''[[چرڪ سنهيتا]]'' * ''[[ڌرم شاستر]]'' * ''[[ڪام سوتر]]'' * ''[[ناٽيه شاستر]]'' * ''[[نيايه سوتر]]'' * ''[[پنچ تنتر]]'' * ''[[پرماڻ سوتر]]'' * ''[[پوروا ميمانسا سوتر]]'' * ''[[رام چرتمانس]]'' * ''[[سانکيا پروچن سوتر]]'' * ''[[شلپ شاستر]]'' * ''[[شِو سواروديه]]'' * ''[[سشرت سنهيتا]]'' * ''[[ويشيشڪ سوتر]]'' * ''[[پتنجلي جا يوگا سوتر]]'' * ''[[يوگا واسشٺ]]'' ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[ستوترة]]، [[ستتي]] ۽ [[ڀاشيه]]</div> * ''[[ابيرامي انتادي]]'' * ''[[هنومان چاليسا]]'' * ''[[ڪنڪڌارا ستوتر]]'' * ''[[ڪندا ششٽي ڪوسم]]'' * ''[[شِو ستتي]]'' * ''[[وايو ستتي]]'' ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[تامل ادب]]</div> * ''[[آتيچوڊي]]'' * ''[[تامل ادب جا ارڙهن وڏا متن]]'' * ''[[تامل ادب جا ارڙهن ننڍا متن]]'' * ''[[تامل جا پنج عظيم رزميه ڪتاب]]'' * ''[[ايريَنار اڪپورل]]'' * ''[[ڪمبا رامائڻ]]'' * ''[[تروڪرَل]]'' * ''[[نالايرا دويه پربندم]]'' * ''[[ترووليادل پراڻ]]'' * ''[[ترومورائي]]'' * ''[[ترومروگاٽروپپڊائي]]'' * ''[[تروپگل]]'' * ''[[وناياگر اگول]]'' ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;border-bottom:1px dotted;">[[هندو مذهبي متنن جي فهرست|ٻيا متن]]</div> | list9name = Hindu Culture and Society | list9title = هندو ثقافت ۽ سماج | list9 = ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">سماج</div> * [[ذات پات]] ** [[ورڻ (هندو ڌرم)|ورڻ]] *** [[برهمڻ (ذات)|برهمڻ]] *** [[کشتري]] *** [[ويش]] *** [[شودر]] ** [[جاتي (هندو سماج)|جاتي]] ** [[دلت]] *** [[دلتن تي ظلم ۽ ستم|ظلم ۽ ستم]] ** [[آديواسي]] ** [[ڇوت ڇات]] ** [[گرامنيه]] ** '''علائقي موجب''' *** [[هندستان ۾ ذات پات جو نظام|هندستان]] **** [[هندستان ۾ ذات پات تي ٻڌل تشدد|ذات پات تي ٻڌل تشدد]] *** [[نيپال ۾ ذات پات جو نظام|نيپال]] *** [[بالي ۾ ذات پات جو نظام|بالي]] *** [[آمريڪا ۾ ذات پات تي ٻڌل امتيازي سلوڪ|آمريڪا]] * [[داس (قديم هندستان)|داس]] * [[دويج]] * [[گوترا]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[هندو فن]]</div> * [[ڀاڳوت ميلو]] * [[ڀرت ناٽيم]] * [[بومالاتم]] * [[ڪرناٽڪي موسيقي]] * [[هندو مذهبي تصويرنگاري]] * [[ڪائي سلمباٽم]] * [[ڪلري پياتو]] * [[ڪاواڊي آٽم]] * [[ڪٿڪ]] * [[ڪٿڪلي]] * [[ڪولاٽم]] * [[ڪوٿو]] * [[ڪچيپڙي]] * [[منيپوري ناچ]] * [[ميلاٽم]] * [[موهني آٽم]] * [[هندستاني ڪلاسيڪي ناچ]] * [[اوڊيسي]] * [[پانڊو ليلا]] * [[رس (جماليات)|رس]] * [[سترييه]] * [[يڪشگان]] * [[ينتر]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[هندو اڏاوت]]</div> * [[هندو مندرن جي اڏاوت]] * [[تالمان]] * [[واستو شاستر]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[هندو موسيقي]]</div> * [[النڪار (موسيقي)|النڪار]] * [[راڳ]] * [[سنگيت]] * [[شروتي (موسيقي)|شروتي]] * [[سور (موسيقي)|سور]] * [[تال (موسيقي)|تال]] * [[واديا]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[هندو ڌرم ۾ خوراڪ|کاڌو ۽ غذائي روايتون]]</div> * [[جهٽڪو]] * [[متاهار]] * [[ساتوڪ غذا]] * [[ورت]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">وقت ۽ ڪئلينڊر</div> * [[هندو ڪئلينڊر]] * [[پنچانگ]] * [[شڪ سنبت]] * [[هندو وقت جا ماپا]] * [[وڪرم سنبت]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">سماج سان لاڳاپيل ٻيا موضوع</div> * [[هندو مخالف تعصب|امتيازي سلوڪ]] ** [[هندن تي ظلم ۽ ستم]] * [[هندو قومپرستي]] * [[هندو تنظيمن جي فهرست|تنظيمون]] * [[هندو سڌارا تحريڪون|سڌارا تحريڪون]] | list10name = other | list10title = [[باب:هندو ڌرم|ٻيا موضوع]] | list10 = ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">[[ملڪ وار هندو ڌرم|ملڪن موجب هندو ڌرم]]</div> * [[بالي جو هندو ڌرم]] * [[ڪيريبين شاڪت مت]] * [[عظيم هندستان]] ; <div style="font-size:100%;background-color:#ffd6ad;color:black;">هندو ڌرم ۽ ٻيا مذهب</div> * [[هندو ڌرم ۽ جين ڌرم]] * [[ٻڌ ڌرم ۽ هندو ڌرم]] * [[هندو ڌرم ۽ سک ڌرم]] * [[هندو ڌرم ۽ يهوديت]] * [[هندو ڌرم ۽ عيسائيت]] * [[هندو ڌرم ۽ اسلام جا لاڳاپا]] | belowclass = hlist | below = * [[هندو اصطلاحن جي لغت|اصطلاحن جي لغت]] * [[هندو ڌرم جو خاڪو|مجموعي خاڪو]] * {{portal-inline|هندو ڌرم|size=tiny}} }}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!-- سانچي جا زمرا /doc ذيلي صفحي تي شامل ڪيا وڃن. --> </noinclude> 6xw56mgeu001ul0qjds7r2oc0h2nivu 0 104718 424068 2026-10-21T13:12:49Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|قديم هندستان جو اهم مهاجنپد، تاريخي علائقو ۽ سلطنت}} {{About|قديم هندستان جي مگڌ سلطنت ۽ علائقي|مگڌي ٻولي|مگهي ٻولي}} {{Use dmy dates|date=October 2026}} {{Infobox country | conventional_long_name = مگڌ جي بادشاهت | common_name = مگڌ | native_name = मगध | era = [[هندستان جو لوهه وارو دور|لوهه وارو دور]] ۽ قديم... 424068 wikitext text/x-wiki {{Short description|قديم هندستان جو اهم مهاجنپد، تاريخي علائقو ۽ سلطنت}} {{About|قديم هندستان جي مگڌ سلطنت ۽ علائقي|مگڌي ٻولي|مگهي ٻولي}} {{Use dmy dates|date=October 2026}} {{Infobox country | conventional_long_name = مگڌ جي بادشاهت | common_name = مگڌ | native_name = मगध | era = [[هندستان جو لوهه وارو دور|لوهه وارو دور]] ۽ قديم هندستان | status = تاريخي بادشاهت ۽ علائقو | government_type = بادشاهت | image_map = Mahajanapadas (c. 500 BCE).png | image_map_caption = لڳ ڀڳ 500 ق.م ۾ مگڌ ۽ ٻين مهاجنپدن جو نقشو | capital = [[راجگير|راجگرهه]]؛ بعد ۾ [[پاٽلي پتر]] | common_languages = [[مگڌي پراڪرت]]، [[ارڌ مگڌي پراڪرت]]، [[سنسڪرت]] | religion = [[ويدي مذهب]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتون | currency = [[ڪرشمپڻ]] ۽ ٻيا قديم سڪا | title_leader = مکيه حڪمران خاندان | leader1 = [[هرينڪ خاندان]] | year_leader1 = لڳ ڀڳ ڇهين–پنجين صدي ق.م | leader2 = [[شيشوناگ خاندان]] | year_leader2 = لڳ ڀڳ پنجين–چوٿين صدي ق.م | leader3 = [[نند خاندان]] | year_leader3 = لڳ ڀڳ 345–322 ق.م | leader4 = [[موريا سلطنت]] | year_leader4 = لڳ ڀڳ 322–185 ق.م | leader5 = [[شونگ خاندان]] | year_leader5 = لڳ ڀڳ 185–73 ق.م | leader6 = [[ڪانو خاندان]] | year_leader6 = لڳ ڀڳ 73–28 ق.م | leader7 = [[گپت سلطنت]] | year_leader7 = چوٿين–ڇهين صدي عيسوي | today = [[بهار]]، [[هندستان]] }} '''مگڌ''' ({{lang-sa|मगध}}؛ انگريزي: ''Magadha'') قديم [[هندستان]] جو هڪ اهم تاريخي علائقو، بادشاهت ۽ سورهن [[مهاجنپد|مهاجنپدن]] مان هڪ هو. ان جو مرڪزي علائقو موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾، [[گنگا]] نديءَ جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع هو. مگڌ جي ابتدائي گاديءَ جو هنڌ [[راجگير|راجگرهه]] هو، جڏهن ته بعد ۾ [[پاٽلي پتر]]، جيڪو اڄڪلهه [[پٽنا]] سڏجي ٿو، اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref name="Raychaudhuri1953">{{cite book |last=Raychaudhuri |first=Hem Chandra |title=Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty |publisher=University of Calcutta |location=Calcutta |year=1953 |language=en }}</ref><ref name="Singh2008">{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |publisher=Pearson Longman |location=Delhi |year=2008 |isbn=9788131711200 |language=en }}</ref> ڇهين کان چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ مگڌ اتر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور رياستن مان هڪ بڻجي ويو. ان جي عروج ۾ زرخيز زرعي زمين، معدني وسيلا، جنگلات، هاٿي، آبي رستا، فوجي تنظيم ۽ حڪمرانن جون توسيع پسند پاليسيون اهم هيون.<ref name="NCERTMagadha">{{cite web |title=Kings, Farmers and Towns: Early States and Economies (c. 600 BCE–600 CE) |website=SATHEE / NCERT |publisher=Indian Institute of Technology Kanpur |url=https://sathee.iitk.ac.in/ur/sathee-railway-exams/student-corner/ncert-books/class-12/themes-in-indian-history/chapter-02-kings-farmers-and-towns-early-states-and-economies/ |language=ur |access-date=21 October 2026 }}</ref> مگڌ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] جي ابتدائي تاريخ سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. هن علائقي مان [[هرينڪ خاندان]]، [[شيشوناگ خاندان]]، [[نند خاندان]] ۽ [[موريا سلطنت]] جهڙيون سياسي قوتون اڀريون. بعد جي دورن ۾ مگڌ [[گپت سلطنت]] جي تاريخ ۾ پڻ اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name="Bronkhorst2007">{{cite book |last=Bronkhorst |first=Johannes |title=Greater Magadha: Studies in the Culture of Early India |publisher=Brill |location=Leiden |year=2007 |isbn=9789004157194 |language=en }}</ref><ref name="Majumdar1977">{{cite book |last=Majumdar |first=Ramesh Chandra |title=Ancient India |publisher=Motilal Banarsidass |year=1977 |isbn=9788120804364 |language=en }}</ref> [[File:Mahajanapadas (c. 500 BCE).png|thumb|300px|لڳ ڀڳ 500 ق.م ۾ قديم هندستان جا مهاجنپد؛ مگڌ گنگا جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ واقع هو.]] [[File:Cyclopean Wall of Rajgir.jpg|thumb|راجگير جي قديم پٿريلي حفاظتي ڀت، جيڪا مگڌ جي شروعاتي سياسي مرڪز سان لاڳاپيل آهي.]] == نالي جي معنيٰ ۽ تاريخي سڃاڻپ == ''مگڌ'' نالو سنسڪرت، پالي، پراڪرت ۽ قديم هندستاني ادبي روايتن ۾ ملي ٿو. مگڌ جا رهواسي ''مگڌي'' سڏبا هئا. مگڌ کي صرف هڪ بادشاهت سمجهڻ بدران هڪ اهڙي تاريخي جاگرافيائي علائقي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو، جنهن جي سياسي حدن ۽ حڪمران خاندانن ۾ وقت سان تبديليون اينديون رهيون.<ref name="Law1926">{{cite book |last=Law |first=Bimala Churn |title=Ancient Indian Tribes |publisher=Motilal Banarsidass |location=Lahore |year=1926 |chapter=The Magadhas |url=https://archive.org/details/ancientindiantri032697mbp |language=en }}</ref> == جاگرافي == مگڌ جو قديم مرڪزي علائقو گنگا جي ڏکڻ ۾ واقع هو. روايتي جاگرافيائي بيانن ۾ ان جي اتر ۾ گنگا، اولهه ۾ [[سون ندي]]، اوڀر ۾ [[چمپا ندي]] ۽ ڏکڻ ۾ ٽڪريون ۽ ٻيلا ڄاڻايا ويا آهن. ان جو مرڪزي علائقو موجوده پٽنا ۽ گيا ضلعن سان لاڳاپيل هو، پر سلطنت جي توسيع سان سياسي حدون گهڻو وڌيون.<ref name="Raychaudhuri1953"/> === قدرتي وسيلا ۽ اقتصادي اهميت === مگڌ جي عروج جا ڪيترائي سبب هئا: * '''زرخيز زمين:''' گنگا جي ميداني علائقن ۾ زراعت ۽ خوراڪ جي پيداوار. * '''لوهه جا وسيلا:''' ويجهن علائقن ۾ لوهه جي موجودگي، جنهن اوزارن ۽ هٿيارن جي پيداوار کي سهارو ڏنو. * '''جنگلات:''' ڪاٺ ۽ فوجي استعمال لاءِ هاٿين جي فراهمي. * '''درياهي رستا:''' گنگا ۽ ان جون شاخون، جن واپار، نقل و حمل ۽ رابطن کي آسان بڻايو. * '''سياسي تنظيم:''' مضبوط حڪمرانن ۽ فوجي توسيع جون پاليسيون.<ref name="NCERTMagadha"/> == تاريخ == === ويدي دور ۽ ابتدائي روايتون === [[اٿرو ويد]] ۾ مگڌ سان لاڳاپيل ماڻهن جو ذڪر ملي ٿو. ڪجهه قديم ويدي متنن ۾ مگڌ جي ثقافت کي مرڪزي ويدي مذهبي روايتن کان الڳ ڏيکاريو ويو آهي. جديد محققن موجب مگڌ جي ابتدائي مذهبي ۽ سماجي تاريخ کي صرف هڪ ويدي يا هڪ غيرويدي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ مناسب ناهي.<ref name="Witzel1995">{{cite book |last=Witzel |first=Michael |chapter=Rigvedic History: Poets, Chieftains, and Polities |editor-last=Erdosy |editor-first=George |title=The Indo-Aryans of Ancient South Asia: Language, Material Culture and Ethnicity |publisher=Walter de Gruyter |year=1995 |isbn=9783110144475 |language=en }}</ref><ref name="Bronkhorst2007"/> ==== ڪيڪٽ ۽ مگڌ ==== [[رگ ويد]] ۾ ''ڪيڪٽ'' نالي هڪ علائقي يا قوم جو ذڪر آهي. ڪجهه پراڻن عالمن ڪيڪٽ کي مگڌ سان ڳنڍيو آهي، پر هن سڃاڻپ بابت علمي اختلاف موجود آهي. خاص طور تي مائيڪل وِٽزل ڪيڪٽ جي مگڌ سان سڌي جاگرافيائي سڃاڻپ تي اعتراض ڪيو آهي.<ref name="Witzel1995"/> ==== برهدرٿ خاندان ۽ ڏندڪٿائي روايتون ==== هندو [[پراڻ|پراڻن]] ۽ [[مهاڀارت]] ۾ مگڌ جي قديم بادشاهن، برهدرٿ خاندان ۽ [[جراسندھ]] جو ذڪر ملي ٿو. مهاڀارت جي روايت موجب جراسندھ هڪ طاقتور بادشاهه هو، جنهن کي ڀيم شڪست ڏني. اهي بيان قديم هندستاني رزميه ادب جو حصو آهن؛ انهن کي مڪمل طور تي ثابت ٿيل تاريخي واقعا سمجهڻ بدران ادبي ۽ روايتي ماخذ طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="Law1926"/><ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en }}</ref> === سورهن مهاجنپدن جو دور === ڇهين صدي قبل مسيح جي لڳ ڀڳ اتر هندستان ۾ ڪيترائي وڏا سياسي علائقا موجود هئا، جن کي [[مهاجنپد]] چيو وڃي ٿو. انهن ۾ مگڌ، ڪوسل، انگ، وڄي، اوانتي، ڪاشي، ڪورو، پنچال ۽ ٻيون رياستون شامل هيون. مگڌ آهستي آهستي پنهنجي پاڙيسري رياستن تي سياسي ۽ فوجي برتري حاصل ڪئي.<ref name="Singh2008"/><ref name="Majumdar1977"/> === هرينڪ خاندان === [[هرينڪ خاندان]] مگڌ جي ابتدائي تاريخي حڪمران خاندانن مان هڪ هو. هن خاندان جا ٻه سڀ کان وڌيڪ مشهور بادشاهه [[بمبسار]] ۽ [[اجاتشترو]] هئا. سندن تاريخن بابت مختلف قديم متنن ۽ جديد عالمن ۾ اختلاف آهي.<ref name="Bechert1995">{{cite book |last=Bechert |first=Heinz |title=When Did the Buddha Live?: The Controversy on the Dating of the Historical Buddha |publisher=Sri Satguru Publications |year=1995 |isbn=9788170304692 |language=en }}</ref> ==== بمبسار ==== '''بمبسار''' مگڌ جي سياسي طاقت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ٻڌ ۽ جين روايتن ۾ سندس نالو ملي ٿو. کيس [[گوتم ٻڌ]] ۽ [[مهاوير]] جو همعصر سمجهيو ويندو آهي. انگ جي بادشاهت سان مگڌ جي سياسي تعلقن ۽ توسيع بابت پڻ بمبسار جو نالو اهم آهي.<ref name="Chandra1958">{{cite journal |last=Chandra |first=Jnan |title=Some Unknown Facts About Bimbisāra |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=21 |year=1958 |pages=215–217 |jstor=44145194 |language=en }}</ref> ==== اجاتشترو ==== '''اجاتشترو''' بمبسار جو پٽ ۽ جانشين هو. سندس حڪومت ۾ مگڌ جي فوجي ۽ سياسي توسيع جاري رهي. ٻڌ روايتن موجب هن جو [[وڄي اتحاد]] ۽ ڪوسل سان تڪرار رهيو. قديم متنن ۾ اجاتشترو جي ڪردار ۽ حڪومت بابت مختلف روايتون محفوظ آهن.<ref name="Raychaudhuri1953"/><ref name="Keay2011">{{cite book |last=Keay |first=John |title=India: A History |publisher=Open Road and Grove/Atlantic |year=2011 |isbn=9780802195500 |language=en }}</ref> ==== پاٽلي پتر جو عروج ==== پاٽلي پتر گنگا ۽ سون نديءَ جي نظام جي ويجهو واقع هو. ان جي فوجي ۽ واپاري اهميت سبب اهو مگڌ جو وڏو شهري مرڪز بڻيو. ابتدائي روايتن ۾ اجاتشترو ۽ سندس جانشين [[اُداين]] سان پاٽلي پتر جي اڀار کي ڳنڍيو وڃي ٿو. شهر جي بنياد وجهڻ ۽ گاديءَ جي منتقلي بابت سڀ روايتون هڪجهڙيون نه آهن.<ref name="Singh2008"/> === شيشوناگ خاندان === [[شيشوناگ خاندان]] عام تاريخي ترتيب موجب هرينڪ خاندان کان پوءِ مگڌ تي حڪومت ڪئي. شيشوناگ سان اوانتي جي سياسي طاقت کي مگڌ ۾ ضم ڪرڻ جون روايتون وابسته آهن. هن خاندان جي آخري مرحلي کان پوءِ نند خاندان جو عروج ٿيو.<ref name="Raychaudhuri1953"/><ref name="Keay2011"/> === نند خاندان === [[نند خاندان]] چوٿين صدي قبل مسيح ۾ مگڌ کي هڪ وڏي سياسي قوت ۾ تبديل ڪيو. هن خاندان جو مشهور حڪمران [[مهاپدم نند]] هو. يوناني ۽ هندستاني روايتن ۾ نندن جي دولت، فوجي طاقت ۽ وسيع حڪمرانيءَ جا بيان ملن ٿا، جيتوڻيڪ فوج جي انگن اکرن ۽ بادشاهن جي مڪمل فهرست بابت احتياط ضروري آهي.<ref name="Singh2008"/><ref name="Majumdar1977"/> [[File:Magadha kingdom Circa 430-320s BC AR Karshapana.jpg|thumb|مگڌ سان منسوب قديم چانديءَ جو ڪرشمپڻ سڪو، لڳ ڀڳ پنجين کان چوٿين صدي ق.م.]] === سڪندر اعظم ۽ مگڌ === 327–325 ق.م جي لڳ ڀڳ [[سڪندر اعظم]] اتر اولهه هندستان ۾ فوجي مهمون ڪيون. هن [[پورس]] سان [[هائيڊاسپس جي جنگ]] وڙهي. سندس فوج اڳتي اوڀر ڏانهن وڌڻ کان انڪار ڪيو ۽ سڪندر واپس موٽيو. ان وقت گنگا جي ميداني علائقي ۾ نند خاندان جي طاقت بابت يوناني دنيا کي ڄاڻ هئي.<ref name="Keay2011"/> روميش چندر دت جي 1908ع واري ڪتاب ۾ چندرگپت موريا جي سڪندر سان ملاقات ۽ سندس ڪئمپ ۾ رهڻ جي روايت بيان ٿيل آهي، پر اها ڳالهه قطعي تاريخي حقيقت طور ثابت ٿيل ناهي.<ref name="Dutt1908"/> === موريا سلطنت === [[چندرگپت موريا]] لڳ ڀڳ 322/321 ق.م ۾ نند حڪمراني ختم ڪري [[موريا سلطنت]] جو بنياد وڌو. مگڌ جي گادي پاٽلي پتر نئين سلطنت جو اهم انتظامي مرڪز بڻجي وئي. چندرگپت جي دور ۾ سلطنت اتر هندستان جي وسيع حصن تائين پکڙي.<ref name="Singh2008"/><ref name="Keay2011"/> چندرگپت کان پوءِ [[بندوسار]] ۽ [[اشوڪ اعظم]] موريا سلطنت جا مشهور حڪمران ٿيا. اشوڪ جي دور ۾ سلطنت وڏي جاگرافيائي وسعت حاصل ڪئي ۽ ٻڌ ڌرم جي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل تاريخي روايتون ۽ سندس ڪتبن جا ثبوت موجود آهن.<ref name="Majumdar1977"/> ==== ميگاسٿينيز ==== يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] موريا درٻار سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتاب ''انڊيڪا'' اصل صورت ۾ محفوظ ناهي، پر ان جا ٽڪرا بعد جي يوناني ۽ رومي ليکڪن وٽ ملن ٿا. انهن بيانن ۾ پاٽلي پتر، انتظام، سماجي زندگي ۽ فوجي قوت بابت معلومات ملي ٿي. ميگاسٿينيز جي هر بيان کي لفظ بلفظ تاريخي حقيقت نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Singh2008"/> === شونگ ۽ ڪانو خاندان === موريا سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[شونگ خاندان]] اتر هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[ڪانو خاندان]] آيو. هن دور ۾ مگڌ جي سياسي حيثيت اڳئين موريا دور کان مختلف رهي ۽ ٻين علائقائي قوتن جو اثر وڌندو ويو.<ref name="Raychaudhuri1953"/> === گپت دور === چوٿين صدي عيسويءَ کان [[گپت سلطنت]] اتر هندستان جي اهم سياسي قوت بڻجي. مگڌ ۽ ان سان لاڳاپيل گنگا جو ميداني علائقو گپت تاريخ ۾ اهم رهيو. هن دور ۾ سنسڪرت ادب، فن، مذهبي ادارن ۽ علمي سرگرمين جي ترقيءَ جا ڪيترائي مثال ملن ٿا.<ref name="Singh2008"/> === گپت دور کان پوءِ === گپت سلطنت جي زوال کان پوءِ مگڌ تي مختلف علائقائي خاندانن جو اثر رهيو. انهن ۾ [[بعد وارا گپت]] ۽ [[موکري خاندان]] شامل آهن. وچئين دور ۾ مگڌ جو علائقو ٻڌ خانقاهن، مذهبي ادارن ۽ علائقائي حڪومتن سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="Ghosh2022">{{cite encyclopedia |last=Ghosh |first=Suchandra |title=Later Guptas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History: Asia and Africa |publisher=Wiley |year=2022 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00571 |language=en }}</ref><ref name="Ghosh2023">{{cite encyclopedia |last=Ghosh |first=Suchandra |title=Maukharīs |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History: Asia and Africa |publisher=Wiley |year=2023 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00569 |language=en }}</ref> == مگڌ جا حڪمران خاندان == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b9cad5;text-align:left;" |+ style="background:#264c67;color:white;padding:10px;" | مگڌ جي سياسي تاريخ جي اهم مرحلن جو خلاصو ! style="background:#d8ebf5;" | خاندان يا دور ! style="background:#d8ebf5;" | اندازي موجب زمانو ! style="background:#d8ebf5;" | اهم شخصيتون ! style="background:#d8ebf5;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#fff3d6;" | برهدرٿ ۽ رزميه روايتون | قديم، غيريقيني | جراسندھ | مهاڀارت ۽ پراڻڪ روايتن سان تعلق |- | style="background:#e5f2ff;" | [[هرينڪ خاندان]] | ڇهين–پنجين صدي ق.م | بمبسار، اجاتشترو | ابتدائي سياسي توسيع |- | style="background:#e7f5e9;" | [[شيشوناگ خاندان]] | پنجين–چوٿين صدي ق.م | شيشوناگ، ڪالاشوڪ | مگڌ جي طاقت ۾ واڌ |- | style="background:#fff0db;" | [[نند خاندان]] | لڳ ڀڳ 345–322 ق.م | مهاپدم نند، ڌن نند | وڏي فوجي ۽ سياسي طاقت |- | style="background:#e9e4f8;" | [[موريا سلطنت]] | لڳ ڀڳ 322–185 ق.م | چندرگپت، بندوسار، اشوڪ | وسيع هندستاني سلطنت |- | style="background:#e5f2ff;" | [[شونگ خاندان]] | لڳ ڀڳ 185–73 ق.م | پشيمتر شونگ | موريا دور کان پوءِ جي حڪومت |- | style="background:#e7f5e9;" | [[ڪانو خاندان]] | لڳ ڀڳ 73–28 ق.م | واسوديو ڪانو | شونگن کان پوءِ سياسي مرحلو |- | style="background:#fff0db;" | [[گپت سلطنت]] | چوٿين–ڇهين صدي عيسوي | چندرگپت اول، سمندرگپت | اتر هندستان جي سياسي ۽ ثقافتي ترقي |- | style="background:#e9e4f8;" | بعد وارا گپت ۽ علائقائي حڪمران | ڇهين صدي عيسوي کان پوءِ | مختلف حڪمران | علائقائي حڪومتون ۽ سياسي تبديليون |} ''نوٽ:'' ابتدائي خاندانن جون تاريخون اندازي موجب آهن ۽ مختلف محققن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="Bechert1995"/><ref name="Raychaudhuri1953"/> == ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم == مگڌ جي تاريخ ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] کي بنيادي اهميت حاصل آهي. گوتم ٻڌ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو گنگا جي ميداني علائقن ۾ گذاريو ۽ راجگرهه سميت ڪيترن هنڌن تي تعليم ڏني. ٻڌ روايت موجب پهرين ٻڌ ڪائونسل راجگرهه ۾ منعقد ٿي.<ref name="Keown2004">{{cite book |last=Keown |first=Damien |title=A Dictionary of Buddhism |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=9780198605607 |language=en }}</ref> جين ڌرم جي چوويهين تيرٿنڪر [[مهاوير]] جي زندگي پڻ مگڌ ۽ ان جي پاڙيسري علائقن سان لاڳاپيل هئي. ٻڌ ۽ جين روايتن ۾ بمبسار ۽ اجاتشترو جا نالا مختلف مذهبي پسمنظرن ۾ اچن ٿا.<ref name="Dundas2002">{{cite book |last=Dundas |first=Paul |title=The Jains |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=9780415266055 |language=en }}</ref> === شرمڻ روايت === [[شرمڻ]] روايتن ۾ تپسيا، اخلاقي ضبط، ڪرم، جنم ۽ موت جي چڪر ۽ روحاني آزاديءَ جهڙن موضوعن تي بحث ڪيو ويندو هو. مگڌ ۽ ان جي آس پاس جا علائقا ٻڌ، جين ۽ آجيوڪ جهڙين مذهبي ۽ فلسفيانه تحريڪن جي سرگرمين جا اهم مرڪز هئا.<ref name="Bronkhorst2007"/> === وڏي مگڌ جو تصور === محقق [[يوهانس برونڪهورسٽ]] پنهنجي ڪتاب ''Greater Magadha'' ۾ هڪ وسيع ثقافتي علائقي جو تصور پيش ڪيو آهي. سندس مطابق گنگا جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ اهڙيون مذهبي ۽ فڪري روايتون موجود هيون، جيڪي مرڪزي ويدي روايتن کان مختلف هيون. هي هڪ علمي تشريح آهي، جنهن بابت ٻين محققن جا پڻ بحث موجود آهن.<ref name="Bronkhorst2007"/><ref name="Witzel1997">{{cite journal |last=Witzel |first=Michael |title=Macrocosm, Mesocosm, and Microcosm: The Persistent Nature of 'Hindu' Beliefs and Symbolic Forms |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=1 |issue=3 |year=1997 |pages=501–539 |doi=10.1007/s11407-997-0021-x |language=en }}</ref> == مگڌ جا اهم مذهبي ۽ تاريخي ماڳ == === راجگير === [[راجگير]] قديم راجگرهه سان سڃاتو وڃي ٿو. اهو مگڌ جو شروعاتي سياسي مرڪز هو. هن علائقي ۾ قديم پٿريلي ڀت ۽ ٻڌ ۽ جين روايتن سان لاڳاپيل ڪيترائي ماڳ موجود آهن.<ref name="Raychaudhuri1953"/> === پاٽلي پتر === [[پاٽلي پتر]] قديم مگڌ ۽ موريا سلطنت جو وڏو انتظامي مرڪز هو. موجوده پٽنا شهر هن تاريخي مرڪز سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Singh2008"/> === بودھ گيا ۽ مهابودي مندر === [[بودھ گيا]] ٻڌ ڌرم جي سڀ کان اهم زيارتگاهن مان هڪ آهي. ٻڌ روايت موجب گوتم ٻڌ هتي بودھي وڻ هيٺ روشني يا معرفت حاصل ڪئي. [[مهابودي مندر]] جي عمارت ۽ آثار يونيسڪو جي عالمي ورثي ۾ شامل آهن؛ هن ماڳ کي 2002ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ درج ڪيو ويو.<ref name="UNESCOMahabodhi">{{cite web |title=Mahabodhi Temple Complex |website=UNESCO |publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |url=https://www.unesco.org/en/articles/mahabodhi-temple-complex |date=18 July 2024 |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> === نالندا مهاويهار === [[نالندا]] قديم ۽ وچئين دور جو هڪ مشهور ٻڌ خانقاهي ۽ علمي مرڪز هو. ان جي آثارن ۾ خانقاهون، مندر، اسٽوپا، رهائشي عمارتون ۽ تعليمي سرگرمين سان لاڳاپيل ڍانچا شامل آهن. يونيسڪو نالندا جي آثارن کي 2016ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref name="UNESCONalanda">{{cite web |title=Archaeological Site of Nalanda Mahavihara at Nalanda, Bihar |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/1502/ |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> [[File:Ruins of Nalanda.jpg|thumb|نالندا مهاويهار جا آثار، جيڪي مگڌ جي علمي ۽ مذهبي تاريخ سان لاڳاپيل آهن.]] === تاريخي ماڳن جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#275d63;color:white;padding:9px;" | مگڌ سان لاڳاپيل اهم تاريخي ماڳ ! style="background:#d8f0ed;" | ماڳ ! style="background:#d8f0ed;" | موجوده علائقو ! style="background:#d8f0ed;" | تاريخي حيثيت |- | [[راجگير]] | بهار | مگڌ جي ابتدائي گادي ۽ مذهبي مرڪز |- | [[پاٽلي پتر]] | پٽنا، بهار | مگڌ ۽ موريا سلطنت جو سياسي مرڪز |- | [[بودھ گيا]] | گيا، بهار | گوتم ٻڌ جي معرفت حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل ماڳ |- | [[نالندا]] | نالندا ضلعو، بهار | مشهور ٻڌ خانقاهي ۽ تعليمي مرڪز |- | [[وئشالي]] | بهار | وڄي اتحاد ۽ ٻڌ ۽ جين تاريخ سان لاڳاپيل پاڙيسري علائقو |} == ٻولي ۽ ادب == مگڌ جي قديم لساني تاريخ ۾ [[مگڌي پراڪرت]] ۽ [[ارڌ مگڌي پراڪرت]] کي اهميت حاصل آهي. اهي وچئين هند-آريائي ٻولين جي روايت سان تعلق رکن ٿيون. ٻڌ ۽ جين مذهبي ادب ۾ پالي ۽ پراڪرت ٻولين جو وڏو حصو آهي.<ref name="JainCardona2007">{{cite book |last=Jain |first=Dhanesh |chapter=Sociolinguistics of the Indo-Aryan Languages |editor-last=Cardona |editor-first=George |editor2-last=Jain |editor2-first=Dhanesh |title=The Indo-Aryan Languages |publisher=Routledge |year=2007 |isbn=9781135797119 |language=en }}</ref> [[پالي ٻولي]] کي ڪجهه روايتن ۾ مگڌي سان سڃاتو ويو آهي، پر جديد لساني تحقيق ۾ پالي ۽ تاريخي مگڌي پراڪرت کي مڪمل طور هڪ ئي ٻولي سمجهڻ درست ناهي.<ref name="Gethin2008">{{cite book |last=Gethin |first=Rupert |title=Sayings of the Buddha: New Translations from the Pali Nikayas |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=9780192839251 |language=en }}</ref> مگڌي پراڪرت ۽ اوڀر هندستان جي بعد وارين ٻولين جي تاريخي لاڳاپن جو مطالعو هند-آريائي لسانيات جو اهم موضوع آهي. موجوده [[مگهي ٻولي]] جو نالو پڻ مگڌ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="JainCardona2007"/> == قديم سڪا ۽ معيشت == مگڌ ۽ ان سان لاڳاپيل سلطنتن جي تاريخ ۾ ڌاتوءَ جا سڪا، خاص طور تي نشان لڳل چانديءَ جا سڪا، اهم آثار قديمه جا ثبوت آهن. انهن سڪن کي عام طور ''پنچ مارڪڊ ڪوئنز'' چيو وڃي ٿو. ڪرشمپڻ سڪن تي مختلف علامتون ملن ٿيون، پر هر سڪي کي ڪنهن مخصوص بادشاهه سان قطعي طور ڳنڍڻ هميشه ممڪن ناهي.<ref name="Singh2008"/> == تاريخي ماخذ ۽ تحقيق جا مسئلا == مگڌ جي تاريخ جي تعمير ۾ ڪيترن قسمن جا ماخذ استعمال ٿين ٿا: * ويدي ادب، پراڻ ۽ رزميه متن؛ * ٻڌ ڌرم جا پالي متن؛ * جين ڌرم جا آگم ۽ روايتون؛ * يوناني ۽ رومي ليکڪن جا بيان؛ * آثار قديمه، سڪا ۽ ڪتبا؛ * جديد تاريخي، لساني ۽ مذهبي تحقيق. ابتدائي مگڌ جي بادشاهن جون قطعي تاريخون ۽ جانشينيءَ جون فهرستون هڪجهڙيون نه آهن. تاريخدان مختلف قديم ماخذن جي ڀيٽ ڪري امڪاني تاريخي ترتيب قائم ڪن ٿا.<ref name="Bechert1995"/><ref name="Keay2011"/> === روميش چندر دت جو تاريخي بيان === هندستاني مورخ [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' جي 1908ع واري نظرثاني ٿيل ٽئين ڇاپي ۾ مگڌ جي عروج، بمبسار، اجاتشترو، شيشوناگ، نند، چندرگپت موريا ۽ سڪندر اعظم جي مهمن جو ذڪر ڪيو آهي. هن مگڌ کي قديم هندستان جي سياسي اتحاد جي اهم مرڪزن مان هڪ سمجهيو.<ref name="Dutt1908"/> دت جي بيان ۾ ڪجهه روايتي تاريخون ۽ حڪمران خاندانن جي ترتيب اهڙي آهي، جيڪا جديد علمي مطالعي کان مختلف آهي. ان ڪري سندس ڪتاب کي ويهين صديءَ جي شروعاتي تاريخ نگاريءَ جو اهم مثال سمجهڻ گهرجي، نه ته سڀني واقعن لاءِ آخري ۽ قطعي ماخذ. == تاريخي اهميت == مگڌ جي تاريخ قديم ڏکڻ ايشيا جي رياستي تشڪيل، شهري آباديءَ جي واڌ، فوجي تنظيم، واپار ۽ مذهبي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. هن علائقي مان پيدا ٿيندڙ سياسي طاقت اتر هندستان جي ڪيترن ننڍن مهاجنپدن کي وڏي سلطنت جي انتظام هيٺ آندو. ٻڌ ۽ جين مذهبي روايتن، پاٽلي پتر جي سياسي مرڪزيت ۽ نالندا جهڙن علمي ادارن مگڌ کي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ مستقل اهميت ڏني.<ref name="Singh2008"/><ref name="Bronkhorst2007"/><ref name="UNESCONalanda"/> == پڻ ڏسو == * [[مهاجنپد]] * [[قديم هندستان]] * [[مگڌ جا بادشاهه]] * [[هرينڪ خاندان]] * [[شيشوناگ خاندان]] * [[نند خاندان]] * [[موريا سلطنت]] * [[گپت سلطنت]] * [[راجگير]] * [[پاٽلي پتر]] * [[بودھ گيا]] * [[نالندا]] * [[مگڌي پراڪرت]] * [[ٻڌ ڌرم]] * [[جين ڌرم]] ==حوالا== {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Basham |first=A. L. |title=The Wonder That Was India |publisher=Sidgwick & Jackson |year=1954 |language=en }} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=9780520242258 |language=en }} * {{cite book |last=Kosambi |first=D. D. |title=An Introduction to the Study of Indian History |publisher=Popular Prakashan |year=1956 |language=en }} * {{cite book |last=Chakrabarti |first=Dilip K. |title=The Geopolitical Orbits of Ancient India |publisher=Oxford University Press |year=2010 |language=en }} * {{cite book |last=Schwartzberg |first=Joseph E. |title=A Historical Atlas of South Asia |publisher=University of Chicago Press |year=1978 |isbn=9780226742212 |language=en }} * {{cite book |last=Olivelle |first=Patrick |title=Life of the Buddha |publisher=New York University Press |year=2008 |language=en }} * {{cite book |last=Sarao |first=K. T. S. |title=The History of Mahabodhi Temple at Bodh Gaya |publisher=Springer |year=2020 |isbn=9789811580673 |language=en }} * {{cite book |last=Kumar |first=Pintu |title=Buddhist Learning in South Asia: Education, Religion, and Culture at the Ancient Sri Nalanda Mahavihara |publisher=Lexington Books |year=2018 |isbn=9781498554930 |language=en }} * {{cite book |last=Jaini |first=Padmanabh S. |title=Collected Papers on Buddhist Studies |publisher=Motilal Banarsidass |year=2001 |isbn=9788120817760 |language=en }} * {{cite book |last=Ray |first=Reginald A. |title=Buddhist Saints in India |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=9780195134834 |language=en }} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://whc.unesco.org/en/list/1502/ نالندا مهاويهار — يونيسڪو عالمي ورثو] * [https://www.unesco.org/en/articles/mahabodhi-temple-complex مهابودي مندر — يونيسڪو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Magadha مگڌ جون تصويرون ۽ نقشا — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mahajanapadas_(c._500_BCE).png قديم مهاجنپدن جو نقشو — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cyclopean_Wall_of_Rajgir.jpg راجگير جي قديم ڀت — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://archive.org/details/ancientindiantri032697mbp Ancient Indian Tribes — بي. سي. لا] * [https://nalanda.nic.in/en/history/ نالندا جي تاريخ — بهار حڪومت] [[زمرو:مگڌ]] [[زمرو:قديم هندستان]] [[زمرو:مهاجنپد]] [[زمرو:هندستان جون تاريخي بادشاهتون]] [[زمرو:بهار جي تاريخ]] [[زمرو:موريا سلطنت]] [[زمرو:ٻڌ ڌرم جي تاريخ]] [[زمرو:جين ڌرم جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان جو لوهه وارو دور]] h9r6640iknfkqxbgebla6k3qne6xan5 424069 424068 2026-10-21T13:13:05Z Intisar Ali 8681 /* */ 424069 wikitext text/x-wiki {{Short description|قديم هندستان جو اهم مهاجنپد، تاريخي علائقو ۽ سلطنت}} {{About|قديم هندستان جي مگڌ سلطنت ۽ علائقي|مگڌي ٻولي|مگهي ٻولي}} {{Infobox country | conventional_long_name = مگڌ جي بادشاهت | common_name = مگڌ | native_name = मगध | era = [[هندستان جو لوهه وارو دور|لوهه وارو دور]] ۽ قديم هندستان | status = تاريخي بادشاهت ۽ علائقو | government_type = بادشاهت | image_map = Mahajanapadas (c. 500 BCE).png | image_map_caption = لڳ ڀڳ 500 ق.م ۾ مگڌ ۽ ٻين مهاجنپدن جو نقشو | capital = [[راجگير|راجگرهه]]؛ بعد ۾ [[پاٽلي پتر]] | common_languages = [[مگڌي پراڪرت]]، [[ارڌ مگڌي پراڪرت]]، [[سنسڪرت]] | religion = [[ويدي مذهب]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتون | currency = [[ڪرشمپڻ]] ۽ ٻيا قديم سڪا | title_leader = مکيه حڪمران خاندان | leader1 = [[هرينڪ خاندان]] | year_leader1 = لڳ ڀڳ ڇهين–پنجين صدي ق.م | leader2 = [[شيشوناگ خاندان]] | year_leader2 = لڳ ڀڳ پنجين–چوٿين صدي ق.م | leader3 = [[نند خاندان]] | year_leader3 = لڳ ڀڳ 345–322 ق.م | leader4 = [[موريا سلطنت]] | year_leader4 = لڳ ڀڳ 322–185 ق.م | leader5 = [[شونگ خاندان]] | year_leader5 = لڳ ڀڳ 185–73 ق.م | leader6 = [[ڪانو خاندان]] | year_leader6 = لڳ ڀڳ 73–28 ق.م | leader7 = [[گپت سلطنت]] | year_leader7 = چوٿين–ڇهين صدي عيسوي | today = [[بهار]]، [[هندستان]] }} '''مگڌ''' ({{lang-sa|मगध}}؛ انگريزي: ''Magadha'') قديم [[هندستان]] جو هڪ اهم تاريخي علائقو، بادشاهت ۽ سورهن [[مهاجنپد|مهاجنپدن]] مان هڪ هو. ان جو مرڪزي علائقو موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾، [[گنگا]] نديءَ جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع هو. مگڌ جي ابتدائي گاديءَ جو هنڌ [[راجگير|راجگرهه]] هو، جڏهن ته بعد ۾ [[پاٽلي پتر]]، جيڪو اڄڪلهه [[پٽنا]] سڏجي ٿو، اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref name="Raychaudhuri1953">{{cite book |last=Raychaudhuri |first=Hem Chandra |title=Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty |publisher=University of Calcutta |location=Calcutta |year=1953 |language=en }}</ref><ref name="Singh2008">{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |publisher=Pearson Longman |location=Delhi |year=2008 |isbn=9788131711200 |language=en }}</ref> ڇهين کان چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ مگڌ اتر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور رياستن مان هڪ بڻجي ويو. ان جي عروج ۾ زرخيز زرعي زمين، معدني وسيلا، جنگلات، هاٿي، آبي رستا، فوجي تنظيم ۽ حڪمرانن جون توسيع پسند پاليسيون اهم هيون.<ref name="NCERTMagadha">{{cite web |title=Kings, Farmers and Towns: Early States and Economies (c. 600 BCE–600 CE) |website=SATHEE / NCERT |publisher=Indian Institute of Technology Kanpur |url=https://sathee.iitk.ac.in/ur/sathee-railway-exams/student-corner/ncert-books/class-12/themes-in-indian-history/chapter-02-kings-farmers-and-towns-early-states-and-economies/ |language=ur |access-date=21 October 2026 }}</ref> مگڌ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] جي ابتدائي تاريخ سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. هن علائقي مان [[هرينڪ خاندان]]، [[شيشوناگ خاندان]]، [[نند خاندان]] ۽ [[موريا سلطنت]] جهڙيون سياسي قوتون اڀريون. بعد جي دورن ۾ مگڌ [[گپت سلطنت]] جي تاريخ ۾ پڻ اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name="Bronkhorst2007">{{cite book |last=Bronkhorst |first=Johannes |title=Greater Magadha: Studies in the Culture of Early India |publisher=Brill |location=Leiden |year=2007 |isbn=9789004157194 |language=en }}</ref><ref name="Majumdar1977">{{cite book |last=Majumdar |first=Ramesh Chandra |title=Ancient India |publisher=Motilal Banarsidass |year=1977 |isbn=9788120804364 |language=en }}</ref> [[File:Mahajanapadas (c. 500 BCE).png|thumb|300px|لڳ ڀڳ 500 ق.م ۾ قديم هندستان جا مهاجنپد؛ مگڌ گنگا جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ واقع هو.]] [[File:Cyclopean Wall of Rajgir.jpg|thumb|راجگير جي قديم پٿريلي حفاظتي ڀت، جيڪا مگڌ جي شروعاتي سياسي مرڪز سان لاڳاپيل آهي.]] == نالي جي معنيٰ ۽ تاريخي سڃاڻپ == ''مگڌ'' نالو سنسڪرت، پالي، پراڪرت ۽ قديم هندستاني ادبي روايتن ۾ ملي ٿو. مگڌ جا رهواسي ''مگڌي'' سڏبا هئا. مگڌ کي صرف هڪ بادشاهت سمجهڻ بدران هڪ اهڙي تاريخي جاگرافيائي علائقي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو، جنهن جي سياسي حدن ۽ حڪمران خاندانن ۾ وقت سان تبديليون اينديون رهيون.<ref name="Law1926">{{cite book |last=Law |first=Bimala Churn |title=Ancient Indian Tribes |publisher=Motilal Banarsidass |location=Lahore |year=1926 |chapter=The Magadhas |url=https://archive.org/details/ancientindiantri032697mbp |language=en }}</ref> == جاگرافي == مگڌ جو قديم مرڪزي علائقو گنگا جي ڏکڻ ۾ واقع هو. روايتي جاگرافيائي بيانن ۾ ان جي اتر ۾ گنگا، اولهه ۾ [[سون ندي]]، اوڀر ۾ [[چمپا ندي]] ۽ ڏکڻ ۾ ٽڪريون ۽ ٻيلا ڄاڻايا ويا آهن. ان جو مرڪزي علائقو موجوده پٽنا ۽ گيا ضلعن سان لاڳاپيل هو، پر سلطنت جي توسيع سان سياسي حدون گهڻو وڌيون.<ref name="Raychaudhuri1953"/> === قدرتي وسيلا ۽ اقتصادي اهميت === مگڌ جي عروج جا ڪيترائي سبب هئا: * '''زرخيز زمين:''' گنگا جي ميداني علائقن ۾ زراعت ۽ خوراڪ جي پيداوار. * '''لوهه جا وسيلا:''' ويجهن علائقن ۾ لوهه جي موجودگي، جنهن اوزارن ۽ هٿيارن جي پيداوار کي سهارو ڏنو. * '''جنگلات:''' ڪاٺ ۽ فوجي استعمال لاءِ هاٿين جي فراهمي. * '''درياهي رستا:''' گنگا ۽ ان جون شاخون، جن واپار، نقل و حمل ۽ رابطن کي آسان بڻايو. * '''سياسي تنظيم:''' مضبوط حڪمرانن ۽ فوجي توسيع جون پاليسيون.<ref name="NCERTMagadha"/> == تاريخ == === ويدي دور ۽ ابتدائي روايتون === [[اٿرو ويد]] ۾ مگڌ سان لاڳاپيل ماڻهن جو ذڪر ملي ٿو. ڪجهه قديم ويدي متنن ۾ مگڌ جي ثقافت کي مرڪزي ويدي مذهبي روايتن کان الڳ ڏيکاريو ويو آهي. جديد محققن موجب مگڌ جي ابتدائي مذهبي ۽ سماجي تاريخ کي صرف هڪ ويدي يا هڪ غيرويدي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ مناسب ناهي.<ref name="Witzel1995">{{cite book |last=Witzel |first=Michael |chapter=Rigvedic History: Poets, Chieftains, and Polities |editor-last=Erdosy |editor-first=George |title=The Indo-Aryans of Ancient South Asia: Language, Material Culture and Ethnicity |publisher=Walter de Gruyter |year=1995 |isbn=9783110144475 |language=en }}</ref><ref name="Bronkhorst2007"/> ==== ڪيڪٽ ۽ مگڌ ==== [[رگ ويد]] ۾ ''ڪيڪٽ'' نالي هڪ علائقي يا قوم جو ذڪر آهي. ڪجهه پراڻن عالمن ڪيڪٽ کي مگڌ سان ڳنڍيو آهي، پر هن سڃاڻپ بابت علمي اختلاف موجود آهي. خاص طور تي مائيڪل وِٽزل ڪيڪٽ جي مگڌ سان سڌي جاگرافيائي سڃاڻپ تي اعتراض ڪيو آهي.<ref name="Witzel1995"/> ==== برهدرٿ خاندان ۽ ڏندڪٿائي روايتون ==== هندو [[پراڻ|پراڻن]] ۽ [[مهاڀارت]] ۾ مگڌ جي قديم بادشاهن، برهدرٿ خاندان ۽ [[جراسندھ]] جو ذڪر ملي ٿو. مهاڀارت جي روايت موجب جراسندھ هڪ طاقتور بادشاهه هو، جنهن کي ڀيم شڪست ڏني. اهي بيان قديم هندستاني رزميه ادب جو حصو آهن؛ انهن کي مڪمل طور تي ثابت ٿيل تاريخي واقعا سمجهڻ بدران ادبي ۽ روايتي ماخذ طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="Law1926"/><ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en }}</ref> === سورهن مهاجنپدن جو دور === ڇهين صدي قبل مسيح جي لڳ ڀڳ اتر هندستان ۾ ڪيترائي وڏا سياسي علائقا موجود هئا، جن کي [[مهاجنپد]] چيو وڃي ٿو. انهن ۾ مگڌ، ڪوسل، انگ، وڄي، اوانتي، ڪاشي، ڪورو، پنچال ۽ ٻيون رياستون شامل هيون. مگڌ آهستي آهستي پنهنجي پاڙيسري رياستن تي سياسي ۽ فوجي برتري حاصل ڪئي.<ref name="Singh2008"/><ref name="Majumdar1977"/> === هرينڪ خاندان === [[هرينڪ خاندان]] مگڌ جي ابتدائي تاريخي حڪمران خاندانن مان هڪ هو. هن خاندان جا ٻه سڀ کان وڌيڪ مشهور بادشاهه [[بمبسار]] ۽ [[اجاتشترو]] هئا. سندن تاريخن بابت مختلف قديم متنن ۽ جديد عالمن ۾ اختلاف آهي.<ref name="Bechert1995">{{cite book |last=Bechert |first=Heinz |title=When Did the Buddha Live?: The Controversy on the Dating of the Historical Buddha |publisher=Sri Satguru Publications |year=1995 |isbn=9788170304692 |language=en }}</ref> ==== بمبسار ==== '''بمبسار''' مگڌ جي سياسي طاقت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ٻڌ ۽ جين روايتن ۾ سندس نالو ملي ٿو. کيس [[گوتم ٻڌ]] ۽ [[مهاوير]] جو همعصر سمجهيو ويندو آهي. انگ جي بادشاهت سان مگڌ جي سياسي تعلقن ۽ توسيع بابت پڻ بمبسار جو نالو اهم آهي.<ref name="Chandra1958">{{cite journal |last=Chandra |first=Jnan |title=Some Unknown Facts About Bimbisāra |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=21 |year=1958 |pages=215–217 |jstor=44145194 |language=en }}</ref> ==== اجاتشترو ==== '''اجاتشترو''' بمبسار جو پٽ ۽ جانشين هو. سندس حڪومت ۾ مگڌ جي فوجي ۽ سياسي توسيع جاري رهي. ٻڌ روايتن موجب هن جو [[وڄي اتحاد]] ۽ ڪوسل سان تڪرار رهيو. قديم متنن ۾ اجاتشترو جي ڪردار ۽ حڪومت بابت مختلف روايتون محفوظ آهن.<ref name="Raychaudhuri1953"/><ref name="Keay2011">{{cite book |last=Keay |first=John |title=India: A History |publisher=Open Road and Grove/Atlantic |year=2011 |isbn=9780802195500 |language=en }}</ref> ==== پاٽلي پتر جو عروج ==== پاٽلي پتر گنگا ۽ سون نديءَ جي نظام جي ويجهو واقع هو. ان جي فوجي ۽ واپاري اهميت سبب اهو مگڌ جو وڏو شهري مرڪز بڻيو. ابتدائي روايتن ۾ اجاتشترو ۽ سندس جانشين [[اُداين]] سان پاٽلي پتر جي اڀار کي ڳنڍيو وڃي ٿو. شهر جي بنياد وجهڻ ۽ گاديءَ جي منتقلي بابت سڀ روايتون هڪجهڙيون نه آهن.<ref name="Singh2008"/> === شيشوناگ خاندان === [[شيشوناگ خاندان]] عام تاريخي ترتيب موجب هرينڪ خاندان کان پوءِ مگڌ تي حڪومت ڪئي. شيشوناگ سان اوانتي جي سياسي طاقت کي مگڌ ۾ ضم ڪرڻ جون روايتون وابسته آهن. هن خاندان جي آخري مرحلي کان پوءِ نند خاندان جو عروج ٿيو.<ref name="Raychaudhuri1953"/><ref name="Keay2011"/> === نند خاندان === [[نند خاندان]] چوٿين صدي قبل مسيح ۾ مگڌ کي هڪ وڏي سياسي قوت ۾ تبديل ڪيو. هن خاندان جو مشهور حڪمران [[مهاپدم نند]] هو. يوناني ۽ هندستاني روايتن ۾ نندن جي دولت، فوجي طاقت ۽ وسيع حڪمرانيءَ جا بيان ملن ٿا، جيتوڻيڪ فوج جي انگن اکرن ۽ بادشاهن جي مڪمل فهرست بابت احتياط ضروري آهي.<ref name="Singh2008"/><ref name="Majumdar1977"/> [[File:Magadha kingdom Circa 430-320s BC AR Karshapana.jpg|thumb|مگڌ سان منسوب قديم چانديءَ جو ڪرشمپڻ سڪو، لڳ ڀڳ پنجين کان چوٿين صدي ق.م.]] === سڪندر اعظم ۽ مگڌ === 327–325 ق.م جي لڳ ڀڳ [[سڪندر اعظم]] اتر اولهه هندستان ۾ فوجي مهمون ڪيون. هن [[پورس]] سان [[هائيڊاسپس جي جنگ]] وڙهي. سندس فوج اڳتي اوڀر ڏانهن وڌڻ کان انڪار ڪيو ۽ سڪندر واپس موٽيو. ان وقت گنگا جي ميداني علائقي ۾ نند خاندان جي طاقت بابت يوناني دنيا کي ڄاڻ هئي.<ref name="Keay2011"/> روميش چندر دت جي 1908ع واري ڪتاب ۾ چندرگپت موريا جي سڪندر سان ملاقات ۽ سندس ڪئمپ ۾ رهڻ جي روايت بيان ٿيل آهي، پر اها ڳالهه قطعي تاريخي حقيقت طور ثابت ٿيل ناهي.<ref name="Dutt1908"/> === موريا سلطنت === [[چندرگپت موريا]] لڳ ڀڳ 322/321 ق.م ۾ نند حڪمراني ختم ڪري [[موريا سلطنت]] جو بنياد وڌو. مگڌ جي گادي پاٽلي پتر نئين سلطنت جو اهم انتظامي مرڪز بڻجي وئي. چندرگپت جي دور ۾ سلطنت اتر هندستان جي وسيع حصن تائين پکڙي.<ref name="Singh2008"/><ref name="Keay2011"/> چندرگپت کان پوءِ [[بندوسار]] ۽ [[اشوڪ اعظم]] موريا سلطنت جا مشهور حڪمران ٿيا. اشوڪ جي دور ۾ سلطنت وڏي جاگرافيائي وسعت حاصل ڪئي ۽ ٻڌ ڌرم جي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل تاريخي روايتون ۽ سندس ڪتبن جا ثبوت موجود آهن.<ref name="Majumdar1977"/> ==== ميگاسٿينيز ==== يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] موريا درٻار سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتاب ''انڊيڪا'' اصل صورت ۾ محفوظ ناهي، پر ان جا ٽڪرا بعد جي يوناني ۽ رومي ليکڪن وٽ ملن ٿا. انهن بيانن ۾ پاٽلي پتر، انتظام، سماجي زندگي ۽ فوجي قوت بابت معلومات ملي ٿي. ميگاسٿينيز جي هر بيان کي لفظ بلفظ تاريخي حقيقت نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Singh2008"/> === شونگ ۽ ڪانو خاندان === موريا سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[شونگ خاندان]] اتر هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[ڪانو خاندان]] آيو. هن دور ۾ مگڌ جي سياسي حيثيت اڳئين موريا دور کان مختلف رهي ۽ ٻين علائقائي قوتن جو اثر وڌندو ويو.<ref name="Raychaudhuri1953"/> === گپت دور === چوٿين صدي عيسويءَ کان [[گپت سلطنت]] اتر هندستان جي اهم سياسي قوت بڻجي. مگڌ ۽ ان سان لاڳاپيل گنگا جو ميداني علائقو گپت تاريخ ۾ اهم رهيو. هن دور ۾ سنسڪرت ادب، فن، مذهبي ادارن ۽ علمي سرگرمين جي ترقيءَ جا ڪيترائي مثال ملن ٿا.<ref name="Singh2008"/> === گپت دور کان پوءِ === گپت سلطنت جي زوال کان پوءِ مگڌ تي مختلف علائقائي خاندانن جو اثر رهيو. انهن ۾ [[بعد وارا گپت]] ۽ [[موکري خاندان]] شامل آهن. وچئين دور ۾ مگڌ جو علائقو ٻڌ خانقاهن، مذهبي ادارن ۽ علائقائي حڪومتن سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="Ghosh2022">{{cite encyclopedia |last=Ghosh |first=Suchandra |title=Later Guptas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History: Asia and Africa |publisher=Wiley |year=2022 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00571 |language=en }}</ref><ref name="Ghosh2023">{{cite encyclopedia |last=Ghosh |first=Suchandra |title=Maukharīs |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History: Asia and Africa |publisher=Wiley |year=2023 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00569 |language=en }}</ref> == مگڌ جا حڪمران خاندان == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b9cad5;text-align:left;" |+ style="background:#264c67;color:white;padding:10px;" | مگڌ جي سياسي تاريخ جي اهم مرحلن جو خلاصو ! style="background:#d8ebf5;" | خاندان يا دور ! style="background:#d8ebf5;" | اندازي موجب زمانو ! style="background:#d8ebf5;" | اهم شخصيتون ! style="background:#d8ebf5;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#fff3d6;" | برهدرٿ ۽ رزميه روايتون | قديم، غيريقيني | جراسندھ | مهاڀارت ۽ پراڻڪ روايتن سان تعلق |- | style="background:#e5f2ff;" | [[هرينڪ خاندان]] | ڇهين–پنجين صدي ق.م | بمبسار، اجاتشترو | ابتدائي سياسي توسيع |- | style="background:#e7f5e9;" | [[شيشوناگ خاندان]] | پنجين–چوٿين صدي ق.م | شيشوناگ، ڪالاشوڪ | مگڌ جي طاقت ۾ واڌ |- | style="background:#fff0db;" | [[نند خاندان]] | لڳ ڀڳ 345–322 ق.م | مهاپدم نند، ڌن نند | وڏي فوجي ۽ سياسي طاقت |- | style="background:#e9e4f8;" | [[موريا سلطنت]] | لڳ ڀڳ 322–185 ق.م | چندرگپت، بندوسار، اشوڪ | وسيع هندستاني سلطنت |- | style="background:#e5f2ff;" | [[شونگ خاندان]] | لڳ ڀڳ 185–73 ق.م | پشيمتر شونگ | موريا دور کان پوءِ جي حڪومت |- | style="background:#e7f5e9;" | [[ڪانو خاندان]] | لڳ ڀڳ 73–28 ق.م | واسوديو ڪانو | شونگن کان پوءِ سياسي مرحلو |- | style="background:#fff0db;" | [[گپت سلطنت]] | چوٿين–ڇهين صدي عيسوي | چندرگپت اول، سمندرگپت | اتر هندستان جي سياسي ۽ ثقافتي ترقي |- | style="background:#e9e4f8;" | بعد وارا گپت ۽ علائقائي حڪمران | ڇهين صدي عيسوي کان پوءِ | مختلف حڪمران | علائقائي حڪومتون ۽ سياسي تبديليون |} ''نوٽ:'' ابتدائي خاندانن جون تاريخون اندازي موجب آهن ۽ مختلف محققن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="Bechert1995"/><ref name="Raychaudhuri1953"/> == ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم == مگڌ جي تاريخ ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] کي بنيادي اهميت حاصل آهي. گوتم ٻڌ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو گنگا جي ميداني علائقن ۾ گذاريو ۽ راجگرهه سميت ڪيترن هنڌن تي تعليم ڏني. ٻڌ روايت موجب پهرين ٻڌ ڪائونسل راجگرهه ۾ منعقد ٿي.<ref name="Keown2004">{{cite book |last=Keown |first=Damien |title=A Dictionary of Buddhism |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=9780198605607 |language=en }}</ref> جين ڌرم جي چوويهين تيرٿنڪر [[مهاوير]] جي زندگي پڻ مگڌ ۽ ان جي پاڙيسري علائقن سان لاڳاپيل هئي. ٻڌ ۽ جين روايتن ۾ بمبسار ۽ اجاتشترو جا نالا مختلف مذهبي پسمنظرن ۾ اچن ٿا.<ref name="Dundas2002">{{cite book |last=Dundas |first=Paul |title=The Jains |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=9780415266055 |language=en }}</ref> === شرمڻ روايت === [[شرمڻ]] روايتن ۾ تپسيا، اخلاقي ضبط، ڪرم، جنم ۽ موت جي چڪر ۽ روحاني آزاديءَ جهڙن موضوعن تي بحث ڪيو ويندو هو. مگڌ ۽ ان جي آس پاس جا علائقا ٻڌ، جين ۽ آجيوڪ جهڙين مذهبي ۽ فلسفيانه تحريڪن جي سرگرمين جا اهم مرڪز هئا.<ref name="Bronkhorst2007"/> === وڏي مگڌ جو تصور === محقق [[يوهانس برونڪهورسٽ]] پنهنجي ڪتاب ''Greater Magadha'' ۾ هڪ وسيع ثقافتي علائقي جو تصور پيش ڪيو آهي. سندس مطابق گنگا جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ اهڙيون مذهبي ۽ فڪري روايتون موجود هيون، جيڪي مرڪزي ويدي روايتن کان مختلف هيون. هي هڪ علمي تشريح آهي، جنهن بابت ٻين محققن جا پڻ بحث موجود آهن.<ref name="Bronkhorst2007"/><ref name="Witzel1997">{{cite journal |last=Witzel |first=Michael |title=Macrocosm, Mesocosm, and Microcosm: The Persistent Nature of 'Hindu' Beliefs and Symbolic Forms |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=1 |issue=3 |year=1997 |pages=501–539 |doi=10.1007/s11407-997-0021-x |language=en }}</ref> == مگڌ جا اهم مذهبي ۽ تاريخي ماڳ == === راجگير === [[راجگير]] قديم راجگرهه سان سڃاتو وڃي ٿو. اهو مگڌ جو شروعاتي سياسي مرڪز هو. هن علائقي ۾ قديم پٿريلي ڀت ۽ ٻڌ ۽ جين روايتن سان لاڳاپيل ڪيترائي ماڳ موجود آهن.<ref name="Raychaudhuri1953"/> === پاٽلي پتر === [[پاٽلي پتر]] قديم مگڌ ۽ موريا سلطنت جو وڏو انتظامي مرڪز هو. موجوده پٽنا شهر هن تاريخي مرڪز سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Singh2008"/> === بودھ گيا ۽ مهابودي مندر === [[بودھ گيا]] ٻڌ ڌرم جي سڀ کان اهم زيارتگاهن مان هڪ آهي. ٻڌ روايت موجب گوتم ٻڌ هتي بودھي وڻ هيٺ روشني يا معرفت حاصل ڪئي. [[مهابودي مندر]] جي عمارت ۽ آثار يونيسڪو جي عالمي ورثي ۾ شامل آهن؛ هن ماڳ کي 2002ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ درج ڪيو ويو.<ref name="UNESCOMahabodhi">{{cite web |title=Mahabodhi Temple Complex |website=UNESCO |publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |url=https://www.unesco.org/en/articles/mahabodhi-temple-complex |date=18 July 2024 |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> === نالندا مهاويهار === [[نالندا]] قديم ۽ وچئين دور جو هڪ مشهور ٻڌ خانقاهي ۽ علمي مرڪز هو. ان جي آثارن ۾ خانقاهون، مندر، اسٽوپا، رهائشي عمارتون ۽ تعليمي سرگرمين سان لاڳاپيل ڍانچا شامل آهن. يونيسڪو نالندا جي آثارن کي 2016ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref name="UNESCONalanda">{{cite web |title=Archaeological Site of Nalanda Mahavihara at Nalanda, Bihar |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/1502/ |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> [[File:Ruins of Nalanda.jpg|thumb|نالندا مهاويهار جا آثار، جيڪي مگڌ جي علمي ۽ مذهبي تاريخ سان لاڳاپيل آهن.]] === تاريخي ماڳن جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#275d63;color:white;padding:9px;" | مگڌ سان لاڳاپيل اهم تاريخي ماڳ ! style="background:#d8f0ed;" | ماڳ ! style="background:#d8f0ed;" | موجوده علائقو ! style="background:#d8f0ed;" | تاريخي حيثيت |- | [[راجگير]] | بهار | مگڌ جي ابتدائي گادي ۽ مذهبي مرڪز |- | [[پاٽلي پتر]] | پٽنا، بهار | مگڌ ۽ موريا سلطنت جو سياسي مرڪز |- | [[بودھ گيا]] | گيا، بهار | گوتم ٻڌ جي معرفت حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل ماڳ |- | [[نالندا]] | نالندا ضلعو، بهار | مشهور ٻڌ خانقاهي ۽ تعليمي مرڪز |- | [[وئشالي]] | بهار | وڄي اتحاد ۽ ٻڌ ۽ جين تاريخ سان لاڳاپيل پاڙيسري علائقو |} == ٻولي ۽ ادب == مگڌ جي قديم لساني تاريخ ۾ [[مگڌي پراڪرت]] ۽ [[ارڌ مگڌي پراڪرت]] کي اهميت حاصل آهي. اهي وچئين هند-آريائي ٻولين جي روايت سان تعلق رکن ٿيون. ٻڌ ۽ جين مذهبي ادب ۾ پالي ۽ پراڪرت ٻولين جو وڏو حصو آهي.<ref name="JainCardona2007">{{cite book |last=Jain |first=Dhanesh |chapter=Sociolinguistics of the Indo-Aryan Languages |editor-last=Cardona |editor-first=George |editor2-last=Jain |editor2-first=Dhanesh |title=The Indo-Aryan Languages |publisher=Routledge |year=2007 |isbn=9781135797119 |language=en }}</ref> [[پالي ٻولي]] کي ڪجهه روايتن ۾ مگڌي سان سڃاتو ويو آهي، پر جديد لساني تحقيق ۾ پالي ۽ تاريخي مگڌي پراڪرت کي مڪمل طور هڪ ئي ٻولي سمجهڻ درست ناهي.<ref name="Gethin2008">{{cite book |last=Gethin |first=Rupert |title=Sayings of the Buddha: New Translations from the Pali Nikayas |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=9780192839251 |language=en }}</ref> مگڌي پراڪرت ۽ اوڀر هندستان جي بعد وارين ٻولين جي تاريخي لاڳاپن جو مطالعو هند-آريائي لسانيات جو اهم موضوع آهي. موجوده [[مگهي ٻولي]] جو نالو پڻ مگڌ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="JainCardona2007"/> == قديم سڪا ۽ معيشت == مگڌ ۽ ان سان لاڳاپيل سلطنتن جي تاريخ ۾ ڌاتوءَ جا سڪا، خاص طور تي نشان لڳل چانديءَ جا سڪا، اهم آثار قديمه جا ثبوت آهن. انهن سڪن کي عام طور ''پنچ مارڪڊ ڪوئنز'' چيو وڃي ٿو. ڪرشمپڻ سڪن تي مختلف علامتون ملن ٿيون، پر هر سڪي کي ڪنهن مخصوص بادشاهه سان قطعي طور ڳنڍڻ هميشه ممڪن ناهي.<ref name="Singh2008"/> == تاريخي ماخذ ۽ تحقيق جا مسئلا == مگڌ جي تاريخ جي تعمير ۾ ڪيترن قسمن جا ماخذ استعمال ٿين ٿا: * ويدي ادب، پراڻ ۽ رزميه متن؛ * ٻڌ ڌرم جا پالي متن؛ * جين ڌرم جا آگم ۽ روايتون؛ * يوناني ۽ رومي ليکڪن جا بيان؛ * آثار قديمه، سڪا ۽ ڪتبا؛ * جديد تاريخي، لساني ۽ مذهبي تحقيق. ابتدائي مگڌ جي بادشاهن جون قطعي تاريخون ۽ جانشينيءَ جون فهرستون هڪجهڙيون نه آهن. تاريخدان مختلف قديم ماخذن جي ڀيٽ ڪري امڪاني تاريخي ترتيب قائم ڪن ٿا.<ref name="Bechert1995"/><ref name="Keay2011"/> === روميش چندر دت جو تاريخي بيان === هندستاني مورخ [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' جي 1908ع واري نظرثاني ٿيل ٽئين ڇاپي ۾ مگڌ جي عروج، بمبسار، اجاتشترو، شيشوناگ، نند، چندرگپت موريا ۽ سڪندر اعظم جي مهمن جو ذڪر ڪيو آهي. هن مگڌ کي قديم هندستان جي سياسي اتحاد جي اهم مرڪزن مان هڪ سمجهيو.<ref name="Dutt1908"/> دت جي بيان ۾ ڪجهه روايتي تاريخون ۽ حڪمران خاندانن جي ترتيب اهڙي آهي، جيڪا جديد علمي مطالعي کان مختلف آهي. ان ڪري سندس ڪتاب کي ويهين صديءَ جي شروعاتي تاريخ نگاريءَ جو اهم مثال سمجهڻ گهرجي، نه ته سڀني واقعن لاءِ آخري ۽ قطعي ماخذ. == تاريخي اهميت == مگڌ جي تاريخ قديم ڏکڻ ايشيا جي رياستي تشڪيل، شهري آباديءَ جي واڌ، فوجي تنظيم، واپار ۽ مذهبي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. هن علائقي مان پيدا ٿيندڙ سياسي طاقت اتر هندستان جي ڪيترن ننڍن مهاجنپدن کي وڏي سلطنت جي انتظام هيٺ آندو. ٻڌ ۽ جين مذهبي روايتن، پاٽلي پتر جي سياسي مرڪزيت ۽ نالندا جهڙن علمي ادارن مگڌ کي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ مستقل اهميت ڏني.<ref name="Singh2008"/><ref name="Bronkhorst2007"/><ref name="UNESCONalanda"/> == پڻ ڏسو == * [[مهاجنپد]] * [[قديم هندستان]] * [[مگڌ جا بادشاهه]] * [[هرينڪ خاندان]] * [[شيشوناگ خاندان]] * [[نند خاندان]] * [[موريا سلطنت]] * [[گپت سلطنت]] * [[راجگير]] * [[پاٽلي پتر]] * [[بودھ گيا]] * [[نالندا]] * [[مگڌي پراڪرت]] * [[ٻڌ ڌرم]] * [[جين ڌرم]] ==حوالا== {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Basham |first=A. L. |title=The Wonder That Was India |publisher=Sidgwick & Jackson |year=1954 |language=en }} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=9780520242258 |language=en }} * {{cite book |last=Kosambi |first=D. D. |title=An Introduction to the Study of Indian History |publisher=Popular Prakashan |year=1956 |language=en }} * {{cite book |last=Chakrabarti |first=Dilip K. |title=The Geopolitical Orbits of Ancient India |publisher=Oxford University Press |year=2010 |language=en }} * {{cite book |last=Schwartzberg |first=Joseph E. |title=A Historical Atlas of South Asia |publisher=University of Chicago Press |year=1978 |isbn=9780226742212 |language=en }} * {{cite book |last=Olivelle |first=Patrick |title=Life of the Buddha |publisher=New York University Press |year=2008 |language=en }} * {{cite book |last=Sarao |first=K. T. S. |title=The History of Mahabodhi Temple at Bodh Gaya |publisher=Springer |year=2020 |isbn=9789811580673 |language=en }} * {{cite book |last=Kumar |first=Pintu |title=Buddhist Learning in South Asia: Education, Religion, and Culture at the Ancient Sri Nalanda Mahavihara |publisher=Lexington Books |year=2018 |isbn=9781498554930 |language=en }} * {{cite book |last=Jaini |first=Padmanabh S. |title=Collected Papers on Buddhist Studies |publisher=Motilal Banarsidass |year=2001 |isbn=9788120817760 |language=en }} * {{cite book |last=Ray |first=Reginald A. |title=Buddhist Saints in India |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=9780195134834 |language=en }} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://whc.unesco.org/en/list/1502/ نالندا مهاويهار — يونيسڪو عالمي ورثو] * [https://www.unesco.org/en/articles/mahabodhi-temple-complex مهابودي مندر — يونيسڪو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Magadha مگڌ جون تصويرون ۽ نقشا — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mahajanapadas_(c._500_BCE).png قديم مهاجنپدن جو نقشو — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cyclopean_Wall_of_Rajgir.jpg راجگير جي قديم ڀت — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://archive.org/details/ancientindiantri032697mbp Ancient Indian Tribes — بي. سي. لا] * [https://nalanda.nic.in/en/history/ نالندا جي تاريخ — بهار حڪومت] [[زمرو:مگڌ]] [[زمرو:قديم هندستان]] [[زمرو:مهاجنپد]] [[زمرو:هندستان جون تاريخي بادشاهتون]] [[زمرو:بهار جي تاريخ]] [[زمرو:موريا سلطنت]] [[زمرو:ٻڌ ڌرم جي تاريخ]] [[زمرو:جين ڌرم جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان جو لوهه وارو دور]] chj60vk0qrun0crsdmkxo0dqkj2qwr8 424071 424069 2026-10-21T13:15:54Z Intisar Ali 8681 424071 wikitext text/x-wiki {{Short description|قديم هندستان جو اهم مهاجنپد، تاريخي علائقو ۽ سلطنت}} {{About|قديم هندستان جي مگڌ سلطنت ۽ علائقي|مگڌي ٻولي|مگهي ٻولي}} {{Infobox country | conventional_long_name = مگڌ جي بادشاهت | common_name = مگڌ | native_name = मगध | era = [[هندستان جو لوهه وارو دور|لوهه وارو دور]] ۽ قديم هندستان | status = تاريخي بادشاهت ۽ علائقو | government_type = بادشاهت | image_map = Mahajanapadas (c. 500 BCE).png | image_map_caption = لڳ ڀڳ 500 ق.م ۾ مگڌ ۽ ٻين مهاجنپدن جو نقشو | capital = [[راجگير|راجگرهه]]؛ بعد ۾ [[پاٽلي پتر]] | common_languages = [[مگڌي پراڪرت]]، [[ارڌ مگڌي پراڪرت]]، [[سنسڪرت]] | religion = [[ويدي مذهب]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتون | currency = [[ڪرشمپڻ]] ۽ ٻيا قديم سڪا | title_leader = مکيه حڪمران خاندان | leader1 = [[هرينڪ خاندان]] | year_leader1 = لڳ ڀڳ ڇهين–پنجين صدي ق.م | leader2 = [[شيشوناگ خاندان]] | year_leader2 = لڳ ڀڳ پنجين–چوٿين صدي ق.م | leader3 = [[نند خاندان]] | year_leader3 = لڳ ڀڳ 345–322 ق.م | leader4 = [[موريا سلطنت]] | year_leader4 = لڳ ڀڳ 322–185 ق.م | leader5 = [[شونگ خاندان]] | year_leader5 = لڳ ڀڳ 185–73 ق.م | leader6 = [[ڪانو خاندان]] | year_leader6 = لڳ ڀڳ 73–28 ق.م | leader7 = [[گپت سلطنت]] | year_leader7 = چوٿين–ڇهين صدي عيسوي | today = [[بهار]]، [[هندستان]] }} '''مگڌ''' ({{lang-sa|मगध}}؛ انگريزي: ''Magadha'') قديم [[هندستان]] جو هڪ اهم تاريخي علائقو، بادشاهت ۽ سورهن [[مهاجنپد|مهاجنپدن]] مان هڪ هو. ان جو مرڪزي علائقو موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾، [[گنگا]] نديءَ جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع هو. مگڌ جي ابتدائي گاديءَ جو هنڌ [[راجگير|راجگرهه]] هو، جڏهن ته بعد ۾ [[پاٽلي پتر]]، جيڪو اڄڪلهه [[پٽنا]] سڏجي ٿو، اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref name="Raychaudhuri1953">{{cite book |last=Raychaudhuri |first=Hem Chandra |title=Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty |publisher=University of Calcutta |location=Calcutta |year=1953 |language=en }}</ref><ref name="Singh2008">{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |publisher=Pearson Longman |location=Delhi |year=2008 |isbn=9788131711200 |language=en }}</ref> ڇهين کان چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ مگڌ اتر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور رياستن مان هڪ بڻجي ويو. ان جي عروج ۾ زرخيز زرعي زمين، معدني وسيلا، جنگلات، هاٿي، آبي رستا، فوجي تنظيم ۽ حڪمرانن جون توسيع پسند پاليسيون اهم هيون.<ref name="NCERTMagadha">{{cite web |title=Kings, Farmers and Towns: Early States and Economies (c. 600 BCE–600 CE) |website=SATHEE / NCERT |publisher=Indian Institute of Technology Kanpur |url=https://sathee.iitk.ac.in/ur/sathee-railway-exams/student-corner/ncert-books/class-12/themes-in-indian-history/chapter-02-kings-farmers-and-towns-early-states-and-economies/ |language=ur |access-date=21 October 2026 }}</ref> مگڌ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] جي ابتدائي تاريخ سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. هن علائقي مان [[هرينڪ خاندان]]، [[شيشوناگ خاندان]]، [[نند خاندان]] ۽ [[موريا سلطنت]] جهڙيون سياسي قوتون اڀريون. بعد جي دورن ۾ مگڌ [[گپت سلطنت]] جي تاريخ ۾ پڻ اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name="Bronkhorst2007">{{cite book |last=Bronkhorst |first=Johannes |title=Greater Magadha: Studies in the Culture of Early India |publisher=Brill |location=Leiden |year=2007 |isbn=9789004157194 |language=en }}</ref><ref name="Majumdar1977">{{cite book |last=Majumdar |first=Ramesh Chandra |title=Ancient India |publisher=Motilal Banarsidass |year=1977 |isbn=9788120804364 |language=en }}</ref> [[File:Mahajanapadas (c. 500 BCE).png|thumb|300px|لڳ ڀڳ 500 ق.م ۾ قديم هندستان جا مهاجنپد؛ مگڌ گنگا جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ واقع هو.]] [[File:Cyclopean Wall of Rajgir.jpg|thumb|راجگير جي قديم پٿريلي حفاظتي ڀت، جيڪا مگڌ جي شروعاتي سياسي مرڪز سان لاڳاپيل آهي.]] == نالي جي معنيٰ ۽ تاريخي سڃاڻپ == ''مگڌ'' نالو سنسڪرت، پالي، پراڪرت ۽ قديم هندستاني ادبي روايتن ۾ ملي ٿو. مگڌ جا رهواسي ''مگڌي'' سڏبا هئا. مگڌ کي صرف هڪ بادشاهت سمجهڻ بدران هڪ اهڙي تاريخي جاگرافيائي علائقي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو، جنهن جي سياسي حدن ۽ حڪمران خاندانن ۾ وقت سان تبديليون اينديون رهيون.<ref name="Law1926">{{cite book |last=Law |first=Bimala Churn |title=Ancient Indian Tribes |publisher=Motilal Banarsidass |location=Lahore |year=1926 |chapter=The Magadhas |url=https://archive.org/details/ancientindiantri032697mbp |language=en }}</ref> == جاگرافي == مگڌ جو قديم مرڪزي علائقو گنگا جي ڏکڻ ۾ واقع هو. روايتي جاگرافيائي بيانن ۾ ان جي اتر ۾ گنگا، اولهه ۾ [[سون ندي]]، اوڀر ۾ [[چمپا ندي]] ۽ ڏکڻ ۾ ٽڪريون ۽ ٻيلا ڄاڻايا ويا آهن. ان جو مرڪزي علائقو موجوده پٽنا ۽ گيا ضلعن سان لاڳاپيل هو، پر سلطنت جي توسيع سان سياسي حدون گهڻو وڌيون.<ref name="Raychaudhuri1953"/> === قدرتي وسيلا ۽ اقتصادي اهميت === مگڌ جي عروج جا ڪيترائي سبب هئا: * '''زرخيز زمين:''' گنگا جي ميداني علائقن ۾ زراعت ۽ خوراڪ جي پيداوار. * '''لوهه جا وسيلا:''' ويجهن علائقن ۾ لوهه جي موجودگي، جنهن اوزارن ۽ هٿيارن جي پيداوار کي سهارو ڏنو. * '''جنگلات:''' ڪاٺ ۽ فوجي استعمال لاءِ هاٿين جي فراهمي. * '''درياهي رستا:''' گنگا ۽ ان جون شاخون، جن واپار، نقل و حمل ۽ رابطن کي آسان بڻايو. * '''سياسي تنظيم:''' مضبوط حڪمرانن ۽ فوجي توسيع جون پاليسيون.<ref name="NCERTMagadha"/> == تاريخ == === ويدي دور ۽ ابتدائي روايتون === [[اٿرو ويد]] ۾ مگڌ سان لاڳاپيل ماڻهن جو ذڪر ملي ٿو. ڪجهه قديم ويدي متنن ۾ مگڌ جي ثقافت کي مرڪزي ويدي مذهبي روايتن کان الڳ ڏيکاريو ويو آهي. جديد محققن موجب مگڌ جي ابتدائي مذهبي ۽ سماجي تاريخ کي صرف هڪ ويدي يا هڪ غيرويدي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ مناسب ناهي.<ref name="Witzel1995">{{cite book |last=Witzel |first=Michael |chapter=Rigvedic History: Poets, Chieftains, and Polities |editor-last=Erdosy |editor-first=George |title=The Indo-Aryans of Ancient South Asia: Language, Material Culture and Ethnicity |publisher=Walter de Gruyter |year=1995 |isbn=9783110144475 |language=en }}</ref><ref name="Bronkhorst2007"/> ==== ڪيڪٽ ۽ مگڌ ==== [[رگ ويد]] ۾ ''ڪيڪٽ'' نالي هڪ علائقي يا قوم جو ذڪر آهي. ڪجهه پراڻن عالمن ڪيڪٽ کي مگڌ سان ڳنڍيو آهي، پر هن سڃاڻپ بابت علمي اختلاف موجود آهي. خاص طور تي مائيڪل وِٽزل ڪيڪٽ جي مگڌ سان سڌي جاگرافيائي سڃاڻپ تي اعتراض ڪيو آهي.<ref name="Witzel1995"/> ==== برهدرٿ خاندان ۽ ڏندڪٿائي روايتون ==== هندو [[پراڻ|پراڻن]] ۽ [[مهاڀارت]] ۾ مگڌ جي قديم بادشاهن، برهدرٿ خاندان ۽ [[جراسندھ]] جو ذڪر ملي ٿو. مهاڀارت جي روايت موجب جراسندھ هڪ طاقتور بادشاهه هو، جنهن کي ڀيم شڪست ڏني. اهي بيان قديم هندستاني رزميه ادب جو حصو آهن؛ انهن کي مڪمل طور تي ثابت ٿيل تاريخي واقعا سمجهڻ بدران ادبي ۽ روايتي ماخذ طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="Law1926"/><ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en }}</ref> === سورهن مهاجنپدن جو دور === ڇهين صدي قبل مسيح جي لڳ ڀڳ اتر هندستان ۾ ڪيترائي وڏا سياسي علائقا موجود هئا، جن کي [[مهاجنپد]] چيو وڃي ٿو. انهن ۾ مگڌ، ڪوسل، انگ، وڄي، اوانتي، ڪاشي، ڪورو، پنچال ۽ ٻيون رياستون شامل هيون. مگڌ آهستي آهستي پنهنجي پاڙيسري رياستن تي سياسي ۽ فوجي برتري حاصل ڪئي.<ref name="Singh2008"/><ref name="Majumdar1977"/> === هرينڪ خاندان === [[هرينڪ خاندان]] مگڌ جي ابتدائي تاريخي حڪمران خاندانن مان هڪ هو. هن خاندان جا ٻه سڀ کان وڌيڪ مشهور بادشاهه [[بمبسار]] ۽ [[اجاتشترو]] هئا. سندن تاريخن بابت مختلف قديم متنن ۽ جديد عالمن ۾ اختلاف آهي.<ref name="Bechert1995">{{cite book |last=Bechert |first=Heinz |title=When Did the Buddha Live?: The Controversy on the Dating of the Historical Buddha |publisher=Sri Satguru Publications |year=1995 |isbn=9788170304692 |language=en }}</ref> ==== بمبسار ==== '''بمبسار''' مگڌ جي سياسي طاقت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ٻڌ ۽ جين روايتن ۾ سندس نالو ملي ٿو. کيس [[گوتم ٻڌ]] ۽ [[مهاوير]] جو همعصر سمجهيو ويندو آهي. انگ جي بادشاهت سان مگڌ جي سياسي تعلقن ۽ توسيع بابت پڻ بمبسار جو نالو اهم آهي.<ref name="Chandra1958">{{cite journal |last=Chandra |first=Jnan |title=Some Unknown Facts About Bimbisāra |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=21 |year=1958 |pages=215–217 |jstor=44145194 |language=en }}</ref> ==== اجاتشترو ==== '''اجاتشترو''' بمبسار جو پٽ ۽ جانشين هو. سندس حڪومت ۾ مگڌ جي فوجي ۽ سياسي توسيع جاري رهي. ٻڌ روايتن موجب هن جو [[وڄي اتحاد]] ۽ ڪوسل سان تڪرار رهيو. قديم متنن ۾ اجاتشترو جي ڪردار ۽ حڪومت بابت مختلف روايتون محفوظ آهن.<ref name="Raychaudhuri1953"/><ref name="Keay2011">{{cite book |last=Keay |first=John |title=India: A History |publisher=Open Road and Grove/Atlantic |year=2011 |isbn=9780802195500 |language=en }}</ref> ==== پاٽلي پتر جو عروج ==== پاٽلي پتر گنگا ۽ سون نديءَ جي نظام جي ويجهو واقع هو. ان جي فوجي ۽ واپاري اهميت سبب اهو مگڌ جو وڏو شهري مرڪز بڻيو. ابتدائي روايتن ۾ اجاتشترو ۽ سندس جانشين [[اُداين]] سان پاٽلي پتر جي اڀار کي ڳنڍيو وڃي ٿو. شهر جي بنياد وجهڻ ۽ گاديءَ جي منتقلي بابت سڀ روايتون هڪجهڙيون نه آهن.<ref name="Singh2008"/> === شيشوناگ خاندان === [[شيشوناگ خاندان]] عام تاريخي ترتيب موجب هرينڪ خاندان کان پوءِ مگڌ تي حڪومت ڪئي. شيشوناگ سان اوانتي جي سياسي طاقت کي مگڌ ۾ ضم ڪرڻ جون روايتون وابسته آهن. هن خاندان جي آخري مرحلي کان پوءِ نند خاندان جو عروج ٿيو.<ref name="Raychaudhuri1953"/><ref name="Keay2011"/> === نند خاندان === [[نند خاندان]] چوٿين صدي قبل مسيح ۾ مگڌ کي هڪ وڏي سياسي قوت ۾ تبديل ڪيو. هن خاندان جو مشهور حڪمران [[مهاپدم نند]] هو. يوناني ۽ هندستاني روايتن ۾ نندن جي دولت، فوجي طاقت ۽ وسيع حڪمرانيءَ جا بيان ملن ٿا، جيتوڻيڪ فوج جي انگن اکرن ۽ بادشاهن جي مڪمل فهرست بابت احتياط ضروري آهي.<ref name="Singh2008"/><ref name="Majumdar1977"/> [[File:Magadha kingdom Circa 430-320s BC AR Karshapana.jpg|thumb|مگڌ سان منسوب قديم چانديءَ جو ڪرشمپڻ سڪو، لڳ ڀڳ پنجين کان چوٿين صدي ق.م.]] === سڪندر اعظم ۽ مگڌ === 327–325 ق.م جي لڳ ڀڳ [[سڪندر اعظم]] اتر اولهه هندستان ۾ فوجي مهمون ڪيون. هن [[پورس]] سان [[هائيڊاسپس جي جنگ]] وڙهي. سندس فوج اڳتي اوڀر ڏانهن وڌڻ کان انڪار ڪيو ۽ سڪندر واپس موٽيو. ان وقت گنگا جي ميداني علائقي ۾ نند خاندان جي طاقت بابت يوناني دنيا کي ڄاڻ هئي.<ref name="Keay2011"/> روميش چندر دت جي 1908ع واري ڪتاب ۾ چندرگپت موريا جي سڪندر سان ملاقات ۽ سندس ڪئمپ ۾ رهڻ جي روايت بيان ٿيل آهي، پر اها ڳالهه قطعي تاريخي حقيقت طور ثابت ٿيل ناهي.<ref name="Dutt1908"/> === موريا سلطنت === [[چندرگپت موريا]] لڳ ڀڳ 322/321 ق.م ۾ نند حڪمراني ختم ڪري [[موريا سلطنت]] جو بنياد وڌو. مگڌ جي گادي پاٽلي پتر نئين سلطنت جو اهم انتظامي مرڪز بڻجي وئي. چندرگپت جي دور ۾ سلطنت اتر هندستان جي وسيع حصن تائين پکڙي.<ref name="Singh2008"/><ref name="Keay2011"/> چندرگپت کان پوءِ [[بندوسار]] ۽ [[اشوڪ اعظم]] موريا سلطنت جا مشهور حڪمران ٿيا. اشوڪ جي دور ۾ سلطنت وڏي جاگرافيائي وسعت حاصل ڪئي ۽ ٻڌ ڌرم جي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل تاريخي روايتون ۽ سندس ڪتبن جا ثبوت موجود آهن.<ref name="Majumdar1977"/> ==== ميگاسٿينيز ==== يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] موريا درٻار سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتاب ''انڊيڪا'' اصل صورت ۾ محفوظ ناهي، پر ان جا ٽڪرا بعد جي يوناني ۽ رومي ليکڪن وٽ ملن ٿا. انهن بيانن ۾ پاٽلي پتر، انتظام، سماجي زندگي ۽ فوجي قوت بابت معلومات ملي ٿي. ميگاسٿينيز جي هر بيان کي لفظ بلفظ تاريخي حقيقت نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Singh2008"/> === شونگ ۽ ڪانو خاندان === موريا سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[شونگ خاندان]] اتر هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[ڪانو خاندان]] آيو. هن دور ۾ مگڌ جي سياسي حيثيت اڳئين موريا دور کان مختلف رهي ۽ ٻين علائقائي قوتن جو اثر وڌندو ويو.<ref name="Raychaudhuri1953"/> === گپت دور === چوٿين صدي عيسويءَ کان [[گپت سلطنت]] اتر هندستان جي اهم سياسي قوت بڻجي. مگڌ ۽ ان سان لاڳاپيل گنگا جو ميداني علائقو گپت تاريخ ۾ اهم رهيو. هن دور ۾ سنسڪرت ادب، فن، مذهبي ادارن ۽ علمي سرگرمين جي ترقيءَ جا ڪيترائي مثال ملن ٿا.<ref name="Singh2008"/> === گپت دور کان پوءِ === گپت سلطنت جي زوال کان پوءِ مگڌ تي مختلف علائقائي خاندانن جو اثر رهيو. انهن ۾ [[بعد وارا گپت]] ۽ [[موکري خاندان]] شامل آهن. وچئين دور ۾ مگڌ جو علائقو ٻڌ خانقاهن، مذهبي ادارن ۽ علائقائي حڪومتن سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="Ghosh2022">{{cite encyclopedia |last=Ghosh |first=Suchandra |title=Later Guptas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History: Asia and Africa |publisher=Wiley |year=2022 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00571 |language=en }}</ref><ref name="Ghosh2023">{{cite encyclopedia |last=Ghosh |first=Suchandra |title=Maukharīs |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History: Asia and Africa |publisher=Wiley |year=2023 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00569 |language=en }}</ref> == مگڌ جا حڪمران خاندان == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b9cad5;text-align:left;" |+ style="background:#264c67;color:white;padding:10px;" | مگڌ جي سياسي تاريخ جي اهم مرحلن جو خلاصو ! style="background:#d8ebf5;" | خاندان يا دور ! style="background:#d8ebf5;" | اندازي موجب زمانو ! style="background:#d8ebf5;" | اهم شخصيتون ! style="background:#d8ebf5;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#fff3d6;" | برهدرٿ ۽ رزميه روايتون | قديم، غيريقيني | جراسندھ | مهاڀارت ۽ پراڻڪ روايتن سان تعلق |- | style="background:#e5f2ff;" | [[هرينڪ خاندان]] | ڇهين–پنجين صدي ق.م | بمبسار، اجاتشترو | ابتدائي سياسي توسيع |- | style="background:#e7f5e9;" | [[شيشوناگ خاندان]] | پنجين–چوٿين صدي ق.م | شيشوناگ، ڪالاشوڪ | مگڌ جي طاقت ۾ واڌ |- | style="background:#fff0db;" | [[نند خاندان]] | لڳ ڀڳ 345–322 ق.م | مهاپدم نند، ڌن نند | وڏي فوجي ۽ سياسي طاقت |- | style="background:#e9e4f8;" | [[موريا سلطنت]] | لڳ ڀڳ 322–185 ق.م | چندرگپت، بندوسار، اشوڪ | وسيع هندستاني سلطنت |- | style="background:#e5f2ff;" | [[شونگ خاندان]] | لڳ ڀڳ 185–73 ق.م | پشيمتر شونگ | موريا دور کان پوءِ جي حڪومت |- | style="background:#e7f5e9;" | [[ڪانو خاندان]] | لڳ ڀڳ 73–28 ق.م | واسوديو ڪانو | شونگن کان پوءِ سياسي مرحلو |- | style="background:#fff0db;" | [[گپت سلطنت]] | چوٿين–ڇهين صدي عيسوي | چندرگپت اول، سمندرگپت | اتر هندستان جي سياسي ۽ ثقافتي ترقي |- | style="background:#e9e4f8;" | بعد وارا گپت ۽ علائقائي حڪمران | ڇهين صدي عيسوي کان پوءِ | مختلف حڪمران | علائقائي حڪومتون ۽ سياسي تبديليون |} ''نوٽ:'' ابتدائي خاندانن جون تاريخون اندازي موجب آهن ۽ مختلف محققن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="Bechert1995"/><ref name="Raychaudhuri1953"/> == ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم == مگڌ جي تاريخ ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] کي بنيادي اهميت حاصل آهي. گوتم ٻڌ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو گنگا جي ميداني علائقن ۾ گذاريو ۽ راجگرهه سميت ڪيترن هنڌن تي تعليم ڏني. ٻڌ روايت موجب پهرين ٻڌ ڪائونسل راجگرهه ۾ منعقد ٿي.<ref name="Keown2004">{{cite book |last=Keown |first=Damien |title=A Dictionary of Buddhism |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=9780198605607 |language=en }}</ref> جين ڌرم جي چوويهين تيرٿنڪر [[مھاوير]] جي زندگي پڻ مگڌ ۽ ان جي پاڙيسري علائقن سان لاڳاپيل هئي. ٻڌ ۽ جين روايتن ۾ بمبسار ۽ اجاتشترو جا نالا مختلف مذهبي پسمنظرن ۾ اچن ٿا.<ref name="Dundas2002">{{cite book |last=Dundas |first=Paul |title=The Jains |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=9780415266055 |language=en }}</ref> === شرمڻ روايت === [[شرمڻ]] روايتن ۾ تپسيا، اخلاقي ضبط، ڪرم، جنم ۽ موت جي چڪر ۽ روحاني آزاديءَ جهڙن موضوعن تي بحث ڪيو ويندو هو. مگڌ ۽ ان جي آس پاس جا علائقا ٻڌ، جين ۽ آجيوڪ جهڙين مذهبي ۽ فلسفيانه تحريڪن جي سرگرمين جا اهم مرڪز هئا.<ref name="Bronkhorst2007"/> === وڏي مگڌ جو تصور === محقق [[يوهانس برونڪهورسٽ]] پنهنجي ڪتاب ''Greater Magadha'' ۾ هڪ وسيع ثقافتي علائقي جو تصور پيش ڪيو آهي. سندس مطابق گنگا جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ اهڙيون مذهبي ۽ فڪري روايتون موجود هيون، جيڪي مرڪزي ويدي روايتن کان مختلف هيون. هي هڪ علمي تشريح آهي، جنهن بابت ٻين محققن جا پڻ بحث موجود آهن.<ref name="Bronkhorst2007"/><ref name="Witzel1997">{{cite journal |last=Witzel |first=Michael |title=Macrocosm, Mesocosm, and Microcosm: The Persistent Nature of 'Hindu' Beliefs and Symbolic Forms |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=1 |issue=3 |year=1997 |pages=501–539 |doi=10.1007/s11407-997-0021-x |language=en }}</ref> == مگڌ جا اهم مذهبي ۽ تاريخي ماڳ == === راجگير === [[راجگير]] قديم راجگرهه سان سڃاتو وڃي ٿو. اهو مگڌ جو شروعاتي سياسي مرڪز هو. هن علائقي ۾ قديم پٿريلي ڀت ۽ ٻڌ ۽ جين روايتن سان لاڳاپيل ڪيترائي ماڳ موجود آهن.<ref name="Raychaudhuri1953"/> === پاٽلي پتر === [[پاٽلي پتر]] قديم مگڌ ۽ موريا سلطنت جو وڏو انتظامي مرڪز هو. موجوده پٽنا شهر هن تاريخي مرڪز سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Singh2008"/> === بودھ گيا ۽ مهابودي مندر === [[بودھ گيا]] ٻڌ ڌرم جي سڀ کان اهم زيارتگاهن مان هڪ آهي. ٻڌ روايت موجب گوتم ٻڌ هتي بودھي وڻ هيٺ روشني يا معرفت حاصل ڪئي. [[مهابودي مندر]] جي عمارت ۽ آثار يونيسڪو جي عالمي ورثي ۾ شامل آهن؛ هن ماڳ کي 2002ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ درج ڪيو ويو.<ref name="UNESCOMahabodhi">{{cite web |title=Mahabodhi Temple Complex |website=UNESCO |publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |url=https://www.unesco.org/en/articles/mahabodhi-temple-complex |date=18 July 2024 |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> === نالندا مهاويهار === [[نالندا]] قديم ۽ وچئين دور جو هڪ مشهور ٻڌ خانقاهي ۽ علمي مرڪز هو. ان جي آثارن ۾ خانقاهون، مندر، اسٽوپا، رهائشي عمارتون ۽ تعليمي سرگرمين سان لاڳاپيل ڍانچا شامل آهن. يونيسڪو نالندا جي آثارن کي 2016ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref name="UNESCONalanda">{{cite web |title=Archaeological Site of Nalanda Mahavihara at Nalanda, Bihar |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/1502/ |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> [[File:Ruins of Nalanda.jpg|thumb|نالندا مهاويهار جا آثار، جيڪي مگڌ جي علمي ۽ مذهبي تاريخ سان لاڳاپيل آهن.]] === تاريخي ماڳن جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#275d63;color:white;padding:9px;" | مگڌ سان لاڳاپيل اهم تاريخي ماڳ ! style="background:#d8f0ed;" | ماڳ ! style="background:#d8f0ed;" | موجوده علائقو ! style="background:#d8f0ed;" | تاريخي حيثيت |- | [[راجگير]] | بهار | مگڌ جي ابتدائي گادي ۽ مذهبي مرڪز |- | [[پاٽلي پتر]] | پٽنا، بهار | مگڌ ۽ موريا سلطنت جو سياسي مرڪز |- | [[بودھ گيا]] | گيا، بهار | گوتم ٻڌ جي معرفت حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل ماڳ |- | [[نالندا]] | نالندا ضلعو، بهار | مشهور ٻڌ خانقاهي ۽ تعليمي مرڪز |- | [[وئشالي]] | بهار | وڄي اتحاد ۽ ٻڌ ۽ جين تاريخ سان لاڳاپيل پاڙيسري علائقو |} == ٻولي ۽ ادب == مگڌ جي قديم لساني تاريخ ۾ [[مگڌي پراڪرت]] ۽ [[ارڌ مگڌي پراڪرت]] کي اهميت حاصل آهي. اهي وچئين هند-آريائي ٻولين جي روايت سان تعلق رکن ٿيون. ٻڌ ۽ جين مذهبي ادب ۾ پالي ۽ پراڪرت ٻولين جو وڏو حصو آهي.<ref name="JainCardona2007">{{cite book |last=Jain |first=Dhanesh |chapter=Sociolinguistics of the Indo-Aryan Languages |editor-last=Cardona |editor-first=George |editor2-last=Jain |editor2-first=Dhanesh |title=The Indo-Aryan Languages |publisher=Routledge |year=2007 |isbn=9781135797119 |language=en }}</ref> [[پالي ٻولي]] کي ڪجهه روايتن ۾ مگڌي سان سڃاتو ويو آهي، پر جديد لساني تحقيق ۾ پالي ۽ تاريخي مگڌي پراڪرت کي مڪمل طور هڪ ئي ٻولي سمجهڻ درست ناهي.<ref name="Gethin2008">{{cite book |last=Gethin |first=Rupert |title=Sayings of the Buddha: New Translations from the Pali Nikayas |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=9780192839251 |language=en }}</ref> مگڌي پراڪرت ۽ اوڀر هندستان جي بعد وارين ٻولين جي تاريخي لاڳاپن جو مطالعو هند-آريائي لسانيات جو اهم موضوع آهي. موجوده [[مگهي ٻولي]] جو نالو پڻ مگڌ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="JainCardona2007"/> == قديم سڪا ۽ معيشت == مگڌ ۽ ان سان لاڳاپيل سلطنتن جي تاريخ ۾ ڌاتوءَ جا سڪا، خاص طور تي نشان لڳل چانديءَ جا سڪا، اهم آثار قديمه جا ثبوت آهن. انهن سڪن کي عام طور ''پنچ مارڪڊ ڪوئنز'' چيو وڃي ٿو. ڪرشمپڻ سڪن تي مختلف علامتون ملن ٿيون، پر هر سڪي کي ڪنهن مخصوص بادشاهه سان قطعي طور ڳنڍڻ هميشه ممڪن ناهي.<ref name="Singh2008"/> == تاريخي ماخذ ۽ تحقيق جا مسئلا == مگڌ جي تاريخ جي تعمير ۾ ڪيترن قسمن جا ماخذ استعمال ٿين ٿا: * ويدي ادب، پراڻ ۽ رزميه متن؛ * ٻڌ ڌرم جا پالي متن؛ * جين ڌرم جا آگم ۽ روايتون؛ * يوناني ۽ رومي ليکڪن جا بيان؛ * آثار قديمه، سڪا ۽ ڪتبا؛ * جديد تاريخي، لساني ۽ مذهبي تحقيق. ابتدائي مگڌ جي بادشاهن جون قطعي تاريخون ۽ جانشينيءَ جون فهرستون هڪجهڙيون نه آهن. تاريخدان مختلف قديم ماخذن جي ڀيٽ ڪري امڪاني تاريخي ترتيب قائم ڪن ٿا.<ref name="Bechert1995"/><ref name="Keay2011"/> === روميش چندر دت جو تاريخي بيان === هندستاني مورخ [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' جي 1908ع واري نظرثاني ٿيل ٽئين ڇاپي ۾ مگڌ جي عروج، بمبسار، اجاتشترو، شيشوناگ، نند، چندرگپت موريا ۽ سڪندر اعظم جي مهمن جو ذڪر ڪيو آهي. هن مگڌ کي قديم هندستان جي سياسي اتحاد جي اهم مرڪزن مان هڪ سمجهيو.<ref name="Dutt1908"/> دت جي بيان ۾ ڪجهه روايتي تاريخون ۽ حڪمران خاندانن جي ترتيب اهڙي آهي، جيڪا جديد علمي مطالعي کان مختلف آهي. ان ڪري سندس ڪتاب کي ويهين صديءَ جي شروعاتي تاريخ نگاريءَ جو اهم مثال سمجهڻ گهرجي، نه ته سڀني واقعن لاءِ آخري ۽ قطعي ماخذ. == تاريخي اهميت == مگڌ جي تاريخ قديم ڏکڻ ايشيا جي رياستي تشڪيل، شهري آباديءَ جي واڌ، فوجي تنظيم، واپار ۽ مذهبي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. هن علائقي مان پيدا ٿيندڙ سياسي طاقت اتر هندستان جي ڪيترن ننڍن مهاجنپدن کي وڏي سلطنت جي انتظام هيٺ آندو. ٻڌ ۽ جين مذهبي روايتن، پاٽلي پتر جي سياسي مرڪزيت ۽ نالندا جهڙن علمي ادارن مگڌ کي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ مستقل اهميت ڏني.<ref name="Singh2008"/><ref name="Bronkhorst2007"/><ref name="UNESCONalanda"/> == پڻ ڏسو == * [[مهاجنپد]] * [[قديم هندستان]] * [[مگڌ جا بادشاهه]] * [[هرينڪ خاندان]] * [[شيشوناگ خاندان]] * [[نند خاندان]] * [[موريا سلطنت]] * [[گپت سلطنت]] * [[راجگير]] * [[پاٽلي پتر]] * [[بودھ گيا]] * [[نالندا]] * [[مگڌي پراڪرت]] * [[ٻڌ ڌرم]] * [[جين ڌرم]] ==حوالا== {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Basham |first=A. L. |title=The Wonder That Was India |publisher=Sidgwick & Jackson |year=1954 |language=en }} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=9780520242258 |language=en }} * {{cite book |last=Kosambi |first=D. D. |title=An Introduction to the Study of Indian History |publisher=Popular Prakashan |year=1956 |language=en }} * {{cite book |last=Chakrabarti |first=Dilip K. |title=The Geopolitical Orbits of Ancient India |publisher=Oxford University Press |year=2010 |language=en }} * {{cite book |last=Schwartzberg |first=Joseph E. |title=A Historical Atlas of South Asia |publisher=University of Chicago Press |year=1978 |isbn=9780226742212 |language=en }} * {{cite book |last=Olivelle |first=Patrick |title=Life of the Buddha |publisher=New York University Press |year=2008 |language=en }} * {{cite book |last=Sarao |first=K. T. S. |title=The History of Mahabodhi Temple at Bodh Gaya |publisher=Springer |year=2020 |isbn=9789811580673 |language=en }} * {{cite book |last=Kumar |first=Pintu |title=Buddhist Learning in South Asia: Education, Religion, and Culture at the Ancient Sri Nalanda Mahavihara |publisher=Lexington Books |year=2018 |isbn=9781498554930 |language=en }} * {{cite book |last=Jaini |first=Padmanabh S. |title=Collected Papers on Buddhist Studies |publisher=Motilal Banarsidass |year=2001 |isbn=9788120817760 |language=en }} * {{cite book |last=Ray |first=Reginald A. |title=Buddhist Saints in India |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=9780195134834 |language=en }} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://whc.unesco.org/en/list/1502/ نالندا مهاويهار — يونيسڪو عالمي ورثو] * [https://www.unesco.org/en/articles/mahabodhi-temple-complex مهابودي مندر — يونيسڪو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Magadha مگڌ جون تصويرون ۽ نقشا — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mahajanapadas_(c._500_BCE).png قديم مهاجنپدن جو نقشو — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cyclopean_Wall_of_Rajgir.jpg راجگير جي قديم ڀت — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://archive.org/details/ancientindiantri032697mbp Ancient Indian Tribes — بي. سي. لا] * [https://nalanda.nic.in/en/history/ نالندا جي تاريخ — بهار حڪومت] [[زمرو:مگڌ]] [[زمرو:قديم هندستان]] [[زمرو:مهاجنپد]] [[زمرو:هندستان جون تاريخي بادشاهتون]] [[زمرو:بهار جي تاريخ]] [[زمرو:موريا سلطنت]] [[زمرو:ٻڌ ڌرم جي تاريخ]] [[زمرو:جين ڌرم جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان جو لوهه وارو دور]] sn0yopzn2abs04pj0rzpcu24jfq7et0 424072 424071 2026-10-21T13:16:50Z Intisar Ali 8681 424072 wikitext text/x-wiki {{Short description|قديم هندستان جو اهم مهاجنپد، تاريخي علائقو ۽ سلطنت}} {{About|قديم هندستان جي مگڌ سلطنت ۽ علائقي|مگڌي ٻولي|مگهي ٻولي}} {{Infobox country | conventional_long_name = مگڌ جي بادشاهت | common_name = مگڌ | native_name = मगध | era = [[هندستان جو لوهه وارو دور|لوهه وارو دور]] ۽ قديم هندستان | status = تاريخي بادشاهت ۽ علائقو | government_type = بادشاهت | image_map = Mahajanapadas (c. 500 BCE).png | image_map_caption = لڳ ڀڳ 500 ق.م ۾ مگڌ ۽ ٻين مهاجنپدن جو نقشو | capital = [[راجگير|راجگرهه]]؛ بعد ۾ [[پاٽلي پتر]] | common_languages = [[مگڌي پراڪرت]]، [[ارڌ مگڌي پراڪرت]]، [[سنسڪرت]] | religion = [[ويدي مذهب]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتون | currency = [[ڪرشمپڻ]] ۽ ٻيا قديم سڪا | title_leader = مکيه حڪمران خاندان | leader1 = [[هرينڪ خاندان]] | year_leader1 = لڳ ڀڳ ڇهين–پنجين صدي ق.م | leader2 = [[شيشوناگ خاندان]] | year_leader2 = لڳ ڀڳ پنجين–چوٿين صدي ق.م | leader3 = [[نند خاندان]] | year_leader3 = لڳ ڀڳ 345–322 ق.م | leader4 = [[موريا سلطنت]] | year_leader4 = لڳ ڀڳ 322–185 ق.م | leader5 = [[شونگ خاندان]] | year_leader5 = لڳ ڀڳ 185–73 ق.م | leader6 = [[ڪانو خاندان]] | year_leader6 = لڳ ڀڳ 73–28 ق.م | leader7 = [[گپت سلطنت]] | year_leader7 = چوٿين–ڇهين صدي عيسوي | today = [[بهار]]، [[هندستان]] }} '''مگڌ''' ({{lang-sa|मगध}}؛ انگريزي: ''Magadha'') قديم [[هندستان]] جو هڪ اهم تاريخي علائقو، بادشاهت ۽ سورهن [[مهاجنپد|مهاجنپدن]] مان هڪ هو. ان جو مرڪزي علائقو موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾، [[گنگا]] نديءَ جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع هو. مگڌ جي ابتدائي گاديءَ جو هنڌ [[راجگير|راجگرهه]] هو، جڏهن ته بعد ۾ [[پاٽلي پتر]]، جيڪو اڄڪلهه [[پٽنا]] سڏجي ٿو، اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref name="Raychaudhuri1953">{{cite book |last=Raychaudhuri |first=Hem Chandra |title=Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty |publisher=University of Calcutta |location=Calcutta |year=1953 |language=en }}</ref><ref name="Singh2008">{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |publisher=Pearson Longman |location=Delhi |year=2008 |isbn=9788131711200 |language=en }}</ref> ڇهين کان چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ مگڌ اتر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور رياستن مان هڪ بڻجي ويو. ان جي عروج ۾ زرخيز زرعي زمين، معدني وسيلا، جنگلات، هاٿي، آبي رستا، فوجي تنظيم ۽ حڪمرانن جون توسيع پسند پاليسيون اهم هيون.<ref name="NCERTMagadha">{{cite web |title=Kings, Farmers and Towns: Early States and Economies (c. 600 BCE–600 CE) |website=SATHEE / NCERT |publisher=Indian Institute of Technology Kanpur |url=https://sathee.iitk.ac.in/ur/sathee-railway-exams/student-corner/ncert-books/class-12/themes-in-indian-history/chapter-02-kings-farmers-and-towns-early-states-and-economies/ |language=ur |access-date=21 October 2026 }}</ref> مگڌ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] جي ابتدائي تاريخ سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. هن علائقي مان [[هرينڪ خاندان]]، [[شيشوناگ خاندان]]، [[نند خاندان]] ۽ [[موريا سلطنت]] جهڙيون سياسي قوتون اڀريون. بعد جي دورن ۾ مگڌ [[گپت سلطنت]] جي تاريخ ۾ پڻ اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name="Bronkhorst2007">{{cite book |last=Bronkhorst |first=Johannes |title=Greater Magadha: Studies in the Culture of Early India |publisher=Brill |location=Leiden |year=2007 |isbn=9789004157194 |language=en }}</ref><ref name="Majumdar1977">{{cite book |last=Majumdar |first=Ramesh Chandra |title=Ancient India |publisher=Motilal Banarsidass |year=1977 |isbn=9788120804364 |language=en }}</ref> [[File:Mahajanapadas (c. 500 BCE).png|thumb|300px|لڳ ڀڳ 500 ق.م ۾ قديم هندستان جا مهاجنپد؛ مگڌ گنگا جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ واقع هو.]] [[File:Cyclopean Wall of Rajgir.jpg|thumb|راجگير جي قديم پٿريلي حفاظتي ڀت، جيڪا مگڌ جي شروعاتي سياسي مرڪز سان لاڳاپيل آهي.]] == نالي جي معنيٰ ۽ تاريخي سڃاڻپ == ''مگڌ'' نالو سنسڪرت، پالي، پراڪرت ۽ قديم هندستاني ادبي روايتن ۾ ملي ٿو. مگڌ جا رهواسي ''مگڌي'' سڏبا هئا. مگڌ کي صرف هڪ بادشاهت سمجهڻ بدران هڪ اهڙي تاريخي جاگرافيائي علائقي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو، جنهن جي سياسي حدن ۽ حڪمران خاندانن ۾ وقت سان تبديليون اينديون رهيون.<ref name="Law1926">{{cite book |last=Law |first=Bimala Churn |title=Ancient Indian Tribes |publisher=Motilal Banarsidass |location=Lahore |year=1926 |chapter=The Magadhas |url=https://archive.org/details/ancientindiantri032697mbp |language=en }}</ref> == جاگرافي == مگڌ جو قديم مرڪزي علائقو گنگا جي ڏکڻ ۾ واقع هو. روايتي جاگرافيائي بيانن ۾ ان جي اتر ۾ گنگا، اولهه ۾ [[سون ندي]]، اوڀر ۾ [[چمپا ندي]] ۽ ڏکڻ ۾ ٽڪريون ۽ ٻيلا ڄاڻايا ويا آهن. ان جو مرڪزي علائقو موجوده پٽنا ۽ گيا ضلعن سان لاڳاپيل هو، پر سلطنت جي توسيع سان سياسي حدون گهڻو وڌيون.<ref name="Raychaudhuri1953"/> === قدرتي وسيلا ۽ اقتصادي اهميت === مگڌ جي عروج جا ڪيترائي سبب هئا: * '''زرخيز زمين:''' گنگا جي ميداني علائقن ۾ زراعت ۽ خوراڪ جي پيداوار. * '''لوهه جا وسيلا:''' ويجهن علائقن ۾ لوهه جي موجودگي، جنهن اوزارن ۽ هٿيارن جي پيداوار کي سهارو ڏنو. * '''جنگلات:''' ڪاٺ ۽ فوجي استعمال لاءِ هاٿين جي فراهمي. * '''درياهي رستا:''' گنگا ۽ ان جون شاخون، جن واپار، نقل و حمل ۽ رابطن کي آسان بڻايو. * '''سياسي تنظيم:''' مضبوط حڪمرانن ۽ فوجي توسيع جون پاليسيون.<ref name="NCERTMagadha"/> == تاريخ == === ويدي دور ۽ ابتدائي روايتون === [[اٿرو ويد]] ۾ مگڌ سان لاڳاپيل ماڻهن جو ذڪر ملي ٿو. ڪجهه قديم ويدي متنن ۾ مگڌ جي ثقافت کي مرڪزي ويدي مذهبي روايتن کان الڳ ڏيکاريو ويو آهي. جديد محققن موجب مگڌ جي ابتدائي مذهبي ۽ سماجي تاريخ کي صرف هڪ ويدي يا هڪ غيرويدي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ مناسب ناهي.<ref name="Witzel1995">{{cite book |last=Witzel |first=Michael |chapter=Rigvedic History: Poets, Chieftains, and Polities |editor-last=Erdosy |editor-first=George |title=The Indo-Aryans of Ancient South Asia: Language, Material Culture and Ethnicity |publisher=Walter de Gruyter |year=1995 |isbn=9783110144475 |language=en }}</ref><ref name="Bronkhorst2007"/> ==== ڪيڪٽ ۽ مگڌ ==== [[رگ ويد]] ۾ ''ڪيڪٽ'' نالي هڪ علائقي يا قوم جو ذڪر آهي. ڪجهه پراڻن عالمن ڪيڪٽ کي مگڌ سان ڳنڍيو آهي، پر هن سڃاڻپ بابت علمي اختلاف موجود آهي. خاص طور تي مائيڪل وِٽزل ڪيڪٽ جي مگڌ سان سڌي جاگرافيائي سڃاڻپ تي اعتراض ڪيو آهي.<ref name="Witzel1995"/> ==== برهدرٿ خاندان ۽ ڏندڪٿائي روايتون ==== هندو [[پراڻ|پراڻن]] ۽ [[مهاڀارت]] ۾ مگڌ جي قديم بادشاهن، برهدرٿ خاندان ۽ [[جراسندھ]] جو ذڪر ملي ٿو. مهاڀارت جي روايت موجب جراسندھ هڪ طاقتور بادشاهه هو، جنهن کي ڀيم شڪست ڏني. اهي بيان قديم هندستاني رزميه ادب جو حصو آهن؛ انهن کي مڪمل طور تي ثابت ٿيل تاريخي واقعا سمجهڻ بدران ادبي ۽ روايتي ماخذ طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="Law1926"/><ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en }}</ref> === سورهن مهاجنپدن جو دور === ڇهين صدي قبل مسيح جي لڳ ڀڳ اتر هندستان ۾ ڪيترائي وڏا سياسي علائقا موجود هئا، جن کي [[مهاجنپد]] چيو وڃي ٿو. انهن ۾ مگڌ، ڪوسل، انگ، وڄي، اوانتي، ڪاشي، ڪورو، پنچال ۽ ٻيون رياستون شامل هيون. مگڌ آهستي آهستي پنهنجي پاڙيسري رياستن تي سياسي ۽ فوجي برتري حاصل ڪئي.<ref name="Singh2008"/><ref name="Majumdar1977"/> === هرينڪ خاندان === [[هرينڪ خاندان]] مگڌ جي ابتدائي تاريخي حڪمران خاندانن مان هڪ هو. هن خاندان جا ٻه سڀ کان وڌيڪ مشهور بادشاهه [[بمبسار]] ۽ [[اجاتشترو]] هئا. سندن تاريخن بابت مختلف قديم متنن ۽ جديد عالمن ۾ اختلاف آهي.<ref name="Bechert1995">{{cite book |last=Bechert |first=Heinz |title=When Did the Buddha Live?: The Controversy on the Dating of the Historical Buddha |publisher=Sri Satguru Publications |year=1995 |isbn=9788170304692 |language=en }}</ref> ==== بمبسار ==== '''بمبسار''' مگڌ جي سياسي طاقت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ٻڌ ۽ جين روايتن ۾ سندس نالو ملي ٿو. کيس [[گوتم ٻڌ]] ۽ [[مهاوير]] جو همعصر سمجهيو ويندو آهي. انگ جي بادشاهت سان مگڌ جي سياسي تعلقن ۽ توسيع بابت پڻ بمبسار جو نالو اهم آهي.<ref name="Chandra1958">{{cite journal |last=Chandra |first=Jnan |title=Some Unknown Facts About Bimbisāra |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=21 |year=1958 |pages=215–217 |jstor=44145194 |language=en }}</ref> ==== اجاتشترو ==== '''اجاتشترو''' بمبسار جو پٽ ۽ جانشين هو. سندس حڪومت ۾ مگڌ جي فوجي ۽ سياسي توسيع جاري رهي. ٻڌ روايتن موجب هن جو [[وڄي اتحاد]] ۽ ڪوسل سان تڪرار رهيو. قديم متنن ۾ اجاتشترو جي ڪردار ۽ حڪومت بابت مختلف روايتون محفوظ آهن.<ref name="Raychaudhuri1953"/><ref name="Keay2011">{{cite book |last=Keay |first=John |title=India: A History |publisher=Open Road and Grove/Atlantic |year=2011 |isbn=9780802195500 |language=en }}</ref> ==== پاٽلي پتر جو عروج ==== پاٽلي پتر گنگا ۽ سون نديءَ جي نظام جي ويجهو واقع هو. ان جي فوجي ۽ واپاري اهميت سبب اهو مگڌ جو وڏو شهري مرڪز بڻيو. ابتدائي روايتن ۾ اجاتشترو ۽ سندس جانشين [[اُداين]] سان پاٽلي پتر جي اڀار کي ڳنڍيو وڃي ٿو. شهر جي بنياد وجهڻ ۽ گاديءَ جي منتقلي بابت سڀ روايتون هڪجهڙيون نه آهن.<ref name="Singh2008"/> === شيشوناگ خاندان === [[شيشوناگ خاندان]] عام تاريخي ترتيب موجب هرينڪ خاندان کان پوءِ مگڌ تي حڪومت ڪئي. شيشوناگ سان اوانتي جي سياسي طاقت کي مگڌ ۾ ضم ڪرڻ جون روايتون وابسته آهن. هن خاندان جي آخري مرحلي کان پوءِ نند خاندان جو عروج ٿيو.<ref name="Raychaudhuri1953"/><ref name="Keay2011"/> === نند خاندان === [[نند خاندان]] چوٿين صدي قبل مسيح ۾ مگڌ کي هڪ وڏي سياسي قوت ۾ تبديل ڪيو. هن خاندان جو مشهور حڪمران [[مهاپدم نند]] هو. يوناني ۽ هندستاني روايتن ۾ نندن جي دولت، فوجي طاقت ۽ وسيع حڪمرانيءَ جا بيان ملن ٿا، جيتوڻيڪ فوج جي انگن اکرن ۽ بادشاهن جي مڪمل فهرست بابت احتياط ضروري آهي.<ref name="Singh2008"/><ref name="Majumdar1977"/> [[File:Magadha kingdom Circa 430-320s BC AR Karshapana.jpg|thumb|مگڌ سان منسوب قديم چانديءَ جو ڪرشمپڻ سڪو، لڳ ڀڳ پنجين کان چوٿين صدي ق.م.]] === سڪندر اعظم ۽ مگڌ === 327–325 ق.م جي لڳ ڀڳ [[سڪندر اعظم]] اتر اولهه هندستان ۾ فوجي مهمون ڪيون. هن [[پورس]] سان [[هائيڊاسپس جي جنگ]] وڙهي. سندس فوج اڳتي اوڀر ڏانهن وڌڻ کان انڪار ڪيو ۽ سڪندر واپس موٽيو. ان وقت گنگا جي ميداني علائقي ۾ نند خاندان جي طاقت بابت يوناني دنيا کي ڄاڻ هئي.<ref name="Keay2011"/> روميش چندر دت جي 1908ع واري ڪتاب ۾ چندرگپت موريا جي سڪندر سان ملاقات ۽ سندس ڪئمپ ۾ رهڻ جي روايت بيان ٿيل آهي، پر اها ڳالهه قطعي تاريخي حقيقت طور ثابت ٿيل ناهي.<ref name="Dutt1908"/> === موريا سلطنت === [[چندرگپت موريا]] لڳ ڀڳ 322/321 ق.م ۾ نند حڪمراني ختم ڪري [[موريا سلطنت]] جو بنياد وڌو. مگڌ جي گادي پاٽلي پتر نئين سلطنت جو اهم انتظامي مرڪز بڻجي وئي. چندرگپت جي دور ۾ سلطنت اتر هندستان جي وسيع حصن تائين پکڙي.<ref name="Singh2008"/><ref name="Keay2011"/> چندرگپت کان پوءِ [[بندوسار]] ۽ [[اشوڪ اعظم]] موريا سلطنت جا مشهور حڪمران ٿيا. اشوڪ جي دور ۾ سلطنت وڏي جاگرافيائي وسعت حاصل ڪئي ۽ ٻڌ ڌرم جي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل تاريخي روايتون ۽ سندس ڪتبن جا ثبوت موجود آهن.<ref name="Majumdar1977"/> ==== ميگاسٿينيز ==== يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] موريا درٻار سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتاب ''انڊيڪا'' اصل صورت ۾ محفوظ ناهي، پر ان جا ٽڪرا بعد جي يوناني ۽ رومي ليکڪن وٽ ملن ٿا. انهن بيانن ۾ پاٽلي پتر، انتظام، سماجي زندگي ۽ فوجي قوت بابت معلومات ملي ٿي. ميگاسٿينيز جي هر بيان کي لفظ بلفظ تاريخي حقيقت نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Singh2008"/> === شونگ ۽ ڪانو خاندان === موريا سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[شونگ خاندان]] اتر هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[ڪانو خاندان]] آيو. هن دور ۾ مگڌ جي سياسي حيثيت اڳئين موريا دور کان مختلف رهي ۽ ٻين علائقائي قوتن جو اثر وڌندو ويو.<ref name="Raychaudhuri1953"/> === گپت دور === چوٿين صدي عيسويءَ کان [[گپت سلطنت]] اتر هندستان جي اهم سياسي قوت بڻجي. مگڌ ۽ ان سان لاڳاپيل گنگا جو ميداني علائقو گپت تاريخ ۾ اهم رهيو. هن دور ۾ سنسڪرت ادب، فن، مذهبي ادارن ۽ علمي سرگرمين جي ترقيءَ جا ڪيترائي مثال ملن ٿا.<ref name="Singh2008"/> === گپت دور کان پوءِ === گپت سلطنت جي زوال کان پوءِ مگڌ تي مختلف علائقائي خاندانن جو اثر رهيو. انهن ۾ [[بعد وارا گپت]] ۽ [[موکري خاندان]] شامل آهن. وچئين دور ۾ مگڌ جو علائقو ٻڌ خانقاهن، مذهبي ادارن ۽ علائقائي حڪومتن سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="Ghosh2022">{{cite encyclopedia |last=Ghosh |first=Suchandra |title=Later Guptas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History: Asia and Africa |publisher=Wiley |year=2022 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00571 |language=en }}</ref><ref name="Ghosh2023">{{cite encyclopedia |last=Ghosh |first=Suchandra |title=Maukharīs |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History: Asia and Africa |publisher=Wiley |year=2023 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00569 |language=en }}</ref> == مگڌ جا حڪمران خاندان == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b9cad5;text-align:left;" |+ style="background:#264c67;color:white;padding:10px;" | مگڌ جي سياسي تاريخ جي اهم مرحلن جو خلاصو ! style="background:#d8ebf5;" | خاندان يا دور ! style="background:#d8ebf5;" | اندازي موجب زمانو ! style="background:#d8ebf5;" | اهم شخصيتون ! style="background:#d8ebf5;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#fff3d6;" | برهدرٿ ۽ رزميه روايتون | قديم، غيريقيني | جراسندھ | مهاڀارت ۽ پراڻڪ روايتن سان تعلق |- | style="background:#e5f2ff;" | [[هرينڪ خاندان]] | ڇهين–پنجين صدي ق.م | بمبسار، اجاتشترو | ابتدائي سياسي توسيع |- | style="background:#e7f5e9;" | [[شيشوناگ خاندان]] | پنجين–چوٿين صدي ق.م | شيشوناگ، ڪالاشوڪ | مگڌ جي طاقت ۾ واڌ |- | style="background:#fff0db;" | [[نند خاندان]] | لڳ ڀڳ 345–322 ق.م | مهاپدم نند، ڌن نند | وڏي فوجي ۽ سياسي طاقت |- | style="background:#e9e4f8;" | [[موريا سلطنت]] | لڳ ڀڳ 322–185 ق.م | چندرگپت، بندوسار، اشوڪ | وسيع هندستاني سلطنت |- | style="background:#e5f2ff;" | [[شونگ خاندان]] | لڳ ڀڳ 185–73 ق.م | پشيمتر شونگ | موريا دور کان پوءِ جي حڪومت |- | style="background:#e7f5e9;" | [[ڪانو خاندان]] | لڳ ڀڳ 73–28 ق.م | واسوديو ڪانو | شونگن کان پوءِ سياسي مرحلو |- | style="background:#fff0db;" | [[گپت سلطنت]] | چوٿين–ڇهين صدي عيسوي | چندرگپت اول، سمندرگپت | اتر هندستان جي سياسي ۽ ثقافتي ترقي |- | style="background:#e9e4f8;" | بعد وارا گپت ۽ علائقائي حڪمران | ڇهين صدي عيسوي کان پوءِ | مختلف حڪمران | علائقائي حڪومتون ۽ سياسي تبديليون |} ''نوٽ:'' ابتدائي خاندانن جون تاريخون اندازي موجب آهن ۽ مختلف محققن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="Bechert1995"/><ref name="Raychaudhuri1953"/> == ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم == مگڌ جي تاريخ ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] کي بنيادي اهميت حاصل آهي. گوتم ٻڌ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو گنگا جي ميداني علائقن ۾ گذاريو ۽ راجگرهه سميت ڪيترن هنڌن تي تعليم ڏني. ٻڌ روايت موجب پهرين ٻڌ ڪائونسل راجگرهه ۾ منعقد ٿي.<ref name="Keown2004">{{cite book |last=Keown |first=Damien |title=A Dictionary of Buddhism |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=9780198605607 |language=en }}</ref> جين ڌرم جي چوويهين تيرٿنڪر [[مھاوير]] جي زندگي پڻ مگڌ ۽ ان جي پاڙيسري علائقن سان لاڳاپيل هئي. ٻڌ ۽ جين روايتن ۾ بمبسار ۽ اجاتشترو جا نالا مختلف مذهبي پسمنظرن ۾ اچن ٿا.<ref name="Dundas2002">{{cite book |last=Dundas |first=Paul |title=The Jains |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=9780415266055 |language=en }}</ref> === شرمڻ روايت === [[شرمڻ]] روايتن ۾ تپسيا، اخلاقي ضبط، ڪرم، جنم ۽ موت جي چڪر ۽ روحاني آزاديءَ جهڙن موضوعن تي بحث ڪيو ويندو هو. مگڌ ۽ ان جي آس پاس جا علائقا ٻڌ، جين ۽ آجيوڪ جهڙين مذهبي ۽ فلسفيانه تحريڪن جي سرگرمين جا اهم مرڪز هئا.<ref name="Bronkhorst2007"/> === وڏي مگڌ جو تصور === محقق [[يوهانس برونڪهورسٽ]] پنهنجي ڪتاب ''Greater Magadha'' ۾ هڪ وسيع ثقافتي علائقي جو تصور پيش ڪيو آهي. سندس مطابق گنگا جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ اهڙيون مذهبي ۽ فڪري روايتون موجود هيون، جيڪي مرڪزي ويدي روايتن کان مختلف هيون. هي هڪ علمي تشريح آهي، جنهن بابت ٻين محققن جا پڻ بحث موجود آهن.<ref name="Bronkhorst2007"/><ref name="Witzel1997">{{cite journal |last=Witzel |first=Michael |title=Macrocosm, Mesocosm, and Microcosm: The Persistent Nature of 'Hindu' Beliefs and Symbolic Forms |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=1 |issue=3 |year=1997 |pages=501–539 |doi=10.1007/s11407-997-0021-x |language=en }}</ref> == مگڌ جا اهم مذهبي ۽ تاريخي ماڳ == === راجگير === [[راجگير]] قديم راجگرهه سان سڃاتو وڃي ٿو. اهو مگڌ جو شروعاتي سياسي مرڪز هو. هن علائقي ۾ قديم پٿريلي ڀت ۽ ٻڌ ۽ جين روايتن سان لاڳاپيل ڪيترائي ماڳ موجود آهن.<ref name="Raychaudhuri1953"/> === پاٽلي پتر === [[پاٽلي پتر]] قديم مگڌ ۽ موريا سلطنت جو وڏو انتظامي مرڪز هو. موجوده پٽنا شهر هن تاريخي مرڪز سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Singh2008"/> === ٻوڌ گيا ۽ مهابودي مندر === [[ٻوڌ گيا]] ٻڌ ڌرم جي سڀ کان اهم زيارتگاهن مان هڪ آهي. ٻڌ روايت موجب گوتم ٻڌ هتي بودھي وڻ هيٺ روشني يا معرفت حاصل ڪئي. [[مهابودي مندر]] جي عمارت ۽ آثار يونيسڪو جي عالمي ورثي ۾ شامل آهن؛ هن ماڳ کي 2002ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ درج ڪيو ويو.<ref name="UNESCOMahabodhi">{{cite web |title=Mahabodhi Temple Complex |website=UNESCO |publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |url=https://www.unesco.org/en/articles/mahabodhi-temple-complex |date=18 July 2024 |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> === نالندا مهاويهار === [[نالندا]] قديم ۽ وچئين دور جو هڪ مشهور ٻڌ خانقاهي ۽ علمي مرڪز هو. ان جي آثارن ۾ خانقاهون، مندر، اسٽوپا، رهائشي عمارتون ۽ تعليمي سرگرمين سان لاڳاپيل ڍانچا شامل آهن. يونيسڪو نالندا جي آثارن کي 2016ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref name="UNESCONalanda">{{cite web |title=Archaeological Site of Nalanda Mahavihara at Nalanda, Bihar |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/1502/ |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> [[File:Ruins of Nalanda.jpg|thumb|نالندا مهاويهار جا آثار، جيڪي مگڌ جي علمي ۽ مذهبي تاريخ سان لاڳاپيل آهن.]] === تاريخي ماڳن جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#275d63;color:white;padding:9px;" | مگڌ سان لاڳاپيل اهم تاريخي ماڳ ! style="background:#d8f0ed;" | ماڳ ! style="background:#d8f0ed;" | موجوده علائقو ! style="background:#d8f0ed;" | تاريخي حيثيت |- | [[راجگير]] | بهار | مگڌ جي ابتدائي گادي ۽ مذهبي مرڪز |- | [[پاٽلي پتر]] | پٽنا، بهار | مگڌ ۽ موريا سلطنت جو سياسي مرڪز |- | [[بودھ گيا]] | گيا، بهار | گوتم ٻڌ جي معرفت حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل ماڳ |- | [[نالندا]] | نالندا ضلعو، بهار | مشهور ٻڌ خانقاهي ۽ تعليمي مرڪز |- | [[وئشالي]] | بهار | وڄي اتحاد ۽ ٻڌ ۽ جين تاريخ سان لاڳاپيل پاڙيسري علائقو |} == ٻولي ۽ ادب == مگڌ جي قديم لساني تاريخ ۾ [[مگڌي پراڪرت]] ۽ [[ارڌ مگڌي پراڪرت]] کي اهميت حاصل آهي. اهي وچئين هند-آريائي ٻولين جي روايت سان تعلق رکن ٿيون. ٻڌ ۽ جين مذهبي ادب ۾ پالي ۽ پراڪرت ٻولين جو وڏو حصو آهي.<ref name="JainCardona2007">{{cite book |last=Jain |first=Dhanesh |chapter=Sociolinguistics of the Indo-Aryan Languages |editor-last=Cardona |editor-first=George |editor2-last=Jain |editor2-first=Dhanesh |title=The Indo-Aryan Languages |publisher=Routledge |year=2007 |isbn=9781135797119 |language=en }}</ref> [[پالي ٻولي]] کي ڪجهه روايتن ۾ مگڌي سان سڃاتو ويو آهي، پر جديد لساني تحقيق ۾ پالي ۽ تاريخي مگڌي پراڪرت کي مڪمل طور هڪ ئي ٻولي سمجهڻ درست ناهي.<ref name="Gethin2008">{{cite book |last=Gethin |first=Rupert |title=Sayings of the Buddha: New Translations from the Pali Nikayas |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=9780192839251 |language=en }}</ref> مگڌي پراڪرت ۽ اوڀر هندستان جي بعد وارين ٻولين جي تاريخي لاڳاپن جو مطالعو هند-آريائي لسانيات جو اهم موضوع آهي. موجوده [[مگهي ٻولي]] جو نالو پڻ مگڌ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="JainCardona2007"/> == قديم سڪا ۽ معيشت == مگڌ ۽ ان سان لاڳاپيل سلطنتن جي تاريخ ۾ ڌاتوءَ جا سڪا، خاص طور تي نشان لڳل چانديءَ جا سڪا، اهم آثار قديمه جا ثبوت آهن. انهن سڪن کي عام طور ''پنچ مارڪڊ ڪوئنز'' چيو وڃي ٿو. ڪرشمپڻ سڪن تي مختلف علامتون ملن ٿيون، پر هر سڪي کي ڪنهن مخصوص بادشاهه سان قطعي طور ڳنڍڻ هميشه ممڪن ناهي.<ref name="Singh2008"/> == تاريخي ماخذ ۽ تحقيق جا مسئلا == مگڌ جي تاريخ جي تعمير ۾ ڪيترن قسمن جا ماخذ استعمال ٿين ٿا: * ويدي ادب، پراڻ ۽ رزميه متن؛ * ٻڌ ڌرم جا پالي متن؛ * جين ڌرم جا آگم ۽ روايتون؛ * يوناني ۽ رومي ليکڪن جا بيان؛ * آثار قديمه، سڪا ۽ ڪتبا؛ * جديد تاريخي، لساني ۽ مذهبي تحقيق. ابتدائي مگڌ جي بادشاهن جون قطعي تاريخون ۽ جانشينيءَ جون فهرستون هڪجهڙيون نه آهن. تاريخدان مختلف قديم ماخذن جي ڀيٽ ڪري امڪاني تاريخي ترتيب قائم ڪن ٿا.<ref name="Bechert1995"/><ref name="Keay2011"/> === روميش چندر دت جو تاريخي بيان === هندستاني مورخ [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' جي 1908ع واري نظرثاني ٿيل ٽئين ڇاپي ۾ مگڌ جي عروج، بمبسار، اجاتشترو، شيشوناگ، نند، چندرگپت موريا ۽ سڪندر اعظم جي مهمن جو ذڪر ڪيو آهي. هن مگڌ کي قديم هندستان جي سياسي اتحاد جي اهم مرڪزن مان هڪ سمجهيو.<ref name="Dutt1908"/> دت جي بيان ۾ ڪجهه روايتي تاريخون ۽ حڪمران خاندانن جي ترتيب اهڙي آهي، جيڪا جديد علمي مطالعي کان مختلف آهي. ان ڪري سندس ڪتاب کي ويهين صديءَ جي شروعاتي تاريخ نگاريءَ جو اهم مثال سمجهڻ گهرجي، نه ته سڀني واقعن لاءِ آخري ۽ قطعي ماخذ. == تاريخي اهميت == مگڌ جي تاريخ قديم ڏکڻ ايشيا جي رياستي تشڪيل، شهري آباديءَ جي واڌ، فوجي تنظيم، واپار ۽ مذهبي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. هن علائقي مان پيدا ٿيندڙ سياسي طاقت اتر هندستان جي ڪيترن ننڍن مهاجنپدن کي وڏي سلطنت جي انتظام هيٺ آندو. ٻڌ ۽ جين مذهبي روايتن، پاٽلي پتر جي سياسي مرڪزيت ۽ نالندا جهڙن علمي ادارن مگڌ کي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ مستقل اهميت ڏني.<ref name="Singh2008"/><ref name="Bronkhorst2007"/><ref name="UNESCONalanda"/> == پڻ ڏسو == * [[مهاجنپد]] * [[قديم هندستان]] * [[مگڌ جا بادشاهه]] * [[هرينڪ خاندان]] * [[شيشوناگ خاندان]] * [[نند خاندان]] * [[موريا سلطنت]] * [[گپت سلطنت]] * [[راجگير]] * [[پاٽلي پتر]] * [[بودھ گيا]] * [[نالندا]] * [[مگڌي پراڪرت]] * [[ٻڌ ڌرم]] * [[جين ڌرم]] ==حوالا== {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Basham |first=A. L. |title=The Wonder That Was India |publisher=Sidgwick & Jackson |year=1954 |language=en }} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=9780520242258 |language=en }} * {{cite book |last=Kosambi |first=D. D. |title=An Introduction to the Study of Indian History |publisher=Popular Prakashan |year=1956 |language=en }} * {{cite book |last=Chakrabarti |first=Dilip K. |title=The Geopolitical Orbits of Ancient India |publisher=Oxford University Press |year=2010 |language=en }} * {{cite book |last=Schwartzberg |first=Joseph E. |title=A Historical Atlas of South Asia |publisher=University of Chicago Press |year=1978 |isbn=9780226742212 |language=en }} * {{cite book |last=Olivelle |first=Patrick |title=Life of the Buddha |publisher=New York University Press |year=2008 |language=en }} * {{cite book |last=Sarao |first=K. T. S. |title=The History of Mahabodhi Temple at Bodh Gaya |publisher=Springer |year=2020 |isbn=9789811580673 |language=en }} * {{cite book |last=Kumar |first=Pintu |title=Buddhist Learning in South Asia: Education, Religion, and Culture at the Ancient Sri Nalanda Mahavihara |publisher=Lexington Books |year=2018 |isbn=9781498554930 |language=en }} * {{cite book |last=Jaini |first=Padmanabh S. |title=Collected Papers on Buddhist Studies |publisher=Motilal Banarsidass |year=2001 |isbn=9788120817760 |language=en }} * {{cite book |last=Ray |first=Reginald A. |title=Buddhist Saints in India |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=9780195134834 |language=en }} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://whc.unesco.org/en/list/1502/ نالندا مهاويهار — يونيسڪو عالمي ورثو] * [https://www.unesco.org/en/articles/mahabodhi-temple-complex مهابودي مندر — يونيسڪو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Magadha مگڌ جون تصويرون ۽ نقشا — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mahajanapadas_(c._500_BCE).png قديم مهاجنپدن جو نقشو — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cyclopean_Wall_of_Rajgir.jpg راجگير جي قديم ڀت — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://archive.org/details/ancientindiantri032697mbp Ancient Indian Tribes — بي. سي. لا] * [https://nalanda.nic.in/en/history/ نالندا جي تاريخ — بهار حڪومت] [[زمرو:مگڌ]] [[زمرو:قديم هندستان]] [[زمرو:مهاجنپد]] [[زمرو:هندستان جون تاريخي بادشاهتون]] [[زمرو:بهار جي تاريخ]] [[زمرو:موريا سلطنت]] [[زمرو:ٻڌ ڌرم جي تاريخ]] [[زمرو:جين ڌرم جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان جو لوهه وارو دور]] o1uugmei6cdaywksmbv1hoore00qqvo 424073 424072 2026-10-21T13:17:20Z Intisar Ali 8681 424073 wikitext text/x-wiki {{Short description|قديم هندستان جو اهم مهاجنپد، تاريخي علائقو ۽ سلطنت}} {{About|قديم هندستان جي مگڌ سلطنت ۽ علائقي|مگڌي ٻولي|مگهي ٻولي}} {{Infobox country | conventional_long_name = مگڌ جي بادشاهت | common_name = مگڌ | native_name = मगध | era = [[هندستان جو لوهه وارو دور|لوهه وارو دور]] ۽ قديم هندستان | status = تاريخي بادشاهت ۽ علائقو | government_type = بادشاهت | image_map = Mahajanapadas (c. 500 BCE).png | image_map_caption = لڳ ڀڳ 500 ق.م ۾ مگڌ ۽ ٻين مهاجنپدن جو نقشو | capital = [[راجگير|راجگرهه]]؛ بعد ۾ [[پاٽلي پتر]] | common_languages = [[مگڌي پراڪرت]]، [[ارڌ مگڌي پراڪرت]]، [[سنسڪرت]] | religion = [[ويدي مذهب]]، [[ٻڌ ڌرم]]، [[جين ڌرم]] ۽ هندو مذهبي روايتون | currency = [[ڪرشمپڻ]] ۽ ٻيا قديم سڪا | title_leader = مکيه حڪمران خاندان | leader1 = [[هرينڪ خاندان]] | year_leader1 = لڳ ڀڳ ڇهين–پنجين صدي ق.م | leader2 = [[شيشوناگ خاندان]] | year_leader2 = لڳ ڀڳ پنجين–چوٿين صدي ق.م | leader3 = [[نند خاندان]] | year_leader3 = لڳ ڀڳ 345–322 ق.م | leader4 = [[موريا سلطنت]] | year_leader4 = لڳ ڀڳ 322–185 ق.م | leader5 = [[شونگ خاندان]] | year_leader5 = لڳ ڀڳ 185–73 ق.م | leader6 = [[ڪانو خاندان]] | year_leader6 = لڳ ڀڳ 73–28 ق.م | leader7 = [[گپت سلطنت]] | year_leader7 = چوٿين–ڇهين صدي عيسوي | today = [[بهار]]، [[هندستان]] }} '''مگڌ''' ({{lang-sa|मगध}}؛ انگريزي: ''Magadha'') قديم [[هندستان]] جو هڪ اهم تاريخي علائقو، بادشاهت ۽ سورهن [[مهاجنپد|مهاجنپدن]] مان هڪ هو. ان جو مرڪزي علائقو موجوده هندستاني رياست [[بهار]] ۾، [[گنگا]] نديءَ جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع هو. مگڌ جي ابتدائي گاديءَ جو هنڌ [[راجگير|راجگرهه]] هو، جڏهن ته بعد ۾ [[پاٽلي پتر]]، جيڪو اڄڪلهه [[پٽنا]] سڏجي ٿو، اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref name="Raychaudhuri1953">{{cite book |last=Raychaudhuri |first=Hem Chandra |title=Political History of Ancient India: From the Accession of Parikshit to the Extinction of the Gupta Dynasty |publisher=University of Calcutta |location=Calcutta |year=1953 |language=en }}</ref><ref name="Singh2008">{{cite book |last=Singh |first=Upinder |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |publisher=Pearson Longman |location=Delhi |year=2008 |isbn=9788131711200 |language=en }}</ref> ڇهين کان چوٿين صدي قبل مسيح جي وچ ۾ مگڌ اتر هندستان جي سڀ کان وڌيڪ طاقتور رياستن مان هڪ بڻجي ويو. ان جي عروج ۾ زرخيز زرعي زمين، معدني وسيلا، جنگلات، هاٿي، آبي رستا، فوجي تنظيم ۽ حڪمرانن جون توسيع پسند پاليسيون اهم هيون.<ref name="NCERTMagadha">{{cite web |title=Kings, Farmers and Towns: Early States and Economies (c. 600 BCE–600 CE) |website=SATHEE / NCERT |publisher=Indian Institute of Technology Kanpur |url=https://sathee.iitk.ac.in/ur/sathee-railway-exams/student-corner/ncert-books/class-12/themes-in-indian-history/chapter-02-kings-farmers-and-towns-early-states-and-economies/ |language=ur |access-date=21 October 2026 }}</ref> مگڌ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] جي ابتدائي تاريخ سان ويجهڙائيءَ سان لاڳاپيل رهيو. هن علائقي مان [[هرينڪ خاندان]]، [[شيشوناگ خاندان]]، [[نند خاندان]] ۽ [[موريا سلطنت]] جهڙيون سياسي قوتون اڀريون. بعد جي دورن ۾ مگڌ [[گپت سلطنت]] جي تاريخ ۾ پڻ اهم حيثيت رکي ٿو.<ref name="Bronkhorst2007">{{cite book |last=Bronkhorst |first=Johannes |title=Greater Magadha: Studies in the Culture of Early India |publisher=Brill |location=Leiden |year=2007 |isbn=9789004157194 |language=en }}</ref><ref name="Majumdar1977">{{cite book |last=Majumdar |first=Ramesh Chandra |title=Ancient India |publisher=Motilal Banarsidass |year=1977 |isbn=9788120804364 |language=en }}</ref> [[File:Mahajanapadas (c. 500 BCE).png|thumb|300px|لڳ ڀڳ 500 ق.م ۾ قديم هندستان جا مهاجنپد؛ مگڌ گنگا جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ واقع هو.]] [[File:Cyclopean Wall of Rajgir.jpg|thumb|راجگير جي قديم پٿريلي حفاظتي ڀت، جيڪا مگڌ جي شروعاتي سياسي مرڪز سان لاڳاپيل آهي.]] == نالي جي معنيٰ ۽ تاريخي سڃاڻپ == ''مگڌ'' نالو سنسڪرت، پالي، پراڪرت ۽ قديم هندستاني ادبي روايتن ۾ ملي ٿو. مگڌ جا رهواسي ''مگڌي'' سڏبا هئا. مگڌ کي صرف هڪ بادشاهت سمجهڻ بدران هڪ اهڙي تاريخي جاگرافيائي علائقي طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو، جنهن جي سياسي حدن ۽ حڪمران خاندانن ۾ وقت سان تبديليون اينديون رهيون.<ref name="Law1926">{{cite book |last=Law |first=Bimala Churn |title=Ancient Indian Tribes |publisher=Motilal Banarsidass |location=Lahore |year=1926 |chapter=The Magadhas |url=https://archive.org/details/ancientindiantri032697mbp |language=en }}</ref> == جاگرافي == مگڌ جو قديم مرڪزي علائقو گنگا جي ڏکڻ ۾ واقع هو. روايتي جاگرافيائي بيانن ۾ ان جي اتر ۾ گنگا، اولهه ۾ [[سون ندي]]، اوڀر ۾ [[چمپا ندي]] ۽ ڏکڻ ۾ ٽڪريون ۽ ٻيلا ڄاڻايا ويا آهن. ان جو مرڪزي علائقو موجوده پٽنا ۽ گيا ضلعن سان لاڳاپيل هو، پر سلطنت جي توسيع سان سياسي حدون گهڻو وڌيون.<ref name="Raychaudhuri1953"/> === قدرتي وسيلا ۽ اقتصادي اهميت === مگڌ جي عروج جا ڪيترائي سبب هئا: * '''زرخيز زمين:''' گنگا جي ميداني علائقن ۾ زراعت ۽ خوراڪ جي پيداوار. * '''لوهه جا وسيلا:''' ويجهن علائقن ۾ لوهه جي موجودگي، جنهن اوزارن ۽ هٿيارن جي پيداوار کي سهارو ڏنو. * '''جنگلات:''' ڪاٺ ۽ فوجي استعمال لاءِ هاٿين جي فراهمي. * '''درياهي رستا:''' گنگا ۽ ان جون شاخون، جن واپار، نقل و حمل ۽ رابطن کي آسان بڻايو. * '''سياسي تنظيم:''' مضبوط حڪمرانن ۽ فوجي توسيع جون پاليسيون.<ref name="NCERTMagadha"/> == تاريخ == === ويدي دور ۽ ابتدائي روايتون === [[اٿرو ويد]] ۾ مگڌ سان لاڳاپيل ماڻهن جو ذڪر ملي ٿو. ڪجهه قديم ويدي متنن ۾ مگڌ جي ثقافت کي مرڪزي ويدي مذهبي روايتن کان الڳ ڏيکاريو ويو آهي. جديد محققن موجب مگڌ جي ابتدائي مذهبي ۽ سماجي تاريخ کي صرف هڪ ويدي يا هڪ غيرويدي سڃاڻپ تائين محدود ڪرڻ مناسب ناهي.<ref name="Witzel1995">{{cite book |last=Witzel |first=Michael |chapter=Rigvedic History: Poets, Chieftains, and Polities |editor-last=Erdosy |editor-first=George |title=The Indo-Aryans of Ancient South Asia: Language, Material Culture and Ethnicity |publisher=Walter de Gruyter |year=1995 |isbn=9783110144475 |language=en }}</ref><ref name="Bronkhorst2007"/> ==== ڪيڪٽ ۽ مگڌ ==== [[رگ ويد]] ۾ ''ڪيڪٽ'' نالي هڪ علائقي يا قوم جو ذڪر آهي. ڪجهه پراڻن عالمن ڪيڪٽ کي مگڌ سان ڳنڍيو آهي، پر هن سڃاڻپ بابت علمي اختلاف موجود آهي. خاص طور تي مائيڪل وِٽزل ڪيڪٽ جي مگڌ سان سڌي جاگرافيائي سڃاڻپ تي اعتراض ڪيو آهي.<ref name="Witzel1995"/> ==== برهدرٿ خاندان ۽ ڏندڪٿائي روايتون ==== هندو [[پراڻ|پراڻن]] ۽ [[مهاڀارت]] ۾ مگڌ جي قديم بادشاهن، برهدرٿ خاندان ۽ [[جراسندھ]] جو ذڪر ملي ٿو. مهاڀارت جي روايت موجب جراسندھ هڪ طاقتور بادشاهه هو، جنهن کي ڀيم شڪست ڏني. اهي بيان قديم هندستاني رزميه ادب جو حصو آهن؛ انهن کي مڪمل طور تي ثابت ٿيل تاريخي واقعا سمجهڻ بدران ادبي ۽ روايتي ماخذ طور پڙهڻ گهرجي.<ref name="Law1926"/><ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en }}</ref> === سورهن مهاجنپدن جو دور === ڇهين صدي قبل مسيح جي لڳ ڀڳ اتر هندستان ۾ ڪيترائي وڏا سياسي علائقا موجود هئا، جن کي [[مهاجنپد]] چيو وڃي ٿو. انهن ۾ مگڌ، ڪوسل، انگ، وڄي، اوانتي، ڪاشي، ڪورو، پنچال ۽ ٻيون رياستون شامل هيون. مگڌ آهستي آهستي پنهنجي پاڙيسري رياستن تي سياسي ۽ فوجي برتري حاصل ڪئي.<ref name="Singh2008"/><ref name="Majumdar1977"/> === هرينڪ خاندان === [[هرينڪ خاندان]] مگڌ جي ابتدائي تاريخي حڪمران خاندانن مان هڪ هو. هن خاندان جا ٻه سڀ کان وڌيڪ مشهور بادشاهه [[بمبسار]] ۽ [[اجاتشترو]] هئا. سندن تاريخن بابت مختلف قديم متنن ۽ جديد عالمن ۾ اختلاف آهي.<ref name="Bechert1995">{{cite book |last=Bechert |first=Heinz |title=When Did the Buddha Live?: The Controversy on the Dating of the Historical Buddha |publisher=Sri Satguru Publications |year=1995 |isbn=9788170304692 |language=en }}</ref> ==== بمبسار ==== '''بمبسار''' مگڌ جي سياسي طاقت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ٻڌ ۽ جين روايتن ۾ سندس نالو ملي ٿو. کيس [[گوتم ٻڌ]] ۽ [[مهاوير]] جو همعصر سمجهيو ويندو آهي. انگ جي بادشاهت سان مگڌ جي سياسي تعلقن ۽ توسيع بابت پڻ بمبسار جو نالو اهم آهي.<ref name="Chandra1958">{{cite journal |last=Chandra |first=Jnan |title=Some Unknown Facts About Bimbisāra |journal=Proceedings of the Indian History Congress |volume=21 |year=1958 |pages=215–217 |jstor=44145194 |language=en }}</ref> ==== اجاتشترو ==== '''اجاتشترو''' بمبسار جو پٽ ۽ جانشين هو. سندس حڪومت ۾ مگڌ جي فوجي ۽ سياسي توسيع جاري رهي. ٻڌ روايتن موجب هن جو [[وڄي اتحاد]] ۽ ڪوسل سان تڪرار رهيو. قديم متنن ۾ اجاتشترو جي ڪردار ۽ حڪومت بابت مختلف روايتون محفوظ آهن.<ref name="Raychaudhuri1953"/><ref name="Keay2011">{{cite book |last=Keay |first=John |title=India: A History |publisher=Open Road and Grove/Atlantic |year=2011 |isbn=9780802195500 |language=en }}</ref> ==== پاٽلي پتر جو عروج ==== پاٽلي پتر گنگا ۽ سون نديءَ جي نظام جي ويجهو واقع هو. ان جي فوجي ۽ واپاري اهميت سبب اهو مگڌ جو وڏو شهري مرڪز بڻيو. ابتدائي روايتن ۾ اجاتشترو ۽ سندس جانشين [[اُداين]] سان پاٽلي پتر جي اڀار کي ڳنڍيو وڃي ٿو. شهر جي بنياد وجهڻ ۽ گاديءَ جي منتقلي بابت سڀ روايتون هڪجهڙيون نه آهن.<ref name="Singh2008"/> === شيشوناگ خاندان === [[شيشوناگ خاندان]] عام تاريخي ترتيب موجب هرينڪ خاندان کان پوءِ مگڌ تي حڪومت ڪئي. شيشوناگ سان اوانتي جي سياسي طاقت کي مگڌ ۾ ضم ڪرڻ جون روايتون وابسته آهن. هن خاندان جي آخري مرحلي کان پوءِ نند خاندان جو عروج ٿيو.<ref name="Raychaudhuri1953"/><ref name="Keay2011"/> === نند خاندان === [[نند خاندان]] چوٿين صدي قبل مسيح ۾ مگڌ کي هڪ وڏي سياسي قوت ۾ تبديل ڪيو. هن خاندان جو مشهور حڪمران [[مهاپدم نند]] هو. يوناني ۽ هندستاني روايتن ۾ نندن جي دولت، فوجي طاقت ۽ وسيع حڪمرانيءَ جا بيان ملن ٿا، جيتوڻيڪ فوج جي انگن اکرن ۽ بادشاهن جي مڪمل فهرست بابت احتياط ضروري آهي.<ref name="Singh2008"/><ref name="Majumdar1977"/> [[File:Magadha kingdom Circa 430-320s BC AR Karshapana.jpg|thumb|مگڌ سان منسوب قديم چانديءَ جو ڪرشمپڻ سڪو، لڳ ڀڳ پنجين کان چوٿين صدي ق.م.]] === سڪندر اعظم ۽ مگڌ === 327–325 ق.م جي لڳ ڀڳ [[سڪندر اعظم]] اتر اولهه هندستان ۾ فوجي مهمون ڪيون. هن [[پورس]] سان [[هائيڊاسپس جي جنگ]] وڙهي. سندس فوج اڳتي اوڀر ڏانهن وڌڻ کان انڪار ڪيو ۽ سڪندر واپس موٽيو. ان وقت گنگا جي ميداني علائقي ۾ نند خاندان جي طاقت بابت يوناني دنيا کي ڄاڻ هئي.<ref name="Keay2011"/> روميش چندر دت جي 1908ع واري ڪتاب ۾ چندرگپت موريا جي سڪندر سان ملاقات ۽ سندس ڪئمپ ۾ رهڻ جي روايت بيان ٿيل آهي، پر اها ڳالهه قطعي تاريخي حقيقت طور ثابت ٿيل ناهي.<ref name="Dutt1908"/> === موريا سلطنت === [[چندرگپت موريا]] لڳ ڀڳ 322/321 ق.م ۾ نند حڪمراني ختم ڪري [[موريا سلطنت]] جو بنياد وڌو. مگڌ جي گادي پاٽلي پتر نئين سلطنت جو اهم انتظامي مرڪز بڻجي وئي. چندرگپت جي دور ۾ سلطنت اتر هندستان جي وسيع حصن تائين پکڙي.<ref name="Singh2008"/><ref name="Keay2011"/> چندرگپت کان پوءِ [[بندوسار]] ۽ [[اشوڪ اعظم]] موريا سلطنت جا مشهور حڪمران ٿيا. اشوڪ جي دور ۾ سلطنت وڏي جاگرافيائي وسعت حاصل ڪئي ۽ ٻڌ ڌرم جي سرپرستيءَ سان لاڳاپيل تاريخي روايتون ۽ سندس ڪتبن جا ثبوت موجود آهن.<ref name="Majumdar1977"/> ==== ميگاسٿينيز ==== يوناني سفير [[ميگاسٿينيز]] موريا درٻار سان لاڳاپيل هو. سندس ڪتاب ''انڊيڪا'' اصل صورت ۾ محفوظ ناهي، پر ان جا ٽڪرا بعد جي يوناني ۽ رومي ليکڪن وٽ ملن ٿا. انهن بيانن ۾ پاٽلي پتر، انتظام، سماجي زندگي ۽ فوجي قوت بابت معلومات ملي ٿي. ميگاسٿينيز جي هر بيان کي لفظ بلفظ تاريخي حقيقت نه سمجهڻ گهرجي.<ref name="Singh2008"/> === شونگ ۽ ڪانو خاندان === موريا سلطنت جي خاتمي کان پوءِ [[شونگ خاندان]] اتر هندستان جي ڪجهه حصن تي حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[ڪانو خاندان]] آيو. هن دور ۾ مگڌ جي سياسي حيثيت اڳئين موريا دور کان مختلف رهي ۽ ٻين علائقائي قوتن جو اثر وڌندو ويو.<ref name="Raychaudhuri1953"/> === گپت دور === چوٿين صدي عيسويءَ کان [[گپت سلطنت]] اتر هندستان جي اهم سياسي قوت بڻجي. مگڌ ۽ ان سان لاڳاپيل گنگا جو ميداني علائقو گپت تاريخ ۾ اهم رهيو. هن دور ۾ سنسڪرت ادب، فن، مذهبي ادارن ۽ علمي سرگرمين جي ترقيءَ جا ڪيترائي مثال ملن ٿا.<ref name="Singh2008"/> === گپت دور کان پوءِ === گپت سلطنت جي زوال کان پوءِ مگڌ تي مختلف علائقائي خاندانن جو اثر رهيو. انهن ۾ [[بعد وارا گپت]] ۽ [[موکري خاندان]] شامل آهن. وچئين دور ۾ مگڌ جو علائقو ٻڌ خانقاهن، مذهبي ادارن ۽ علائقائي حڪومتن سان لاڳاپيل رهيو.<ref name="Ghosh2022">{{cite encyclopedia |last=Ghosh |first=Suchandra |title=Later Guptas |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History: Asia and Africa |publisher=Wiley |year=2022 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00571 |language=en }}</ref><ref name="Ghosh2023">{{cite encyclopedia |last=Ghosh |first=Suchandra |title=Maukharīs |encyclopedia=The Encyclopedia of Ancient History: Asia and Africa |publisher=Wiley |year=2023 |doi=10.1002/9781119399919.eahaa00569 |language=en }}</ref> == مگڌ جا حڪمران خاندان == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b9cad5;text-align:left;" |+ style="background:#264c67;color:white;padding:10px;" | مگڌ جي سياسي تاريخ جي اهم مرحلن جو خلاصو ! style="background:#d8ebf5;" | خاندان يا دور ! style="background:#d8ebf5;" | اندازي موجب زمانو ! style="background:#d8ebf5;" | اهم شخصيتون ! style="background:#d8ebf5;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#fff3d6;" | برهدرٿ ۽ رزميه روايتون | قديم، غيريقيني | جراسندھ | مهاڀارت ۽ پراڻڪ روايتن سان تعلق |- | style="background:#e5f2ff;" | [[هرينڪ خاندان]] | ڇهين–پنجين صدي ق.م | بمبسار، اجاتشترو | ابتدائي سياسي توسيع |- | style="background:#e7f5e9;" | [[شيشوناگ خاندان]] | پنجين–چوٿين صدي ق.م | شيشوناگ، ڪالاشوڪ | مگڌ جي طاقت ۾ واڌ |- | style="background:#fff0db;" | [[نند خاندان]] | لڳ ڀڳ 345–322 ق.م | مهاپدم نند، ڌن نند | وڏي فوجي ۽ سياسي طاقت |- | style="background:#e9e4f8;" | [[موريا سلطنت]] | لڳ ڀڳ 322–185 ق.م | چندرگپت، بندوسار، اشوڪ | وسيع هندستاني سلطنت |- | style="background:#e5f2ff;" | [[شونگ خاندان]] | لڳ ڀڳ 185–73 ق.م | پشيمتر شونگ | موريا دور کان پوءِ جي حڪومت |- | style="background:#e7f5e9;" | [[ڪانو خاندان]] | لڳ ڀڳ 73–28 ق.م | واسوديو ڪانو | شونگن کان پوءِ سياسي مرحلو |- | style="background:#fff0db;" | [[گپت سلطنت]] | چوٿين–ڇهين صدي عيسوي | چندرگپت اول، سمندرگپت | اتر هندستان جي سياسي ۽ ثقافتي ترقي |- | style="background:#e9e4f8;" | بعد وارا گپت ۽ علائقائي حڪمران | ڇهين صدي عيسوي کان پوءِ | مختلف حڪمران | علائقائي حڪومتون ۽ سياسي تبديليون |} ''نوٽ:'' ابتدائي خاندانن جون تاريخون اندازي موجب آهن ۽ مختلف محققن ۾ اختلاف موجود آهي.<ref name="Bechert1995"/><ref name="Raychaudhuri1953"/> == ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم == مگڌ جي تاريخ ۾ [[ٻڌ ڌرم]] ۽ [[جين ڌرم]] کي بنيادي اهميت حاصل آهي. گوتم ٻڌ پنهنجي زندگيءَ جو وڏو حصو گنگا جي ميداني علائقن ۾ گذاريو ۽ راجگرهه سميت ڪيترن هنڌن تي تعليم ڏني. ٻڌ روايت موجب پهرين ٻڌ ڪائونسل راجگرهه ۾ منعقد ٿي.<ref name="Keown2004">{{cite book |last=Keown |first=Damien |title=A Dictionary of Buddhism |publisher=Oxford University Press |year=2004 |isbn=9780198605607 |language=en }}</ref> جين ڌرم جي چوويهين تيرٿنڪر [[مھاوير]] جي زندگي پڻ مگڌ ۽ ان جي پاڙيسري علائقن سان لاڳاپيل هئي. ٻڌ ۽ جين روايتن ۾ بمبسار ۽ اجاتشترو جا نالا مختلف مذهبي پسمنظرن ۾ اچن ٿا.<ref name="Dundas2002">{{cite book |last=Dundas |first=Paul |title=The Jains |edition=2nd |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=9780415266055 |language=en }}</ref> === شرمڻ روايت === [[شرمڻ]] روايتن ۾ تپسيا، اخلاقي ضبط، ڪرم، جنم ۽ موت جي چڪر ۽ روحاني آزاديءَ جهڙن موضوعن تي بحث ڪيو ويندو هو. مگڌ ۽ ان جي آس پاس جا علائقا ٻڌ، جين ۽ آجيوڪ جهڙين مذهبي ۽ فلسفيانه تحريڪن جي سرگرمين جا اهم مرڪز هئا.<ref name="Bronkhorst2007"/> === وڏي مگڌ جو تصور === محقق [[يوهانس برونڪهورسٽ]] پنهنجي ڪتاب ''Greater Magadha'' ۾ هڪ وسيع ثقافتي علائقي جو تصور پيش ڪيو آهي. سندس مطابق گنگا جي اوڀر واري ميداني علائقي ۾ اهڙيون مذهبي ۽ فڪري روايتون موجود هيون، جيڪي مرڪزي ويدي روايتن کان مختلف هيون. هي هڪ علمي تشريح آهي، جنهن بابت ٻين محققن جا پڻ بحث موجود آهن.<ref name="Bronkhorst2007"/><ref name="Witzel1997">{{cite journal |last=Witzel |first=Michael |title=Macrocosm, Mesocosm, and Microcosm: The Persistent Nature of 'Hindu' Beliefs and Symbolic Forms |journal=International Journal of Hindu Studies |volume=1 |issue=3 |year=1997 |pages=501–539 |doi=10.1007/s11407-997-0021-x |language=en }}</ref> == مگڌ جا اهم مذهبي ۽ تاريخي ماڳ == === راجگير === [[راجگير]] قديم راجگرهه سان سڃاتو وڃي ٿو. اهو مگڌ جو شروعاتي سياسي مرڪز هو. هن علائقي ۾ قديم پٿريلي ڀت ۽ ٻڌ ۽ جين روايتن سان لاڳاپيل ڪيترائي ماڳ موجود آهن.<ref name="Raychaudhuri1953"/> === پاٽلي پتر === [[پاٽلي پتر]] قديم مگڌ ۽ موريا سلطنت جو وڏو انتظامي مرڪز هو. موجوده پٽنا شهر هن تاريخي مرڪز سان لاڳاپيل آهي.<ref name="Singh2008"/> === ٻوڌ گيا ۽ مهابودي مندر === [[ٻوڌ گيا]] ٻڌ ڌرم جي سڀ کان اهم زيارتگاهن مان هڪ آهي. ٻڌ روايت موجب گوتم ٻڌ هتي بودھي وڻ هيٺ روشني يا معرفت حاصل ڪئي. [[مھاٻوڌي مندر]] جي عمارت ۽ آثار يونيسڪو جي عالمي ورثي ۾ شامل آهن؛ هن ماڳ کي 2002ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ درج ڪيو ويو.<ref name="UNESCOMahabodhi">{{cite web |title=Mahabodhi Temple Complex |website=UNESCO |publisher=United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization |url=https://www.unesco.org/en/articles/mahabodhi-temple-complex |date=18 July 2024 |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> === نالندا مهاويهار === [[نالندا]] قديم ۽ وچئين دور جو هڪ مشهور ٻڌ خانقاهي ۽ علمي مرڪز هو. ان جي آثارن ۾ خانقاهون، مندر، اسٽوپا، رهائشي عمارتون ۽ تعليمي سرگرمين سان لاڳاپيل ڍانچا شامل آهن. يونيسڪو نالندا جي آثارن کي 2016ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref name="UNESCONalanda">{{cite web |title=Archaeological Site of Nalanda Mahavihara at Nalanda, Bihar |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/1502/ |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> [[File:Ruins of Nalanda.jpg|thumb|نالندا مهاويهار جا آثار، جيڪي مگڌ جي علمي ۽ مذهبي تاريخ سان لاڳاپيل آهن.]] === تاريخي ماڳن جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#275d63;color:white;padding:9px;" | مگڌ سان لاڳاپيل اهم تاريخي ماڳ ! style="background:#d8f0ed;" | ماڳ ! style="background:#d8f0ed;" | موجوده علائقو ! style="background:#d8f0ed;" | تاريخي حيثيت |- | [[راجگير]] | بهار | مگڌ جي ابتدائي گادي ۽ مذهبي مرڪز |- | [[پاٽلي پتر]] | پٽنا، بهار | مگڌ ۽ موريا سلطنت جو سياسي مرڪز |- | [[بودھ گيا]] | گيا، بهار | گوتم ٻڌ جي معرفت حاصل ڪرڻ سان لاڳاپيل ماڳ |- | [[نالندا]] | نالندا ضلعو، بهار | مشهور ٻڌ خانقاهي ۽ تعليمي مرڪز |- | [[وئشالي]] | بهار | وڄي اتحاد ۽ ٻڌ ۽ جين تاريخ سان لاڳاپيل پاڙيسري علائقو |} == ٻولي ۽ ادب == مگڌ جي قديم لساني تاريخ ۾ [[مگڌي پراڪرت]] ۽ [[ارڌ مگڌي پراڪرت]] کي اهميت حاصل آهي. اهي وچئين هند-آريائي ٻولين جي روايت سان تعلق رکن ٿيون. ٻڌ ۽ جين مذهبي ادب ۾ پالي ۽ پراڪرت ٻولين جو وڏو حصو آهي.<ref name="JainCardona2007">{{cite book |last=Jain |first=Dhanesh |chapter=Sociolinguistics of the Indo-Aryan Languages |editor-last=Cardona |editor-first=George |editor2-last=Jain |editor2-first=Dhanesh |title=The Indo-Aryan Languages |publisher=Routledge |year=2007 |isbn=9781135797119 |language=en }}</ref> [[پالي ٻولي]] کي ڪجهه روايتن ۾ مگڌي سان سڃاتو ويو آهي، پر جديد لساني تحقيق ۾ پالي ۽ تاريخي مگڌي پراڪرت کي مڪمل طور هڪ ئي ٻولي سمجهڻ درست ناهي.<ref name="Gethin2008">{{cite book |last=Gethin |first=Rupert |title=Sayings of the Buddha: New Translations from the Pali Nikayas |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=9780192839251 |language=en }}</ref> مگڌي پراڪرت ۽ اوڀر هندستان جي بعد وارين ٻولين جي تاريخي لاڳاپن جو مطالعو هند-آريائي لسانيات جو اهم موضوع آهي. موجوده [[مگهي ٻولي]] جو نالو پڻ مگڌ سان لاڳاپيل آهي.<ref name="JainCardona2007"/> == قديم سڪا ۽ معيشت == مگڌ ۽ ان سان لاڳاپيل سلطنتن جي تاريخ ۾ ڌاتوءَ جا سڪا، خاص طور تي نشان لڳل چانديءَ جا سڪا، اهم آثار قديمه جا ثبوت آهن. انهن سڪن کي عام طور ''پنچ مارڪڊ ڪوئنز'' چيو وڃي ٿو. ڪرشمپڻ سڪن تي مختلف علامتون ملن ٿيون، پر هر سڪي کي ڪنهن مخصوص بادشاهه سان قطعي طور ڳنڍڻ هميشه ممڪن ناهي.<ref name="Singh2008"/> == تاريخي ماخذ ۽ تحقيق جا مسئلا == مگڌ جي تاريخ جي تعمير ۾ ڪيترن قسمن جا ماخذ استعمال ٿين ٿا: * ويدي ادب، پراڻ ۽ رزميه متن؛ * ٻڌ ڌرم جا پالي متن؛ * جين ڌرم جا آگم ۽ روايتون؛ * يوناني ۽ رومي ليکڪن جا بيان؛ * آثار قديمه، سڪا ۽ ڪتبا؛ * جديد تاريخي، لساني ۽ مذهبي تحقيق. ابتدائي مگڌ جي بادشاهن جون قطعي تاريخون ۽ جانشينيءَ جون فهرستون هڪجهڙيون نه آهن. تاريخدان مختلف قديم ماخذن جي ڀيٽ ڪري امڪاني تاريخي ترتيب قائم ڪن ٿا.<ref name="Bechert1995"/><ref name="Keay2011"/> === روميش چندر دت جو تاريخي بيان === هندستاني مورخ [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' جي 1908ع واري نظرثاني ٿيل ٽئين ڇاپي ۾ مگڌ جي عروج، بمبسار، اجاتشترو، شيشوناگ، نند، چندرگپت موريا ۽ سڪندر اعظم جي مهمن جو ذڪر ڪيو آهي. هن مگڌ کي قديم هندستان جي سياسي اتحاد جي اهم مرڪزن مان هڪ سمجهيو.<ref name="Dutt1908"/> دت جي بيان ۾ ڪجهه روايتي تاريخون ۽ حڪمران خاندانن جي ترتيب اهڙي آهي، جيڪا جديد علمي مطالعي کان مختلف آهي. ان ڪري سندس ڪتاب کي ويهين صديءَ جي شروعاتي تاريخ نگاريءَ جو اهم مثال سمجهڻ گهرجي، نه ته سڀني واقعن لاءِ آخري ۽ قطعي ماخذ. == تاريخي اهميت == مگڌ جي تاريخ قديم ڏکڻ ايشيا جي رياستي تشڪيل، شهري آباديءَ جي واڌ، فوجي تنظيم، واپار ۽ مذهبي تبديليءَ کي سمجهڻ لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. هن علائقي مان پيدا ٿيندڙ سياسي طاقت اتر هندستان جي ڪيترن ننڍن مهاجنپدن کي وڏي سلطنت جي انتظام هيٺ آندو. ٻڌ ۽ جين مذهبي روايتن، پاٽلي پتر جي سياسي مرڪزيت ۽ نالندا جهڙن علمي ادارن مگڌ کي ڏکڻ ايشيا جي تاريخ ۾ مستقل اهميت ڏني.<ref name="Singh2008"/><ref name="Bronkhorst2007"/><ref name="UNESCONalanda"/> == پڻ ڏسو == * [[مهاجنپد]] * [[قديم هندستان]] * [[مگڌ جا بادشاهه]] * [[هرينڪ خاندان]] * [[شيشوناگ خاندان]] * [[نند خاندان]] * [[موريا سلطنت]] * [[گپت سلطنت]] * [[راجگير]] * [[پاٽلي پتر]] * [[بودھ گيا]] * [[نالندا]] * [[مگڌي پراڪرت]] * [[ٻڌ ڌرم]] * [[جين ڌرم]] ==حوالا== {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Basham |first=A. L. |title=The Wonder That Was India |publisher=Sidgwick & Jackson |year=1954 |language=en }} * {{cite book |last=Thapar |first=Romila |title=Early India: From the Origins to AD 1300 |publisher=University of California Press |year=2002 |isbn=9780520242258 |language=en }} * {{cite book |last=Kosambi |first=D. D. |title=An Introduction to the Study of Indian History |publisher=Popular Prakashan |year=1956 |language=en }} * {{cite book |last=Chakrabarti |first=Dilip K. |title=The Geopolitical Orbits of Ancient India |publisher=Oxford University Press |year=2010 |language=en }} * {{cite book |last=Schwartzberg |first=Joseph E. |title=A Historical Atlas of South Asia |publisher=University of Chicago Press |year=1978 |isbn=9780226742212 |language=en }} * {{cite book |last=Olivelle |first=Patrick |title=Life of the Buddha |publisher=New York University Press |year=2008 |language=en }} * {{cite book |last=Sarao |first=K. T. S. |title=The History of Mahabodhi Temple at Bodh Gaya |publisher=Springer |year=2020 |isbn=9789811580673 |language=en }} * {{cite book |last=Kumar |first=Pintu |title=Buddhist Learning in South Asia: Education, Religion, and Culture at the Ancient Sri Nalanda Mahavihara |publisher=Lexington Books |year=2018 |isbn=9781498554930 |language=en }} * {{cite book |last=Jaini |first=Padmanabh S. |title=Collected Papers on Buddhist Studies |publisher=Motilal Banarsidass |year=2001 |isbn=9788120817760 |language=en }} * {{cite book |last=Ray |first=Reginald A. |title=Buddhist Saints in India |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=9780195134834 |language=en }} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://whc.unesco.org/en/list/1502/ نالندا مهاويهار — يونيسڪو عالمي ورثو] * [https://www.unesco.org/en/articles/mahabodhi-temple-complex مهابودي مندر — يونيسڪو] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Magadha مگڌ جون تصويرون ۽ نقشا — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Mahajanapadas_(c._500_BCE).png قديم مهاجنپدن جو نقشو — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cyclopean_Wall_of_Rajgir.jpg راجگير جي قديم ڀت — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://archive.org/details/ancientindiantri032697mbp Ancient Indian Tribes — بي. سي. لا] * [https://nalanda.nic.in/en/history/ نالندا جي تاريخ — بهار حڪومت] [[زمرو:مگڌ]] [[زمرو:قديم هندستان]] [[زمرو:مهاجنپد]] [[زمرو:هندستان جون تاريخي بادشاهتون]] [[زمرو:بهار جي تاريخ]] [[زمرو:موريا سلطنت]] [[زمرو:ٻڌ ڌرم جي تاريخ]] [[زمرو:جين ڌرم جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان جو لوهه وارو دور]] rlpkj36lcfjq2qrl6bf5sk0dndbl4ve 0 104719 424070 2026-10-21T13:14:28Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[مگڌ]] ڏانھن چوريو 424070 wikitext text/x-wiki #چوريو[[مگڌ]] hbyqnuj9bcsc9lxoys81y4g5ltyokm7 0 104720 424074 2026-10-21T13:22:22Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|ويدن جي مطالعي ۽ تشريح سان لاڳاپيل ڇهه روايتي علم}} {{About|ويدن جي ڇهن معاون علمن|ويدي مذهبي متنن|ويد|هندو فلسفي جي ڇهن مڪتبن|هندو فلسفو}} {{Infobox religious text | name = ويدانگ | original_title = वेदाङ्ग | image = Panini Astadhyayi, Sanskrit language, Southern Grantha script.jpg | caption = پاڻني جي اشٽاڌيائي... 424074 wikitext text/x-wiki {{Short description|ويدن جي مطالعي ۽ تشريح سان لاڳاپيل ڇهه روايتي علم}} {{About|ويدن جي ڇهن معاون علمن|ويدي مذهبي متنن|ويد|هندو فلسفي جي ڇهن مڪتبن|هندو فلسفو}} {{Infobox religious text | name = ويدانگ | original_title = वेदाङ्ग | image = Panini Astadhyayi, Sanskrit language, Southern Grantha script.jpg | caption = پاڻني جي اشٽاڌيائي جو هڪ قلمي نسخو؛ وياڪرڻ ڇهن ويدانگن مان هڪ آهي. | religion = [[هندو ڌرم]] | language = [[سنسڪرت]] | period = ويدي ۽ ويدن کان پوءِ وارو دور }} '''ويدانگ''' ({{lang-sa|वेदाङ्ग}}؛ رومن: ''Vedāṅga'') قديم هندستان ۾ [[ويد|ويدن]] جي درست مطالعي، پڙهڻي، تشريح، مذهبي رسمن ۽ وقت جي حساب لاءِ ترتيب ڏنل ڇهن معاون علمن جو مجموعو آهي. لفظ ''ويدانگ'' ٻن سنسڪرت لفظن، ''ويد'' (علم يا مقدس ويدي متن) ۽ ''انگ'' (حصو يا عضوو)، مان ٺهيل آهي؛ ان جي لفظي معنيٰ '''ويدن جا عضوا''' آهي.<ref name="VedicHeritage">{{cite web |title=Vedangas |website=Vedic Heritage Portal |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://vedicheritage.gov.in/vedangas/ |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> ڇهه ويدانگ آهن: '''[[شڪشا]]''' (آوازن ۽ تلفظ جو علم)، '''[[ڪلپ (ويدانگ)|ڪلپ]]''' (مذهبي رسمن جا قاعدا)، '''[[وياڪرڻ]]''' (گرامر)، '''[[نرڪت]]''' (لفظن جي معنيٰ ۽ اشتقاق)، '''[[ڇند شاستر|ڇند]]''' (شعري وزن) ۽ '''[[جيوتش]]''' (وقت جي حساب ۽ فلڪياتي مشاهدي جو روايتي علم). انهن علمن جو بنيادي مقصد ويدي متنن جي حفاظت، سندن صحيح ادائگي ۽ مذهبي عملن جي ترتيب هو.<ref name="VedicHeritage"/> ويدانگن جي تاريخ قديم هندستان جي لسانيات، مذهبي قانون، جاميٽري، فلڪيات ۽ علمي درجابنديءَ سان لاڳاپيل آهي. جيتوڻيڪ انهن جا موضوع اڄ جي ڪيترن سائنسي ۽ انساني علمن سان ملن ٿا، پر انهن کي پنهنجي تاريخي ۽ مذهبي پسمنظر ۾ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en }}</ref> == ڇهه ويدانگ == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b9cbd6;" |+ style="background:#254b70;color:white;padding:10px;" | ڇهن ويدانگن جي درجابندي ! style="background:#dcecf8;" | ويدانگ ! style="background:#dcecf8;" | سنسڪرت نالو ! style="background:#dcecf8;" | مطالعي جو موضوع ! style="background:#dcecf8;" | ويدي استعمال |- | style="background:#e8f3ff;" | '''[[شڪشا]]''' | शिक्षा | آوازن، تلفظ ۽ لهجي جو علم | منترن جي درست پڙهڻي |- | style="background:#fff0d9;" | '''[[ڪلپ (ويدانگ)|ڪلپ]]''' | कल्प | مذهبي رسمون ۽ عمل | قربانين ۽ گهريلو رسمن جي ترتيب |- | style="background:#e7f4e9;" | '''[[وياڪرڻ]]''' | व्याकरण | گرامر ۽ ٻوليءَ جو تجزيو | متن جي لساني سمجهه |- | style="background:#eee7fa;" | '''[[نرڪت]]''' | निरुक्त | لفظن جي تشريح ۽ اشتقاق | ڏکين ويدي لفظن جي معنيٰ |- | style="background:#fce9ed;" | '''[[ڇند شاستر|ڇند]]''' | छन्दस् | شعري وزن ۽ بحر | ويدي منترن جي وزني بناوت |- | style="background:#e5f4f2;" | '''[[جيوتش]]''' | ज्योतिष | وقت، ڪئلينڊر ۽ فلڪياتي حساب | مذهبي رسمن لاءِ وقت مقرر ڪرڻ |} == تاريخي پسمنظر == === ويدي ادب کان سوتر ادب تائين === قديم ويدي ادب ۾ [[سنهيتا]]، [[براهمڻ گرنٿ]]، [[آرڻيڪ]] ۽ [[اپنشد]] جهڙا متن شامل آهن. براهمڻ گرنٿن ۾ يگيه، قربانيءَ جي رسمن، مذهبي علامتن ۽ انهن جي تشريحن بابت تفصيلي بيان ملن ٿا. بعد ۾ مختلف ويدي مڪتبن ۾ مختصر قاعدن تي ٻڌل ''سوتر'' ادب ترقي ڪئي، جنهن ۾ مذهبي عملن ۽ علمي موضوعن کي منظم نموني پيش ڪيو ويو.<ref name="Parpola2025">{{cite encyclopedia |last=Parpola |first=Asko |title=Brāhmaṇas and Śrautasūtras |encyclopedia=Oxford Bibliographies in Hinduism |publisher=Oxford University Press |date=20 June 2025 |doi=10.1093/obo/9780195399318-0300 |language=en }}</ref> ''سوتر'' ({{lang-sa|सूत्र}}) جي لفظي معنيٰ ڌاڳو آهي؛ ادبي اصطلاح ۾ ان مان مراد اهڙو مختصر قاعدو يا قول آهي، جنهن ۾ گهڻي ڄاڻ ٿورن لفظن ۾ پيش ڪئي وڃي. روميش چندر دت پنهنجي 1908ع واري ڪتاب ۾ بيان ڪري ٿو ته ڊگهن براهمڻ گرنٿن سان گڏ مختصر ۽ عملي سوتر متنن جو رواج وڌيو. جديد تحقيق موجب هن تبديليءَ کي هڪ سادي ۽ مڪمل مٽاسٽا بدران مختلف ادبي روايتن جي تدريجي ارتقا طور سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="Parpola2025"/> == شڪشا: آوازن ۽ تلفظ جو علم == '''شڪشا''' ويدانگن مان اهو علم آهي، جيڪو سنسڪرت ۽ ويدي منترن جي درست ادائگيءَ سان لاڳاپيل آهي. ان ۾ حرفن جا آواز، اچار، لهجا، آواز جي ڊيگهه، سُر ۽ پڙهڻيءَ جي ضابطن جو مطالعو شامل آهي.<ref name="VedicHeritage"/> ويدي منتر زباني روايت ذريعي نسل در نسل منتقل ٿيندا رهيا. درست تلفظ ۽ آواز جي ترتيب کي متن جي حفاظت لاءِ اهم سمجهيو ويو. شڪشا سان لاڳاپيل متنن ۾ مختلف ويدي شاخائن جا ''پراتيشاکيه'' گرنٿ ۽ شڪشا متن شامل آهن. == ڪلپ: مذهبي رسمن جو علم == '''ڪلپ''' ({{lang-sa|कल्प}}) ويدانگن مان مذهبي عملن ۽ رسمن جي ضابطن سان لاڳاپيل علم آهي. ان سان تعلق رکندڙ متنن کي مجموعي طور '''ڪلپ سوتر''' چيو وڃي ٿو.<ref name="VedicHeritage"/> ڪلپ سوترن جي درجابنديءَ ۾ چار اهم قسم شامل آهن: شروت سوتر، گريهه سوتر، ڌرم سوتر ۽ شُلب سوتر. ڪجهه تاريخي بيانن ۾ شُلب سوترن کي شروت سوترن سان لاڳاپيل ذيلي متن طور پڻ شمار ڪيو ويو آهي.<ref name="KalpaPortal">{{cite web |title=Kalpa |website=Vedic Heritage Portal |publisher=Indira Gandhi National Centre for the Arts |url=https://vedicheritage.gov.in/hi/vedangas/kalpa/ |language=hi |access-date=21 October 2026 }}</ref> === ڪلپ سوترن جا قسم === {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #bac8d8;" |+ style="background:#75502d;color:white;padding:9px;" | ڪلپ سوترن جي اهم درجابندي ! style="background:#f5e6cc;" | سوتر ! style="background:#f5e6cc;" | موضوع ! style="background:#f5e6cc;" | مثال |- | style="background:#fff4df;" | [[شروت سوتر]] | وڏيون ويدي قربانيون ۽ رسمي يگيه | آشولاين، بودھايَن ۽ ڪاتياين شروت سوتر |- | style="background:#e9f3ff;" | [[گريهه سوتر]] | گهريلو مذهبي رسمون ۽ زندگيءَ جا سنسڪار | آپستمب ۽ آشولاين گريهه سوتر |- | style="background:#e7f4e9;" | [[ڌرم سوتر]] | مذهبي، سماجي ۽ اخلاقي ضابطا | گوتم، آپستمب ۽ بودھايَن ڌرم سوتر |- | style="background:#eee7fa;" | [[شُلب سوتر]] | قربانگاهن جي ماپ ۽ هندسي اڏاوت | بودھايَن، آپستمب ۽ ڪاتياين شُلب سوتر |} === شروت سوتر === شروت سوترن ۾ وڏين ويدي قربانين ۽ يگيه جي انجام ڏيڻ جا ضابطا بيان ڪيا ويا آهن. انهن ۾ قربانيءَ جي ترتيب، مذهبي عملدارن جون ذميواريون ۽ مختلف رسمن جا مرحلا شامل آهن.<ref name="Parpola2025"/> === گريهه سوتر === گريهه سوتر گهريلو مذهبي زندگيءَ سان تعلق رکن ٿا. انهن ۾ جنم، نالو رکڻ، تعليم جي شروعات، شادي ۽ ٻين زندگيءَ جي مرحلن سان لاڳاپيل رسمن جا ضابطا ملن ٿا.<ref name="Oldenberg1886">{{cite book |last=Oldenberg |first=Hermann |title=The Grihya-Sutras |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |year=1886 |series=Sacred Books of the East |language=en }}</ref> === ڌرم سوتر === ڌرم سوترن ۾ فرد جي مذهبي ۽ سماجي فرضن، اخلاق، ورڻ ۽ آشرم سان لاڳاپيل ضابطن، ملڪيت، وراثت ۽ ٻين معاملن تي بحث ملي ٿو. اهي متن قديم هندستان جي قانوني ۽ سماجي تاريخ جا اهم ماخذ آهن. [[منوسمرتي]] يا ''مانو ڌرم شاستر'' ڌرم شاستر ادب جو هڪ مشهور متن آهي، پر ان کي سڌو سنئون سڀني قديم ڌرم سوترن جو اصل يا هڪجهڙو تسلسل سمجهڻ درست ناهي.<ref name="Olivelle2005">{{cite book |last=Olivelle |first=Patrick |title=Manu's Code of Law: A Critical Edition and Translation of the Mānava-Dharmaśāstra |publisher=Oxford University Press |year=2005 |isbn=9780195171464 |language=en }}</ref> === شُلب سوتر ۽ جاميٽري === [[شُلب سوتر]] قديم هندستان ۾ قربانگاهن جي تعمير لاءِ استعمال ٿيندڙ ماپن ۽ هندسي طريقن تي مشتمل آهن. انهن ۾ چورس، مستطيل، ٽڪنڊن ۽ ٻين شڪلين جي تعمير جا ضابطا موجود آهن.<ref name="Dani2024">{{cite encyclopedia |last=Dani |first=S. G. |title=Ancient Indian Mathematics: Sulbasutras – A Mathematical Review |encyclopedia=Handbook of the History and Philosophy of Mathematical Practice |publisher=Springer |year=2024 |pages=1023–1095 |doi=10.1007/978-3-031-40846-5_114 |language=en }}</ref> قربانگاهن جي تعمير ۾ ڪڏهن اهڙي شڪل ٺاهڻ جي ضرورت پوندي هئي، جنهن جي ايراضي ساڳي رهي پر صورت بدلجي وڃي. ان سبب ايراضي، ڊيگهه ۽ تناسب بابت عملي هندسي طريقا ترقي ڪندا رهيا. ==== فيثاغورث سان لاڳاپيل هندسي اصول ==== بودھايَن ۽ ٻين شُلب سوترن ۾ مستطيل جي پاسن ۽ ان جي قطر جي وچ ۾ اهڙو هندسي تعلق بيان ٿيل آهي، جيڪو جديد رياضيءَ ۾ فيثاغورث جي قضيي سان سڃاتو وڃي ٿو: :<math>a^2+b^2=c^2</math> شُلب سوترن ۾ چورس جي ايراضي ٻيڻي ڪرڻ، مستطيل کي چورس ۾ تبديل ڪرڻ ۽ چورس ۽ دائري جي ايراضين جي تقابلي تعمير جا طريقا پڻ ملن ٿا.<ref name="Dani2024"/><ref name="MacTutorSulba">{{cite web |title=Indian Sulbasutras |website=MacTutor History of Mathematics |publisher=University of St Andrews |url=https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Indian_sulbasutras/ |language=en |access-date=21 October 2026 }}</ref> انهيءَ مان قديم هندستان ۾ عملي جاميٽريءَ جي اهم روايت جو ثبوت ملي ٿو. البت اها دعويٰ ته يوناني جاميٽري لازمي طور هندستان مان اخذ ڪئي وئي هئي، تاريخي طور قطعي ثابت ٿيل ناهي. == وياڪرڻ: ٻوليءَ جو علم == '''وياڪرڻ''' ({{lang-sa|व्याकरण}}) سنسڪرت ٻوليءَ جي لفظن، آوازن، صرف، نحو ۽ لساني بناوت جي مطالعي سان تعلق رکي ٿو. === پاڻني ۽ اشٽاڌيائي === [[پاڻني]] قديم هندستان جو مشهور وياڪرڻ دان هو. سندس ڪتاب ''[[اشٽاڌيائي]]'' سنسڪرت گرامر جي تاريخ جو انتهائي اهم متن آهي. ان ۾ ٻوليءَ جي قاعدن کي مختصر سوترن جي صورت ۾ ترتيب ڏنو ويو آهي. پاڻني جي زماني بابت محققن ۾ اختلاف آهي، پر عام طور کيس قبل مسيح جي وچئين پهرين هزار ساله دور سان منسوب ڪيو ويندو آهي. [[File:Panini Astadhyayi, Sanskrit language, Southern Grantha script.jpg|thumb|300px|پاڻني جي اشٽاڌيائي جو گرانٿ لپيءَ ۾ محفوظ هڪ قلمي نسخو.]] پاڻني جي گرامر ۾ لفظن جي ٺهڻ، بنيادي ڌاتن، پڇاڙين ۽ صوتياتي تبديلين جي وضاحت ملي ٿي. سندس ڪم کي قديم دنيا جي منظم لساني تجزيي جي اهم مثالن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref name="Cardona1997">{{cite book |last=Cardona |first=George |title=Pāṇini: His Work and Its Traditions |publisher=Motilal Banarsidass |year=1997 |language=en }}</ref> == نرڪت: لفظن جي تشريح == '''نرڪت''' ({{lang-sa|निरुक्त}}) ويدي لفظن جي معنيٰ، تشريح ۽ اشتقاق سان تعلق رکي ٿو. ويدي متنن ۾ ڪيترائي اهڙا لفظ آهن، جيڪي بعد جي سنسڪرت ۾ گهٽ استعمال ٿيا يا جن جي معنيٰ تبديل ٿي وئي. [[ياسڪ]] جو ''نرڪت'' هن علم جو مشهور متن آهي. اهو ''نِگهنٽو'' نالي ويدي لفظن جي مجموعي جي تشريح سان لاڳاپيل آهي.<ref name="VedicHeritage"/> == ڇند: شعري وزن جو علم == '''ڇند''' ({{lang-sa|छन्दस्}}) ويدي منترن ۽ شاعريءَ جي وزن ۽ بحر جو علم آهي. ويدي شاعريءَ ۾ حرفن ۽ آواز جي ڊيگهه تي ٻڌل مختلف وزن استعمال ٿيندا هئا. مشهور ويدي ڇندن ۾ گائتري، انشٽڀ، ترشٽڀ ۽ جگتي شامل آهن. ڇند جي مطالعي سان ويدي متنن جي اصل شعري بناوت ۽ پڙهڻيءَ کي سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي.<ref name="VedicHeritage"/> == جيوتش: وقت ۽ فلڪياتي حساب == '''جيوتش''' ({{lang-sa|ज्योतिष}}) ويدانگن مان اهو علم آهي، جيڪو ويدي رسمن لاءِ مناسب وقت، ڪئلينڊر، قمري مرحلن ۽ فلڪياتي حساب سان تعلق رکي ٿو. ''ويدانگ جيوتش'' هن روايت جو مشهور متن آهي، جيڪو روايتي طور [[لگڌ]] سان منسوب ڪيو ويندو آهي. ان جي تاريخ ۽ متن جي مختلف صورتن بابت علمي اختلاف موجود آهي. ويدانگ جيوتش جي ابتدائي نوعيت کي بعد ۾ ترقي ڪندڙ هندستاني فلڪيات ۽ نجوم جي سموري تاريخ سان هڪجهڙو سمجهڻ مناسب ناهي.<ref name="VedicHeritage"/> == ويدانگ ۽ ڇهه درشن == ويدانگن کان علاوه هندستاني فلسفي ۾ ڇهن روايتي آستڪ فلسفيانه مڪتبن کي '''شڊ درشن''' چيو وڃي ٿو. اهي آهن: * [[سانکيا]] — ڪپل سان منسوب فلسفيانه روايت؛ * [[يوگا (فلسفو)|يوگا]] — پتنجلي جي يوگا سوترن سان لاڳاپيل مڪتب؛ * [[نيايه]] — منطق ۽ علم جي ذريعن جو مطالعو؛ * [[ويشيشڪ]] — وجود ۽ شين جي درجابنديءَ بابت فلسفو؛ * [[پوروا ميمانسا]] — ويدي عملن ۽ متنن جي تشريح؛ * [[ويدانت]] — اپنشدن، برهما سوترن ۽ ٻين متنن تي ٻڌل فلسفيانه روايتون. روميش چندر دت انهن ڇهن فلسفيانه مڪتبن جو ذڪر ويدانگن جي بحث کان پوءِ ڪري ٿو، پر فلسفي جا ڇهه درشن پاڻ ڇهن ويدانگن ۾ شامل ناهن.<ref name="Dutt1908"/> === فلسفيانه مڪتبن جو خلاصو === {| class="wikitable" style="width:100%;" |+ style="background:#553b79;color:white;padding:9px;" | ڇهه روايتي آستڪ درشن ! style="background:#e8def4;" | فلسفيانه مڪتب ! style="background:#e8def4;" | روايتي شخصيت ! style="background:#e8def4;" | اهم موضوع |- | style="background:#f1eafa;" | [[سانکيا]] | ڪپل | پرش ۽ پرڪرتي، وجود جي تجزيي |- | style="background:#e7f4e9;" | [[يوگا (فلسفو)|يوگا]] | پتنجلي | ذهن، ضبط، مراقبو ۽ آزادي |- | style="background:#e8f3ff;" | [[نيايه]] | گوتم يا اڪشپاد | منطق، دليل ۽ علم جا ذريعا |- | style="background:#fff0d9;" | [[ويشيشڪ]] | ڪڻاد | وجود، مادو ۽ درجابندي |- | style="background:#fce9ed;" | [[پوروا ميمانسا]] | جيميني | ويدي عملن ۽ مذهبي فرضن جي تشريح |- | style="background:#e5f4f2;" | [[ويدانت]] | بادراين | برهمڻ، آتما ۽ موڪش |} ''نوٽ:'' مٿين شخصيتن کي هر مڪتب جو واحد تاريخي باني سمجهڻ ضروري ناهي؛ ڪيترائي مڪتب ڊگهي علمي ارتقا مان گذريا آهن. == قديم هندستان ۾ علمي اهميت == ويدانگن جي اهميت رڳو مذهبي عملن تائين محدود نه رهي. انهن سان لاڳاپيل متنن قديم هندستان جي علمي تاريخ ۾ ڪيترن شعبن جي ترقيءَ ۾ حصو ورتو: * شڪشا ۽ وياڪرڻ سان صوتيات ۽ لساني تجزيي جي روايت مضبوط ٿي؛ * نرڪت سان لفظن جي تشريح ۽ اشتقاق تي منظم بحث ٿيو؛ * ڇند سان شاعريءَ جي وزن ۽ صوتياتي ترتيب جو مطالعو وڌيو؛ * شُلب سوترن سان عملي جاميٽريءَ جا طريقا محفوظ ٿيا؛ * جيوتش سان وقت ۽ ڪئلينڊر جي حساب جي روايت ترقي ڪئي؛ * ڌرم سوترن سان مذهبي، سماجي ۽ قانوني ضابطن بابت متن مرتب ٿيا.<ref name="Dani2024"/><ref name="VedicHeritage"/><ref name="Dutt1908"/> == جديد تاريخي تحقيق == ويهين ۽ ايڪويهين صديءَ جي محققن ويدانگن، سوتر ادب ۽ قديم هندستاني سائنس جو لساني، تاريخي ۽ رياضيائي جائزو ورتو آهي. جديد تحقيق ۾ خاص طور متنن جي زماني، انهن جي مختلف نسخن، زباني روايت ۽ عملي علم جي تاريخي پسمنظر تي ڌيان ڏنو وڃي ٿو. 1908ع ۾ روميش چندر دت قديم هندستاني علمي ڪاميابين کي وڏي اهميت ڏني هئي. سندس ڪتاب تاريخ نگاريءَ جو هڪ اهم پراڻو ماخذ آهي، پر سندس سڀ تقابلي دعوائون، خاص طور هندستان کان يونان ڏانهن علم جي سڌي منتقليءَ بابت، جديد تحقيق سان تصديق ٿيل ناهن.<ref name="Dutt1908"/><ref name="Dani2024"/> == پڻ ڏسو == * [[ويد]] * [[ويدي ادب]] * [[براهمڻ گرنٿ]] * [[سوتر]] * [[شڪشا]] * [[ڪلپ (ويدانگ)]] * [[وياڪرڻ]] * [[نرڪت]] * [[ڇند شاستر]] * [[جيوتش]] * [[شُلب سوتر]] * [[پاڻني]] * [[اشٽاڌيائي]] * [[هندو فلسفو]] * [[قديم هندستان ۾ رياضي]] * [[منوسمرتي]] ==حوالا== {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ == * {{cite book |last=Kane |first=Pandurang Vaman |title=History of Dharmaśāstra |publisher=Bhandarkar Oriental Research Institute |location=Poona |year=1930 |language=en }} * {{cite book |last=Olivelle |first=Patrick |title=Dharmasūtras: The Law Codes of Ancient India |publisher=Oxford University Press |year=1999 |isbn=9780192838827 |language=en }} * {{cite book |last=Staal |first=Frits |title=Rules Without Meaning: Ritual, Mantras and the Human Sciences |publisher=Peter Lang |year=1989 |language=en }} * {{cite book |last=Datta |first=Bibhutibhusan |last2=Singh |first2=Avadhesh Narayan |title=History of Hindu Mathematics |publisher=Motilal Banarsidass |language=en }} * {{cite book |last=Pingree |first=David |title=Jyotiḥśāstra: Astral and Mathematical Literature |publisher=Otto Harrassowitz |year=1981 |language=en }} * {{cite book |last=Whitney |first=William Dwight |title=The Atharva-Veda Saṃhitā |publisher=Harvard University |year=1905 |language=en }} * {{cite book |last=Keith |first=Arthur Berriedale |title=The Religion and Philosophy of the Veda and Upanishads |publisher=Harvard University Press |year=1925 |language=en }} * {{cite book |last=Winternitz |first=Maurice |title=A History of Indian Literature |publisher=Motilal Banarsidass |language=en }} ==خارجي ڳنڍڻا== * [https://vedicheritage.gov.in/vedangas/ ويدانگ — ويدي ورثي جو سرڪاري پورٽل] * [https://vedicheritage.gov.in/hi/vedangas/kalpa/ ڪلپ ويدانگ — ويدي ورثي جو پورٽل] * [https://mathshistory.st-andrews.ac.uk/HistTopics/Indian_sulbasutras/ شُلب سوتر ۽ جاميٽري — يونيورسٽي آف سينٽ اينڊريوز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Panini_Astadhyayi,_Sanskrit_language,_Southern_Grantha_script.jpg پاڻني جي اشٽاڌيائي جو قلمي نسخو — وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:ويدانگ]] [[زمرو:ويدي ادب]] [[زمرو:هندو ڌرم]] [[زمرو:سنسڪرت ادب]] [[زمرو:قديم هندستان ۾ علم]] [[زمرو:هندستاني فلسفو]] [[زمرو:قديم هندستان ۾ رياضي]] qmc4osg3ktlqfb0j7i60436lwh59qt2 14 104721 424082 2026-10-21T14:21:53Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:مذهبي عمارتون]] 424082 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:مذهبي عمارتون]] kq1o8raoxtl72kgrmh5panc9dvbqrld 14 104722 424094 2026-10-21T14:40:38Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:چرچ]] 424094 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چرچ]] s8snm5ph2um7hwr5rjbwqcxjpfsoefs 424095 424094 2026-10-21T14:41:05Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ٻئين صدي عيسوي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424095 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چرچ]] [[زمرو:ٻئين صدي عيسوي]] 8ksy2xb1dwcz8vqudfhykhsl7bn2p81 14 104723 424096 2026-10-21T14:42:12Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:چرچ]] [[زمرو:دمشق]] 424096 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چرچ]] [[زمرو:دمشق]] a528mnx2mkpnwxq1ky6l4k53vthinpm 424107 424096 2026-10-21T14:56:37Z Ibne maryam 17680 /* */ 424107 wikitext text/x-wiki [[زمرو:چرچ]] [[زمرو:دمشق ۾ عمارتون ۽ ساختون]] lkdc552y3z88zp3ug7xhmym530cj9ax 14 104724 424097 2026-10-21T14:44:52Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:شام ۾ مذهبي عمارتون]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] 424097 wikitext text/x-wiki [[زمرو:شام ۾ مذهبي عمارتون]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] bqtosmbxpq5zcgfy4g9owexo3qbtvu2 424098 424097 2026-10-21T14:46:24Z Ibne maryam 17680 added [[Category:عمارتون ۽ اڏاوتون بلحاظ ملڪ ۽ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424098 wikitext text/x-wiki [[زمرو:شام ۾ مذهبي عمارتون]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:عمارتون ۽ اڏاوتون بلحاظ ملڪ ۽ شهر]] 1xj9qxkw7f2xu5md6n73ou7llfy6qcd 424099 424098 2026-10-21T14:46:49Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:عمارتون ۽ اڏاوتون بلحاظ ملڪ ۽ شهر]]; added [[Category:عمارتون ۽ اڏاوتون بلحاظ ملڪ ۽ قسم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424099 wikitext text/x-wiki [[زمرو:شام ۾ مذهبي عمارتون]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:عمارتون ۽ اڏاوتون بلحاظ ملڪ ۽ قسم]] hftsagsvlljbwsrru4jjop6xzzfuksv 424100 424099 2026-10-21T14:47:30Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مذهبي عمارتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424100 wikitext text/x-wiki [[زمرو:شام ۾ مذهبي عمارتون]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:عمارتون ۽ اڏاوتون بلحاظ ملڪ ۽ قسم]] [[زمرو:مذهبي عمارتون]] qradkbs7ot96i4qb4bmkzct2klqzcp4 424101 424100 2026-10-21T14:49:15Z Ibne maryam 17680 /* */ 424101 wikitext text/x-wiki [[زمرو:شام ۾ مذهبي عمارتون]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:عمارتون ۽ اڏاوتون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:مذهبي عمارتون]] [[زمرو:شام ۾ عمارتون ۽ اڏاوتون]] o1hhwhqac23vbh6eohf70t3kvea0nx6 424102 424101 2026-10-21T14:52:01Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:عمارتون ۽ اڏاوتون بلحاظ ملڪ]]; added [[Category:عمارتون ۽ ساختون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424102 wikitext text/x-wiki [[زمرو:شام ۾ مذهبي عمارتون]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:عمارتون ۽ ساختون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:مذهبي عمارتون]] [[زمرو:شام ۾ عمارتون ۽ اڏاوتون]] r98hgddx3ghq2ccag5212imihtcvxhj 424103 424102 2026-10-21T14:52:52Z Ibne maryam 17680 /* */ 424103 wikitext text/x-wiki [[زمرو:شام ۾ مذهبي عمارتون]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] bqtosmbxpq5zcgfy4g9owexo3qbtvu2 14 104725 424104 2026-10-21T14:53:21Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مذهبي عمارتون]] [[زمرو:شام ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 424104 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مذهبي عمارتون]] [[زمرو:شام ۾ عمارتون ۽ ساختون]] jvok5vxf0h7mm16m4ljjkc4fclkccbz 14 104726 424105 2026-10-21T14:54:02Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:شام]] [[زمرو:عمارتون ۽ ساختون بلحاظ ملڪ]] 424105 wikitext text/x-wiki [[زمرو:شام]] [[زمرو:عمارتون ۽ ساختون بلحاظ ملڪ]] k89sefzlj4bqn44vmjo8bjncf9hjsoz 14 104727 424108 2026-10-21T14:57:17Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:شام ۾ عمارتون ۽ ساختون]] 424108 wikitext text/x-wiki [[زمرو:دمشق]] [[زمرو:شام ۾ عمارتون ۽ ساختون]] aq2i1b9aj6xcotd1vggqdg4zskjvr21 14 104728 424112 2026-10-21T15:03:00Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:رومي سلطنت]] [[زمرو:ٻئين صدي عيسوي]] 424112 wikitext text/x-wiki [[زمرو:رومي سلطنت]] [[زمرو:ٻئين صدي عيسوي]] dnrr4ahmen9qjvfxjrsqu4ae7mksg84 14 104729 424114 2026-10-21T15:05:09Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بازنطيني سلطنت]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] 424114 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بازنطيني سلطنت]] [[زمرو:ستين صدي]] [[زمرو:ستين صدي عيسوي]] 1ji3p8u64or0t9st5cfs0lidyr0kb0s 424115 424114 2026-10-21T15:05:29Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ستين صدي عيسوي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424115 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بازنطيني سلطنت]] [[زمرو:ستين صدي]] r7r4bpmpcfrflhd7b4k2t69kt9j975t 14 104730 424116 2026-10-21T15:06:26Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1860ع]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] 424116 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1860ع]] [[زمرو:عثماني سلطنت]] cyperjkrb4zoaozwmuz2csuww4ihv68 14 104731 424118 2026-10-21T15:07:41Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عثماني سلطنت]] [[زمرو:1863ع جا قيام]] 424118 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عثماني سلطنت]] [[زمرو:1863ع جا قيام]] 585jhilj8opqv59cawcj7usms1j731h 14 104732 424119 2026-10-21T15:08:40Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:1863ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] 424119 wikitext text/x-wiki [[زمرو:1863ع]] [[زمرو:قيام بلحاظ سال]] 29en894s7lloximqqaqk5zn41oy7a8f 14 104733 424120 2026-10-21T15:08:57Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]] 424120 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اڻويھين صدي جا سال]] hxoqfulfx0vavbpvuvxhkdrsugkr3hq 0 104734 424123 2026-10-21T15:16:22Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/8730260|یونانی راسخ الاعتقاد کلیسیا]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 424123 wikitext text/x-wiki '''يوناني آرٿوڊوڪس چرچ''' (<small>Greek Orthodox Church</small>، [[يوناني ٻولي|يوناني]] : <small>Ἑλληνορθόδοξη</small> <small>Ἑκκλησία</small>, ''<small>Ellinorthódoxi</small> <small>Ekklisía</small>'') هڪ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] آهي. alop6vn8by38l29irfxiureb8pghegg 424124 424123 2026-10-21T15:16:51Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 424124 wikitext text/x-wiki '''يوناني آرٿوڊوڪس چرچ''' (<small>Greek Orthodox Church</small>، [[يوناني ٻولي|يوناني]] : <small>Ἑλληνορθόδοξη</small> <small>Ἑκκλησία</small>, ''<small>Ellinorthódoxi</small> <small>Ekklisía</small>'') هڪ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] آهي. [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] pclrmvf3aup3ny705hi496u3svsszao 424128 424124 2026-10-21T15:33:43Z Memon2025 21315 /* */ 424128 wikitext text/x-wiki '''يوناني آرٿوڊوڪس چرچ''' (<small>Greek Orthodox Church</small>، [[يوناني ٻولي|يوناني]]: <small>Ἑλληνορθόδοξη</small> <small>Ἑκκλησία</small>,<small>Ellinorthódoxi</small> <small>Ekklisía</small>) هڪ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] آهي. [[File:Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|thumb|[[Mariamite Cathedral of Damascus|Mariamite Cathedral]], [[Damascus]], [[Syria]], headquarters of the Greek Orthodox Church of Antioch since 1342]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] 3f1zu80mrnx0amdjomcj9qinankfju8 424129 424128 2026-10-21T15:35:52Z Memon2025 21315 /* */ 424129 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{about|the term|the Eastern Orthodox Church in Greece|Eastern Orthodoxy in Greece|the main independent Eastern Orthodox church in Greece|Church of Greece}} [[File:Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|thumb|[[Mariamite Cathedral of Damascus|Mariamite Cathedral]], [[Damascus]], [[Syria]], headquarters of the Greek Orthodox Church of Antioch since 1342]] '''يوناني آرٿوڊوڪس چرچ''' (<small>Greek Orthodox Church</small>، [[يوناني ٻولي|يوناني]]: <small>Ἑλληνορθόδοξη</small> <small>Ἑκκλησία</small>,<small>Ellinorthódoxi</small> <small>Ekklisía</small>) هڪ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] آهي. A '''Greek Orthodox Church''' ({{Langx|el|Ἑλληνορθόδοξη Ἐκκλησία|Ellinorthódoxi Ekklisía}}, {{IPA|el|elinorˈθoðoksi ekliˈsia|IPA}}) is any of three classes of [[Eastern Christian]] churches, each associated in some way with [[Eastern Orthodoxy in Greece|Greek Orthodoxy]], Levantine [[Arab Christians]] ([[Antiochian Greek Christians|Antiochian]]), or more broadly, adhering to the [[Byzantine Rite]], used in the lands of the former [[Eastern Roman Empire]]: * The broader meaning refers to "the [[Eastern Orthodox Church|entire body of Orthodox (Chalcedonian) Christianity]], sometimes also called 'Eastern Orthodox', 'Greek Catholic', or generally 'the Greek Church{{' "}}.<ref name=":0" /> * A second, narrower meaning refers to "any of several [[Autocephaly|independent]] churches within the worldwide communion of [[Eastern Orthodox Christianity]] that retain the use of the [[Greek language]] in formal [[Sacred language#Christianity|ecclesiastical settings]]". In this sense, the Greek Orthodox churches are the [[Ecumenical Patriarchate of Constantinople]] and its dependencies, the patriarchates of [[Greek Orthodox Patriarchate of Alexandria|Alexandria]], [[Greek Orthodox Patriarchate of Antioch|Antioch]] and [[Greek Orthodox Patriarchate of Jerusalem|Jerusalem]], the [[Church of Greece]] and the [[Church of Cyprus]].<ref name=":0">{{Cite encyclopedia |title=Orthodox Churches, Eastern: Greek Orthodox Church and Its Theology |encyclopedia=The Cambridge Dictionary of Christianity |publisher=Cambridge University Press |url= |last=Demetrios [Trakatellis] |author-link=Demetrios of America |date=2010 |editor-last=Patte |editor-first=Daniel |pages=895 |language=en |isbn=978-0-521-52785-9}}</ref> * The third meaning refers to the [[Church of Greece]], an Eastern Orthodox Church operating within the modern borders of [[Greece]]. [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] nl8kg9kgthu4pyiyz0gf1l1fkf1naht 424131 424129 2026-10-21T15:46:41Z Memon2025 21315 /* */ 424131 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{about|the term|the Eastern Orthodox Church in Greece|Eastern Orthodoxy in Greece|the main independent Eastern Orthodox church in Greece|Church of Greece}} [[File:Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|thumb|دمشق، شام ۾ واقع مريميه چرچ، جيڪو 1342ع کان وٺي انٽيوڪ جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جو مرڪزي هيڊڪوارٽر رهيو آهي. ]] '''يوناني آرٿوڊوڪس چرچ''' (<small>Greek Orthodox Church</small>، [[يوناني ٻولي|يوناني]]: <small>Ἑλληνορθόδοξη</small> <small>Ἑκκλησία</small>,<small>Ellinorthódoxi</small> <small>Ekklisía</small>) هڪ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] آهي. <nowiki>*</nowiki> يوناني آرٿوڊوڪس چرچ (يوناني: Ἑλληνορθόδοξη Ἐκκλησία) مشرقي عيسائي چرچن جي ٽن قسمن مان هڪ آهي. اهي چرچ ڪنهن نه ڪنهن نموني يوناني آرٿوڊوڪسي، ليوانٽائن (Levantine) عرب عيسائين (انٽيوڪ سان لاڳاپيل)، يا وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾، ’بازنطيني ريت‘ (Byzantine Rite) جي پيروي ڪن ٿا؛ اها ريت اڳوڻي مشرقي رومن سلطنت جي علائقن ۾ رائج هئي. * ان جي وسيع معنيٰ ۾، ان مان مراد ”آرٿوڊوڪس (ڪالسيدوني) عيسائيت جو سمورو سلسلو“ آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن ’مشرقي آرٿوڊوڪس‘، ’يوناني ڪيٿولڪ‘، يا عام طور تي ’يوناني چرچ‘ پڻ سڏيو ويندو آهي. * ٻي، وڌيڪ محدود معنيٰ ۾، ان مان مراد ”مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائيت جي عالمي برادريءَ ۾ شامل اهي ڪيترائي خودمختيار چرچ“ آهن، جيڪي رسمي مذهبي معاملن يا تقريبن ۾ يوناني ٻوليءَ جو استعمال برقرار رکن ٿا. هن مفهوم ۾، يوناني آرٿوڊوڪس چرچن ۾ قسطنطنيه جو ايڪيومينڪل پيٽريارڪيٽ (Ecumenical Patriarchate) ۽ ان سان لاڳاپيل ادارا، اليگزينڊريا، انٽيوڪ ۽ يروشلم جا پيٽريارڪيٽ، يونان جو چرچ ۽ قبرص جو چرچ شامل آهن. ٽين معنيٰ جو تعلق خاص طور تي يونان جي چرچ (<small>Church</small> <small>of</small> <small>Greece</small>) سان آهي، جيڪا هڪ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] آهي ۽ جديد يونان جي حدن اندر ڪم ڪري ٿو. associated in some way with [[Eastern Orthodoxy in Greece|Greek Orthodoxy]], Levantine [[Arab Christians]] ([[Antiochian Greek Christians|Antiochian]]), or more broadly, adhering to the [[Byzantine Rite]], used in the lands of the former [[Eastern Roman Empire]]: * The broader meaning refers to "the [[Eastern Orthodox Church|entire body of Orthodox (Chalcedonian) Christianity]], sometimes also called 'Eastern Orthodox', 'Greek Catholic', or generally 'the Greek Church{{' "}}.<ref name=":0" /> * A second, narrower meaning refers to "any of several [[Autocephaly|independent]] churches within the worldwide communion of [[Eastern Orthodox Christianity]] that retain the use of the [[Greek language]] in formal [[Sacred language#Christianity|ecclesiastical settings]]". In this sense, the Greek Orthodox churches are the [[Ecumenical Patriarchate of Constantinople]] and its dependencies, the patriarchates of [[Greek Orthodox Patriarchate of Alexandria|Alexandria]], [[Greek Orthodox Patriarchate of Antioch|Antioch]] and [[Greek Orthodox Patriarchate of Jerusalem|Jerusalem]], the [[Church of Greece]] and the [[Church of Cyprus]].<ref name=":0">{{Cite encyclopedia |title=Orthodox Churches, Eastern: Greek Orthodox Church and Its Theology |encyclopedia=The Cambridge Dictionary of Christianity |publisher=Cambridge University Press |url= |last=Demetrios [Trakatellis] |author-link=Demetrios of America |date=2010 |editor-last=Patte |editor-first=Daniel |pages=895 |language=en |isbn=978-0-521-52785-9}}</ref> * The third meaning refers to the [[Church of Greece]], an Eastern Orthodox Church operating within the modern borders of [[Greece]]. [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] mu2m5bg1yx9i48xfo2wxh1gwckzdt9y 424153 424131 2026-10-21T17:53:05Z Memon2025 21315 /* */ 424153 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{about|the term|the Eastern Orthodox Church in Greece|Eastern Orthodoxy in Greece|the main independent Eastern Orthodox church in Greece|Church of Greece}} [[File:Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|thumb|دمشق، شام ۾ واقع مريميه چرچ، جيڪو 1342ع کان وٺي انٽيوڪ جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جو مرڪزي هيڊڪوارٽر رهيو آهي. ]] '''يوناني آرٿوڊوڪس چرچ''' (<small>Greek Orthodox Church</small>، [[يوناني ٻولي|يوناني]]: <small>Ἑλληνορθόδοξη</small> <small>Ἐκκλησία</small>) [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] جي ٽن قسمن مان هڪ آهي. اهي چرچ ڪنهن نه ڪنهن نموني يوناني آرٿوڊوڪسي، ليوانٽائن عرب عيسائين يا وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾، "بازنطيني ريت" (<small>Byzantine</small> <small>Rite</small>) جي پيروي ڪن ٿا؛ اها ريت اڳوڻي اوڀرين رومن سلطنت جي علائقن ۾ رائج هئي. * ان جي وسيع معنيٰ ۾، ان مان مراد آرٿوڊوڪس عيسائيت جو سمورو سلسلو آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن اوڀرين آرٿوڊوڪس، يوناني ڪيٿولڪ يا عام طور تي يوناني چرچ پڻ سڏيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{Cite encyclopedia |title=Orthodox Churches, Eastern: Greek Orthodox Church and Its Theology |encyclopedia=The Cambridge Dictionary of Christianity |publisher=Cambridge University Press |url= |last=Demetrios [Trakatellis] |author-link=Demetrios of America |date=2010 |editor-last=Patte |editor-first=Daniel |pages=895 |language=en |isbn=978-0-521-52785-9}}</ref> * ٻي محدود معنيٰ ۾ ان مان مراد اوڀرين آرٿوڊوڪس عيسائيت جي عالمي برادري ۾ شامل ڪيترائي خودمختيار چرچ آهن، جيڪي رسمي مذهبي معاملن يا تقريبن ۾ يوناني ٻوليءَ جو استعمال برقرار رکن ٿا. هن مفهوم ۾، يوناني آرٿوڊوڪس چرچن ۾ قسطنطنيه جو ايڪيومينڪل پيٽريارڪيٽ ۽ ان سان لاڳاپيل ادارا، اليگزينڊريا، انٽيوڪ ۽ يروشلم جا پيٽريارڪيٽ، يونان جو چرچ ۽ قبرص جو چرچ شامل آهن.<ref name=":0" /> * ٽين معنيٰ جو تعلق خاص طور تي يونان جي چرچ (<small>Church</small> <small>of</small> <small>Greece</small>) سان آهي، جيڪا هڪ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] آهي ۽ جديد يونان جي حدن اندر ڪم ڪري ٿو. [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] 98wjlu8zz3dtl2r6r1rm5jafsnw35cu 424232 424153 2026-10-22T04:14:47Z Ibne maryam 17680 /* */ 424232 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{about|the term|the Eastern Orthodox Church in Greece|Eastern Orthodoxy in Greece|the main independent Eastern Orthodox church in Greece|Church of Greece}} [[File:Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|thumb|دمشق، شام ۾ واقع مريميه چرچ، جيڪو 1342ع کان وٺي انٽيوڪ جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جو مرڪزي هيڊڪوارٽر رهيو آهي. ]] '''يوناني آرٿوڊوڪس چرچ''' (<small>Greek Orthodox Church</small>، [[يوناني ٻولي|يوناني]]: <small>Ἑλληνορθόδοξη</small> <small>Ἐκκλησία</small>) [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] جي ٽن قسمن مان هڪ آهي. اهي چرچ ڪنهن نه ڪنهن نموني يوناني آرٿوڊوڪسي، ليوانٽائن عرب عيسائين يا وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾، "بازنطيني ريت" (<small>Byzantine</small> <small>Rite</small>) جي پيروي ڪن ٿا؛ اها ريت اڳوڻي اوڀرين رومن سلطنت جي علائقن ۾ رائج هئي. * ان جي وسيع معنيٰ ۾، ان مان مراد آرٿوڊوڪس عيسائيت جو سمورو سلسلو آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن اوڀرين آرٿوڊوڪس، يوناني ڪيٿولڪ يا عام طور تي يوناني چرچ پڻ سڏيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{Cite encyclopedia |title=Orthodox Churches, Eastern: Greek Orthodox Church and Its Theology |encyclopedia=The Cambridge Dictionary of Christianity |publisher=Cambridge University Press |url= |last=Demetrios [Trakatellis] |author-link=Demetrios of America |date=2010 |editor-last=Patte |editor-first=Daniel |pages=895 |language=en |isbn=978-0-521-52785-9}}</ref> * ٻي محدود معنيٰ ۾ ان مان مراد اوڀرين آرٿوڊوڪس عيسائيت جي عالمي برادري ۾ شامل ڪيترائي خودمختيار چرچ آهن، جيڪي رسمي مذهبي معاملن يا تقريبن ۾ يوناني ٻوليءَ جو استعمال برقرار رکن ٿا. هن مفهوم ۾، يوناني آرٿوڊوڪس چرچن ۾ قسطنطنيه جو ايڪيومينڪل پيٽريارڪيٽ ۽ ان سان لاڳاپيل ادارا، اليگزينڊريا، انٽيوڪ ۽ يروشلم جا پيٽريارڪيٽ، يونان جو چرچ ۽ قبرص جو چرچ شامل آهن.<ref name=":0" /> * ٽين معنيٰ جو تعلق خاص طور تي يونان جي چرچ (<small>Church</small> <small>of</small> <small>Greece</small>) سان آهي، جيڪا هڪ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] آهي ۽ جديد يونان جي حدن اندر ڪم ڪري ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:يوناني آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] t7lzdsmmj23945i197jybvun1ii5rkp 424282 424232 2026-10-22T09:46:51Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 424282 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{about|the term|the Eastern Orthodox Church in Greece|Eastern Orthodoxy in Greece|the main independent Eastern Orthodox church in Greece|Church of Greece}} [[File:Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|thumb|دمشق، شام ۾ واقع مريميه چرچ، جيڪو 1342ع کان وٺي انٽيوڪ جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جو مرڪزي هيڊڪوارٽر رهيو آهي. ]] '''يوناني آرٿوڊوڪس چرچ''' (<small>Greek Orthodox Church</small>، [[يوناني ٻولي|يوناني]]: <small>Ἑλληνορθόδοξη</small> <small>Ἐκκλησία</small>) [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] جي ٽن قسمن مان هڪ آهي. اهي چرچ ڪنهن نه ڪنهن نموني يوناني آرٿوڊوڪسي، ليوانٽائن عرب عيسائين يا وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾، "بازنطيني ريت" (<small>Byzantine</small> <small>Rite</small>) جي پيروي ڪن ٿا؛ اها ريت اڳوڻي اوڀرين رومن سلطنت جي علائقن ۾ رائج هئي. * ان جي وسيع معنيٰ ۾، ان مان مراد آرٿوڊوڪس عيسائيت جو سمورو سلسلو آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن اوڀرين آرٿوڊوڪس، يوناني ڪيٿولڪ يا عام طور تي يوناني چرچ پڻ سڏيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{Cite encyclopedia |title=Orthodox Churches, Eastern: Greek Orthodox Church and Its Theology |encyclopedia=The Cambridge Dictionary of Christianity |publisher=Cambridge University Press |url= |last=Demetrios [Trakatellis] |author-link=Demetrios of America |date=2010 |editor-last=Patte |editor-first=Daniel |pages=895 |language=en |isbn=978-0-521-52785-9}}</ref> * ٻي محدود معنيٰ ۾ ان مان مراد اوڀرين آرٿوڊوڪس عيسائيت جي عالمي برادري ۾ شامل ڪيترائي خودمختيار چرچ آهن، جيڪي رسمي مذهبي معاملن يا تقريبن ۾ يوناني ٻوليءَ جو استعمال برقرار رکن ٿا. هن مفهوم ۾، يوناني آرٿوڊوڪس چرچن ۾ قسطنطنيه جو ايڪيومينڪل پيٽريارڪيٽ ۽ ان سان لاڳاپيل ادارا، اليگزينڊريا، انٽيوڪ ۽ يروشلم جا پيٽريارڪيٽ، يونان جو چرچ ۽ قبرص جو چرچ شامل آهن.<ref name=":0" /> * ٽين معنيٰ جو تعلق خاص طور تي يونان جي چرچ (<small>Church</small> <small>of</small> <small>Greece</small>) سان آهي، جيڪا هڪ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] آهي ۽ جديد يونان جي حدن اندر ڪم ڪري ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} == External links == * {{Commons category-inline|Greek Orthodoxy}} {{Authority control}} [[زمرو:يوناني آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] dz2fgsjw5qtvvxhv1e02jx4ayd7w6ag 424284 424282 2026-10-22T09:52:17Z Memon2025 21315 424284 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{about|the term|the Eastern Orthodox Church in Greece|Eastern Orthodoxy in Greece|the main independent Eastern Orthodox church in Greece|Church of Greece}} [[File:Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|thumb|دمشق، شام ۾ واقع مريميه چرچ، جيڪو 1342ع کان وٺي انٽيوڪ جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جو مرڪزي هيڊڪوارٽر رهيو آهي. ]] '''يوناني آرٿوڊوڪس چرچ''' (<small>Greek Orthodox Church</small>، [[يوناني ٻولي|يوناني]]: <small>Ἑλληνορθόδοξη</small> <small>Ἐκκλησία</small>) [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] جي ٽن قسمن مان هڪ آهي. اهي چرچ ڪنهن نه ڪنهن نموني يوناني آرٿوڊوڪسي، ليوانٽائن عرب عيسائين يا وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾، "بازنطيني ريت" (<small>Byzantine</small> <small>Rite</small>) جي پيروي ڪن ٿا؛ اها ريت اڳوڻي اوڀرين رومن سلطنت جي علائقن ۾ رائج هئي. * ان جي وسيع معنيٰ ۾، ان مان مراد آرٿوڊوڪس عيسائيت جو سمورو سلسلو آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن اوڀرين آرٿوڊوڪس، يوناني ڪيٿولڪ يا عام طور تي يوناني چرچ پڻ سڏيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{Cite encyclopedia |title=Orthodox Churches, Eastern: Greek Orthodox Church and Its Theology |encyclopedia=The Cambridge Dictionary of Christianity |publisher=Cambridge University Press |url= |last=Demetrios [Trakatellis] |author-link=Demetrios of America |date=2010 |editor-last=Patte |editor-first=Daniel |pages=895 |language=en |isbn=978-0-521-52785-9}}</ref> * ٻي محدود معنيٰ ۾ ان مان مراد اوڀرين آرٿوڊوڪس عيسائيت جي عالمي برادري ۾ شامل ڪيترائي خودمختيار چرچ آهن، جيڪي رسمي مذهبي معاملن يا تقريبن ۾ يوناني ٻوليءَ جو استعمال برقرار رکن ٿا. هن مفهوم ۾، يوناني آرٿوڊوڪس چرچن ۾ قسطنطنيه جو ايڪيومينڪل پيٽريارڪيٽ ۽ ان سان لاڳاپيل ادارا، اليگزينڊريا، انٽيوڪ ۽ يروشلم جا پيٽريارڪيٽ، يونان جو چرچ ۽ قبرص جو چرچ شامل آهن.<ref name=":0" /> * ٽين معنيٰ جو تعلق خاص طور تي يونان جي چرچ (<small>Church</small> <small>of</small> <small>Greece</small>) سان آهي، جيڪا هڪ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] آهي ۽ جديد يونان جي حدن اندر ڪم ڪري ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} == External links == * {{Commons category-inline|Greek Orthodoxy}} {{Authority control}} [[زمرو:يوناني آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:يوناني آرٿوڊوڪسي]] [[زمرو:يورپ ۾ اوڀرين آرٿوڊوڪسي]] [[زمرو:يونان جي ثقافت|آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:مشرقِ وسطيٰ ۾ عيسائي گروهه]] h0xd4qwwpajo99jgypr0e5ia01vruno 424289 424284 2026-10-22T10:01:12Z Memon2025 21315 424289 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{about|the term|the Eastern Orthodox Church in Greece|Eastern Orthodoxy in Greece|the main independent Eastern Orthodox church in Greece|Church of Greece}} [[File:Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|thumb|دمشق، شام ۾ واقع مريميه چرچ، جيڪو 1342ع کان وٺي انٽيوڪ جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جو مرڪزي هيڊڪوارٽر رهيو آهي. ]] '''يوناني آرٿوڊوڪس چرچ''' (<small>Greek Orthodox Church</small>، [[يوناني ٻولي|يوناني]]: <small>Ἑλληνορθόδοξη</small> <small>Ἐκκλησία</small>) [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] جي ٽن قسمن مان هڪ آهي. اهي چرچ ڪنهن نه ڪنهن نموني يوناني آرٿوڊوڪسي، ليوانٽائن عرب عيسائين يا وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾، "بازنطيني ريت" (<small>Byzantine</small> <small>Rite</small>) جي پيروي ڪن ٿا؛ اها ريت اڳوڻي اوڀرين رومن سلطنت جي علائقن ۾ رائج هئي. * ان جي وسيع معنيٰ ۾، ان مان مراد آرٿوڊوڪس عيسائيت جو سمورو سلسلو آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن اوڀرين آرٿوڊوڪس، يوناني ڪيٿولڪ يا عام طور تي يوناني چرچ پڻ سڏيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{Cite encyclopedia |title=Orthodox Churches, Eastern: Greek Orthodox Church and Its Theology |encyclopedia=The Cambridge Dictionary of Christianity |publisher=Cambridge University Press |url= |last=Demetrios [Trakatellis] |author-link=Demetrios of America |date=2010 |editor-last=Patte |editor-first=Daniel |pages=895 |language=en |isbn=978-0-521-52785-9}}</ref> * ٻي محدود معنيٰ ۾ ان مان مراد اوڀرين آرٿوڊوڪس عيسائيت جي عالمي برادري ۾ شامل ڪيترائي خودمختيار چرچ آهن، جيڪي رسمي مذهبي معاملن يا تقريبن ۾ يوناني ٻوليءَ جو استعمال برقرار رکن ٿا. هن مفهوم ۾، يوناني آرٿوڊوڪس چرچن ۾ قسطنطنيه جو ايڪيومينڪل پيٽريارڪيٽ ۽ ان سان لاڳاپيل ادارا، اليگزينڊريا، انٽيوڪ ۽ يروشلم جا پيٽريارڪيٽ، يونان جو چرچ ۽ قبرص جو چرچ شامل آهن.<ref name=":0" /> * ٽين معنيٰ جو تعلق خاص طور تي يونان جي چرچ (<small>Church</small> <small>of</small> <small>Greece</small>) سان آهي، جيڪا هڪ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] آهي ۽ جديد يونان جي حدن اندر ڪم ڪري ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس وچ اوڀر. * {{Commons category-inline|Greek Orthodoxy}} {{Authority control}} [[زمرو:يوناني آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:يوناني آرٿوڊوڪسي]] [[زمرو:يونان جي ثقافت]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ عيسائي گروهه]] [[زمرو:يورپ ۾ اوڀرين آرٿوڊوڪسي]] njk1t8c292hdjlzp5ssdyggufgrwkb8 424292 424289 2026-10-22T10:08:06Z Memon2025 21315 /* History */ 424292 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{about|the term|the Eastern Orthodox Church in Greece|Eastern Orthodoxy in Greece|the main independent Eastern Orthodox church in Greece|Church of Greece}} [[File:Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|thumb|دمشق، شام ۾ واقع مريميه چرچ، جيڪو 1342ع کان وٺي انٽيوڪ جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جو مرڪزي هيڊڪوارٽر رهيو آهي. ]] '''يوناني آرٿوڊوڪس چرچ''' (<small>Greek Orthodox Church</small>، [[يوناني ٻولي|يوناني]]: <small>Ἑλληνορθόδοξη</small> <small>Ἐκκλησία</small>) [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] جي ٽن قسمن مان هڪ آهي. اهي چرچ ڪنهن نه ڪنهن نموني يوناني آرٿوڊوڪسي، ليوانٽائن عرب عيسائين يا وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾، "بازنطيني ريت" (<small>Byzantine</small> <small>Rite</small>) جي پيروي ڪن ٿا؛ اها ريت اڳوڻي اوڀرين رومن سلطنت جي علائقن ۾ رائج هئي. * ان جي وسيع معنيٰ ۾، ان مان مراد آرٿوڊوڪس عيسائيت جو سمورو سلسلو آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن اوڀرين آرٿوڊوڪس، يوناني ڪيٿولڪ يا عام طور تي يوناني چرچ پڻ سڏيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{Cite encyclopedia |title=Orthodox Churches, Eastern: Greek Orthodox Church and Its Theology |encyclopedia=The Cambridge Dictionary of Christianity |publisher=Cambridge University Press |url= |last=Demetrios [Trakatellis] |author-link=Demetrios of America |date=2010 |editor-last=Patte |editor-first=Daniel |pages=895 |language=en |isbn=978-0-521-52785-9}}</ref> * ٻي محدود معنيٰ ۾ ان مان مراد اوڀرين آرٿوڊوڪس عيسائيت جي عالمي برادري ۾ شامل ڪيترائي خودمختيار چرچ آهن، جيڪي رسمي مذهبي معاملن يا تقريبن ۾ يوناني ٻوليءَ جو استعمال برقرار رکن ٿا. هن مفهوم ۾، يوناني آرٿوڊوڪس چرچن ۾ قسطنطنيه جو ايڪيومينڪل پيٽريارڪيٽ ۽ ان سان لاڳاپيل ادارا، اليگزينڊريا، انٽيوڪ ۽ يروشلم جا پيٽريارڪيٽ، يونان جو چرچ ۽ قبرص جو چرچ شامل آهن.<ref name=":0" /> * ٽين معنيٰ جو تعلق خاص طور تي يونان جي چرچ (<small>Church</small> <small>of</small> <small>Greece</small>) سان آهي، جيڪا هڪ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] آهي ۽ جديد يونان جي حدن اندر ڪم ڪري ٿو. == History == The Greek Orthodox churches are descendants of churches which the [[Apostles in the New Testament|Apostles]] founded in the [[Eastern Mediterranean]] during the first century A.D.,<ref name="ChafetzEbaugh2000">{{cite book|author1=Janet Saltzman Chafetz|author2=Helen Rose Ebaugh|title=Religion and the New Immigrants: Continuities and Adaptations in Immigrant Congregations|url=https://books.google.com/books?id=AT57AAAAQBAJ&pg=PA155|access-date=2 September 2013|date=18 October 2000|publisher=AltaMira Press|isbn=978-0-7591-1712-9|page=155|quote=The distinctive characteristics of the Greek Orthodox Church are its sense of continuity with the ancient Church of Christ and the Apostles and its changelessness. The Orthodox church traces its existence, through the ordination of Bishops, directly back to the Apostles and through them to Jesus.}}</ref><ref name="BruyneelPadgett2003">{{cite book|author1=Sally Bruyneel|author2=Alan G. Padgett|title=Introducing Christianity|url=https://books.google.com/books?id=HhratxerbcwC&pg=PA7|access-date=2 September 2013|year=2003|publisher=Orbis Books|isbn=978-1-60833-134-5|page=7|quote=The Eastern Orthodox and the Roman Catholic Churches are the oldest with roots going back to the earliest Christian groups.}}</ref><ref name="HubbardHatfield2007">{{cite book|author1=Benjamin Jerome Hubbard|author2=John T. Hatfield|author3=James A. Santucci|title=An Educator's Classroom Guide to America's Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=UWBIuX7TPk8C&pg=PA63|access-date=2 September 2013|year=2007|publisher=Libraries Unlimited|isbn=978-1-59158-409-4|page=63|quote=The Orthodox Church traces its origins to the churches founded by the apostles in the Middle East and the Balkans in the first century.}}</ref><ref name="Plummer2012">{{cite book|author=Robert L. Plummer|title=Journeys of Faith: Evangelicalism, Eastern Orthodoxy, Catholicism and Anglicanism|url=https://books.google.com/books?id=IMhir6agIEcC&pg=PT128|access-date=2 September 2013|date=6 March 2012|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-41671-5|page=128|quote=Catholicism holds that if a Church claims to be Christian, then it must be able to show that its leaders – its bishops and its presbyters (or priests) – are successors of the apostles. That is why the Catholic Church accepts Eastern Orthodox ordinations and sacraments as valid, even though Eastern Orthodoxy is not in full communion with Rome.}}</ref><ref name="DyrnessKärkkäinen2009">{{cite book|author1=William A. Dyrness|author2=Veli-Matti Kärkkäinen|title=Global Dictionary of Theology: A Resource for the Worldwide Church|url=https://books.google.com/books?id=ncqkZnDSeo4C&pg=PA244|access-date=2 September 2013|date=25 September 2009|publisher=InterVarsity Press|isbn=978-0-8308-7811-6|page=244|quote=This connection is apparent through the historical succession of bishops of churches in a particular geographic locale and by fidelity to the teachings of the apostles (cf. Acts 2:42) and life as it developed in the patristic tradition and was articulated by the seven ecumenical councils.}}</ref><ref name="Campbell2010">{{cite book|author=Heidi Campbell|author-link=Heidi A Campbell|title=When Religion Meets New Media|url=https://books.google.com/books?id=UqOKUVsazmkC&pg=PA13|access-date=2 September 2013|date=22 March 2010|publisher=Routledge|isbn=978-0-203-69537-1|page=13|quote=There are three branches within Christianity: Catholic, Eastern Orthodox, and Protestant. ... The Christian church draws its lineage and roots from the time of Jesus Christ and the apostles in CE 25–30 and the birth of the Church at Pentecost in ...}}</ref><ref name="Doniger1999">{{cite book|author=Wendy Doniger|title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions|url=https://books.google.com/books?id=ZP_f9icf2roC&pg=PA309|access-date=2 September 2013|date=January 1999|publisher=Merriam-Webster|isbn=978-0-87779-044-0|page=309|quote= EASTERN ORTHODOXY, one of the major branches of CHRISTIANITY, characterized by its continuity with the apostolic church, its liturgy, and its territorial churches.}}</ref> as well as maintainers of many ancient church traditions.<ref name="Doniger1999" /> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category-inline|Greek Orthodoxy}} {{Authority control}} [[زمرو:يوناني آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:يوناني آرٿوڊوڪسي]] [[زمرو:يونان جي ثقافت]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ عيسائي گروهه]] [[زمرو:يورپ ۾ اوڀرين آرٿوڊوڪسي]] f9y6qclea6azrqdjx7foplw8go504l1 424294 424292 2026-10-22T10:36:50Z Memon2025 21315 424294 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{about|the term|the Eastern Orthodox Church in Greece|Eastern Orthodoxy in Greece|the main independent Eastern Orthodox church in Greece|Church of Greece}} [[File:Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|thumb|دمشق، شام ۾ واقع مريميه چرچ، جيڪو 1342ع کان وٺي انٽيوڪ جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جو مرڪزي هيڊڪوارٽر رهيو آهي. ]] '''يوناني آرٿوڊوڪس چرچ''' (<small>Greek Orthodox Church</small>، [[يوناني ٻولي|يوناني]]: <small>Ἑλληνορθόδοξη</small> <small>Ἐκκλησία</small>) [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] جي ٽن قسمن مان هڪ آهي. اهي چرچ ڪنهن نه ڪنهن نموني يوناني آرٿوڊوڪسي، ليوانٽائن عرب عيسائين يا وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾، "بازنطيني ريت" (<small>Byzantine</small> <small>Rite</small>) جي پيروي ڪن ٿا؛ اها ريت اڳوڻي اوڀرين رومن سلطنت جي علائقن ۾ رائج هئي. * ان جي وسيع معنيٰ ۾، ان مان مراد آرٿوڊوڪس عيسائيت جو سمورو سلسلو آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن اوڀرين آرٿوڊوڪس، يوناني ڪيٿولڪ يا عام طور تي يوناني چرچ پڻ سڏيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{Cite encyclopedia |title=Orthodox Churches, Eastern: Greek Orthodox Church and Its Theology |encyclopedia=The Cambridge Dictionary of Christianity |publisher=Cambridge University Press |url= |last=Demetrios [Trakatellis] |author-link=Demetrios of America |date=2010 |editor-last=Patte |editor-first=Daniel |pages=895 |language=en |isbn=978-0-521-52785-9}}</ref> * ٻي محدود معنيٰ ۾ ان مان مراد اوڀرين آرٿوڊوڪس عيسائيت جي عالمي برادري ۾ شامل ڪيترائي خودمختيار چرچ آهن، جيڪي رسمي مذهبي معاملن يا تقريبن ۾ يوناني ٻوليءَ جو استعمال برقرار رکن ٿا. هن مفهوم ۾، يوناني آرٿوڊوڪس چرچن ۾ قسطنطنيه جو ايڪيومينڪل پيٽريارڪيٽ ۽ ان سان لاڳاپيل ادارا، اليگزينڊريا، انٽيوڪ ۽ يروشلم جا پيٽريارڪيٽ، يونان جو چرچ ۽ قبرص جو چرچ شامل آهن.<ref name=":0" /> * ٽين معنيٰ جو تعلق خاص طور تي يونان جي چرچ (<small>Church</small> <small>of</small> <small>Greece</small>) سان آهي، جيڪا هڪ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] آهي ۽ جديد يونان جي حدن اندر ڪم ڪري ٿو. ==اصطلاح== تاريخي طور تي، "يوناني آرٿوڊوڪس" (Greek Orthodox) جو اصطلاح سمورين "اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ" (Eastern Orthodox Church) جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته "يوناني" (Greek) جو لفظ بازنطيني سلطنت جي ورثي ڏانهن اشارو ڪري سگهي ٿو. عيسائي تاريخ جي پهرين اٺن صدين دوران، عيسائي چرچ ۾ اڪثر اهم فڪري، ثقافتي ۽ سماجي تبديليون بازنطيني سلطنت يا ان جي اثر واري دائري ۾ رونما ٿيون، جتي يوناني ٻولي وڏي پيماني تي ڳالهائي ويندي هئي ۽ اڪثر مذهبي لکڻين لاءِ استعمال ٿيندي هئي. ان سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ، قسطنطنيه، عيسائيت جو هڪ ابتدائي اهم مرڪز هو. اتان جي عبادت جا طريقا، روايتون ۽ عقيدا آهستي آهستي سڄي اوڀرين آرٿوڊوڪس دنيا ۾ اپنايا ويا، جيڪي اڄ به موجوده آرٿوڊوڪس عقيدي جو بنيادي نمونو يا بنياد فراهم ڪن ٿا. ان ڪري، "اوڀرين آرٿوڊوڪس" کي "يوناني آرٿوڊوڪس" سڏيو وڃڻ لڳو، بلڪل ان طرح جيئن مغربي عيسائين کي "رومن ڪيٿولڪ" سڏيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به، "يوناني" جو نالو "سلاو" (Slavic) ۽ ٻين اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچن پاران ڇڏيو ويو، جنهن جو سبب انهن قومن ۾ پيدا ٿيندڙ قومي بيداري هئي؛ اهو عمل 10هين صدي عيسويءَ کان شروع ٿيو. ان ڪري، 21هين صديءَ جي شروعات تائين، عام ٻوليءَ ۾ صرف انهن چرچن کي "يوناني آرٿوڊوڪس" چيو وڃڻ لڳو، جن جو يوناني يا بازنطيني ثقافت ۽ نسل سان گهرو تعلق هو. "يوناني آرٿوڊوڪس" کي هڪ اهڙي مذهبي روايت طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنياد يوناني سڃاڻپ کي محفوظ رکڻ تي آهي. 2022ع ۾، آمريڪي حڪومت جي اندازي مطابق، يونان جي 81 کان 90 سيڪڙو آبادي پاڻ کي "يوناني آرٿوڊوڪس" طور سڃاڻائي ٿي. اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ ==تاريخ== يوناني آرٿوڊوڪس چرچ، انهن چرچن جو تسلسل آهن جن جو بنياد حوارين (Apostles) پهرين صدي عيسويءَ دوران اوڀرين رومي ميڊيٽرينين واري علائقي ۾ رکيو هو؛ اهي چرچن ڪيترين ئي قديم چرچ جي روايتن کي اڄ به برقرار رکن ٿا. The Greek Orthodox churches are descendants of churches which the [[Apostles in the New Testament|Apostles]] founded in the [[Eastern Mediterranean]] during the first century A.D.,<ref name="ChafetzEbaugh2000">{{cite book|author1=Janet Saltzman Chafetz|author2=Helen Rose Ebaugh|title=Religion and the New Immigrants: Continuities and Adaptations in Immigrant Congregations|url=https://books.google.com/books?id=AT57AAAAQBAJ&pg=PA155|access-date=2 September 2013|date=18 October 2000|publisher=AltaMira Press|isbn=978-0-7591-1712-9|page=155|quote=The distinctive characteristics of the Greek Orthodox Church are its sense of continuity with the ancient Church of Christ and the Apostles and its changelessness. The Orthodox church traces its existence, through the ordination of Bishops, directly back to the Apostles and through them to Jesus.}}</ref><ref name="BruyneelPadgett2003">{{cite book|author1=Sally Bruyneel|author2=Alan G. Padgett|title=Introducing Christianity|url=https://books.google.com/books?id=HhratxerbcwC&pg=PA7|access-date=2 September 2013|year=2003|publisher=Orbis Books|isbn=978-1-60833-134-5|page=7|quote=The Eastern Orthodox and the Roman Catholic Churches are the oldest with roots going back to the earliest Christian groups.}}</ref><ref name="HubbardHatfield2007">{{cite book|author1=Benjamin Jerome Hubbard|author2=John T. Hatfield|author3=James A. Santucci|title=An Educator's Classroom Guide to America's Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=UWBIuX7TPk8C&pg=PA63|access-date=2 September 2013|year=2007|publisher=Libraries Unlimited|isbn=978-1-59158-409-4|page=63|quote=The Orthodox Church traces its origins to the churches founded by the apostles in the Middle East and the Balkans in the first century.}}</ref><ref name="Plummer2012">{{cite book|author=Robert L. Plummer|title=Journeys of Faith: Evangelicalism, Eastern Orthodoxy, Catholicism and Anglicanism|url=https://books.google.com/books?id=IMhir6agIEcC&pg=PT128|access-date=2 September 2013|date=6 March 2012|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-41671-5|page=128|quote=Catholicism holds that if a Church claims to be Christian, then it must be able to show that its leaders – its bishops and its presbyters (or priests) – are successors of the apostles. That is why the Catholic Church accepts Eastern Orthodox ordinations and sacraments as valid, even though Eastern Orthodoxy is not in full communion with Rome.}}</ref><ref name="DyrnessKärkkäinen2009">{{cite book|author1=William A. Dyrness|author2=Veli-Matti Kärkkäinen|title=Global Dictionary of Theology: A Resource for the Worldwide Church|url=https://books.google.com/books?id=ncqkZnDSeo4C&pg=PA244|access-date=2 September 2013|date=25 September 2009|publisher=InterVarsity Press|isbn=978-0-8308-7811-6|page=244|quote=This connection is apparent through the historical succession of bishops of churches in a particular geographic locale and by fidelity to the teachings of the apostles (cf. Acts 2:42) and life as it developed in the patristic tradition and was articulated by the seven ecumenical councils.}}</ref><ref name="Campbell2010">{{cite book|author=Heidi Campbell|author-link=Heidi A Campbell|title=When Religion Meets New Media|url=https://books.google.com/books?id=UqOKUVsazmkC&pg=PA13|access-date=2 September 2013|date=22 March 2010|publisher=Routledge|isbn=978-0-203-69537-1|page=13|quote=There are three branches within Christianity: Catholic, Eastern Orthodox, and Protestant. ... The Christian church draws its lineage and roots from the time of Jesus Christ and the apostles in CE 25–30 and the birth of the Church at Pentecost in ...}}</ref><ref name="Doniger1999">{{cite book|author=Wendy Doniger|title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions|url=https://books.google.com/books?id=ZP_f9icf2roC&pg=PA309|access-date=2 September 2013|date=January 1999|publisher=Merriam-Webster|isbn=978-0-87779-044-0|page=309|quote= EASTERN ORTHODOXY, one of the major branches of CHRISTIANITY, characterized by its continuity with the apostolic church, its liturgy, and its territorial churches.}}</ref> as well as maintainers of many ancient church traditions.<ref name="Doniger1999" /> ==وڌيڪ ڏسو== * [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] * [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category-inline|Greek Orthodoxy}} {{Authority control}} [[زمرو:يوناني آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:يوناني آرٿوڊوڪسي]] [[زمرو:يونان جي ثقافت]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ عيسائي گروهه]] [[زمرو:يورپ ۾ اوڀرين آرٿوڊوڪسي]] ox3hd3up7l4esu1c6v6qtv31byjhzht 424295 424294 2026-10-22T10:41:03Z Memon2025 21315 /* اصطلاح */ 424295 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{about|the term|the Eastern Orthodox Church in Greece|Eastern Orthodoxy in Greece|the main independent Eastern Orthodox church in Greece|Church of Greece}} [[File:Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|thumb|دمشق، شام ۾ واقع مريميه چرچ، جيڪو 1342ع کان وٺي انٽيوڪ جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جو مرڪزي هيڊڪوارٽر رهيو آهي. ]] '''يوناني آرٿوڊوڪس چرچ''' (<small>Greek Orthodox Church</small>، [[يوناني ٻولي|يوناني]]: <small>Ἑλληνορθόδοξη</small> <small>Ἐκκλησία</small>) [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] جي ٽن قسمن مان هڪ آهي. اهي چرچ ڪنهن نه ڪنهن نموني يوناني آرٿوڊوڪسي، ليوانٽائن عرب عيسائين يا وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾، "بازنطيني ريت" (<small>Byzantine</small> <small>Rite</small>) جي پيروي ڪن ٿا؛ اها ريت اڳوڻي اوڀرين رومن سلطنت جي علائقن ۾ رائج هئي. * ان جي وسيع معنيٰ ۾، ان مان مراد آرٿوڊوڪس عيسائيت جو سمورو سلسلو آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن اوڀرين آرٿوڊوڪس، يوناني ڪيٿولڪ يا عام طور تي يوناني چرچ پڻ سڏيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{Cite encyclopedia |title=Orthodox Churches, Eastern: Greek Orthodox Church and Its Theology |encyclopedia=The Cambridge Dictionary of Christianity |publisher=Cambridge University Press |url= |last=Demetrios [Trakatellis] |author-link=Demetrios of America |date=2010 |editor-last=Patte |editor-first=Daniel |pages=895 |language=en |isbn=978-0-521-52785-9}}</ref> * ٻي محدود معنيٰ ۾ ان مان مراد اوڀرين آرٿوڊوڪس عيسائيت جي عالمي برادري ۾ شامل ڪيترائي خودمختيار چرچ آهن، جيڪي رسمي مذهبي معاملن يا تقريبن ۾ يوناني ٻوليءَ جو استعمال برقرار رکن ٿا. هن مفهوم ۾، يوناني آرٿوڊوڪس چرچن ۾ قسطنطنيه جو ايڪيومينڪل پيٽريارڪيٽ ۽ ان سان لاڳاپيل ادارا، اليگزينڊريا، انٽيوڪ ۽ يروشلم جا پيٽريارڪيٽ، يونان جو چرچ ۽ قبرص جو چرچ شامل آهن.<ref name=":0" /> * ٽين معنيٰ جو تعلق خاص طور تي يونان جي چرچ (<small>Church</small> <small>of</small> <small>Greece</small>) سان آهي، جيڪا هڪ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] آهي ۽ جديد يونان جي حدن اندر ڪم ڪري ٿو. ==اصطلاح== تاريخي طور تي، "يوناني آرٿوڊوڪس" (<small>Greek</small> <small>Orthodox</small>) جو اصطلاح سمورين "اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ" (<small>Eastern</small> <small>Orthodox</small> <small>Church</small>) جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته "يوناني" (<small>Greek</small>) جو لفظ [[بازنطيني سلطنت]] جي ورثي ڏانهن اشارو ڪري سگهي ٿو. عيسائي تاريخ جي پهرين اٺن صدين دوران، عيسائي چرچ ۾ اڪثر اهم فڪري، ثقافتي ۽ سماجي تبديليون بازنطيني سلطنت يا ان جي اثر واري دائري ۾ رونما ٿيون، جتي [[يوناني ٻولي]] وڏي پيماني تي ڳالهائي ويندي هئي ۽ اڪثر مذهبي لکڻين لاءِ استعمال ٿيندي هئي. ان سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ، [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]]، عيسائيت جو هڪ ابتدائي اهم مرڪز هو. اتان جي عبادت جا طريقا، روايتون ۽ عقيدا آهستي آهستي سڄي اوڀرين آرٿوڊوڪس دنيا ۾ اپنايا ويا، جيڪي اڄ به موجوده آرٿوڊوڪس عقيدي جو بنيادي نمونو يا بنياد فراهم ڪن ٿا. ان ڪري، "اوڀرين آرٿوڊوڪس" کي "يوناني آرٿوڊوڪس" سڏيو وڃڻ لڳو، بلڪل ان طرح جيئن مغربي عيسائين کي "[[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]]" سڏيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به، "يوناني" جو نالو "[[سلاو]]" (<small>Slavic</small>) ۽ ٻين اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچن پاران ڇڏيو ويو، جنهن جو سبب انهن قومن ۾ پيدا ٿيندڙ قومي بيداري هئي؛ اهو عمل 10هين صدي عيسويءَ کان شروع ٿيو. ان ڪري، 21هين صديءَ جي شروعات تائين، عام ٻوليءَ ۾ صرف انهن چرچن کي "يوناني آرٿوڊوڪس" چيو وڃڻ لڳو، جن جو يوناني يا بازنطيني ثقافت ۽ نسل سان گهرو تعلق هو. "يوناني آرٿوڊوڪس" کي هڪ اهڙي مذهبي روايت طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنياد يوناني سڃاڻپ کي محفوظ رکڻ تي آهي. 2022ع ۾، آمريڪي حڪومت جي اندازي مطابق، [[يونان]] جي 81 کان 90 سيڪڙو آبادي پاڻ کي "يوناني آرٿوڊوڪس" طور سڃاڻائي ٿي. ==تاريخ== يوناني آرٿوڊوڪس چرچ، انهن چرچن جو تسلسل آهن جن جو بنياد حوارين (Apostles) پهرين صدي عيسويءَ دوران اوڀرين رومي ميڊيٽرينين واري علائقي ۾ رکيو هو؛ اهي چرچن ڪيترين ئي قديم چرچ جي روايتن کي اڄ به برقرار رکن ٿا. The Greek Orthodox churches are descendants of churches which the [[Apostles in the New Testament|Apostles]] founded in the [[Eastern Mediterranean]] during the first century A.D.,<ref name="ChafetzEbaugh2000">{{cite book|author1=Janet Saltzman Chafetz|author2=Helen Rose Ebaugh|title=Religion and the New Immigrants: Continuities and Adaptations in Immigrant Congregations|url=https://books.google.com/books?id=AT57AAAAQBAJ&pg=PA155|access-date=2 September 2013|date=18 October 2000|publisher=AltaMira Press|isbn=978-0-7591-1712-9|page=155|quote=The distinctive characteristics of the Greek Orthodox Church are its sense of continuity with the ancient Church of Christ and the Apostles and its changelessness. The Orthodox church traces its existence, through the ordination of Bishops, directly back to the Apostles and through them to Jesus.}}</ref><ref name="BruyneelPadgett2003">{{cite book|author1=Sally Bruyneel|author2=Alan G. Padgett|title=Introducing Christianity|url=https://books.google.com/books?id=HhratxerbcwC&pg=PA7|access-date=2 September 2013|year=2003|publisher=Orbis Books|isbn=978-1-60833-134-5|page=7|quote=The Eastern Orthodox and the Roman Catholic Churches are the oldest with roots going back to the earliest Christian groups.}}</ref><ref name="HubbardHatfield2007">{{cite book|author1=Benjamin Jerome Hubbard|author2=John T. Hatfield|author3=James A. Santucci|title=An Educator's Classroom Guide to America's Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=UWBIuX7TPk8C&pg=PA63|access-date=2 September 2013|year=2007|publisher=Libraries Unlimited|isbn=978-1-59158-409-4|page=63|quote=The Orthodox Church traces its origins to the churches founded by the apostles in the Middle East and the Balkans in the first century.}}</ref><ref name="Plummer2012">{{cite book|author=Robert L. Plummer|title=Journeys of Faith: Evangelicalism, Eastern Orthodoxy, Catholicism and Anglicanism|url=https://books.google.com/books?id=IMhir6agIEcC&pg=PT128|access-date=2 September 2013|date=6 March 2012|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-41671-5|page=128|quote=Catholicism holds that if a Church claims to be Christian, then it must be able to show that its leaders – its bishops and its presbyters (or priests) – are successors of the apostles. That is why the Catholic Church accepts Eastern Orthodox ordinations and sacraments as valid, even though Eastern Orthodoxy is not in full communion with Rome.}}</ref><ref name="DyrnessKärkkäinen2009">{{cite book|author1=William A. Dyrness|author2=Veli-Matti Kärkkäinen|title=Global Dictionary of Theology: A Resource for the Worldwide Church|url=https://books.google.com/books?id=ncqkZnDSeo4C&pg=PA244|access-date=2 September 2013|date=25 September 2009|publisher=InterVarsity Press|isbn=978-0-8308-7811-6|page=244|quote=This connection is apparent through the historical succession of bishops of churches in a particular geographic locale and by fidelity to the teachings of the apostles (cf. Acts 2:42) and life as it developed in the patristic tradition and was articulated by the seven ecumenical councils.}}</ref><ref name="Campbell2010">{{cite book|author=Heidi Campbell|author-link=Heidi A Campbell|title=When Religion Meets New Media|url=https://books.google.com/books?id=UqOKUVsazmkC&pg=PA13|access-date=2 September 2013|date=22 March 2010|publisher=Routledge|isbn=978-0-203-69537-1|page=13|quote=There are three branches within Christianity: Catholic, Eastern Orthodox, and Protestant. ... The Christian church draws its lineage and roots from the time of Jesus Christ and the apostles in CE 25–30 and the birth of the Church at Pentecost in ...}}</ref><ref name="Doniger1999">{{cite book|author=Wendy Doniger|title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions|url=https://books.google.com/books?id=ZP_f9icf2roC&pg=PA309|access-date=2 September 2013|date=January 1999|publisher=Merriam-Webster|isbn=978-0-87779-044-0|page=309|quote= EASTERN ORTHODOXY, one of the major branches of CHRISTIANITY, characterized by its continuity with the apostolic church, its liturgy, and its territorial churches.}}</ref> as well as maintainers of many ancient church traditions.<ref name="Doniger1999" /> ==وڌيڪ ڏسو== * [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] * [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category-inline|Greek Orthodoxy}} {{Authority control}} [[زمرو:يوناني آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:يوناني آرٿوڊوڪسي]] [[زمرو:يونان جي ثقافت]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ عيسائي گروهه]] [[زمرو:يورپ ۾ اوڀرين آرٿوڊوڪسي]] qrfm7xopepdl4rm2hkiw3ktdy8k6lb2 424296 424295 2026-10-22T10:44:11Z Memon2025 21315 /* تاريخ */ 424296 wikitext text/x-wiki {{Short description|none}} {{about|the term|the Eastern Orthodox Church in Greece|Eastern Orthodoxy in Greece|the main independent Eastern Orthodox church in Greece|Church of Greece}} [[File:Damascus Greek Orthodox Patriarchate 9817.jpg|thumb|دمشق، شام ۾ واقع مريميه چرچ، جيڪو 1342ع کان وٺي انٽيوڪ جي يوناني آرٿوڊوڪس چرچ جو مرڪزي هيڊڪوارٽر رهيو آهي. ]] '''يوناني آرٿوڊوڪس چرچ''' (<small>Greek Orthodox Church</small>، [[يوناني ٻولي|يوناني]]: <small>Ἑλληνορθόδοξη</small> <small>Ἐκκλησία</small>) [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] جي ٽن قسمن مان هڪ آهي. اهي چرچ ڪنهن نه ڪنهن نموني يوناني آرٿوڊوڪسي، ليوانٽائن عرب عيسائين يا وڌيڪ وسيع معنيٰ ۾، "بازنطيني ريت" (<small>Byzantine</small> <small>Rite</small>) جي پيروي ڪن ٿا؛ اها ريت اڳوڻي اوڀرين رومن سلطنت جي علائقن ۾ رائج هئي. * ان جي وسيع معنيٰ ۾، ان مان مراد آرٿوڊوڪس عيسائيت جو سمورو سلسلو آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن اوڀرين آرٿوڊوڪس، يوناني ڪيٿولڪ يا عام طور تي يوناني چرچ پڻ سڏيو ويندو آهي.<ref name=":0">{{Cite encyclopedia |title=Orthodox Churches, Eastern: Greek Orthodox Church and Its Theology |encyclopedia=The Cambridge Dictionary of Christianity |publisher=Cambridge University Press |url= |last=Demetrios [Trakatellis] |author-link=Demetrios of America |date=2010 |editor-last=Patte |editor-first=Daniel |pages=895 |language=en |isbn=978-0-521-52785-9}}</ref> * ٻي محدود معنيٰ ۾ ان مان مراد اوڀرين آرٿوڊوڪس عيسائيت جي عالمي برادري ۾ شامل ڪيترائي خودمختيار چرچ آهن، جيڪي رسمي مذهبي معاملن يا تقريبن ۾ يوناني ٻوليءَ جو استعمال برقرار رکن ٿا. هن مفهوم ۾، يوناني آرٿوڊوڪس چرچن ۾ قسطنطنيه جو ايڪيومينڪل پيٽريارڪيٽ ۽ ان سان لاڳاپيل ادارا، اليگزينڊريا، انٽيوڪ ۽ يروشلم جا پيٽريارڪيٽ، يونان جو چرچ ۽ قبرص جو چرچ شامل آهن.<ref name=":0" /> * ٽين معنيٰ جو تعلق خاص طور تي يونان جي چرچ (<small>Church</small> <small>of</small> <small>Greece</small>) سان آهي، جيڪا هڪ [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] آهي ۽ جديد يونان جي حدن اندر ڪم ڪري ٿو. ==اصطلاح== تاريخي طور تي، "يوناني آرٿوڊوڪس" (<small>Greek</small> <small>Orthodox</small>) جو اصطلاح سمورين "اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ" (<small>Eastern</small> <small>Orthodox</small> <small>Church</small>) جي وضاحت لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي، ڇاڪاڻ ته "يوناني" (<small>Greek</small>) جو لفظ [[بازنطيني سلطنت]] جي ورثي ڏانهن اشارو ڪري سگهي ٿو. عيسائي تاريخ جي پهرين اٺن صدين دوران، عيسائي چرچ ۾ اڪثر اهم فڪري، ثقافتي ۽ سماجي تبديليون بازنطيني سلطنت يا ان جي اثر واري دائري ۾ رونما ٿيون، جتي [[يوناني ٻولي]] وڏي پيماني تي ڳالهائي ويندي هئي ۽ اڪثر مذهبي لکڻين لاءِ استعمال ٿيندي هئي. ان سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ، [[قسطنطنيہ|قسطنطنيه]]، عيسائيت جو هڪ ابتدائي اهم مرڪز هو. اتان جي عبادت جا طريقا، روايتون ۽ عقيدا آهستي آهستي سڄي اوڀرين آرٿوڊوڪس دنيا ۾ اپنايا ويا، جيڪي اڄ به موجوده آرٿوڊوڪس عقيدي جو بنيادي نمونو يا بنياد فراهم ڪن ٿا. ان ڪري، "اوڀرين آرٿوڊوڪس" کي "يوناني آرٿوڊوڪس" سڏيو وڃڻ لڳو، بلڪل ان طرح جيئن مغربي عيسائين کي "[[رومن ڪيٿولڪ چرچ|رومن ڪيٿولڪ]]" سڏيو وڃي ٿو. تنهن هوندي به، "يوناني" جو نالو "[[سلاو]]" (<small>Slavic</small>) ۽ ٻين اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچن پاران ڇڏيو ويو، جنهن جو سبب انهن قومن ۾ پيدا ٿيندڙ قومي بيداري هئي؛ اهو عمل 10هين صدي عيسويءَ کان شروع ٿيو. ان ڪري، 21هين صديءَ جي شروعات تائين، عام ٻوليءَ ۾ صرف انهن چرچن کي "يوناني آرٿوڊوڪس" چيو وڃڻ لڳو، جن جو يوناني يا بازنطيني ثقافت ۽ نسل سان گهرو تعلق هو. "يوناني آرٿوڊوڪس" کي هڪ اهڙي مذهبي روايت طور پڻ بيان ڪيو ويو آهي، جنهن جو بنياد يوناني سڃاڻپ کي محفوظ رکڻ تي آهي. 2022ع ۾، آمريڪي حڪومت جي اندازي مطابق، [[يونان]] جي 81 کان 90 سيڪڙو آبادي پاڻ کي "يوناني آرٿوڊوڪس" طور سڃاڻائي ٿي. ==تاريخ== يوناني آرٿوڊوڪس چرچ، انهن چرچن جو تسلسل آهن جن جو بنياد [[حواري|حوارين]] (<small>Apostles</small>) پهرين صدي عيسويءَ دوران اوڀرين [[رومي سمنڊ|رومي ميڊيٽرينين]] واري علائقي ۾ رکيو هو؛<ref name="ChafetzEbaugh2000">{{cite book|author1=Janet Saltzman Chafetz|author2=Helen Rose Ebaugh|title=Religion and the New Immigrants: Continuities and Adaptations in Immigrant Congregations|url=https://books.google.com/books?id=AT57AAAAQBAJ&pg=PA155|access-date=2 September 2013|date=18 October 2000|publisher=AltaMira Press|isbn=978-0-7591-1712-9|page=155|quote=The distinctive characteristics of the Greek Orthodox Church are its sense of continuity with the ancient Church of Christ and the Apostles and its changelessness. The Orthodox church traces its existence, through the ordination of Bishops, directly back to the Apostles and through them to Jesus.}}</ref><ref name="BruyneelPadgett2003">{{cite book|author1=Sally Bruyneel|author2=Alan G. Padgett|title=Introducing Christianity|url=https://books.google.com/books?id=HhratxerbcwC&pg=PA7|access-date=2 September 2013|year=2003|publisher=Orbis Books|isbn=978-1-60833-134-5|page=7|quote=The Eastern Orthodox and the Roman Catholic Churches are the oldest with roots going back to the earliest Christian groups.}}</ref><ref name="HubbardHatfield2007">{{cite book|author1=Benjamin Jerome Hubbard|author2=John T. Hatfield|author3=James A. Santucci|title=An Educator's Classroom Guide to America's Religious Beliefs and Practices|url=https://books.google.com/books?id=UWBIuX7TPk8C&pg=PA63|access-date=2 September 2013|year=2007|publisher=Libraries Unlimited|isbn=978-1-59158-409-4|page=63|quote=The Orthodox Church traces its origins to the churches founded by the apostles in the Middle East and the Balkans in the first century.}}</ref><ref name="Plummer2012">{{cite book|author=Robert L. Plummer|title=Journeys of Faith: Evangelicalism, Eastern Orthodoxy, Catholicism and Anglicanism|url=https://books.google.com/books?id=IMhir6agIEcC&pg=PT128|access-date=2 September 2013|date=6 March 2012|publisher=Zondervan|isbn=978-0-310-41671-5|page=128|quote=Catholicism holds that if a Church claims to be Christian, then it must be able to show that its leaders – its bishops and its presbyters (or priests) – are successors of the apostles. That is why the Catholic Church accepts Eastern Orthodox ordinations and sacraments as valid, even though Eastern Orthodoxy is not in full communion with Rome.}}</ref><ref name="DyrnessKärkkäinen2009">{{cite book|author1=William A. Dyrness|author2=Veli-Matti Kärkkäinen|title=Global Dictionary of Theology: A Resource for the Worldwide Church|url=https://books.google.com/books?id=ncqkZnDSeo4C&pg=PA244|access-date=2 September 2013|date=25 September 2009|publisher=InterVarsity Press|isbn=978-0-8308-7811-6|page=244|quote=This connection is apparent through the historical succession of bishops of churches in a particular geographic locale and by fidelity to the teachings of the apostles (cf. Acts 2:42) and life as it developed in the patristic tradition and was articulated by the seven ecumenical councils.}}</ref><ref name="Campbell2010">{{cite book|author=Heidi Campbell|author-link=Heidi A Campbell|title=When Religion Meets New Media|url=https://books.google.com/books?id=UqOKUVsazmkC&pg=PA13|access-date=2 September 2013|date=22 March 2010|publisher=Routledge|isbn=978-0-203-69537-1|page=13|quote=There are three branches within Christianity: Catholic, Eastern Orthodox, and Protestant. ... The Christian church draws its lineage and roots from the time of Jesus Christ and the apostles in CE 25–30 and the birth of the Church at Pentecost in ...}}</ref> اهي چرچ ڪيترين ئي قديم چرچ جي روايتن کي اڄ به برقرار رکن ٿا.<ref name="Doniger1999">{{cite book|author=Wendy Doniger|title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions|url=https://books.google.com/books?id=ZP_f9icf2roC&pg=PA309|access-date=2 September 2013|date=January 1999|publisher=Merriam-Webster|isbn=978-0-87779-044-0|page=309|quote= EASTERN ORTHODOXY, one of the major branches of CHRISTIANITY, characterized by its continuity with the apostolic church, its liturgy, and its territorial churches.}}</ref> ==وڌيڪ ڏسو== * [[رومن ڪيٿولڪ چرچ]] * [[اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{Commons category-inline|Greek Orthodoxy}} {{Authority control}} [[زمرو:يوناني آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:يوناني آرٿوڊوڪسي]] [[زمرو:يونان جي ثقافت]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:وچ اوڀر ۾ عيسائي گروهه]] [[زمرو:يورپ ۾ اوڀرين آرٿوڊوڪسي]] hqzzf0pjgks8u1t1r1281q53mnog1jr 0 104735 424126 2026-10-21T15:26:43Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: '''آنڌرا''' (Andhras) جا طاقتور حڪمران ساڍا چار سؤ سال حڪومت ڪندا رهيا، ۽ سندن سلطنت جون حدون اولهه طرف [[عربي سمنڊ]] تائين پکڙيل هيون.<ref name="Dutt1908"/> هن حڪمران گهراڻي جي طاقت [[ساتڪرني پهريون]] (Satakarni I) ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ پنهنجي عروج تي پهتي، جيڪي عيسوي سن جي پهرين صديءَ... 424126 wikitext text/x-wiki '''آنڌرا''' (Andhras) جا طاقتور حڪمران ساڍا چار سؤ سال حڪومت ڪندا رهيا، ۽ سندن سلطنت جون حدون اولهه طرف [[عربي سمنڊ]] تائين پکڙيل هيون.<ref name="Dutt1908"/> هن حڪمران گهراڻي جي طاقت [[ساتڪرني پهريون]] (Satakarni I) ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ پنهنجي عروج تي پهتي، جيڪي عيسوي سن جي پهرين صديءَ ۾ حڪومت ڪندا هئا.<ref name="Dutt1908"/> پر پهرين صدي عيسويءَ ۾ سندن پري واقع صوبو [[سوراشٽر]] (Saurashtra) سندن قبضي مان نڪري ويو. پوءِ ٽين صدي عيسويءَ ۾ [[گوتمي پتر ٻيون]] (Gautamiputra II) ان علائقي کي ٻيهر فتح ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> تنهن هوندي به چوٿين صدي عيسويءَ کان هن حڪمران گهراڻي جو زوال شروع ٿيو، ۽ آخرڪار 433ع ۾ سندس حڪومت جو خاتمو ٿي ويو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en }}</ref> ==حوالا== {{Reflist}} fr1zfigya36yhzxfrkp4pf1pulp1gor 424127 424126 2026-10-21T15:27:36Z Intisar Ali 8681 /* */ 424127 wikitext text/x-wiki '''آنڌرا''' (Andhras) جا طاقتور حڪمران ساڍا چار سؤ سال حڪومت ڪندا رهيا، ۽ سندن سلطنت جون حدون اولهه طرف [[عربي سمنڊ]] تائين پکڙيل هيون.<ref name="Dutt1908"/> هن حڪمران گهراڻي جي طاقت [[ساتڪرني پهريون]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ پنهنجي عروج تي پهتي، جيڪي عيسوي سن جي پهرين صديءَ ۾ حڪومت ڪندا هئا.<ref name="Dutt1908"/> پر پهرين صدي عيسويءَ ۾ سندن پري واقع صوبو [[سوراشٽر]] سندن قبضي مان نڪري ويو. پوءِ ٽين صدي عيسويءَ ۾ [[گوتمي پتر ٻيون]] ان علائقي کي ٻيهر فتح ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> تنهن هوندي به چوٿين صدي عيسويءَ کان هن حڪمران گهراڻي جو زوال شروع ٿيو، ۽ آخرڪار 433ع ۾ سندس حڪومت جو خاتمو ٿي ويو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en }}</ref> ==حوالا== {{Reflist}} hun39m1c2xoosmlgbgffiqbaymdigut 424193 424127 2026-10-21T20:28:35Z Intisar Ali 8681 /* */ 424193 wikitext text/x-wiki '''آنڌرا''' (Andhras) جا طاقتور حڪمران ساڍا چار سؤ سال حڪومت ڪندا رهيا، ۽ سندن سلطنت جون حدون اولهه طرف [[عربي سمنڊ]] تائين پکڙيل هيون.<ref name="Dutt1908"/> هن حڪمران گهراڻي جي طاقت [[ساتڪرني پهريون]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ پنهنجي عروج تي پهتي، جيڪي عيسوي سن جي پهرين صديءَ ۾ حڪومت ڪندا هئا.<ref name="Dutt1908"/> پر پهرين صدي عيسويءَ ۾ سندن پري واقع صوبو [[سوراشٽر]] سندن قبضي مان نڪري ويو. پوءِ ٽين صدي عيسويءَ ۾ [[گوتمي پتر ٻيون]] ان علائقي کي ٻيهر فتح ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> تنهن هوندي به چوٿين صدي عيسويءَ کان هن حڪمران گهراڻي جو زوال شروع ٿيو، ۽ آخرڪار 433ع ۾ سندس حڪومت جو خاتمو ٿي ويو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en }}</ref> === دکن === [[دکن]] ۾ آنڌرن عيسوي سن کان ڪيترائي سؤ سال اڳ هڪ طاقتور بادشاهت قائم ڪئي، جيڪا عيسوي سن کان پوءِ به ڪيترين صدين تائين قائم رهي. ان کان پوءِ [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا راجپوتن]] دکن تي ڪاهه ڪري ان کي فتح ڪيو ۽ پنجين صديءَ کان ٻارهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين اتي حڪومت ڪئي<ref name="Dutt1908"/>. هن شاهي گهراڻي جي اولهندي شاخ [[ڪونڪڻ]] ۽ [[مهاراشٽر]] جي علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪلياڻ، مهاراشٽر|ڪلياڻ]] هو. هن شاخ جو باني '''جئه سنگهه''' هو، جيڪو 470ع ۾ تخت تي ويٺو. سندس ڇهون جانشين، [[پولاڪيشين ٻيون]]، [[قنوج]] جي حڪمران جو هڪ وڏو ۽ طاقتور حريف هو. جڏهن چيني ٻڌ ياتري [[شوانزانگ]] هن ملڪ جو دورو ڪيو، تڏهن پولاڪيشين ٻيون حڪومت ڪري رهيو هو<ref name="Dutt1908"/>. [[هرش ورڌن|شيلادتيه]] سڄو اتر هندستان فتح ڪيو، پر هو پولاڪيشين ۽ سندس مهاراشٽر جي ماڻهن کي فتح نه ڪري سگهيو. [[ايلورا غارون|ايلورا]] جا ڪجهه وڏا هندو مندر اٺين يا نائين عيسوي صديءَ ۾ تعمير ڪيا ويا<ref name="Dutt1908"/>. ڏهين صديءَ جي شروعات ۾ هن گهراڻي جي اقتدار کي ڪجهه عرصي لاءِ ختم ڪيو ويو، پر ساڳي صديءَ اندر ان جي حڪومت ٻيهر بحال ٿي. اها حڪومت 1189ع ۾ گهراڻي جي خاتمي تائين جاري رهي<ref name="Dutt1908"/>. ان کان پوءِ [[ديوگري جا يادَو حڪمران|ديوگري جي يادَو بادشاهن]] حڪومت سنڀالي. انهن مان آخري حڪمران [[رامچندر (ديوگري جو يادَو حڪمران)|رامچندر]] هو، جنهن کي [[علاءُ الدين خلجي]] شڪست ڏئي فتح ڪيو<ref name="Dutt1908"/>. ==حوالا== {{Reflist}} n1gccri1zwzkenpc04kr0m557t4zqcu 424194 424193 2026-10-21T20:28:58Z Intisar Ali 8681 424194 wikitext text/x-wiki '''آنڌرا''' (Andhras) جا طاقتور حڪمران ساڍا چار سؤ سال حڪومت ڪندا رهيا، ۽ سندن سلطنت جون حدون اولهه طرف [[عربي سمنڊ]] تائين پکڙيل هيون.<ref name="Dutt1908"/> هن حڪمران گهراڻي جي طاقت [[ساتڪرني پهريون]] ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ پنهنجي عروج تي پهتي، جيڪي عيسوي سن جي پهرين صديءَ ۾ حڪومت ڪندا هئا.<ref name="Dutt1908"/> پر پهرين صدي عيسويءَ ۾ سندن پري واقع صوبو [[سوراشٽر]] سندن قبضي مان نڪري ويو. پوءِ ٽين صدي عيسويءَ ۾ [[گوتمي پتر ٻيون]] ان علائقي کي ٻيهر فتح ڪيو.<ref name="Dutt1908"/> تنهن هوندي به چوٿين صدي عيسويءَ کان هن حڪمران گهراڻي جو زوال شروع ٿيو، ۽ آخرڪار 433ع ۾ سندس حڪومت جو خاتمو ٿي ويو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en }}</ref> == دکن ۾== [[دکن]] ۾ آنڌرن عيسوي سن کان ڪيترائي سؤ سال اڳ هڪ طاقتور بادشاهت قائم ڪئي، جيڪا عيسوي سن کان پوءِ به ڪيترين صدين تائين قائم رهي. ان کان پوءِ [[چالوڪيا گهراڻو|چالوڪيا راجپوتن]] دکن تي ڪاهه ڪري ان کي فتح ڪيو ۽ پنجين صديءَ کان ٻارهين صديءَ جي پڇاڙيءَ تائين اتي حڪومت ڪئي<ref name="Dutt1908"/>. هن شاهي گهراڻي جي اولهندي شاخ [[ڪونڪڻ]] ۽ [[مهاراشٽر]] جي علائقن تي حڪمراني ڪندي هئي ۽ ان جي گاديءَ جو هنڌ [[ڪلياڻ، مهاراشٽر|ڪلياڻ]] هو. هن شاخ جو باني '''جئه سنگهه''' هو، جيڪو 470ع ۾ تخت تي ويٺو. سندس ڇهون جانشين، [[پولاڪيشين ٻيون]]، [[قنوج]] جي حڪمران جو هڪ وڏو ۽ طاقتور حريف هو. جڏهن چيني ٻڌ ياتري [[شوانزانگ]] هن ملڪ جو دورو ڪيو، تڏهن پولاڪيشين ٻيون حڪومت ڪري رهيو هو<ref name="Dutt1908"/>. [[هرش ورڌن|شيلادتيه]] سڄو اتر هندستان فتح ڪيو، پر هو پولاڪيشين ۽ سندس مهاراشٽر جي ماڻهن کي فتح نه ڪري سگهيو. [[ايلورا غارون|ايلورا]] جا ڪجهه وڏا هندو مندر اٺين يا نائين عيسوي صديءَ ۾ تعمير ڪيا ويا<ref name="Dutt1908"/>. ڏهين صديءَ جي شروعات ۾ هن گهراڻي جي اقتدار کي ڪجهه عرصي لاءِ ختم ڪيو ويو، پر ساڳي صديءَ اندر ان جي حڪومت ٻيهر بحال ٿي. اها حڪومت 1189ع ۾ گهراڻي جي خاتمي تائين جاري رهي<ref name="Dutt1908"/>. ان کان پوءِ [[ديوگري جا يادَو حڪمران|ديوگري جي يادَو بادشاهن]] حڪومت سنڀالي. انهن مان آخري حڪمران [[رامچندر (ديوگري جو يادَو حڪمران)|رامچندر]] هو، جنهن کي [[علاءُ الدين خلجي]] شڪست ڏئي فتح ڪيو<ref name="Dutt1908"/>. ==حوالا== {{Reflist}} nj2gqmu5pd80f6d2j3ayy3gkwmewpef 0 104736 424135 2026-10-21T16:05:36Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[ڪوشان سلطنت]] کي [[ڪشان سلطنت]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 424135 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ڪشان سلطنت]] qgp9umkssnifhqsd9as1xkip3zx935k 0 104737 424151 2026-10-21T17:03:31Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[ھن]] کي [[ھون]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 424151 wikitext text/x-wiki #چوريو [[ھون]] gvsanm4b1aafqn9oo0gkw6l8p94zgv9 0 104738 424187 2026-10-21T20:01:53Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: # وريو[[هيونسانگ]] 424187 wikitext text/x-wiki # وريو[[هيونسانگ]] g0ofazoavgvfnm9iyjcdxdx49w23uk4 424188 424187 2026-10-21T20:02:12Z Intisar Ali 8681 /* */ 424188 wikitext text/x-wiki #چوريو[[هيونسانگ]] 6zvehi3v4q9h6h7n4gw8czlg57b3qqe 0 104739 424195 2026-10-21T20:32:44Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox landform | name = دکن | other_name = دکن جو مٿانهون پٽ | photo = | photo_caption = دکن جي مٿانهين پٽ جو قدرتي منظر | map = India | map_caption = هندستان ۾ دکن جو هنڌ | location = [[هندستان]] | region = [[مهاراشٽر]]، [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا | type = [[مٿانهون پٽ]] | geology = بيسالٽ، گرينائي... 424195 wikitext text/x-wiki {{Infobox landform | name = دکن | other_name = دکن جو مٿانهون پٽ | photo = | photo_caption = دکن جي مٿانهين پٽ جو قدرتي منظر | map = India | map_caption = هندستان ۾ دکن جو هنڌ | location = [[هندستان]] | region = [[مهاراشٽر]]، [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا | type = [[مٿانهون پٽ]] | geology = بيسالٽ، گرينائيٽ ۽ ٻيا قديم پٿر | age = مختلف ارضياتي دور }} '''دکن''' ({{lang-en|Deccan}}؛ فارسي: دکن؛ سنسڪرت: ''دڪشڻ''، معنيٰ «ڏکڻ») [[ڏکڻ هندستان]] جو هڪ وسيع تاريخي، جاگرافيائي ۽ ثقافتي علائقو آهي. جاگرافيائي لحاظ کان دکن جو مٿانهون پٽ هندستان جي جزيري نما ڏاکڻي حصي جو اهم ڀاڱو آهي، جڏهن ته تاريخي لحاظ کان دکن جو نالو مختلف دورن ۾ وڌيڪ وسيع علائقن لاءِ به استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="IranicaDeccan">{{cite encyclopedia |title=Deccan |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VII |pages=181–189 |year=1994 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/deccan/ |language=en }}</ref> دکن جي تاريخ ۾ [[ستواهن گهراڻو]]، [[چالوڪيا گهراڻو]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]]، [[ديوگري جا يادَو حڪمران]]، [[ڪاڪتيه گهراڻو]]، [[وجي نگر سلطنت]]، [[بهمني سلطنت]] ۽ دکن جون مختلف مسلمان سلطنتون اهم رهيون آهن. هن علائقي هندستان جي سياسي، اقتصادي، مذهبي، لساني ۽ تعميراتي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو آهي.<ref name="Britannica1911Deccan">{{cite encyclopedia |title=Deccan |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |edition=11th |year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Deccan |language=en }}</ref> == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ == لفظ '''دکن''' جو تعلق سنسڪرت جي لفظ ''دڪشڻ'' (Dakṣiṇa) سان آهي، جنهن جي معنيٰ «ڏکڻ» آهي. اهو نالو وقت سان گڏ پراڪرت، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ مختلف صورتن سان استعمال ٿيندو رهيو. فارسي ۽ هندستاني تاريخي تحريرن ۾ «دکن» هڪ سياسي ۽ ثقافتي اصطلاح طور پڻ رائج ٿيو.<ref name="IranicaDeccan"/> قديم هندستاني جاگرافيءَ ۾ ''دڪشڻاپٿ'' ڏکڻ طرف ويندڙ رستي يا ڏاکڻي علائقي لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو. ان جو تعلق اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وچ ۾ واپار، مذهبي سفرن ۽ سياسي رابطن سان هو. == جاگرافي == [[File:Deccan Traps at Matheran.jpg|thumb|دکن جي آتش فشاني پٿرن جو منظر]] دکن جو مٿانهون پٽ هندستان جي ڏاکڻي جزيري نما حصي ۾ واقع آهي. ان جي اولهه ۾ [[اولهه گھاٽ]] ۽ اوڀر ۾ [[اوڀر گھاٽ]] جا جبل آهن. مٿانهين پٽ جي عام لاڙي اوڀر طرف هجڻ سبب هن علائقي جا ڪيترائي وڏا درياهه [[بنگال جي نار]] ڏانهن وهن ٿا.<ref name="HPUDeccan">{{cite web |title=History 101: Geographical Background and Early Satavahanas |publisher=Himachal Pradesh University |url=https://hpuniv.ac.in/hpuniv/upload/uploadfiles/files/History%20101%20%28E%29.pdf |language=en }}</ref> تاريخي دکن جون حدون مختلف دورن ۾ بدلجنديون رهيون آهن. ڪن تاريخي وصفن ۾ [[نرمدا ندي]] کي اتر واري حد، جڏهن ته [[تنگڀدرا ندي]] کي ڏکڻ واري حد ڄاڻايو ويو آهي. ان جي ابتڙ دکن جي مٿانهين پٽ جي جديد طبعي جاگرافيائي وصف وڌيڪ وسيع آهي.<ref name="IranicaDeccan"/> === اهم درياهه === دکن جا درياهه زراعت، آبپاشي، آبادڪاري ۽ واپار جي ترقيءَ ۾ اهم رهيا آهن. * '''[[گوداوري ندي]]:''' دکن جي اهم ۽ ڊگهن دريائن مان هڪ آهي. * '''[[ڪرشنا ندي]]:''' مهاراشٽر، ڪرناٽڪ، تلنگانا ۽ آنڌرا پرديش جي علائقن مان وهي ٿي. * '''[[ڀيما ندي]]:''' ڪرشنا نديءَ جي اهم شاخ آهي. * '''[[تنگڀدرا ندي]]:''' ڏکڻ دکن جي تاريخي رياستن لاءِ اهم درياهه رهي آهي. * '''[[پينار ندي]]:''' ڏکڻ اوڀر هندستان جي اهم دريائن مان هڪ آهي. === آبهوا ۽ زراعت === دکن جي آبهوا گهڻو ڪري گرم ۽ موسمي برساتن تي دارومدار رکندڙ آهي. اولهه گھاٽ جا جبل ڏکڻ اولهه مان ايندڙ مينهن وارن هوائن کي روڪين ٿا، جنهن ڪري انهن جبلن جي اولهندي پاسي وڌيڪ برسات ۽ اندروني دکن جي ڪيترن علائقن ۾ نسبتاً گهٽ برسات پوي ٿي.<ref name="WesternGhatsClimate">{{cite report |title=Western Ghats: Geographical and Climatic Characteristics |url=https://www.greentribunal.gov.in/sites/default/files/news_updates/OA%20235%20of%202024%20R1%20to%20R4.pdf |language=en }}</ref> دکن جي بيسالٽي پٿرن مان ٺهندڙ ڪاري مٽي ڪپهه جي پوک لاءِ مشهور آهي. علائقي ۾ جوئر، ٻاجهري، دالون، ڪمند ۽ ٻيا زرعي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا. == ارضيات == دکن جي ارضياتي بناوت جي هڪ نمايان خصوصيت '''[[دکن ٽريپس]]''' (Deccan Traps) آهي. اهي آتش فشاني بيسالٽ جي ڪيترن تهن تي مشتمل آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 60 لک سال اڳ وڏي پيماني تي لاوا جي وهڪري سبب وجود ۾ آيا.<ref name="UNESCODeccanTraps">{{cite web |title=Deccan Traps at Panchgani and Mahabaleshwar |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6890/ |language=en }}</ref> لفظ ''ٽريپس'' جو تعلق ڏاڪڻ جهڙي ارضياتي شڪل سان آهي، جيڪا بيسالٽ جي مختلف تهن جي ڪٽجڻ سان ٺهي ٿي. دکن ٽريپس دنيا جي وڏن آتش فشاني بيسالٽي علائقن مان هڪ آهن. انهن جا باقيات اڄ به لڳ ڀڳ پنج لک چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهن.<ref name="IUGSDeccan">{{cite report |title=Deccan Traps, India |work=The Second 100 IUGS Geological Heritage Sites |publisher=International Union of Geological Sciences |year=2024 |url=https://iugs-geoheritage.org/publications-dl/IUGS-SECOND-100-SITES-WEB-BOOK.pdf |language=en }}</ref> دکن ٽريپس جي آتش فشاني سرگرمي زمين جي تاريخ ۾ ڪريٽيشيس ۽ پيليوجين دورن جي سرحد جي ويجهو ٿي. ان سرگرمي ۽ ان وقت جي عالمي ماحولياتي تبديلين جي وچ ۾ تعلق ارضياتي تحقيق جو اهم موضوع رهيو آهي.<ref name="IUGSDeccan"/> == تاريخ == === قديم آبادڪاري === دکن ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿا. هن علائقي ۾ پٿر جي دور، نئين پٿر جي دور ۽ لوهه جي دور سان لاڳاپيل مختلف آثار قديمه جا ماڳ موجود آهن. دکن جي قديم تاريخ ۾ مقامي آبادين، زرعي ڳوٺن، واپاري رستن ۽ علائقائي رياستن جو اهم ڪردار رهيو. اتر هندستان ۽ ڏکڻ هندستان جي وچ ۾ رابطن سبب هن خطي ۾ مختلف ثقافتي ۽ مذهبي روايتون گڏ ٿيون. === موريا سلطنت === [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ دکن جا ڪجهه علائقا اتر هندستان جي وڏي سامراجي نظام سان ڳنڍجي ويا. [[اشوڪ]] جي لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موريا حڪمرانن جو اثر ڏکڻ هندستان جي ڪيترن علائقن تائين پهتو هو. === آنڌرا يا ستواهن گهراڻو === [[ستواهن گهراڻو]]، جنهن کي پراڻن تاريخي ڪتابن ۾ ڪڏهن «آنڌرا گهراڻو» پڻ سڏيو ويو آهي، دکن جي قديم تاريخ جو هڪ اهم شاهي خاندان هو. ان جو اقتدار عيسوي سن کان اڳ آخري صدين ۾ اڀريو ۽ عيسوي سن جي شروعاتي صدين تائين جاري رهيو.<ref name="HPUDeccan"/> ستواهن گهراڻي جي شروعات روايتي طور [[سيموڪ]] سان منسوب ڪئي ويندي آهي. هن خاندان جا حڪمران دکن جي مختلف حصن، خاص ڪري گوداوري ۽ ڪرشنا جي وادين، سان لاڳاپيل رهيا. ستواهن دور ۾ واپار، سڪن جي رواج، ٻڌ مذهبي ادارن ۽ پٿر ۾ کوٽيل غارن جي تعمير کي هٿي ملي. دکن جا واپاري رستا اولهندي ساحل جي بندرگاهن کي اندروني هندستان سان ڳنڍيندا هئا. تاريخدان [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ ڄاڻايو آهي ته آنڌرن عيسوي سن کان ڪيترائي سؤ سال اڳ دکن ۾ هڪ طاقتور بادشاهت قائم ڪئي، جيڪا عيسوي سن کان پوءِ به ڪيترين صدين تائين قائم رهي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en |page=40 }}</ref> ستواهن گهراڻي جي شروعات ۽ خاتمي جي صحيح تاريخن بابت جديد مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن، تنهن ڪري هن گهراڻي جي تاريخ کي قطعي سالن بدران اندازي وارن دورن ۾ بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. mc11gxdy48pgfceegp2gg14c2e4wch0 424196 424195 2026-10-21T20:34:28Z Intisar Ali 8681 424196 wikitext text/x-wiki {{Infobox landform | name = دکن | other_name = دکن جو مٿانهون پٽ | photo = | photo_caption = دکن جي مٿانهين پٽ جو قدرتي منظر | map = India | map_caption = هندستان ۾ دکن جو هنڌ | location = [[هندستان]] | region = [[مهاراشٽر]]، [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا | type = [[مٿانهون پٽ]] | geology = بيسالٽ، گرينائيٽ ۽ ٻيا قديم پٿر | age = مختلف ارضياتي دور }} '''دکن''' ({{lang-en|Deccan}}؛ فارسي: دکن؛ سنسڪرت: ''دڪشڻ''، معنيٰ «ڏکڻ») [[ڏکڻ هندستان]] جو هڪ وسيع تاريخي، جاگرافيائي ۽ ثقافتي علائقو آهي. جاگرافيائي لحاظ کان دکن جو مٿانهون پٽ هندستان جي جزيري نما ڏاکڻي حصي جو اهم ڀاڱو آهي، جڏهن ته تاريخي لحاظ کان دکن جو نالو مختلف دورن ۾ وڌيڪ وسيع علائقن لاءِ به استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="IranicaDeccan">{{cite encyclopedia |title=Deccan |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VII |pages=181–189 |year=1994 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/deccan/ |language=en }}</ref> دکن جي تاريخ ۾ [[ستواهن گهراڻو]]، [[چالوڪيا گهراڻو]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]]، [[ديوگري جا يادَو حڪمران]]، [[ڪاڪتيه گهراڻو]]، [[وجي نگر سلطنت]]، [[بهمني سلطنت]] ۽ دکن جون مختلف مسلمان سلطنتون اهم رهيون آهن. هن علائقي هندستان جي سياسي، اقتصادي، مذهبي، لساني ۽ تعميراتي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو آهي.<ref name="Britannica1911Deccan">{{cite encyclopedia |title=Deccan |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |edition=11th |year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Deccan |language=en }}</ref> == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ == لفظ '''دکن''' جو تعلق سنسڪرت جي لفظ ''دڪشڻ'' (Dakṣiṇa) سان آهي، جنهن جي معنيٰ «ڏکڻ» آهي. اهو نالو وقت سان گڏ پراڪرت، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ مختلف صورتن سان استعمال ٿيندو رهيو. فارسي ۽ هندستاني تاريخي تحريرن ۾ «دکن» هڪ سياسي ۽ ثقافتي اصطلاح طور پڻ رائج ٿيو.<ref name="IranicaDeccan"/> قديم هندستاني جاگرافيءَ ۾ ''دڪشڻاپٿ'' ڏکڻ طرف ويندڙ رستي يا ڏاکڻي علائقي لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو. ان جو تعلق اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وچ ۾ واپار، مذهبي سفرن ۽ سياسي رابطن سان هو. == جاگرافي == [[File:Deccan Traps at Matheran.jpg|thumb|دکن جي آتش فشاني پٿرن جو منظر]] دکن جو مٿانهون پٽ هندستان جي ڏاکڻي جزيري نما حصي ۾ واقع آهي. ان جي اولهه ۾ [[اولهه گھاٽ]] ۽ اوڀر ۾ [[اوڀر گھاٽ]] جا جبل آهن. مٿانهين پٽ جي عام لاڙي اوڀر طرف هجڻ سبب هن علائقي جا ڪيترائي وڏا درياهه [[بنگال جي نار]] ڏانهن وهن ٿا.<ref name="HPUDeccan">{{cite web |title=History 101: Geographical Background and Early Satavahanas |publisher=Himachal Pradesh University |url=https://hpuniv.ac.in/hpuniv/upload/uploadfiles/files/History%20101%20%28E%29.pdf |language=en }}</ref> تاريخي دکن جون حدون مختلف دورن ۾ بدلجنديون رهيون آهن. ڪن تاريخي وصفن ۾ [[نرمدا ندي]] کي اتر واري حد، جڏهن ته [[تنگڀدرا ندي]] کي ڏکڻ واري حد ڄاڻايو ويو آهي. ان جي ابتڙ دکن جي مٿانهين پٽ جي جديد طبعي جاگرافيائي وصف وڌيڪ وسيع آهي.<ref name="IranicaDeccan"/> === اهم درياهه === دکن جا درياهه زراعت، آبپاشي، آبادڪاري ۽ واپار جي ترقيءَ ۾ اهم رهيا آهن. * '''[[گوداوري ندي]]:''' دکن جي اهم ۽ ڊگهن دريائن مان هڪ آهي. * '''[[ڪرشنا ندي]]:''' مهاراشٽر، ڪرناٽڪ، تلنگانا ۽ آنڌرا پرديش جي علائقن مان وهي ٿي. * '''[[ڀيما ندي]]:''' ڪرشنا نديءَ جي اهم شاخ آهي. * '''[[تنگڀدرا ندي]]:''' ڏکڻ دکن جي تاريخي رياستن لاءِ اهم درياهه رهي آهي. * '''[[پينار ندي]]:''' ڏکڻ اوڀر هندستان جي اهم دريائن مان هڪ آهي. === آبهوا ۽ زراعت === دکن جي آبهوا گهڻو ڪري گرم ۽ موسمي برساتن تي دارومدار رکندڙ آهي. اولهه گھاٽ جا جبل ڏکڻ اولهه مان ايندڙ مينهن وارن هوائن کي روڪين ٿا، جنهن ڪري انهن جبلن جي اولهندي پاسي وڌيڪ برسات ۽ اندروني دکن جي ڪيترن علائقن ۾ نسبتاً گهٽ برسات پوي ٿي.<ref name="WesternGhatsClimate">{{cite report |title=Western Ghats: Geographical and Climatic Characteristics |url=https://www.greentribunal.gov.in/sites/default/files/news_updates/OA%20235%20of%202024%20R1%20to%20R4.pdf |language=en }}</ref> دکن جي بيسالٽي پٿرن مان ٺهندڙ ڪاري مٽي ڪپهه جي پوک لاءِ مشهور آهي. علائقي ۾ جوئر، ٻاجهري، دالون، ڪمند ۽ ٻيا زرعي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا. == ارضيات == دکن جي ارضياتي بناوت جي هڪ نمايان خصوصيت '''[[دکن ٽريپس]]''' (Deccan Traps) آهي. اهي آتش فشاني بيسالٽ جي ڪيترن تهن تي مشتمل آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 60 لک سال اڳ وڏي پيماني تي لاوا جي وهڪري سبب وجود ۾ آيا.<ref name="UNESCODeccanTraps">{{cite web |title=Deccan Traps at Panchgani and Mahabaleshwar |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6890/ |language=en }}</ref> لفظ ''ٽريپس'' جو تعلق ڏاڪڻ جهڙي ارضياتي شڪل سان آهي، جيڪا بيسالٽ جي مختلف تهن جي ڪٽجڻ سان ٺهي ٿي. دکن ٽريپس دنيا جي وڏن آتش فشاني بيسالٽي علائقن مان هڪ آهن. انهن جا باقيات اڄ به لڳ ڀڳ پنج لک چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهن.<ref name="IUGSDeccan">{{cite report |title=Deccan Traps, India |work=The Second 100 IUGS Geological Heritage Sites |publisher=International Union of Geological Sciences |year=2024 |url=https://iugs-geoheritage.org/publications-dl/IUGS-SECOND-100-SITES-WEB-BOOK.pdf |language=en }}</ref> دکن ٽريپس جي آتش فشاني سرگرمي زمين جي تاريخ ۾ ڪريٽيشيس ۽ پيليوجين دورن جي سرحد جي ويجهو ٿي. ان سرگرمي ۽ ان وقت جي عالمي ماحولياتي تبديلين جي وچ ۾ تعلق ارضياتي تحقيق جو اهم موضوع رهيو آهي.<ref name="IUGSDeccan"/> == تاريخ == === قديم آبادڪاري === دکن ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿا. هن علائقي ۾ پٿر جي دور، نئين پٿر جي دور ۽ لوهه جي دور سان لاڳاپيل مختلف آثار قديمه جا ماڳ موجود آهن. دکن جي قديم تاريخ ۾ مقامي آبادين، زرعي ڳوٺن، واپاري رستن ۽ علائقائي رياستن جو اهم ڪردار رهيو. اتر هندستان ۽ ڏکڻ هندستان جي وچ ۾ رابطن سبب هن خطي ۾ مختلف ثقافتي ۽ مذهبي روايتون گڏ ٿيون. === موريا سلطنت === [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ دکن جا ڪجهه علائقا اتر هندستان جي وڏي سامراجي نظام سان ڳنڍجي ويا. [[اشوڪ]] جي لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موريا حڪمرانن جو اثر ڏکڻ هندستان جي ڪيترن علائقن تائين پهتو هو. === آنڌرا يا ستواهن گهراڻو === [[ستواهن گهراڻو]]، جنهن کي پراڻن تاريخي ڪتابن ۾ ڪڏهن «آنڌرا گهراڻو» پڻ سڏيو ويو آهي، دکن جي قديم تاريخ جو هڪ اهم شاهي خاندان هو. ان جو اقتدار عيسوي سن کان اڳ آخري صدين ۾ اڀريو ۽ عيسوي سن جي شروعاتي صدين تائين جاري رهيو.<ref name="HPUDeccan"/> ستواهن گهراڻي جي شروعات روايتي طور [[سيموڪ]] سان منسوب ڪئي ويندي آهي. هن خاندان جا حڪمران دکن جي مختلف حصن، خاص ڪري گوداوري ۽ ڪرشنا جي وادين، سان لاڳاپيل رهيا. ستواهن دور ۾ واپار، سڪن جي رواج، ٻڌ مذهبي ادارن ۽ پٿر ۾ کوٽيل غارن جي تعمير کي هٿي ملي. دکن جا واپاري رستا اولهندي ساحل جي بندرگاهن کي اندروني هندستان سان ڳنڍيندا هئا. تاريخدان [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ ڄاڻايو آهي ته آنڌرن عيسوي سن کان ڪيترائي سؤ سال اڳ دکن ۾ هڪ طاقتور بادشاهت قائم ڪئي، جيڪا عيسوي سن کان پوءِ به ڪيترين صدين تائين قائم رهي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en |page=40 }}</ref> ستواهن گهراڻي جي شروعات ۽ خاتمي جي صحيح تاريخن بابت جديد مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن، تنهن ڪري هن گهراڻي جي تاريخ کي قطعي سالن بدران اندازي وارن دورن ۾ بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چالوڪيا گهراڻو === [[چالوڪيا گهراڻو]] دکن جي وچئين دور جي اهم شاهي خاندانن مان هو. هن گهراڻي جون مختلف شاخون جدا جدا دورن ۾ دکن ۽ ڏکڻ هندستان جي علائقن تي حڪمران رهيون. انهن ۾ بادامي جا چالوڪيا، اڀرندي چالوڪيا ۽ ڪلياڻي جا اولهندي چالوڪيا خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="UNESCOChalukya">{{cite web |title=Evolution of Temple Architecture – Aihole-Badami-Pattadakal |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5972/ |language=en }}</ref> ==== بادامي جا چالوڪيا ==== بادامي جي چالوڪيا گهراڻي ڇهين کان اٺين صديءَ تائين دکن جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. هن خاندان جي اهم حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين پهريون]] ۽ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هئا. پولاڪيشين ٻيون ستين صديءَ جي شروعات ۾ دکن جو طاقتور حڪمران هو. هن اتر هندستان جي حڪمران [[هرش ورڌن]] جي ڏکڻ طرف وڌڻ واري ڪوشش کي روڪيو. چيني ٻڌ ياتري [[شوانزانگ]] پڻ پنهنجي سفر دوران هن حڪمران جي سلطنت بابت معلومات قلمبند ڪئي. [[روميش چندر دت]] جي بيان موجب، هرش ورڌن، جنهن کي شيلادتيه پڻ سڏيو ويو آهي، اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو، پر پولاڪيشين ٻئي جي دکن واري سلطنت کي فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو.<ref name="Dutt1908"/> چالوڪيا دور ۾ [[بادامي]]، [[ايهولي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ مندرن جي تعمير ۽ پٿر ۾ کوٽيل مذهبي عمارتن جي فن کي وڏي ترقي ملي. پٽاڊڪل جا مندر اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي تعميراتي روايتن جي ميلاپ جو نمايان مثال آهن.<ref name="UNESCOPattadakal">{{cite web |title=Group of Monuments at Pattadakal |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/list/239/ |language=en }}</ref> ==== اڀرندي چالوڪيا ==== [[اڀرندي چالوڪيا]] گهراڻي جي حڪومت بنيادي طور [[وينگي]] ۽ موجوده آنڌرا پرديش جي ساحلي ۽ اندروني علائقن ۾ قائم هئي. هن شاخ جو باني [[وشنوورڌن (اوڀر چالوڪيا)|ڪبجا وشنوورڌن]] هو، جيڪو پولاڪيشين ٻئي جو ڀاءُ هو. هن لڳ ڀڳ 624ع ۾ وينگي ۾ پنهنجي حڪمراني شروع ڪئي. سندس جانشينن ڪيترين صدين تائين علائقي ۾ اقتدار برقرار رکيو.<ref name="EasternChalukyaHistory">{{cite web |title=History: Eastern Chalukya Dynasty |website=Andhra Cultural Portal |url=https://andhraportal.org/history-eastern-chalukya-dynasty/ |language=en }}</ref> هن گهراڻي جون گاديون مختلف وقتن تي وينگي، پٺاپورم ۽ [[راجامندري]] سميت ٻين شهرن ۾ رهيون. اڀرندي چالوڪيا گهراڻي جي تاريخ ۾ [[راجاراجا نريندر]] اهم حڪمران هو. سندس دور ۾ تيلگو ادب کي شاهي سرپرستي حاصل ٿي. شاعر [[ننّيا]] سان منسوب تيلگو مهاڀارت جي شروعات هن ئي ادبي ماحول سان ڳنڍيل آهي.<ref name="RajarajaChalukya">{{cite journal |last=Krishna Rao |first=Bhavaraju V. |title=Rajaraja Chalukya |journal=Triveni |year=1951 |url=https://trivenijournal.org/CD%20%26%20WEB/rajarajachalukyaapr51.htm |language=en }}</ref> اڀرندي چالوڪيا ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي وچ ۾ سياسي ۽ شاديءَ جا لاڳاپا قائم ٿيا. انهن لاڳاپن وسيلي يارهين صديءَ ۾ ٻنهي خاندانن جي سياسي تاريخ هڪٻئي سان وڌيڪ ڳنڍجي وئي. روميش چندر دت اڀرندي چالوڪيا جي بادشاهت جي چولا خاندان سان شاديءَ واري تعلق جو ذڪر ڪري ٿو، پر ان واقعي کي سڌي ۽ فوري فتح بدران گهراڻن جي تدريجي سياسي اتحاد جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> ==== ڪلياڻي جا اولهندي چالوڪيا ==== [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٻيهر هڪ وڏي سياسي طاقت طور اڀري. هن شاخ جو بنيادي مرڪز [[ڪلياڻي]]، موجوده [[بسواڪلياڻ]]، هو. هن خاندان جو اهم باني [[تيلپا ٻيون]] هو، جنهن 973ع جي لڳ ڀڳ راشٽرڪوٽن جي اقتدار کي ختم ڪري پنهنجي سلطنت قائم ڪئي. اولهندي چالوڪيا حڪمرانن ڪرناٽڪ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ مندرن، ادب ۽ علائقائي انتظام جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم تاريخدانن جي ڪجهه ڪتابن ۾ بادامي، وينگي ۽ ڪلياڻي جي چالوڪيا شاخن جي تاريخ گڏيل تسلسل ۾ بيان ٿيل آهي، پر جديد تاريخ نويسي انهن جي جدا جدا سياسي دورن ۽ گهراڻن ۾ فرق ڪري ٿي. === راشٽرڪوٽ گهراڻو === [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] اٺين صديءَ جي وچ ڌاري دکن جي وڏي سياسي طاقت بڻيو. هن خاندان بادامي جي چالوڪيا گهراڻي جي اقتدار کي ختم ڪري دکن ۾ پنهنجي سلطنت قائم ڪئي. راشٽرڪوٽ حڪمرانن جي گاديءَ جو اهم مرڪز [[مانياکيتا]] هو. هنن دکن، اتر هندستان ۽ ڏکڻ هندستان جي مختلف سياسي طاقتن سان جنگيون ۽ اتحاد ڪيا. راشٽرڪوٽن جي دور ۾ سنسڪرت، ڪنڙ ۽ ٻين ٻولين جي ادب کي سرپرستي حاصل ٿي. هن خاندان جو نالو خاص طور [[ايلورا غارون|ايلورا]] جي شاندار پٿريلي تعمير سان ڳنڍيل آهي. ==== ايلورا جا مندر ==== [[File:Kailasa temple at Ellora.jpg|thumb|ايلورا جي ڪيلاش مندر جو منظر]] [[ايلورا غارون]] مهاراشٽر ۾ واقع ٻڌ، هندو ۽ جين مذهبي يادگارن جو هڪ اهم مجموعو آهن. انهن جي تعمير ۽ کوٽائي ڪيترين صدين دوران ٿي. ايلورا جو مشهور [[ڪيلاش مندر]] عام طور راشٽرڪوٽ حڪمران [[ڪرشنا پهريون (راشٽرڪوٽ)|ڪرشنا پهرئين]] جي دور، اٺين صديءَ، سان منسوب ڪيو ويندو آهي.<ref name="UNESCOEllora">{{cite web |title=Ellora Caves |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/list/243/ |language=en }}</ref> روميش چندر دت پڻ ايلورا جي ڪجهه وڏن هندو مندرن جي تعمير اٺين يا نائين عيسوي صديءَ سان منسوب ڪري ٿو.<ref name="Dutt1908"/> === ديوگري جا يادَو حڪمران === [[ديوگري جا يادَو حڪمران]]، جن کي سيونا يادَو پڻ سڏيو ويندو آهي، دکن جي وچئين دور ۾ هڪ اهم طاقت بڻيا. هن خاندان جي گادي [[ديوگري]] هئي، جنهن کي پوءِ [[دولت آباد]] سڏيو ويو. يادَو حڪمرانن خاص ڪري مهاراشٽر ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ اقتدار قائم ڪيو. هن گهراڻي جو مشهور حڪمران [[رامچندر (ديوگري جو يادَو حڪمران)|رامچندر]] هو. 1296ع ۾ [[علاءُ الدين خلجي]] ديوگري تي حملو ڪيو ۽ رامچندر کي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو. رامچندر جي شڪست سان يادَو گهراڻي جي حڪومت فوري طور ختم نه ٿي، پر ان جي سياسي خودمختياري ڪمزور ٿي. چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ دهلي سلطنت جي وڌيڪ فوجي مهمن کان پوءِ يادَو اقتدار جو خاتمو ٿيو.<ref name="Britannica1911Deccan"/> === ڪاڪتيه گهراڻو === [[ڪاڪتيه گهراڻو]] دکن جي اڀرندي حصي، خاص ڪري موجوده تلنگانا، ۾ هڪ اهم سياسي طاقت هو. هن خاندان جي گادي [[وارنگل]] هئي. ڪاڪتيه دور ۾ آبپاشيءَ جي تلائن، قلعن، مندرن ۽ تيلگو ثقافت جي ترقيءَ کي هٿي ملي. هن گهراڻي جي اهم حڪمرانن ۾ [[رودرما ديوي]] ۽ [[پرتاپ رودر ٻيون]] شامل هئا. چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ دهلي سلطنت جي فوجي مهمن سبب ڪاڪتيه اقتدار ختم ٿيو. === دهلي سلطنت ۽ دکن === تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[دهلي سلطنت]] جي حڪمرانن دکن ۾ پنهنجي اثر کي وڌائڻ شروع ڪيو. خلجي ۽ تغلق حڪمرانن دکن جي مختلف رياستن خلاف فوجي مهمون هلايون. [[محمد بن تغلق]] جي دور ۾ ديوگري، جنهن کي دولت آباد سڏيو ويو، کي ڪجهه عرصي لاءِ سلطنت جي اهم انتظامي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو. دهليءَ کان دکن تائين اقتدار وڌائڻ جي ڪوششن سبب علائقي جي سياسي، فوجي ۽ اقتصادي تاريخ ۾ وڏيون تبديليون آيون. === بهمني سلطنت === [[بهمني سلطنت]] 1347ع ۾ دکن ۾ قائم ٿي. ان جو باني [[علاءُ الدين بهمن شاهه]] هو. هن سلطنت جي شروعاتي گادي [[گلبرگه]] هئي، جڏهن ته پوءِ [[بيدر]] هڪ اهم سياسي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو. بهمني دور ۾ فارسي ادبي روايتن، مقامي دکني ثقافت، اسلامي فن تعمير، تعليم ۽ انتظامي ادارن جي ترقي ٿي. بهمني سلطنت جو سياسي مقابلو ڏکڻ هندستان جي [[وجي نگر سلطنت]] سان پڻ جاري رهيو. === دکن جون پنج سلطنتون === بهمني سلطنت جي زوال کان پوءِ دکن ۾ پنج اهم مسلمان سلطنتون اڀريون: * [[احمد نگر سلطنت]] — نظام شاهي * [[بيجاپور سلطنت]] — عادل شاهي * [[گولڪنڊا سلطنت]] — قطب شاهي * [[بيدر سلطنت]] — بريد شاهي * [[برار سلطنت]] — عماد شاهي اهي سلطنتون دکن جي سياسي، ثقافتي ۽ تعميراتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون. انهن جي دور ۾ قلعا، مسجدون، مقبرا، باغ ۽ شاهي عمارتون تعمير ٿيون. === مغل سلطنت جو دکن ۾ واڌارو === [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن دکن جي سياسي اهميت کي نظر ۾ رکندي هن علائقي ڏانهن فوجي مهمون هلايون. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ مغلن دکن جي اترين علائقن ۾ پنهنجو اثر وڌايو. [[شاهجهان]] ۽ [[اورنگزيب]] جي دورن ۾ مغل فوجي سرگرميون وڌيڪ وسيع ٿيون. اورنگزيب 1686ع ۾ بيجاپور ۽ 1687ع ۾ گولڪنڊا کي فتح ڪيو. انهن فتوحات سان دکن جي ٻن اهم آزاد سلطنتن جو خاتمو ٿيو. === مرهٽا طاقت جو اڀار === سترهين صديءَ ۾ [[ڇترپتي شواجي مهاراج|شواجي]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[مرهٽا سلطنت]] هڪ اهم سياسي طاقت طور اڀري. مرهٽن دکن جي قلعن، جبلن ۽ مقامي سياسي نيٽ ورڪن کي استعمال ڪندي مغل اقتدار کي چئلينج ڪيو. ارڙهين صديءَ ۾ مرهٽا طاقت دکن کان ٻاهر هندستان جي ٻين علائقن تائين پڻ پکڙي وئي. === حيدرآباد جي نظامن جو دور === ارڙهين صديءَ ۾ مغل سلطنت جي مرڪزي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ [[آصف جاهي گهراڻو]] دکن ۾ پنهنجي خودمختيار حڪومت قائم ڪئي. [[حيدرآباد رياست]] هن خاندان جي حڪومت جو مرڪز بڻجي وئي. نظامن جي دور ۾ حيدرآباد سياسي، تعليمي، ادبي ۽ ثقافتي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1948ع ۾ حيدرآباد رياست هندستاني يونين ۾ شامل ڪئي وئي. bun5h8386lgr3swas193c99oixhyeuw 424197 424196 2026-10-21T20:35:18Z Intisar Ali 8681 424197 wikitext text/x-wiki {{Infobox landform | name = دکن | other_name = دکن جو مٿانهون پٽ | photo = | photo_caption = دکن جي مٿانهين پٽ جو قدرتي منظر | map = India | map_caption = هندستان ۾ دکن جو هنڌ | location = [[هندستان]] | region = [[مهاراشٽر]]، [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا | type = [[مٿانهون پٽ]] | geology = بيسالٽ، گرينائيٽ ۽ ٻيا قديم پٿر | age = مختلف ارضياتي دور }} '''دکن''' ({{lang-en|Deccan}}؛ فارسي: دکن؛ سنسڪرت: ''دڪشڻ''، معنيٰ «ڏکڻ») [[ڏکڻ هندستان]] جو هڪ وسيع تاريخي، جاگرافيائي ۽ ثقافتي علائقو آهي. جاگرافيائي لحاظ کان دکن جو مٿانهون پٽ هندستان جي جزيري نما ڏاکڻي حصي جو اهم ڀاڱو آهي، جڏهن ته تاريخي لحاظ کان دکن جو نالو مختلف دورن ۾ وڌيڪ وسيع علائقن لاءِ به استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="IranicaDeccan">{{cite encyclopedia |title=Deccan |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VII |pages=181–189 |year=1994 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/deccan/ |language=en }}</ref> دکن جي تاريخ ۾ [[ستواهن گهراڻو]]، [[چالوڪيا گهراڻو]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]]، [[ديوگري جا يادَو حڪمران]]، [[ڪاڪتيه گهراڻو]]، [[وجي نگر سلطنت]]، [[بهمني سلطنت]] ۽ دکن جون مختلف مسلمان سلطنتون اهم رهيون آهن. هن علائقي هندستان جي سياسي، اقتصادي، مذهبي، لساني ۽ تعميراتي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو آهي.<ref name="Britannica1911Deccan">{{cite encyclopedia |title=Deccan |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |edition=11th |year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Deccan |language=en }}</ref> == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ == لفظ '''دکن''' جو تعلق سنسڪرت جي لفظ ''دڪشڻ'' (Dakṣiṇa) سان آهي، جنهن جي معنيٰ «ڏکڻ» آهي. اهو نالو وقت سان گڏ پراڪرت، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ مختلف صورتن سان استعمال ٿيندو رهيو. فارسي ۽ هندستاني تاريخي تحريرن ۾ «دکن» هڪ سياسي ۽ ثقافتي اصطلاح طور پڻ رائج ٿيو.<ref name="IranicaDeccan"/> قديم هندستاني جاگرافيءَ ۾ ''دڪشڻاپٿ'' ڏکڻ طرف ويندڙ رستي يا ڏاکڻي علائقي لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو. ان جو تعلق اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وچ ۾ واپار، مذهبي سفرن ۽ سياسي رابطن سان هو. == جاگرافي == [[File:Deccan Traps at Matheran.jpg|thumb|دکن جي آتش فشاني پٿرن جو منظر]] دکن جو مٿانهون پٽ هندستان جي ڏاکڻي جزيري نما حصي ۾ واقع آهي. ان جي اولهه ۾ [[اولهه گھاٽ]] ۽ اوڀر ۾ [[اوڀر گھاٽ]] جا جبل آهن. مٿانهين پٽ جي عام لاڙي اوڀر طرف هجڻ سبب هن علائقي جا ڪيترائي وڏا درياهه [[بنگال جي نار]] ڏانهن وهن ٿا.<ref name="HPUDeccan">{{cite web |title=History 101: Geographical Background and Early Satavahanas |publisher=Himachal Pradesh University |url=https://hpuniv.ac.in/hpuniv/upload/uploadfiles/files/History%20101%20%28E%29.pdf |language=en }}</ref> تاريخي دکن جون حدون مختلف دورن ۾ بدلجنديون رهيون آهن. ڪن تاريخي وصفن ۾ [[نرمدا ندي]] کي اتر واري حد، جڏهن ته [[تنگڀدرا ندي]] کي ڏکڻ واري حد ڄاڻايو ويو آهي. ان جي ابتڙ دکن جي مٿانهين پٽ جي جديد طبعي جاگرافيائي وصف وڌيڪ وسيع آهي.<ref name="IranicaDeccan"/> === اهم درياهه === دکن جا درياهه زراعت، آبپاشي، آبادڪاري ۽ واپار جي ترقيءَ ۾ اهم رهيا آهن. * '''[[گوداوري ندي]]:''' دکن جي اهم ۽ ڊگهن دريائن مان هڪ آهي. * '''[[ڪرشنا ندي]]:''' مهاراشٽر، ڪرناٽڪ، تلنگانا ۽ آنڌرا پرديش جي علائقن مان وهي ٿي. * '''[[ڀيما ندي]]:''' ڪرشنا نديءَ جي اهم شاخ آهي. * '''[[تنگڀدرا ندي]]:''' ڏکڻ دکن جي تاريخي رياستن لاءِ اهم درياهه رهي آهي. * '''[[پينار ندي]]:''' ڏکڻ اوڀر هندستان جي اهم دريائن مان هڪ آهي. === آبهوا ۽ زراعت === دکن جي آبهوا گهڻو ڪري گرم ۽ موسمي برساتن تي دارومدار رکندڙ آهي. اولهه گھاٽ جا جبل ڏکڻ اولهه مان ايندڙ مينهن وارن هوائن کي روڪين ٿا، جنهن ڪري انهن جبلن جي اولهندي پاسي وڌيڪ برسات ۽ اندروني دکن جي ڪيترن علائقن ۾ نسبتاً گهٽ برسات پوي ٿي.<ref name="WesternGhatsClimate">{{cite report |title=Western Ghats: Geographical and Climatic Characteristics |url=https://www.greentribunal.gov.in/sites/default/files/news_updates/OA%20235%20of%202024%20R1%20to%20R4.pdf |language=en }}</ref> دکن جي بيسالٽي پٿرن مان ٺهندڙ ڪاري مٽي ڪپهه جي پوک لاءِ مشهور آهي. علائقي ۾ جوئر، ٻاجهري، دالون، ڪمند ۽ ٻيا زرعي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا. == ارضيات == دکن جي ارضياتي بناوت جي هڪ نمايان خصوصيت '''[[دکن ٽريپس]]''' (Deccan Traps) آهي. اهي آتش فشاني بيسالٽ جي ڪيترن تهن تي مشتمل آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 60 لک سال اڳ وڏي پيماني تي لاوا جي وهڪري سبب وجود ۾ آيا.<ref name="UNESCODeccanTraps">{{cite web |title=Deccan Traps at Panchgani and Mahabaleshwar |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6890/ |language=en }}</ref> لفظ ''ٽريپس'' جو تعلق ڏاڪڻ جهڙي ارضياتي شڪل سان آهي، جيڪا بيسالٽ جي مختلف تهن جي ڪٽجڻ سان ٺهي ٿي. دکن ٽريپس دنيا جي وڏن آتش فشاني بيسالٽي علائقن مان هڪ آهن. انهن جا باقيات اڄ به لڳ ڀڳ پنج لک چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهن.<ref name="IUGSDeccan">{{cite report |title=Deccan Traps, India |work=The Second 100 IUGS Geological Heritage Sites |publisher=International Union of Geological Sciences |year=2024 |url=https://iugs-geoheritage.org/publications-dl/IUGS-SECOND-100-SITES-WEB-BOOK.pdf |language=en }}</ref> دکن ٽريپس جي آتش فشاني سرگرمي زمين جي تاريخ ۾ ڪريٽيشيس ۽ پيليوجين دورن جي سرحد جي ويجهو ٿي. ان سرگرمي ۽ ان وقت جي عالمي ماحولياتي تبديلين جي وچ ۾ تعلق ارضياتي تحقيق جو اهم موضوع رهيو آهي.<ref name="IUGSDeccan"/> == تاريخ == === قديم آبادڪاري === دکن ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿا. هن علائقي ۾ پٿر جي دور، نئين پٿر جي دور ۽ لوهه جي دور سان لاڳاپيل مختلف آثار قديمه جا ماڳ موجود آهن. دکن جي قديم تاريخ ۾ مقامي آبادين، زرعي ڳوٺن، واپاري رستن ۽ علائقائي رياستن جو اهم ڪردار رهيو. اتر هندستان ۽ ڏکڻ هندستان جي وچ ۾ رابطن سبب هن خطي ۾ مختلف ثقافتي ۽ مذهبي روايتون گڏ ٿيون. === موريا سلطنت === [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ دکن جا ڪجهه علائقا اتر هندستان جي وڏي سامراجي نظام سان ڳنڍجي ويا. [[اشوڪ]] جي لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موريا حڪمرانن جو اثر ڏکڻ هندستان جي ڪيترن علائقن تائين پهتو هو. === آنڌرا يا ستواهن گهراڻو === [[ستواهن گهراڻو]]، جنهن کي پراڻن تاريخي ڪتابن ۾ ڪڏهن «آنڌرا گهراڻو» پڻ سڏيو ويو آهي، دکن جي قديم تاريخ جو هڪ اهم شاهي خاندان هو. ان جو اقتدار عيسوي سن کان اڳ آخري صدين ۾ اڀريو ۽ عيسوي سن جي شروعاتي صدين تائين جاري رهيو.<ref name="HPUDeccan"/> ستواهن گهراڻي جي شروعات روايتي طور [[سيموڪ]] سان منسوب ڪئي ويندي آهي. هن خاندان جا حڪمران دکن جي مختلف حصن، خاص ڪري گوداوري ۽ ڪرشنا جي وادين، سان لاڳاپيل رهيا. ستواهن دور ۾ واپار، سڪن جي رواج، ٻڌ مذهبي ادارن ۽ پٿر ۾ کوٽيل غارن جي تعمير کي هٿي ملي. دکن جا واپاري رستا اولهندي ساحل جي بندرگاهن کي اندروني هندستان سان ڳنڍيندا هئا. تاريخدان [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ ڄاڻايو آهي ته آنڌرن عيسوي سن کان ڪيترائي سؤ سال اڳ دکن ۾ هڪ طاقتور بادشاهت قائم ڪئي، جيڪا عيسوي سن کان پوءِ به ڪيترين صدين تائين قائم رهي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en |page=40 }}</ref> ستواهن گهراڻي جي شروعات ۽ خاتمي جي صحيح تاريخن بابت جديد مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن، تنهن ڪري هن گهراڻي جي تاريخ کي قطعي سالن بدران اندازي وارن دورن ۾ بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چالوڪيا گهراڻو === [[چالوڪيا گهراڻو]] دکن جي وچئين دور جي اهم شاهي خاندانن مان هو. هن گهراڻي جون مختلف شاخون جدا جدا دورن ۾ دکن ۽ ڏکڻ هندستان جي علائقن تي حڪمران رهيون. انهن ۾ بادامي جا چالوڪيا، اڀرندي چالوڪيا ۽ ڪلياڻي جا اولهندي چالوڪيا خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="UNESCOChalukya">{{cite web |title=Evolution of Temple Architecture – Aihole-Badami-Pattadakal |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5972/ |language=en }}</ref> ==== بادامي جا چالوڪيا ==== بادامي جي چالوڪيا گهراڻي ڇهين کان اٺين صديءَ تائين دکن جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. هن خاندان جي اهم حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين پهريون]] ۽ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هئا. پولاڪيشين ٻيون ستين صديءَ جي شروعات ۾ دکن جو طاقتور حڪمران هو. هن اتر هندستان جي حڪمران [[هرش ورڌن]] جي ڏکڻ طرف وڌڻ واري ڪوشش کي روڪيو. چيني ٻڌ ياتري [[شوانزانگ]] پڻ پنهنجي سفر دوران هن حڪمران جي سلطنت بابت معلومات قلمبند ڪئي. [[روميش چندر دت]] جي بيان موجب، هرش ورڌن، جنهن کي شيلادتيه پڻ سڏيو ويو آهي، اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو، پر پولاڪيشين ٻئي جي دکن واري سلطنت کي فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو.<ref name="Dutt1908"/> چالوڪيا دور ۾ [[بادامي]]، [[ايهولي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ مندرن جي تعمير ۽ پٿر ۾ کوٽيل مذهبي عمارتن جي فن کي وڏي ترقي ملي. پٽاڊڪل جا مندر اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي تعميراتي روايتن جي ميلاپ جو نمايان مثال آهن.<ref name="UNESCOPattadakal">{{cite web |title=Group of Monuments at Pattadakal |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/list/239/ |language=en }}</ref> ==== اڀرندي چالوڪيا ==== [[اڀرندي چالوڪيا]] گهراڻي جي حڪومت بنيادي طور [[وينگي]] ۽ موجوده آنڌرا پرديش جي ساحلي ۽ اندروني علائقن ۾ قائم هئي. هن شاخ جو باني [[وشنوورڌن (اوڀر چالوڪيا)|ڪبجا وشنوورڌن]] هو، جيڪو پولاڪيشين ٻئي جو ڀاءُ هو. هن لڳ ڀڳ 624ع ۾ وينگي ۾ پنهنجي حڪمراني شروع ڪئي. سندس جانشينن ڪيترين صدين تائين علائقي ۾ اقتدار برقرار رکيو.<ref name="EasternChalukyaHistory">{{cite web |title=History: Eastern Chalukya Dynasty |website=Andhra Cultural Portal |url=https://andhraportal.org/history-eastern-chalukya-dynasty/ |language=en }}</ref> هن گهراڻي جون گاديون مختلف وقتن تي وينگي، پٺاپورم ۽ [[راجامندري]] سميت ٻين شهرن ۾ رهيون. اڀرندي چالوڪيا گهراڻي جي تاريخ ۾ [[راجاراجا نريندر]] اهم حڪمران هو. سندس دور ۾ تيلگو ادب کي شاهي سرپرستي حاصل ٿي. شاعر [[ننّيا]] سان منسوب تيلگو مهاڀارت جي شروعات هن ئي ادبي ماحول سان ڳنڍيل آهي.<ref name="RajarajaChalukya">{{cite journal |last=Krishna Rao |first=Bhavaraju V. |title=Rajaraja Chalukya |journal=Triveni |year=1951 |url=https://trivenijournal.org/CD%20%26%20WEB/rajarajachalukyaapr51.htm |language=en }}</ref> اڀرندي چالوڪيا ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي وچ ۾ سياسي ۽ شاديءَ جا لاڳاپا قائم ٿيا. انهن لاڳاپن وسيلي يارهين صديءَ ۾ ٻنهي خاندانن جي سياسي تاريخ هڪٻئي سان وڌيڪ ڳنڍجي وئي. روميش چندر دت اڀرندي چالوڪيا جي بادشاهت جي چولا خاندان سان شاديءَ واري تعلق جو ذڪر ڪري ٿو، پر ان واقعي کي سڌي ۽ فوري فتح بدران گهراڻن جي تدريجي سياسي اتحاد جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> ==== ڪلياڻي جا اولهندي چالوڪيا ==== [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٻيهر هڪ وڏي سياسي طاقت طور اڀري. هن شاخ جو بنيادي مرڪز [[ڪلياڻي]]، موجوده [[بسواڪلياڻ]]، هو. هن خاندان جو اهم باني [[تيلپا ٻيون]] هو، جنهن 973ع جي لڳ ڀڳ راشٽرڪوٽن جي اقتدار کي ختم ڪري پنهنجي سلطنت قائم ڪئي. اولهندي چالوڪيا حڪمرانن ڪرناٽڪ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ مندرن، ادب ۽ علائقائي انتظام جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم تاريخدانن جي ڪجهه ڪتابن ۾ بادامي، وينگي ۽ ڪلياڻي جي چالوڪيا شاخن جي تاريخ گڏيل تسلسل ۾ بيان ٿيل آهي، پر جديد تاريخ نويسي انهن جي جدا جدا سياسي دورن ۽ گهراڻن ۾ فرق ڪري ٿي. === راشٽرڪوٽ گهراڻو === [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] اٺين صديءَ جي وچ ڌاري دکن جي وڏي سياسي طاقت بڻيو. هن خاندان بادامي جي چالوڪيا گهراڻي جي اقتدار کي ختم ڪري دکن ۾ پنهنجي سلطنت قائم ڪئي. راشٽرڪوٽ حڪمرانن جي گاديءَ جو اهم مرڪز [[مانياکيتا]] هو. هنن دکن، اتر هندستان ۽ ڏکڻ هندستان جي مختلف سياسي طاقتن سان جنگيون ۽ اتحاد ڪيا. راشٽرڪوٽن جي دور ۾ سنسڪرت، ڪنڙ ۽ ٻين ٻولين جي ادب کي سرپرستي حاصل ٿي. هن خاندان جو نالو خاص طور [[ايلورا غارون|ايلورا]] جي شاندار پٿريلي تعمير سان ڳنڍيل آهي. ==== ايلورا جا مندر ==== [[File:Kailasa temple at Ellora.jpg|thumb|ايلورا جي ڪيلاش مندر جو منظر]] [[ايلورا غارون]] مهاراشٽر ۾ واقع ٻڌ، هندو ۽ جين مذهبي يادگارن جو هڪ اهم مجموعو آهن. انهن جي تعمير ۽ کوٽائي ڪيترين صدين دوران ٿي. ايلورا جو مشهور [[ڪيلاش مندر]] عام طور راشٽرڪوٽ حڪمران [[ڪرشنا پهريون (راشٽرڪوٽ)|ڪرشنا پهرئين]] جي دور، اٺين صديءَ، سان منسوب ڪيو ويندو آهي.<ref name="UNESCOEllora">{{cite web |title=Ellora Caves |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/list/243/ |language=en }}</ref> روميش چندر دت پڻ ايلورا جي ڪجهه وڏن هندو مندرن جي تعمير اٺين يا نائين عيسوي صديءَ سان منسوب ڪري ٿو.<ref name="Dutt1908"/> === ديوگري جا يادَو حڪمران === [[ديوگري جا يادَو حڪمران]]، جن کي سيونا يادَو پڻ سڏيو ويندو آهي، دکن جي وچئين دور ۾ هڪ اهم طاقت بڻيا. هن خاندان جي گادي [[ديوگري]] هئي، جنهن کي پوءِ [[دولت آباد]] سڏيو ويو. يادَو حڪمرانن خاص ڪري مهاراشٽر ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ اقتدار قائم ڪيو. هن گهراڻي جو مشهور حڪمران [[رامچندر (ديوگري جو يادَو حڪمران)|رامچندر]] هو. 1296ع ۾ [[علاءُ الدين خلجي]] ديوگري تي حملو ڪيو ۽ رامچندر کي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو. رامچندر جي شڪست سان يادَو گهراڻي جي حڪومت فوري طور ختم نه ٿي، پر ان جي سياسي خودمختياري ڪمزور ٿي. چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ دهلي سلطنت جي وڌيڪ فوجي مهمن کان پوءِ يادَو اقتدار جو خاتمو ٿيو.<ref name="Britannica1911Deccan"/> === ڪاڪتيه گهراڻو === [[ڪاڪتيه گهراڻو]] دکن جي اڀرندي حصي، خاص ڪري موجوده تلنگانا، ۾ هڪ اهم سياسي طاقت هو. هن خاندان جي گادي [[وارنگل]] هئي. ڪاڪتيه دور ۾ آبپاشيءَ جي تلائن، قلعن، مندرن ۽ تيلگو ثقافت جي ترقيءَ کي هٿي ملي. هن گهراڻي جي اهم حڪمرانن ۾ [[رودرما ديوي]] ۽ [[پرتاپ رودر ٻيون]] شامل هئا. چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ دهلي سلطنت جي فوجي مهمن سبب ڪاڪتيه اقتدار ختم ٿيو. === دهلي سلطنت ۽ دکن === تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[دهلي سلطنت]] جي حڪمرانن دکن ۾ پنهنجي اثر کي وڌائڻ شروع ڪيو. خلجي ۽ تغلق حڪمرانن دکن جي مختلف رياستن خلاف فوجي مهمون هلايون. [[محمد بن تغلق]] جي دور ۾ ديوگري، جنهن کي دولت آباد سڏيو ويو، کي ڪجهه عرصي لاءِ سلطنت جي اهم انتظامي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو. دهليءَ کان دکن تائين اقتدار وڌائڻ جي ڪوششن سبب علائقي جي سياسي، فوجي ۽ اقتصادي تاريخ ۾ وڏيون تبديليون آيون. === بهمني سلطنت === [[بهمني سلطنت]] 1347ع ۾ دکن ۾ قائم ٿي. ان جو باني [[علاءُ الدين بهمن شاهه]] هو. هن سلطنت جي شروعاتي گادي [[گلبرگه]] هئي، جڏهن ته پوءِ [[بيدر]] هڪ اهم سياسي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو. بهمني دور ۾ فارسي ادبي روايتن، مقامي دکني ثقافت، اسلامي فن تعمير، تعليم ۽ انتظامي ادارن جي ترقي ٿي. بهمني سلطنت جو سياسي مقابلو ڏکڻ هندستان جي [[وجي نگر سلطنت]] سان پڻ جاري رهيو. === دکن جون پنج سلطنتون === بهمني سلطنت جي زوال کان پوءِ دکن ۾ پنج اهم مسلمان سلطنتون اڀريون: * [[احمد نگر سلطنت]] — نظام شاهي * [[بيجاپور سلطنت]] — عادل شاهي * [[گولڪنڊا سلطنت]] — قطب شاهي * [[بيدر سلطنت]] — بريد شاهي * [[برار سلطنت]] — عماد شاهي اهي سلطنتون دکن جي سياسي، ثقافتي ۽ تعميراتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون. انهن جي دور ۾ قلعا، مسجدون، مقبرا، باغ ۽ شاهي عمارتون تعمير ٿيون. === مغل سلطنت جو دکن ۾ واڌارو === [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن دکن جي سياسي اهميت کي نظر ۾ رکندي هن علائقي ڏانهن فوجي مهمون هلايون. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ مغلن دکن جي اترين علائقن ۾ پنهنجو اثر وڌايو. [[شاهجهان]] ۽ [[اورنگزيب]] جي دورن ۾ مغل فوجي سرگرميون وڌيڪ وسيع ٿيون. اورنگزيب 1686ع ۾ بيجاپور ۽ 1687ع ۾ گولڪنڊا کي فتح ڪيو. انهن فتوحات سان دکن جي ٻن اهم آزاد سلطنتن جو خاتمو ٿيو. === مرهٽا طاقت جو اڀار === سترهين صديءَ ۾ [[ڇترپتي شواجي مهاراج|شواجي]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[مرهٽا سلطنت]] هڪ اهم سياسي طاقت طور اڀري. مرهٽن دکن جي قلعن، جبلن ۽ مقامي سياسي نيٽ ورڪن کي استعمال ڪندي مغل اقتدار کي چئلينج ڪيو. ارڙهين صديءَ ۾ مرهٽا طاقت دکن کان ٻاهر هندستان جي ٻين علائقن تائين پڻ پکڙي وئي. === حيدرآباد جي نظامن جو دور === ارڙهين صديءَ ۾ مغل سلطنت جي مرڪزي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ [[آصف جاهي گهراڻو]] دکن ۾ پنهنجي خودمختيار حڪومت قائم ڪئي. [[حيدرآباد رياست]] هن خاندان جي حڪومت جو مرڪز بڻجي وئي. نظامن جي دور ۾ حيدرآباد سياسي، تعليمي، ادبي ۽ ثقافتي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1948ع ۾ حيدرآباد رياست هندستاني يونين ۾ شامل ڪئي وئي. == دکن جون اهم تاريخي سلطنتون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #9db9ce;border-collapse:collapse;font-size:95%;" |+ style="background:#234c68;color:white;padding:12px;font-size:115%;" | دکن جي تاريخي حڪومتن ۽ شاهي گهراڻن جو جائزو ! style="background:#dcecf6;" | گهراڻو يا سلطنت ! style="background:#dcecf6;" | اندازي وارو دور ! style="background:#dcecf6;" | اهم مرڪز ! style="background:#dcecf6;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#f0f7fc;" | [[ستواهن گهراڻو]] | لڳ ڀڳ ٻي صدي ق.م – ٽين صدي عيسوي | پرتشٺان، امراؤتي | قديم دکن ۾ واپار، سڪن ۽ ٻڌ مذهبي ادارن جي ترقي |- | [[بادامي چالوڪيا]] | لڳ ڀڳ 543–753ع | بادامي | دکن جي سياسي اتحاد ۽ مندرن جي تعمير ۾ واڌارو |- | style="background:#f0f7fc;" | [[اڀرندي چالوڪيا]] | لڳ ڀڳ 624–1070ع | وينگي، راجامندري | تيلگو ادب ۽ چولا گهراڻي سان سياسي لاڳاپا |- | [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] | لڳ ڀڳ 753–973ع | مانياکيتا | ايلورا جو ڪيلاش مندر ۽ وسيع سامراجي اقتدار |- | style="background:#f0f7fc;" | [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] | لڳ ڀڳ 973–1189ع | ڪلياڻي | ڪرناٽڪ جي مندرن، فن ۽ ادب جي سرپرستي |- | [[ديوگري جا يادَو حڪمران]] | لڳ ڀڳ 1187–1317ع | ديوگري | مهاراشٽر ۾ علائقائي اقتدار ۽ دهلي سلطنت سان مقابلو |- | style="background:#f0f7fc;" | [[ڪاڪتيه گهراڻو]] | لڳ ڀڳ 1163–1323ع | وارنگل | آبپاشي، قلعن ۽ تيلگو ثقافت جي ترقي |- | [[بهمني سلطنت]] | 1347–1527ع جي لڳ ڀڳ | گلبرگه، بيدر | دکني-فارسي ثقافت ۽ فن تعمير |- | style="background:#f0f7fc;" | [[وجي نگر سلطنت]] | 1336–1646ع | وجي نگر | ڏکڻ هندستان جي واپار، مندرن ۽ شاهي ثقافت جي ترقي |- | [[دکن جون سلطنتون]] | پندرهين–سترهين صدي | احمد نگر، بيجاپور، گولڪنڊا، بيدر، برار | دکني ادب، اسلامي تعميراتي فن ۽ علائقائي سياست |- | style="background:#f0f7fc;" | [[مغل سلطنت]] | سورهين–ارڙهين صدي | اورنگ آباد ۽ ٻيا مرڪز | دکن ۾ مغل انتظام ۽ فوجي توسيع |- | [[مرهٽا سلطنت]] | 1674–1818ع | رائڳڙهه، پوني ۽ ٻيا مرڪز | دکن کان اتر هندستان تائين سياسي اثر |- | style="background:#f0f7fc;" | [[حيدرآباد رياست]] | 1724–1948ع | حيدرآباد | آصف جاهي حڪومت ۽ دکني ثقافت |} o49vuk0i2hb1pln8sblyjhuhpuw83pn 424198 424197 2026-10-21T20:35:58Z Intisar Ali 8681 424198 wikitext text/x-wiki {{Infobox landform | name = دکن | other_name = دکن جو مٿانهون پٽ | photo = | photo_caption = دکن جي مٿانهين پٽ جو قدرتي منظر | map = India | map_caption = هندستان ۾ دکن جو هنڌ | location = [[هندستان]] | region = [[مهاراشٽر]]، [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا | type = [[مٿانهون پٽ]] | geology = بيسالٽ، گرينائيٽ ۽ ٻيا قديم پٿر | age = مختلف ارضياتي دور }} '''دکن''' ({{lang-en|Deccan}}؛ فارسي: دکن؛ سنسڪرت: ''دڪشڻ''، معنيٰ «ڏکڻ») [[ڏکڻ هندستان]] جو هڪ وسيع تاريخي، جاگرافيائي ۽ ثقافتي علائقو آهي. جاگرافيائي لحاظ کان دکن جو مٿانهون پٽ هندستان جي جزيري نما ڏاکڻي حصي جو اهم ڀاڱو آهي، جڏهن ته تاريخي لحاظ کان دکن جو نالو مختلف دورن ۾ وڌيڪ وسيع علائقن لاءِ به استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="IranicaDeccan">{{cite encyclopedia |title=Deccan |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VII |pages=181–189 |year=1994 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/deccan/ |language=en }}</ref> دکن جي تاريخ ۾ [[ستواهن گهراڻو]]، [[چالوڪيا گهراڻو]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]]، [[ديوگري جا يادَو حڪمران]]، [[ڪاڪتيه گهراڻو]]، [[وجي نگر سلطنت]]، [[بهمني سلطنت]] ۽ دکن جون مختلف مسلمان سلطنتون اهم رهيون آهن. هن علائقي هندستان جي سياسي، اقتصادي، مذهبي، لساني ۽ تعميراتي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو آهي.<ref name="Britannica1911Deccan">{{cite encyclopedia |title=Deccan |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |edition=11th |year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Deccan |language=en }}</ref> == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ == لفظ '''دکن''' جو تعلق سنسڪرت جي لفظ ''دڪشڻ'' (Dakṣiṇa) سان آهي، جنهن جي معنيٰ «ڏکڻ» آهي. اهو نالو وقت سان گڏ پراڪرت، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ مختلف صورتن سان استعمال ٿيندو رهيو. فارسي ۽ هندستاني تاريخي تحريرن ۾ «دکن» هڪ سياسي ۽ ثقافتي اصطلاح طور پڻ رائج ٿيو.<ref name="IranicaDeccan"/> قديم هندستاني جاگرافيءَ ۾ ''دڪشڻاپٿ'' ڏکڻ طرف ويندڙ رستي يا ڏاکڻي علائقي لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو. ان جو تعلق اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وچ ۾ واپار، مذهبي سفرن ۽ سياسي رابطن سان هو. == جاگرافي == [[File:Deccan Traps at Matheran.jpg|thumb|دکن جي آتش فشاني پٿرن جو منظر]] دکن جو مٿانهون پٽ هندستان جي ڏاکڻي جزيري نما حصي ۾ واقع آهي. ان جي اولهه ۾ [[اولهه گھاٽ]] ۽ اوڀر ۾ [[اوڀر گھاٽ]] جا جبل آهن. مٿانهين پٽ جي عام لاڙي اوڀر طرف هجڻ سبب هن علائقي جا ڪيترائي وڏا درياهه [[بنگال جي نار]] ڏانهن وهن ٿا.<ref name="HPUDeccan">{{cite web |title=History 101: Geographical Background and Early Satavahanas |publisher=Himachal Pradesh University |url=https://hpuniv.ac.in/hpuniv/upload/uploadfiles/files/History%20101%20%28E%29.pdf |language=en }}</ref> تاريخي دکن جون حدون مختلف دورن ۾ بدلجنديون رهيون آهن. ڪن تاريخي وصفن ۾ [[نرمدا ندي]] کي اتر واري حد، جڏهن ته [[تنگڀدرا ندي]] کي ڏکڻ واري حد ڄاڻايو ويو آهي. ان جي ابتڙ دکن جي مٿانهين پٽ جي جديد طبعي جاگرافيائي وصف وڌيڪ وسيع آهي.<ref name="IranicaDeccan"/> === اهم درياهه === دکن جا درياهه زراعت، آبپاشي، آبادڪاري ۽ واپار جي ترقيءَ ۾ اهم رهيا آهن. * '''[[گوداوري ندي]]:''' دکن جي اهم ۽ ڊگهن دريائن مان هڪ آهي. * '''[[ڪرشنا ندي]]:''' مهاراشٽر، ڪرناٽڪ، تلنگانا ۽ آنڌرا پرديش جي علائقن مان وهي ٿي. * '''[[ڀيما ندي]]:''' ڪرشنا نديءَ جي اهم شاخ آهي. * '''[[تنگڀدرا ندي]]:''' ڏکڻ دکن جي تاريخي رياستن لاءِ اهم درياهه رهي آهي. * '''[[پينار ندي]]:''' ڏکڻ اوڀر هندستان جي اهم دريائن مان هڪ آهي. === آبهوا ۽ زراعت === دکن جي آبهوا گهڻو ڪري گرم ۽ موسمي برساتن تي دارومدار رکندڙ آهي. اولهه گھاٽ جا جبل ڏکڻ اولهه مان ايندڙ مينهن وارن هوائن کي روڪين ٿا، جنهن ڪري انهن جبلن جي اولهندي پاسي وڌيڪ برسات ۽ اندروني دکن جي ڪيترن علائقن ۾ نسبتاً گهٽ برسات پوي ٿي.<ref name="WesternGhatsClimate">{{cite report |title=Western Ghats: Geographical and Climatic Characteristics |url=https://www.greentribunal.gov.in/sites/default/files/news_updates/OA%20235%20of%202024%20R1%20to%20R4.pdf |language=en }}</ref> دکن جي بيسالٽي پٿرن مان ٺهندڙ ڪاري مٽي ڪپهه جي پوک لاءِ مشهور آهي. علائقي ۾ جوئر، ٻاجهري، دالون، ڪمند ۽ ٻيا زرعي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا. == ارضيات == دکن جي ارضياتي بناوت جي هڪ نمايان خصوصيت '''[[دکن ٽريپس]]''' (Deccan Traps) آهي. اهي آتش فشاني بيسالٽ جي ڪيترن تهن تي مشتمل آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 60 لک سال اڳ وڏي پيماني تي لاوا جي وهڪري سبب وجود ۾ آيا.<ref name="UNESCODeccanTraps">{{cite web |title=Deccan Traps at Panchgani and Mahabaleshwar |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6890/ |language=en }}</ref> لفظ ''ٽريپس'' جو تعلق ڏاڪڻ جهڙي ارضياتي شڪل سان آهي، جيڪا بيسالٽ جي مختلف تهن جي ڪٽجڻ سان ٺهي ٿي. دکن ٽريپس دنيا جي وڏن آتش فشاني بيسالٽي علائقن مان هڪ آهن. انهن جا باقيات اڄ به لڳ ڀڳ پنج لک چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهن.<ref name="IUGSDeccan">{{cite report |title=Deccan Traps, India |work=The Second 100 IUGS Geological Heritage Sites |publisher=International Union of Geological Sciences |year=2024 |url=https://iugs-geoheritage.org/publications-dl/IUGS-SECOND-100-SITES-WEB-BOOK.pdf |language=en }}</ref> دکن ٽريپس جي آتش فشاني سرگرمي زمين جي تاريخ ۾ ڪريٽيشيس ۽ پيليوجين دورن جي سرحد جي ويجهو ٿي. ان سرگرمي ۽ ان وقت جي عالمي ماحولياتي تبديلين جي وچ ۾ تعلق ارضياتي تحقيق جو اهم موضوع رهيو آهي.<ref name="IUGSDeccan"/> == تاريخ == === قديم آبادڪاري === دکن ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿا. هن علائقي ۾ پٿر جي دور، نئين پٿر جي دور ۽ لوهه جي دور سان لاڳاپيل مختلف آثار قديمه جا ماڳ موجود آهن. دکن جي قديم تاريخ ۾ مقامي آبادين، زرعي ڳوٺن، واپاري رستن ۽ علائقائي رياستن جو اهم ڪردار رهيو. اتر هندستان ۽ ڏکڻ هندستان جي وچ ۾ رابطن سبب هن خطي ۾ مختلف ثقافتي ۽ مذهبي روايتون گڏ ٿيون. === موريا سلطنت === [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ دکن جا ڪجهه علائقا اتر هندستان جي وڏي سامراجي نظام سان ڳنڍجي ويا. [[اشوڪ]] جي لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موريا حڪمرانن جو اثر ڏکڻ هندستان جي ڪيترن علائقن تائين پهتو هو. === آنڌرا يا ستواهن گهراڻو === [[ستواهن گهراڻو]]، جنهن کي پراڻن تاريخي ڪتابن ۾ ڪڏهن «آنڌرا گهراڻو» پڻ سڏيو ويو آهي، دکن جي قديم تاريخ جو هڪ اهم شاهي خاندان هو. ان جو اقتدار عيسوي سن کان اڳ آخري صدين ۾ اڀريو ۽ عيسوي سن جي شروعاتي صدين تائين جاري رهيو.<ref name="HPUDeccan"/> ستواهن گهراڻي جي شروعات روايتي طور [[سيموڪ]] سان منسوب ڪئي ويندي آهي. هن خاندان جا حڪمران دکن جي مختلف حصن، خاص ڪري گوداوري ۽ ڪرشنا جي وادين، سان لاڳاپيل رهيا. ستواهن دور ۾ واپار، سڪن جي رواج، ٻڌ مذهبي ادارن ۽ پٿر ۾ کوٽيل غارن جي تعمير کي هٿي ملي. دکن جا واپاري رستا اولهندي ساحل جي بندرگاهن کي اندروني هندستان سان ڳنڍيندا هئا. تاريخدان [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ ڄاڻايو آهي ته آنڌرن عيسوي سن کان ڪيترائي سؤ سال اڳ دکن ۾ هڪ طاقتور بادشاهت قائم ڪئي، جيڪا عيسوي سن کان پوءِ به ڪيترين صدين تائين قائم رهي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en |page=40 }}</ref> ستواهن گهراڻي جي شروعات ۽ خاتمي جي صحيح تاريخن بابت جديد مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن، تنهن ڪري هن گهراڻي جي تاريخ کي قطعي سالن بدران اندازي وارن دورن ۾ بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چالوڪيا گهراڻو === [[چالوڪيا گهراڻو]] دکن جي وچئين دور جي اهم شاهي خاندانن مان هو. هن گهراڻي جون مختلف شاخون جدا جدا دورن ۾ دکن ۽ ڏکڻ هندستان جي علائقن تي حڪمران رهيون. انهن ۾ بادامي جا چالوڪيا، اڀرندي چالوڪيا ۽ ڪلياڻي جا اولهندي چالوڪيا خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="UNESCOChalukya">{{cite web |title=Evolution of Temple Architecture – Aihole-Badami-Pattadakal |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5972/ |language=en }}</ref> ==== بادامي جا چالوڪيا ==== بادامي جي چالوڪيا گهراڻي ڇهين کان اٺين صديءَ تائين دکن جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. هن خاندان جي اهم حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين پهريون]] ۽ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هئا. پولاڪيشين ٻيون ستين صديءَ جي شروعات ۾ دکن جو طاقتور حڪمران هو. هن اتر هندستان جي حڪمران [[هرش ورڌن]] جي ڏکڻ طرف وڌڻ واري ڪوشش کي روڪيو. چيني ٻڌ ياتري [[شوانزانگ]] پڻ پنهنجي سفر دوران هن حڪمران جي سلطنت بابت معلومات قلمبند ڪئي. [[روميش چندر دت]] جي بيان موجب، هرش ورڌن، جنهن کي شيلادتيه پڻ سڏيو ويو آهي، اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو، پر پولاڪيشين ٻئي جي دکن واري سلطنت کي فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو.<ref name="Dutt1908"/> چالوڪيا دور ۾ [[بادامي]]، [[ايهولي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ مندرن جي تعمير ۽ پٿر ۾ کوٽيل مذهبي عمارتن جي فن کي وڏي ترقي ملي. پٽاڊڪل جا مندر اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي تعميراتي روايتن جي ميلاپ جو نمايان مثال آهن.<ref name="UNESCOPattadakal">{{cite web |title=Group of Monuments at Pattadakal |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/list/239/ |language=en }}</ref> ==== اڀرندي چالوڪيا ==== [[اڀرندي چالوڪيا]] گهراڻي جي حڪومت بنيادي طور [[وينگي]] ۽ موجوده آنڌرا پرديش جي ساحلي ۽ اندروني علائقن ۾ قائم هئي. هن شاخ جو باني [[وشنوورڌن (اوڀر چالوڪيا)|ڪبجا وشنوورڌن]] هو، جيڪو پولاڪيشين ٻئي جو ڀاءُ هو. هن لڳ ڀڳ 624ع ۾ وينگي ۾ پنهنجي حڪمراني شروع ڪئي. سندس جانشينن ڪيترين صدين تائين علائقي ۾ اقتدار برقرار رکيو.<ref name="EasternChalukyaHistory">{{cite web |title=History: Eastern Chalukya Dynasty |website=Andhra Cultural Portal |url=https://andhraportal.org/history-eastern-chalukya-dynasty/ |language=en }}</ref> هن گهراڻي جون گاديون مختلف وقتن تي وينگي، پٺاپورم ۽ [[راجامندري]] سميت ٻين شهرن ۾ رهيون. اڀرندي چالوڪيا گهراڻي جي تاريخ ۾ [[راجاراجا نريندر]] اهم حڪمران هو. سندس دور ۾ تيلگو ادب کي شاهي سرپرستي حاصل ٿي. شاعر [[ننّيا]] سان منسوب تيلگو مهاڀارت جي شروعات هن ئي ادبي ماحول سان ڳنڍيل آهي.<ref name="RajarajaChalukya">{{cite journal |last=Krishna Rao |first=Bhavaraju V. |title=Rajaraja Chalukya |journal=Triveni |year=1951 |url=https://trivenijournal.org/CD%20%26%20WEB/rajarajachalukyaapr51.htm |language=en }}</ref> اڀرندي چالوڪيا ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي وچ ۾ سياسي ۽ شاديءَ جا لاڳاپا قائم ٿيا. انهن لاڳاپن وسيلي يارهين صديءَ ۾ ٻنهي خاندانن جي سياسي تاريخ هڪٻئي سان وڌيڪ ڳنڍجي وئي. روميش چندر دت اڀرندي چالوڪيا جي بادشاهت جي چولا خاندان سان شاديءَ واري تعلق جو ذڪر ڪري ٿو، پر ان واقعي کي سڌي ۽ فوري فتح بدران گهراڻن جي تدريجي سياسي اتحاد جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> ==== ڪلياڻي جا اولهندي چالوڪيا ==== [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٻيهر هڪ وڏي سياسي طاقت طور اڀري. هن شاخ جو بنيادي مرڪز [[ڪلياڻي]]، موجوده [[بسواڪلياڻ]]، هو. هن خاندان جو اهم باني [[تيلپا ٻيون]] هو، جنهن 973ع جي لڳ ڀڳ راشٽرڪوٽن جي اقتدار کي ختم ڪري پنهنجي سلطنت قائم ڪئي. اولهندي چالوڪيا حڪمرانن ڪرناٽڪ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ مندرن، ادب ۽ علائقائي انتظام جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم تاريخدانن جي ڪجهه ڪتابن ۾ بادامي، وينگي ۽ ڪلياڻي جي چالوڪيا شاخن جي تاريخ گڏيل تسلسل ۾ بيان ٿيل آهي، پر جديد تاريخ نويسي انهن جي جدا جدا سياسي دورن ۽ گهراڻن ۾ فرق ڪري ٿي. === راشٽرڪوٽ گهراڻو === [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] اٺين صديءَ جي وچ ڌاري دکن جي وڏي سياسي طاقت بڻيو. هن خاندان بادامي جي چالوڪيا گهراڻي جي اقتدار کي ختم ڪري دکن ۾ پنهنجي سلطنت قائم ڪئي. راشٽرڪوٽ حڪمرانن جي گاديءَ جو اهم مرڪز [[مانياکيتا]] هو. هنن دکن، اتر هندستان ۽ ڏکڻ هندستان جي مختلف سياسي طاقتن سان جنگيون ۽ اتحاد ڪيا. راشٽرڪوٽن جي دور ۾ سنسڪرت، ڪنڙ ۽ ٻين ٻولين جي ادب کي سرپرستي حاصل ٿي. هن خاندان جو نالو خاص طور [[ايلورا غارون|ايلورا]] جي شاندار پٿريلي تعمير سان ڳنڍيل آهي. ==== ايلورا جا مندر ==== [[File:Kailasa temple at Ellora.jpg|thumb|ايلورا جي ڪيلاش مندر جو منظر]] [[ايلورا غارون]] مهاراشٽر ۾ واقع ٻڌ، هندو ۽ جين مذهبي يادگارن جو هڪ اهم مجموعو آهن. انهن جي تعمير ۽ کوٽائي ڪيترين صدين دوران ٿي. ايلورا جو مشهور [[ڪيلاش مندر]] عام طور راشٽرڪوٽ حڪمران [[ڪرشنا پهريون (راشٽرڪوٽ)|ڪرشنا پهرئين]] جي دور، اٺين صديءَ، سان منسوب ڪيو ويندو آهي.<ref name="UNESCOEllora">{{cite web |title=Ellora Caves |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/list/243/ |language=en }}</ref> روميش چندر دت پڻ ايلورا جي ڪجهه وڏن هندو مندرن جي تعمير اٺين يا نائين عيسوي صديءَ سان منسوب ڪري ٿو.<ref name="Dutt1908"/> === ديوگري جا يادَو حڪمران === [[ديوگري جا يادَو حڪمران]]، جن کي سيونا يادَو پڻ سڏيو ويندو آهي، دکن جي وچئين دور ۾ هڪ اهم طاقت بڻيا. هن خاندان جي گادي [[ديوگري]] هئي، جنهن کي پوءِ [[دولت آباد]] سڏيو ويو. يادَو حڪمرانن خاص ڪري مهاراشٽر ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ اقتدار قائم ڪيو. هن گهراڻي جو مشهور حڪمران [[رامچندر (ديوگري جو يادَو حڪمران)|رامچندر]] هو. 1296ع ۾ [[علاءُ الدين خلجي]] ديوگري تي حملو ڪيو ۽ رامچندر کي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو. رامچندر جي شڪست سان يادَو گهراڻي جي حڪومت فوري طور ختم نه ٿي، پر ان جي سياسي خودمختياري ڪمزور ٿي. چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ دهلي سلطنت جي وڌيڪ فوجي مهمن کان پوءِ يادَو اقتدار جو خاتمو ٿيو.<ref name="Britannica1911Deccan"/> === ڪاڪتيه گهراڻو === [[ڪاڪتيه گهراڻو]] دکن جي اڀرندي حصي، خاص ڪري موجوده تلنگانا، ۾ هڪ اهم سياسي طاقت هو. هن خاندان جي گادي [[وارنگل]] هئي. ڪاڪتيه دور ۾ آبپاشيءَ جي تلائن، قلعن، مندرن ۽ تيلگو ثقافت جي ترقيءَ کي هٿي ملي. هن گهراڻي جي اهم حڪمرانن ۾ [[رودرما ديوي]] ۽ [[پرتاپ رودر ٻيون]] شامل هئا. چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ دهلي سلطنت جي فوجي مهمن سبب ڪاڪتيه اقتدار ختم ٿيو. === دهلي سلطنت ۽ دکن === تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[دهلي سلطنت]] جي حڪمرانن دکن ۾ پنهنجي اثر کي وڌائڻ شروع ڪيو. خلجي ۽ تغلق حڪمرانن دکن جي مختلف رياستن خلاف فوجي مهمون هلايون. [[محمد بن تغلق]] جي دور ۾ ديوگري، جنهن کي دولت آباد سڏيو ويو، کي ڪجهه عرصي لاءِ سلطنت جي اهم انتظامي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو. دهليءَ کان دکن تائين اقتدار وڌائڻ جي ڪوششن سبب علائقي جي سياسي، فوجي ۽ اقتصادي تاريخ ۾ وڏيون تبديليون آيون. === بهمني سلطنت === [[بهمني سلطنت]] 1347ع ۾ دکن ۾ قائم ٿي. ان جو باني [[علاءُ الدين بهمن شاهه]] هو. هن سلطنت جي شروعاتي گادي [[گلبرگه]] هئي، جڏهن ته پوءِ [[بيدر]] هڪ اهم سياسي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو. بهمني دور ۾ فارسي ادبي روايتن، مقامي دکني ثقافت، اسلامي فن تعمير، تعليم ۽ انتظامي ادارن جي ترقي ٿي. بهمني سلطنت جو سياسي مقابلو ڏکڻ هندستان جي [[وجي نگر سلطنت]] سان پڻ جاري رهيو. === دکن جون پنج سلطنتون === بهمني سلطنت جي زوال کان پوءِ دکن ۾ پنج اهم مسلمان سلطنتون اڀريون: * [[احمد نگر سلطنت]] — نظام شاهي * [[بيجاپور سلطنت]] — عادل شاهي * [[گولڪنڊا سلطنت]] — قطب شاهي * [[بيدر سلطنت]] — بريد شاهي * [[برار سلطنت]] — عماد شاهي اهي سلطنتون دکن جي سياسي، ثقافتي ۽ تعميراتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون. انهن جي دور ۾ قلعا، مسجدون، مقبرا، باغ ۽ شاهي عمارتون تعمير ٿيون. === مغل سلطنت جو دکن ۾ واڌارو === [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن دکن جي سياسي اهميت کي نظر ۾ رکندي هن علائقي ڏانهن فوجي مهمون هلايون. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ مغلن دکن جي اترين علائقن ۾ پنهنجو اثر وڌايو. [[شاهجهان]] ۽ [[اورنگزيب]] جي دورن ۾ مغل فوجي سرگرميون وڌيڪ وسيع ٿيون. اورنگزيب 1686ع ۾ بيجاپور ۽ 1687ع ۾ گولڪنڊا کي فتح ڪيو. انهن فتوحات سان دکن جي ٻن اهم آزاد سلطنتن جو خاتمو ٿيو. === مرهٽا طاقت جو اڀار === سترهين صديءَ ۾ [[ڇترپتي شواجي مهاراج|شواجي]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[مرهٽا سلطنت]] هڪ اهم سياسي طاقت طور اڀري. مرهٽن دکن جي قلعن، جبلن ۽ مقامي سياسي نيٽ ورڪن کي استعمال ڪندي مغل اقتدار کي چئلينج ڪيو. ارڙهين صديءَ ۾ مرهٽا طاقت دکن کان ٻاهر هندستان جي ٻين علائقن تائين پڻ پکڙي وئي. === حيدرآباد جي نظامن جو دور === ارڙهين صديءَ ۾ مغل سلطنت جي مرڪزي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ [[آصف جاهي گهراڻو]] دکن ۾ پنهنجي خودمختيار حڪومت قائم ڪئي. [[حيدرآباد رياست]] هن خاندان جي حڪومت جو مرڪز بڻجي وئي. نظامن جي دور ۾ حيدرآباد سياسي، تعليمي، ادبي ۽ ثقافتي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1948ع ۾ حيدرآباد رياست هندستاني يونين ۾ شامل ڪئي وئي. == دکن جون اهم تاريخي سلطنتون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #9db9ce;border-collapse:collapse;font-size:95%;" |+ style="background:#234c68;color:white;padding:12px;font-size:115%;" | دکن جي تاريخي حڪومتن ۽ شاهي گهراڻن جو جائزو ! style="background:#dcecf6;" | گهراڻو يا سلطنت ! style="background:#dcecf6;" | اندازي وارو دور ! style="background:#dcecf6;" | اهم مرڪز ! style="background:#dcecf6;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#f0f7fc;" | [[ستواهن گهراڻو]] | لڳ ڀڳ ٻي صدي ق.م – ٽين صدي عيسوي | پرتشٺان، امراؤتي | قديم دکن ۾ واپار، سڪن ۽ ٻڌ مذهبي ادارن جي ترقي |- | [[بادامي چالوڪيا]] | لڳ ڀڳ 543–753ع | بادامي | دکن جي سياسي اتحاد ۽ مندرن جي تعمير ۾ واڌارو |- | style="background:#f0f7fc;" | [[اڀرندي چالوڪيا]] | لڳ ڀڳ 624–1070ع | وينگي، راجامندري | تيلگو ادب ۽ چولا گهراڻي سان سياسي لاڳاپا |- | [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] | لڳ ڀڳ 753–973ع | مانياکيتا | ايلورا جو ڪيلاش مندر ۽ وسيع سامراجي اقتدار |- | style="background:#f0f7fc;" | [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] | لڳ ڀڳ 973–1189ع | ڪلياڻي | ڪرناٽڪ جي مندرن، فن ۽ ادب جي سرپرستي |- | [[ديوگري جا يادَو حڪمران]] | لڳ ڀڳ 1187–1317ع | ديوگري | مهاراشٽر ۾ علائقائي اقتدار ۽ دهلي سلطنت سان مقابلو |- | style="background:#f0f7fc;" | [[ڪاڪتيه گهراڻو]] | لڳ ڀڳ 1163–1323ع | وارنگل | آبپاشي، قلعن ۽ تيلگو ثقافت جي ترقي |- | [[بهمني سلطنت]] | 1347–1527ع جي لڳ ڀڳ | گلبرگه، بيدر | دکني-فارسي ثقافت ۽ فن تعمير |- | style="background:#f0f7fc;" | [[وجي نگر سلطنت]] | 1336–1646ع | وجي نگر | ڏکڻ هندستان جي واپار، مندرن ۽ شاهي ثقافت جي ترقي |- | [[دکن جون سلطنتون]] | پندرهين–سترهين صدي | احمد نگر، بيجاپور، گولڪنڊا، بيدر، برار | دکني ادب، اسلامي تعميراتي فن ۽ علائقائي سياست |- | style="background:#f0f7fc;" | [[مغل سلطنت]] | سورهين–ارڙهين صدي | اورنگ آباد ۽ ٻيا مرڪز | دکن ۾ مغل انتظام ۽ فوجي توسيع |- | [[مرهٽا سلطنت]] | 1674–1818ع | رائڳڙهه، پوني ۽ ٻيا مرڪز | دکن کان اتر هندستان تائين سياسي اثر |- | style="background:#f0f7fc;" | [[حيدرآباد رياست]] | 1724–1948ع | حيدرآباد | آصف جاهي حڪومت ۽ دکني ثقافت |} == ثقافت ۽ ٻوليون == دکن هندستان جي گهڻ لساني ۽ گهڻ ثقافتي علائقن مان هڪ آهي. هن خطي ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[دکني ٻولي|دکني]] ۽ ٻين ٻولين جون تاريخي روايتون موجود آهن. مختلف دورن ۾ سنسڪرت، پراڪرت ۽ فارسي پڻ علمي، مذهبي يا درٻاري ٻولين طور استعمال ٿينديون رهيون. === دکني ادب === دکن جي مسلمان سلطنتن جي دور ۾ دکني ٻوليءَ ۾ شاعري ۽ نثر کي ترقي ملي. دکني ادبي روايت ۾ مقامي هندستاني ٻولين سان گڏ فارسي ۽ عربي لفظن جو اثر پڻ نظر اچي ٿو. === مذهبي روايتون === دکن ۾ هندو مت، ٻڌ مت، جين مت ۽ اسلام سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ موجود آهن. انهن روايتن جو اثر مندرن، غارن، مسجدن، مقبرن ۽ صوفي درگاهن جي صورت ۾ ڏسي سگهجي ٿو. == فن تعمير == دکن جي تعميراتي تاريخ ۾ پٿر ۾ کوٽيل غارن، مندرن، قلعن، مسجدن، مقبرن ۽ محلاتن کي خاص اهميت حاصل آهي. === پٽاڊڪل جا مندر === [[پٽاڊڪل]] جا مندر ستين ۽ اٺين صديءَ جي چالوڪيا تعميراتي فن جا اهم مثال آهن. انهن ۾ اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي مندر سازيءَ جون روايتون گڏ نظر اچن ٿيون. هن ماڳ کي 1987ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="UNESCOPattadakal"/> === ايلورا جون غارون === [[ايلورا غارون]] ۾ ٻڌ، هندو ۽ جين مذهبي يادگار شامل آهن. هي ماڳ مذهبي فن، مجسما سازي ۽ پٿر جي تعمير جو اهم مثال آهي.<ref name="UNESCOEllora"/> === اسلامي تعميراتي ورثو === دکن جي بهمني، عادل شاهي ۽ قطب شاهي دورن ۾ مسجدن، مقبرن، قلعن ۽ محلاتن جي تعمير کي ترقي ملي. [[گول گنبذ]]، [[چارمينار]] ۽ [[گولڪنڊا قلعو]] دکن جي اسلامي دور جي مشهور تاريخي عمارتن مان آهن. == معاشي تاريخ == دکن جي معيشت قديم زماني کان زراعت، چوپائي مال، هٿ جي صنعت، معدنيات ۽ واپار تي ٻڌل رهي آهي. دکن جي اندروني واپاري رستن اولهندي ساحل جي بندرگاهن کي ڏکڻ ۽ وچ هندستان جي آبادين سان ڳنڍيو. ستواهن دور کان وٺي مختلف سلطنتن انهن رستن جي سياسي ۽ اقتصادي اهميت کي تسليم ڪيو. زرعي پيداوار ۾ ڪپهه، اناج ۽ ٻيا فصل اهم رهيا آهن، جڏهن ته مختلف دورن ۾ ڪپڙي جي صنعت، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ هيرن جي واپار پڻ اهميت حاصل ڪئي. == ڏسو پڻ == * [[دکن جو مٿانهون پٽ]] * [[دکن ٽريپس]] * [[دکن جون سلطنتون]] * [[ستواهن گهراڻو]] * [[چالوڪيا گهراڻو]] * [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] * [[بهمني سلطنت]] * [[وجي نگر سلطنت]] * [[حيدرآباد رياست]] * [[ايلورا غارون]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/deccan/ Encyclopaedia Iranica — Deccan] * [https://whc.unesco.org/en/list/243/ UNESCO — Ellora Caves] * [https://whc.unesco.org/en/list/239/ UNESCO — Pattadakal] * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6890/ UNESCO — Deccan Traps] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Deccan_Plateau Wikimedia Commons — Deccan Plateau] [[زمرو:دکن]] [[زمرو:هندستان جي جاگرافي]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ]] [[زمرو:ڏکڻ هندستان]] [[زمرو:هندستان جا مٿانهان پٽ]] 8884hck8yhyl1z48ox4pemprq8i5fpy 424208 424198 2026-10-21T21:02:33Z Intisar Ali 8681 424208 wikitext text/x-wiki {{Infobox landform | name = دکن | other_name = دکن جو مٿانهون پٽ | photo = | photo_caption = دکن جي مٿانهين پٽ جو قدرتي منظر | map = India | map_caption = هندستان ۾ دکن جو هنڌ | location = [[هندستان]] | region = [[مهاراشٽر]]، [[ڪرناٽڪ]]، [[تلنگانا]]، [[آنڌرا پرديش]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا | type = [[مٿانهون پٽ]] | geology = بيسالٽ، گرينائيٽ ۽ ٻيا قديم پٿر | age = مختلف ارضياتي دور }} '''دکن''' ({{lang-en|Deccan}}؛ فارسي: دکن؛ سنسڪرت: ''دڪشڻ''، معنيٰ «ڏکڻ») [[ڏکڻ هندستان]] جو هڪ وسيع تاريخي، جاگرافيائي ۽ ثقافتي علائقو آهي. جاگرافيائي لحاظ کان دکن جو مٿانهون پٽ هندستان جي جزيري نما ڏاکڻي حصي جو اهم ڀاڱو آهي، جڏهن ته تاريخي لحاظ کان دکن جو نالو مختلف دورن ۾ وڌيڪ وسيع علائقن لاءِ به استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="IranicaDeccan">{{cite encyclopedia |title=Deccan |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VII |pages=181–189 |year=1994 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/deccan/ |language=en }}</ref> دکن جي تاريخ ۾ [[ستواهن گهراڻو]]، [[چالوڪيا گهراڻو]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]]، [[ديوگري جا يادَو حڪمران]]، [[ڪاڪتيه گهراڻو]]، [[وجي نگر سلطنت]]، [[بهمني سلطنت]] ۽ دکن جون مختلف مسلمان سلطنتون اهم رهيون آهن. هن علائقي هندستان جي سياسي، اقتصادي، مذهبي، لساني ۽ تعميراتي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو آهي.<ref name="Britannica1911Deccan">{{cite encyclopedia |title=Deccan |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |edition=11th |year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Deccan |language=en }}</ref> == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ == لفظ '''دکن''' جو تعلق سنسڪرت جي لفظ ''دڪشڻ'' (Dakṣiṇa) سان آهي، جنهن جي معنيٰ «ڏکڻ» آهي. اهو نالو وقت سان گڏ پراڪرت، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ مختلف صورتن سان استعمال ٿيندو رهيو. فارسي ۽ هندستاني تاريخي تحريرن ۾ «دکن» هڪ سياسي ۽ ثقافتي اصطلاح طور پڻ رائج ٿيو.<ref name="IranicaDeccan"/> قديم هندستاني جاگرافيءَ ۾ ''دڪشڻاپٿ'' ڏکڻ طرف ويندڙ رستي يا ڏاکڻي علائقي لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو. ان جو تعلق اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وچ ۾ واپار، مذهبي سفرن ۽ سياسي رابطن سان هو. == جاگرافي == [[File:Deccan Traps Matheran.jpg|thumb|دکن جي مٿانهين پٽ ۾ ماٿيران وٽ آتش فشاني بازالٽ پٿرن جو منظر]] دکن جو مٿانهون پٽ هندستان جي ڏاکڻي جزيري نما حصي ۾ واقع آهي. ان جي اولهه ۾ [[اولهه گھاٽ]] ۽ اوڀر ۾ [[اوڀر گھاٽ]] جا جبل آهن. مٿانهين پٽ جي عام لاڙي اوڀر طرف هجڻ سبب هن علائقي جا ڪيترائي وڏا درياهه [[بنگال جي نار]] ڏانهن وهن ٿا.<ref name="HPUDeccan">{{cite web |title=History 101: Geographical Background and Early Satavahanas |publisher=Himachal Pradesh University |url=https://hpuniv.ac.in/hpuniv/upload/uploadfiles/files/History%20101%20%28E%29.pdf |language=en }}</ref> تاريخي دکن جون حدون مختلف دورن ۾ بدلجنديون رهيون آهن. ڪن تاريخي وصفن ۾ [[نرمدا ندي]] کي اتر واري حد، جڏهن ته [[تنگڀدرا ندي]] کي ڏکڻ واري حد ڄاڻايو ويو آهي. ان جي ابتڙ دکن جي مٿانهين پٽ جي جديد طبعي جاگرافيائي وصف وڌيڪ وسيع آهي.<ref name="IranicaDeccan"/> === اهم درياهه === دکن جا درياهه زراعت، آبپاشي، آبادڪاري ۽ واپار جي ترقيءَ ۾ اهم رهيا آهن. * '''[[گوداوري ندي]]:''' دکن جي اهم ۽ ڊگهن دريائن مان هڪ آهي. * '''[[ڪرشنا ندي]]:''' مهاراشٽر، ڪرناٽڪ، تلنگانا ۽ آنڌرا پرديش جي علائقن مان وهي ٿي. * '''[[ڀيما ندي]]:''' ڪرشنا نديءَ جي اهم شاخ آهي. * '''[[تنگڀدرا ندي]]:''' ڏکڻ دکن جي تاريخي رياستن لاءِ اهم درياهه رهي آهي. * '''[[پينار ندي]]:''' ڏکڻ اوڀر هندستان جي اهم دريائن مان هڪ آهي. === آبهوا ۽ زراعت === دکن جي آبهوا گهڻو ڪري گرم ۽ موسمي برساتن تي دارومدار رکندڙ آهي. اولهه گھاٽ جا جبل ڏکڻ اولهه مان ايندڙ مينهن وارن هوائن کي روڪين ٿا، جنهن ڪري انهن جبلن جي اولهندي پاسي وڌيڪ برسات ۽ اندروني دکن جي ڪيترن علائقن ۾ نسبتاً گهٽ برسات پوي ٿي.<ref name="WesternGhatsClimate">{{cite report |title=Western Ghats: Geographical and Climatic Characteristics |url=https://www.greentribunal.gov.in/sites/default/files/news_updates/OA%20235%20of%202024%20R1%20to%20R4.pdf |language=en }}</ref> دکن جي بيسالٽي پٿرن مان ٺهندڙ ڪاري مٽي ڪپهه جي پوک لاءِ مشهور آهي. علائقي ۾ جوئر، ٻاجهري، دالون، ڪمند ۽ ٻيا زرعي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا. == ارضيات == دکن جي ارضياتي بناوت جي هڪ نمايان خصوصيت '''[[دکن ٽريپس]]''' (Deccan Traps) آهي. اهي آتش فشاني بيسالٽ جي ڪيترن تهن تي مشتمل آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 60 لک سال اڳ وڏي پيماني تي لاوا جي وهڪري سبب وجود ۾ آيا.<ref name="UNESCODeccanTraps">{{cite web |title=Deccan Traps at Panchgani and Mahabaleshwar |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6890/ |language=en }}</ref> لفظ ''ٽريپس'' جو تعلق ڏاڪڻ جهڙي ارضياتي شڪل سان آهي، جيڪا بيسالٽ جي مختلف تهن جي ڪٽجڻ سان ٺهي ٿي. دکن ٽريپس دنيا جي وڏن آتش فشاني بيسالٽي علائقن مان هڪ آهن. انهن جا باقيات اڄ به لڳ ڀڳ پنج لک چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهن.<ref name="IUGSDeccan">{{cite report |title=Deccan Traps, India |work=The Second 100 IUGS Geological Heritage Sites |publisher=International Union of Geological Sciences |year=2024 |url=https://iugs-geoheritage.org/publications-dl/IUGS-SECOND-100-SITES-WEB-BOOK.pdf |language=en }}</ref> دکن ٽريپس جي آتش فشاني سرگرمي زمين جي تاريخ ۾ ڪريٽيشيس ۽ پيليوجين دورن جي سرحد جي ويجهو ٿي. ان سرگرمي ۽ ان وقت جي عالمي ماحولياتي تبديلين جي وچ ۾ تعلق ارضياتي تحقيق جو اهم موضوع رهيو آهي.<ref name="IUGSDeccan"/> == تاريخ == === قديم آبادڪاري === دکن ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿا. هن علائقي ۾ پٿر جي دور، نئين پٿر جي دور ۽ لوهه جي دور سان لاڳاپيل مختلف آثار قديمه جا ماڳ موجود آهن. دکن جي قديم تاريخ ۾ مقامي آبادين، زرعي ڳوٺن، واپاري رستن ۽ علائقائي رياستن جو اهم ڪردار رهيو. اتر هندستان ۽ ڏکڻ هندستان جي وچ ۾ رابطن سبب هن خطي ۾ مختلف ثقافتي ۽ مذهبي روايتون گڏ ٿيون. === موريا سلطنت === [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ دکن جا ڪجهه علائقا اتر هندستان جي وڏي سامراجي نظام سان ڳنڍجي ويا. [[اشوڪ]] جي لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موريا حڪمرانن جو اثر ڏکڻ هندستان جي ڪيترن علائقن تائين پهتو هو. === آنڌرا يا ستواهن گهراڻو === [[ستواهن گهراڻو]]، جنهن کي پراڻن تاريخي ڪتابن ۾ ڪڏهن «آنڌرا گهراڻو» پڻ سڏيو ويو آهي، دکن جي قديم تاريخ جو هڪ اهم شاهي خاندان هو. ان جو اقتدار عيسوي سن کان اڳ آخري صدين ۾ اڀريو ۽ عيسوي سن جي شروعاتي صدين تائين جاري رهيو.<ref name="HPUDeccan"/> ستواهن گهراڻي جي شروعات روايتي طور [[سيموڪ]] سان منسوب ڪئي ويندي آهي. هن خاندان جا حڪمران دکن جي مختلف حصن، خاص ڪري گوداوري ۽ ڪرشنا جي وادين، سان لاڳاپيل رهيا. ستواهن دور ۾ واپار، سڪن جي رواج، ٻڌ مذهبي ادارن ۽ پٿر ۾ کوٽيل غارن جي تعمير کي هٿي ملي. دکن جا واپاري رستا اولهندي ساحل جي بندرگاهن کي اندروني هندستان سان ڳنڍيندا هئا. تاريخدان [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ ڄاڻايو آهي ته آنڌرن عيسوي سن کان ڪيترائي سؤ سال اڳ دکن ۾ هڪ طاقتور بادشاهت قائم ڪئي، جيڪا عيسوي سن کان پوءِ به ڪيترين صدين تائين قائم رهي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en |page=40 }}</ref> ستواهن گهراڻي جي شروعات ۽ خاتمي جي صحيح تاريخن بابت جديد مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن، تنهن ڪري هن گهراڻي جي تاريخ کي قطعي سالن بدران اندازي وارن دورن ۾ بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چالوڪيا گهراڻو === [[چالوڪيا گهراڻو]] دکن جي وچئين دور جي اهم شاهي خاندانن مان هو. هن گهراڻي جون مختلف شاخون جدا جدا دورن ۾ دکن ۽ ڏکڻ هندستان جي علائقن تي حڪمران رهيون. انهن ۾ بادامي جا چالوڪيا، اڀرندي چالوڪيا ۽ ڪلياڻي جا اولهندي چالوڪيا خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="UNESCOChalukya">{{cite web |title=Evolution of Temple Architecture – Aihole-Badami-Pattadakal |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5972/ |language=en }}</ref> ==== بادامي جا چالوڪيا ==== بادامي جي چالوڪيا گهراڻي ڇهين کان اٺين صديءَ تائين دکن جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. هن خاندان جي اهم حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين پهريون]] ۽ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هئا. پولاڪيشين ٻيون ستين صديءَ جي شروعات ۾ دکن جو طاقتور حڪمران هو. هن اتر هندستان جي حڪمران [[هرش ورڌن]] جي ڏکڻ طرف وڌڻ واري ڪوشش کي روڪيو. چيني ٻڌ ياتري [[شوانزانگ]] پڻ پنهنجي سفر دوران هن حڪمران جي سلطنت بابت معلومات قلمبند ڪئي. [[روميش چندر دت]] جي بيان موجب، هرش ورڌن، جنهن کي شيلادتيه پڻ سڏيو ويو آهي، اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو، پر پولاڪيشين ٻئي جي دکن واري سلطنت کي فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو.<ref name="Dutt1908"/> چالوڪيا دور ۾ [[بادامي]]، [[ايهولي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ مندرن جي تعمير ۽ پٿر ۾ کوٽيل مذهبي عمارتن جي فن کي وڏي ترقي ملي. پٽاڊڪل جا مندر اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي تعميراتي روايتن جي ميلاپ جو نمايان مثال آهن.<ref name="UNESCOPattadakal">{{cite web |title=Group of Monuments at Pattadakal |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/list/239/ |language=en }}</ref> ==== اڀرندي چالوڪيا ==== [[اڀرندي چالوڪيا]] گهراڻي جي حڪومت بنيادي طور [[وينگي]] ۽ موجوده آنڌرا پرديش جي ساحلي ۽ اندروني علائقن ۾ قائم هئي. هن شاخ جو باني [[وشنوورڌن (اوڀر چالوڪيا)|ڪبجا وشنوورڌن]] هو، جيڪو پولاڪيشين ٻئي جو ڀاءُ هو. هن لڳ ڀڳ 624ع ۾ وينگي ۾ پنهنجي حڪمراني شروع ڪئي. سندس جانشينن ڪيترين صدين تائين علائقي ۾ اقتدار برقرار رکيو.<ref name="EasternChalukyaHistory">{{cite web |title=History: Eastern Chalukya Dynasty |website=Andhra Cultural Portal |url=https://andhraportal.org/history-eastern-chalukya-dynasty/ |language=en }}</ref> هن گهراڻي جون گاديون مختلف وقتن تي وينگي، پٺاپورم ۽ [[راجامندري]] سميت ٻين شهرن ۾ رهيون. اڀرندي چالوڪيا گهراڻي جي تاريخ ۾ [[راجاراجا نريندر]] اهم حڪمران هو. سندس دور ۾ تيلگو ادب کي شاهي سرپرستي حاصل ٿي. شاعر [[ننّيا]] سان منسوب تيلگو مهاڀارت جي شروعات هن ئي ادبي ماحول سان ڳنڍيل آهي.<ref name="RajarajaChalukya">{{cite journal |last=Krishna Rao |first=Bhavaraju V. |title=Rajaraja Chalukya |journal=Triveni |year=1951 |url=https://trivenijournal.org/CD%20%26%20WEB/rajarajachalukyaapr51.htm |language=en }}</ref> اڀرندي چالوڪيا ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي وچ ۾ سياسي ۽ شاديءَ جا لاڳاپا قائم ٿيا. انهن لاڳاپن وسيلي يارهين صديءَ ۾ ٻنهي خاندانن جي سياسي تاريخ هڪٻئي سان وڌيڪ ڳنڍجي وئي. روميش چندر دت اڀرندي چالوڪيا جي بادشاهت جي چولا خاندان سان شاديءَ واري تعلق جو ذڪر ڪري ٿو، پر ان واقعي کي سڌي ۽ فوري فتح بدران گهراڻن جي تدريجي سياسي اتحاد جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> ==== ڪلياڻي جا اولهندي چالوڪيا ==== [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٻيهر هڪ وڏي سياسي طاقت طور اڀري. هن شاخ جو بنيادي مرڪز [[ڪلياڻي]]، موجوده [[بسواڪلياڻ]]، هو. هن خاندان جو اهم باني [[تيلپا ٻيون]] هو، جنهن 973ع جي لڳ ڀڳ راشٽرڪوٽن جي اقتدار کي ختم ڪري پنهنجي سلطنت قائم ڪئي. اولهندي چالوڪيا حڪمرانن ڪرناٽڪ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ مندرن، ادب ۽ علائقائي انتظام جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم تاريخدانن جي ڪجهه ڪتابن ۾ بادامي، وينگي ۽ ڪلياڻي جي چالوڪيا شاخن جي تاريخ گڏيل تسلسل ۾ بيان ٿيل آهي، پر جديد تاريخ نويسي انهن جي جدا جدا سياسي دورن ۽ گهراڻن ۾ فرق ڪري ٿي. === راشٽرڪوٽ گهراڻو === [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] اٺين صديءَ جي وچ ڌاري دکن جي وڏي سياسي طاقت بڻيو. هن خاندان بادامي جي چالوڪيا گهراڻي جي اقتدار کي ختم ڪري دکن ۾ پنهنجي سلطنت قائم ڪئي. راشٽرڪوٽ حڪمرانن جي گاديءَ جو اهم مرڪز [[مانياکيتا]] هو. هنن دکن، اتر هندستان ۽ ڏکڻ هندستان جي مختلف سياسي طاقتن سان جنگيون ۽ اتحاد ڪيا. راشٽرڪوٽن جي دور ۾ سنسڪرت، ڪنڙ ۽ ٻين ٻولين جي ادب کي سرپرستي حاصل ٿي. هن خاندان جو نالو خاص طور [[ايلورا غارون|ايلورا]] جي شاندار پٿريلي تعمير سان ڳنڍيل آهي. ==== ايلورا جا مندر ==== [[File:Kailasa temple at Ellora.jpg|thumb|ايلورا جي ڪيلاش مندر جو منظر]] [[ايلورا غارون]] مهاراشٽر ۾ واقع ٻڌ، هندو ۽ جين مذهبي يادگارن جو هڪ اهم مجموعو آهن. انهن جي تعمير ۽ کوٽائي ڪيترين صدين دوران ٿي. ايلورا جو مشهور [[ڪيلاش مندر]] عام طور راشٽرڪوٽ حڪمران [[ڪرشنا پهريون (راشٽرڪوٽ)|ڪرشنا پهرئين]] جي دور، اٺين صديءَ، سان منسوب ڪيو ويندو آهي.<ref name="UNESCOEllora">{{cite web |title=Ellora Caves |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/list/243/ |language=en }}</ref> روميش چندر دت پڻ ايلورا جي ڪجهه وڏن هندو مندرن جي تعمير اٺين يا نائين عيسوي صديءَ سان منسوب ڪري ٿو.<ref name="Dutt1908"/> === ديوگري جا يادَو حڪمران === [[ديوگري جا يادَو حڪمران]]، جن کي سيونا يادَو پڻ سڏيو ويندو آهي، دکن جي وچئين دور ۾ هڪ اهم طاقت بڻيا. هن خاندان جي گادي [[ديوگري]] هئي، جنهن کي پوءِ [[دولت آباد]] سڏيو ويو. يادَو حڪمرانن خاص ڪري مهاراشٽر ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ اقتدار قائم ڪيو. هن گهراڻي جو مشهور حڪمران [[رامچندر (ديوگري جو يادَو حڪمران)|رامچندر]] هو. 1296ع ۾ [[علاءُ الدين خلجي]] ديوگري تي حملو ڪيو ۽ رامچندر کي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو. رامچندر جي شڪست سان يادَو گهراڻي جي حڪومت فوري طور ختم نه ٿي، پر ان جي سياسي خودمختياري ڪمزور ٿي. چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ دهلي سلطنت جي وڌيڪ فوجي مهمن کان پوءِ يادَو اقتدار جو خاتمو ٿيو.<ref name="Britannica1911Deccan"/> === ڪاڪتيه گهراڻو === [[ڪاڪتيه گهراڻو]] دکن جي اڀرندي حصي، خاص ڪري موجوده تلنگانا، ۾ هڪ اهم سياسي طاقت هو. هن خاندان جي گادي [[وارنگل]] هئي. ڪاڪتيه دور ۾ آبپاشيءَ جي تلائن، قلعن، مندرن ۽ تيلگو ثقافت جي ترقيءَ کي هٿي ملي. هن گهراڻي جي اهم حڪمرانن ۾ [[رودرما ديوي]] ۽ [[پرتاپ رودر ٻيون]] شامل هئا. چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ دهلي سلطنت جي فوجي مهمن سبب ڪاڪتيه اقتدار ختم ٿيو. === دهلي سلطنت ۽ دکن === تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[دهلي سلطنت]] جي حڪمرانن دکن ۾ پنهنجي اثر کي وڌائڻ شروع ڪيو. خلجي ۽ تغلق حڪمرانن دکن جي مختلف رياستن خلاف فوجي مهمون هلايون. [[محمد بن تغلق]] جي دور ۾ ديوگري، جنهن کي دولت آباد سڏيو ويو، کي ڪجهه عرصي لاءِ سلطنت جي اهم انتظامي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو. دهليءَ کان دکن تائين اقتدار وڌائڻ جي ڪوششن سبب علائقي جي سياسي، فوجي ۽ اقتصادي تاريخ ۾ وڏيون تبديليون آيون. === بهمني سلطنت === [[بهمني سلطنت]] 1347ع ۾ دکن ۾ قائم ٿي. ان جو باني [[علاءُ الدين بهمن شاهه]] هو. هن سلطنت جي شروعاتي گادي [[گلبرگه]] هئي، جڏهن ته پوءِ [[بيدر]] هڪ اهم سياسي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو. بهمني دور ۾ فارسي ادبي روايتن، مقامي دکني ثقافت، اسلامي فن تعمير، تعليم ۽ انتظامي ادارن جي ترقي ٿي. بهمني سلطنت جو سياسي مقابلو ڏکڻ هندستان جي [[وجي نگر سلطنت]] سان پڻ جاري رهيو. === دکن جون پنج سلطنتون === بهمني سلطنت جي زوال کان پوءِ دکن ۾ پنج اهم مسلمان سلطنتون اڀريون: * [[احمد نگر سلطنت]] — نظام شاهي * [[بيجاپور سلطنت]] — عادل شاهي * [[گولڪنڊا سلطنت]] — قطب شاهي * [[بيدر سلطنت]] — بريد شاهي * [[برار سلطنت]] — عماد شاهي اهي سلطنتون دکن جي سياسي، ثقافتي ۽ تعميراتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون. انهن جي دور ۾ قلعا، مسجدون، مقبرا، باغ ۽ شاهي عمارتون تعمير ٿيون. === مغل سلطنت جو دکن ۾ واڌارو === [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن دکن جي سياسي اهميت کي نظر ۾ رکندي هن علائقي ڏانهن فوجي مهمون هلايون. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ مغلن دکن جي اترين علائقن ۾ پنهنجو اثر وڌايو. [[شاهجهان]] ۽ [[اورنگزيب]] جي دورن ۾ مغل فوجي سرگرميون وڌيڪ وسيع ٿيون. اورنگزيب 1686ع ۾ بيجاپور ۽ 1687ع ۾ گولڪنڊا کي فتح ڪيو. انهن فتوحات سان دکن جي ٻن اهم آزاد سلطنتن جو خاتمو ٿيو. === مرهٽا طاقت جو اڀار === سترهين صديءَ ۾ [[ڇترپتي شواجي مهاراج|شواجي]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[مرهٽا سلطنت]] هڪ اهم سياسي طاقت طور اڀري. مرهٽن دکن جي قلعن، جبلن ۽ مقامي سياسي نيٽ ورڪن کي استعمال ڪندي مغل اقتدار کي چئلينج ڪيو. ارڙهين صديءَ ۾ مرهٽا طاقت دکن کان ٻاهر هندستان جي ٻين علائقن تائين پڻ پکڙي وئي. === حيدرآباد جي نظامن جو دور === ارڙهين صديءَ ۾ مغل سلطنت جي مرڪزي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ [[آصف جاهي گهراڻو]] دکن ۾ پنهنجي خودمختيار حڪومت قائم ڪئي. [[حيدرآباد رياست]] هن خاندان جي حڪومت جو مرڪز بڻجي وئي. نظامن جي دور ۾ حيدرآباد سياسي، تعليمي، ادبي ۽ ثقافتي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1948ع ۾ حيدرآباد رياست هندستاني يونين ۾ شامل ڪئي وئي. == دکن جون اهم تاريخي سلطنتون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #9db9ce;border-collapse:collapse;font-size:95%;" |+ style="background:#234c68;color:white;padding:12px;font-size:115%;" | دکن جي تاريخي حڪومتن ۽ شاهي گهراڻن جو جائزو ! style="background:#dcecf6;" | گهراڻو يا سلطنت ! style="background:#dcecf6;" | اندازي وارو دور ! style="background:#dcecf6;" | اهم مرڪز ! style="background:#dcecf6;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#f0f7fc;" | [[ستواهن گهراڻو]] | لڳ ڀڳ ٻي صدي ق.م – ٽين صدي عيسوي | پرتشٺان، امراؤتي | قديم دکن ۾ واپار، سڪن ۽ ٻڌ مذهبي ادارن جي ترقي |- | [[بادامي چالوڪيا]] | لڳ ڀڳ 543–753ع | بادامي | دکن جي سياسي اتحاد ۽ مندرن جي تعمير ۾ واڌارو |- | style="background:#f0f7fc;" | [[اڀرندي چالوڪيا]] | لڳ ڀڳ 624–1070ع | وينگي، راجامندري | تيلگو ادب ۽ چولا گهراڻي سان سياسي لاڳاپا |- | [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] | لڳ ڀڳ 753–973ع | مانياکيتا | ايلورا جو ڪيلاش مندر ۽ وسيع سامراجي اقتدار |- | style="background:#f0f7fc;" | [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] | لڳ ڀڳ 973–1189ع | ڪلياڻي | ڪرناٽڪ جي مندرن، فن ۽ ادب جي سرپرستي |- | [[ديوگري جا يادَو حڪمران]] | لڳ ڀڳ 1187–1317ع | ديوگري | مهاراشٽر ۾ علائقائي اقتدار ۽ دهلي سلطنت سان مقابلو |- | style="background:#f0f7fc;" | [[ڪاڪتيه گهراڻو]] | لڳ ڀڳ 1163–1323ع | وارنگل | آبپاشي، قلعن ۽ تيلگو ثقافت جي ترقي |- | [[بهمني سلطنت]] | 1347–1527ع جي لڳ ڀڳ | گلبرگه، بيدر | دکني-فارسي ثقافت ۽ فن تعمير |- | style="background:#f0f7fc;" | [[وجي نگر سلطنت]] | 1336–1646ع | وجي نگر | ڏکڻ هندستان جي واپار، مندرن ۽ شاهي ثقافت جي ترقي |- | [[دکن جون سلطنتون]] | پندرهين–سترهين صدي | احمد نگر، بيجاپور، گولڪنڊا، بيدر، برار | دکني ادب، اسلامي تعميراتي فن ۽ علائقائي سياست |- | style="background:#f0f7fc;" | [[مغل سلطنت]] | سورهين–ارڙهين صدي | اورنگ آباد ۽ ٻيا مرڪز | دکن ۾ مغل انتظام ۽ فوجي توسيع |- | [[مرهٽا سلطنت]] | 1674–1818ع | رائڳڙهه، پوني ۽ ٻيا مرڪز | دکن کان اتر هندستان تائين سياسي اثر |- | style="background:#f0f7fc;" | [[حيدرآباد رياست]] | 1724–1948ع | حيدرآباد | آصف جاهي حڪومت ۽ دکني ثقافت |} == ثقافت ۽ ٻوليون == دکن هندستان جي گهڻ لساني ۽ گهڻ ثقافتي علائقن مان هڪ آهي. هن خطي ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[دکني ٻولي|دکني]] ۽ ٻين ٻولين جون تاريخي روايتون موجود آهن. مختلف دورن ۾ سنسڪرت، پراڪرت ۽ فارسي پڻ علمي، مذهبي يا درٻاري ٻولين طور استعمال ٿينديون رهيون. === دکني ادب === دکن جي مسلمان سلطنتن جي دور ۾ دکني ٻوليءَ ۾ شاعري ۽ نثر کي ترقي ملي. دکني ادبي روايت ۾ مقامي هندستاني ٻولين سان گڏ فارسي ۽ عربي لفظن جو اثر پڻ نظر اچي ٿو. === مذهبي روايتون === دکن ۾ هندو مت، ٻڌ مت، جين مت ۽ اسلام سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ موجود آهن. انهن روايتن جو اثر مندرن، غارن، مسجدن، مقبرن ۽ صوفي درگاهن جي صورت ۾ ڏسي سگهجي ٿو. == فن تعمير == دکن جي تعميراتي تاريخ ۾ پٿر ۾ کوٽيل غارن، مندرن، قلعن، مسجدن، مقبرن ۽ محلاتن کي خاص اهميت حاصل آهي. === پٽاڊڪل جا مندر === [[پٽاڊڪل]] جا مندر ستين ۽ اٺين صديءَ جي چالوڪيا تعميراتي فن جا اهم مثال آهن. انهن ۾ اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي مندر سازيءَ جون روايتون گڏ نظر اچن ٿيون. هن ماڳ کي 1987ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="UNESCOPattadakal"/> === ايلورا جون غارون === [[ايلورا غارون]] ۾ ٻڌ، هندو ۽ جين مذهبي يادگار شامل آهن. هي ماڳ مذهبي فن، مجسما سازي ۽ پٿر جي تعمير جو اهم مثال آهي.<ref name="UNESCOEllora"/> === اسلامي تعميراتي ورثو === دکن جي بهمني، عادل شاهي ۽ قطب شاهي دورن ۾ مسجدن، مقبرن، قلعن ۽ محلاتن جي تعمير کي ترقي ملي. [[گول گنبذ]]، [[چارمينار]] ۽ [[گولڪنڊا قلعو]] دکن جي اسلامي دور جي مشهور تاريخي عمارتن مان آهن. == معاشي تاريخ == دکن جي معيشت قديم زماني کان زراعت، چوپائي مال، هٿ جي صنعت، معدنيات ۽ واپار تي ٻڌل رهي آهي. دکن جي اندروني واپاري رستن اولهندي ساحل جي بندرگاهن کي ڏکڻ ۽ وچ هندستان جي آبادين سان ڳنڍيو. ستواهن دور کان وٺي مختلف سلطنتن انهن رستن جي سياسي ۽ اقتصادي اهميت کي تسليم ڪيو. زرعي پيداوار ۾ ڪپهه، اناج ۽ ٻيا فصل اهم رهيا آهن، جڏهن ته مختلف دورن ۾ ڪپڙي جي صنعت، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ هيرن جي واپار پڻ اهميت حاصل ڪئي. == ڏسو پڻ == * [[دکن جو مٿانهون پٽ]] * [[دکن ٽريپس]] * [[دکن جون سلطنتون]] * [[ستواهن گهراڻو]] * [[چالوڪيا گهراڻو]] * [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] * [[بهمني سلطنت]] * [[وجي نگر سلطنت]] * [[حيدرآباد رياست]] * [[ايلورا غارون]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/deccan/ Encyclopaedia Iranica — Deccan] * [https://whc.unesco.org/en/list/243/ UNESCO — Ellora Caves] * [https://whc.unesco.org/en/list/239/ UNESCO — Pattadakal] * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6890/ UNESCO — Deccan Traps] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Deccan_Plateau Wikimedia Commons — Deccan Plateau] [[زمرو:دکن]] [[زمرو:هندستان جي جاگرافي]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ]] [[زمرو:ڏکڻ هندستان]] [[زمرو:هندستان جا مٿانهان پٽ]] qbme2aarjbm8je9b3dtk5syd3uow144 424209 424208 2026-10-21T21:04:07Z Intisar Ali 8681 /* */ 424209 wikitext text/x-wiki {{Infobox landform | name = دکن جو مٿانهون پٽ | other_name = دکن، Deccan Plateau | type = [[مٿانهون پٽ]] | image = Deccan, India.png | caption = دکن جي مٿانهين پٽ جو نقشو | location = [[ڏکڻ هندستان]] | part_of = [[هندستاني اپٻيٽ]] | water_bodies = [[گوداوري ندي]]، [[ڪرشنا ندي]]، [[ڀيما ندي]]، [[تنگڀدرا ندي]] | geology = [[بيسالٽ]]، [[گرينائيٽ]] ۽ ٻيا قديم پٿر | formed_by = قديم ارضياتي عمل ۽ آتش فشاني سرگرميون | etymology = سنسڪرت لفظ «دڪشڻ»، معنيٰ ڏکڻ | free_label_1 = اهم ارضياتي بناوت | free_data_1 = [[دکن ٽريپس]] | free_label_2 = اهم جبل | free_data_2 = [[اولهه گھاٽ]] ۽ [[اوڀر گھاٽ]] | free_label_3 = ملڪ | free_data_3 = [[هندستان]] }} '''دکن''' ({{lang-en|Deccan}}؛ فارسي: دکن؛ سنسڪرت: ''دڪشڻ''، معنيٰ «ڏکڻ») [[ڏکڻ هندستان]] جو هڪ وسيع تاريخي، جاگرافيائي ۽ ثقافتي علائقو آهي. جاگرافيائي لحاظ کان دکن جو مٿانهون پٽ هندستان جي جزيري نما ڏاکڻي حصي جو اهم ڀاڱو آهي، جڏهن ته تاريخي لحاظ کان دکن جو نالو مختلف دورن ۾ وڌيڪ وسيع علائقن لاءِ به استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="IranicaDeccan">{{cite encyclopedia |title=Deccan |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VII |pages=181–189 |year=1994 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/deccan/ |language=en }}</ref> دکن جي تاريخ ۾ [[ستواهن گهراڻو]]، [[چالوڪيا گهراڻو]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]]، [[ديوگري جا يادَو حڪمران]]، [[ڪاڪتيه گهراڻو]]، [[وجي نگر سلطنت]]، [[بهمني سلطنت]] ۽ دکن جون مختلف مسلمان سلطنتون اهم رهيون آهن. هن علائقي هندستان جي سياسي، اقتصادي، مذهبي، لساني ۽ تعميراتي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو آهي.<ref name="Britannica1911Deccan">{{cite encyclopedia |title=Deccan |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |edition=11th |year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Deccan |language=en }}</ref> == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ == لفظ '''دکن''' جو تعلق سنسڪرت جي لفظ ''دڪشڻ'' (Dakṣiṇa) سان آهي، جنهن جي معنيٰ «ڏکڻ» آهي. اهو نالو وقت سان گڏ پراڪرت، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ مختلف صورتن سان استعمال ٿيندو رهيو. فارسي ۽ هندستاني تاريخي تحريرن ۾ «دکن» هڪ سياسي ۽ ثقافتي اصطلاح طور پڻ رائج ٿيو.<ref name="IranicaDeccan"/> قديم هندستاني جاگرافيءَ ۾ ''دڪشڻاپٿ'' ڏکڻ طرف ويندڙ رستي يا ڏاکڻي علائقي لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو. ان جو تعلق اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وچ ۾ واپار، مذهبي سفرن ۽ سياسي رابطن سان هو. == جاگرافي == [[File:Deccan Traps Matheran.jpg|thumb|دکن جي مٿانهين پٽ ۾ ماٿيران وٽ آتش فشاني بازالٽ پٿرن جو منظر]] دکن جو مٿانهون پٽ هندستان جي ڏاکڻي جزيري نما حصي ۾ واقع آهي. ان جي اولهه ۾ [[اولهه گھاٽ]] ۽ اوڀر ۾ [[اوڀر گھاٽ]] جا جبل آهن. مٿانهين پٽ جي عام لاڙي اوڀر طرف هجڻ سبب هن علائقي جا ڪيترائي وڏا درياهه [[بنگال جي نار]] ڏانهن وهن ٿا.<ref name="HPUDeccan">{{cite web |title=History 101: Geographical Background and Early Satavahanas |publisher=Himachal Pradesh University |url=https://hpuniv.ac.in/hpuniv/upload/uploadfiles/files/History%20101%20%28E%29.pdf |language=en }}</ref> تاريخي دکن جون حدون مختلف دورن ۾ بدلجنديون رهيون آهن. ڪن تاريخي وصفن ۾ [[نرمدا ندي]] کي اتر واري حد، جڏهن ته [[تنگڀدرا ندي]] کي ڏکڻ واري حد ڄاڻايو ويو آهي. ان جي ابتڙ دکن جي مٿانهين پٽ جي جديد طبعي جاگرافيائي وصف وڌيڪ وسيع آهي.<ref name="IranicaDeccan"/> === اهم درياهه === دکن جا درياهه زراعت، آبپاشي، آبادڪاري ۽ واپار جي ترقيءَ ۾ اهم رهيا آهن. * '''[[گوداوري ندي]]:''' دکن جي اهم ۽ ڊگهن دريائن مان هڪ آهي. * '''[[ڪرشنا ندي]]:''' مهاراشٽر، ڪرناٽڪ، تلنگانا ۽ آنڌرا پرديش جي علائقن مان وهي ٿي. * '''[[ڀيما ندي]]:''' ڪرشنا نديءَ جي اهم شاخ آهي. * '''[[تنگڀدرا ندي]]:''' ڏکڻ دکن جي تاريخي رياستن لاءِ اهم درياهه رهي آهي. * '''[[پينار ندي]]:''' ڏکڻ اوڀر هندستان جي اهم دريائن مان هڪ آهي. === آبهوا ۽ زراعت === دکن جي آبهوا گهڻو ڪري گرم ۽ موسمي برساتن تي دارومدار رکندڙ آهي. اولهه گھاٽ جا جبل ڏکڻ اولهه مان ايندڙ مينهن وارن هوائن کي روڪين ٿا، جنهن ڪري انهن جبلن جي اولهندي پاسي وڌيڪ برسات ۽ اندروني دکن جي ڪيترن علائقن ۾ نسبتاً گهٽ برسات پوي ٿي.<ref name="WesternGhatsClimate">{{cite report |title=Western Ghats: Geographical and Climatic Characteristics |url=https://www.greentribunal.gov.in/sites/default/files/news_updates/OA%20235%20of%202024%20R1%20to%20R4.pdf |language=en }}</ref> دکن جي بيسالٽي پٿرن مان ٺهندڙ ڪاري مٽي ڪپهه جي پوک لاءِ مشهور آهي. علائقي ۾ جوئر، ٻاجهري، دالون، ڪمند ۽ ٻيا زرعي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا. == ارضيات == دکن جي ارضياتي بناوت جي هڪ نمايان خصوصيت '''[[دکن ٽريپس]]''' (Deccan Traps) آهي. اهي آتش فشاني بيسالٽ جي ڪيترن تهن تي مشتمل آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 60 لک سال اڳ وڏي پيماني تي لاوا جي وهڪري سبب وجود ۾ آيا.<ref name="UNESCODeccanTraps">{{cite web |title=Deccan Traps at Panchgani and Mahabaleshwar |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6890/ |language=en }}</ref> لفظ ''ٽريپس'' جو تعلق ڏاڪڻ جهڙي ارضياتي شڪل سان آهي، جيڪا بيسالٽ جي مختلف تهن جي ڪٽجڻ سان ٺهي ٿي. دکن ٽريپس دنيا جي وڏن آتش فشاني بيسالٽي علائقن مان هڪ آهن. انهن جا باقيات اڄ به لڳ ڀڳ پنج لک چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهن.<ref name="IUGSDeccan">{{cite report |title=Deccan Traps, India |work=The Second 100 IUGS Geological Heritage Sites |publisher=International Union of Geological Sciences |year=2024 |url=https://iugs-geoheritage.org/publications-dl/IUGS-SECOND-100-SITES-WEB-BOOK.pdf |language=en }}</ref> دکن ٽريپس جي آتش فشاني سرگرمي زمين جي تاريخ ۾ ڪريٽيشيس ۽ پيليوجين دورن جي سرحد جي ويجهو ٿي. ان سرگرمي ۽ ان وقت جي عالمي ماحولياتي تبديلين جي وچ ۾ تعلق ارضياتي تحقيق جو اهم موضوع رهيو آهي.<ref name="IUGSDeccan"/> == تاريخ == === قديم آبادڪاري === دکن ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿا. هن علائقي ۾ پٿر جي دور، نئين پٿر جي دور ۽ لوهه جي دور سان لاڳاپيل مختلف آثار قديمه جا ماڳ موجود آهن. دکن جي قديم تاريخ ۾ مقامي آبادين، زرعي ڳوٺن، واپاري رستن ۽ علائقائي رياستن جو اهم ڪردار رهيو. اتر هندستان ۽ ڏکڻ هندستان جي وچ ۾ رابطن سبب هن خطي ۾ مختلف ثقافتي ۽ مذهبي روايتون گڏ ٿيون. === موريا سلطنت === [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ دکن جا ڪجهه علائقا اتر هندستان جي وڏي سامراجي نظام سان ڳنڍجي ويا. [[اشوڪ]] جي لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موريا حڪمرانن جو اثر ڏکڻ هندستان جي ڪيترن علائقن تائين پهتو هو. === آنڌرا يا ستواهن گهراڻو === [[ستواهن گهراڻو]]، جنهن کي پراڻن تاريخي ڪتابن ۾ ڪڏهن «آنڌرا گهراڻو» پڻ سڏيو ويو آهي، دکن جي قديم تاريخ جو هڪ اهم شاهي خاندان هو. ان جو اقتدار عيسوي سن کان اڳ آخري صدين ۾ اڀريو ۽ عيسوي سن جي شروعاتي صدين تائين جاري رهيو.<ref name="HPUDeccan"/> ستواهن گهراڻي جي شروعات روايتي طور [[سيموڪ]] سان منسوب ڪئي ويندي آهي. هن خاندان جا حڪمران دکن جي مختلف حصن، خاص ڪري گوداوري ۽ ڪرشنا جي وادين، سان لاڳاپيل رهيا. ستواهن دور ۾ واپار، سڪن جي رواج، ٻڌ مذهبي ادارن ۽ پٿر ۾ کوٽيل غارن جي تعمير کي هٿي ملي. دکن جا واپاري رستا اولهندي ساحل جي بندرگاهن کي اندروني هندستان سان ڳنڍيندا هئا. تاريخدان [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ ڄاڻايو آهي ته آنڌرن عيسوي سن کان ڪيترائي سؤ سال اڳ دکن ۾ هڪ طاقتور بادشاهت قائم ڪئي، جيڪا عيسوي سن کان پوءِ به ڪيترين صدين تائين قائم رهي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en |page=40 }}</ref> ستواهن گهراڻي جي شروعات ۽ خاتمي جي صحيح تاريخن بابت جديد مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن، تنهن ڪري هن گهراڻي جي تاريخ کي قطعي سالن بدران اندازي وارن دورن ۾ بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چالوڪيا گهراڻو === [[چالوڪيا گهراڻو]] دکن جي وچئين دور جي اهم شاهي خاندانن مان هو. هن گهراڻي جون مختلف شاخون جدا جدا دورن ۾ دکن ۽ ڏکڻ هندستان جي علائقن تي حڪمران رهيون. انهن ۾ بادامي جا چالوڪيا، اڀرندي چالوڪيا ۽ ڪلياڻي جا اولهندي چالوڪيا خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="UNESCOChalukya">{{cite web |title=Evolution of Temple Architecture – Aihole-Badami-Pattadakal |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5972/ |language=en }}</ref> ==== بادامي جا چالوڪيا ==== بادامي جي چالوڪيا گهراڻي ڇهين کان اٺين صديءَ تائين دکن جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. هن خاندان جي اهم حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين پهريون]] ۽ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هئا. پولاڪيشين ٻيون ستين صديءَ جي شروعات ۾ دکن جو طاقتور حڪمران هو. هن اتر هندستان جي حڪمران [[هرش ورڌن]] جي ڏکڻ طرف وڌڻ واري ڪوشش کي روڪيو. چيني ٻڌ ياتري [[شوانزانگ]] پڻ پنهنجي سفر دوران هن حڪمران جي سلطنت بابت معلومات قلمبند ڪئي. [[روميش چندر دت]] جي بيان موجب، هرش ورڌن، جنهن کي شيلادتيه پڻ سڏيو ويو آهي، اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو، پر پولاڪيشين ٻئي جي دکن واري سلطنت کي فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو.<ref name="Dutt1908"/> چالوڪيا دور ۾ [[بادامي]]، [[ايهولي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ مندرن جي تعمير ۽ پٿر ۾ کوٽيل مذهبي عمارتن جي فن کي وڏي ترقي ملي. پٽاڊڪل جا مندر اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي تعميراتي روايتن جي ميلاپ جو نمايان مثال آهن.<ref name="UNESCOPattadakal">{{cite web |title=Group of Monuments at Pattadakal |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/list/239/ |language=en }}</ref> ==== اڀرندي چالوڪيا ==== [[اڀرندي چالوڪيا]] گهراڻي جي حڪومت بنيادي طور [[وينگي]] ۽ موجوده آنڌرا پرديش جي ساحلي ۽ اندروني علائقن ۾ قائم هئي. هن شاخ جو باني [[وشنوورڌن (اوڀر چالوڪيا)|ڪبجا وشنوورڌن]] هو، جيڪو پولاڪيشين ٻئي جو ڀاءُ هو. هن لڳ ڀڳ 624ع ۾ وينگي ۾ پنهنجي حڪمراني شروع ڪئي. سندس جانشينن ڪيترين صدين تائين علائقي ۾ اقتدار برقرار رکيو.<ref name="EasternChalukyaHistory">{{cite web |title=History: Eastern Chalukya Dynasty |website=Andhra Cultural Portal |url=https://andhraportal.org/history-eastern-chalukya-dynasty/ |language=en }}</ref> هن گهراڻي جون گاديون مختلف وقتن تي وينگي، پٺاپورم ۽ [[راجامندري]] سميت ٻين شهرن ۾ رهيون. اڀرندي چالوڪيا گهراڻي جي تاريخ ۾ [[راجاراجا نريندر]] اهم حڪمران هو. سندس دور ۾ تيلگو ادب کي شاهي سرپرستي حاصل ٿي. شاعر [[ننّيا]] سان منسوب تيلگو مهاڀارت جي شروعات هن ئي ادبي ماحول سان ڳنڍيل آهي.<ref name="RajarajaChalukya">{{cite journal |last=Krishna Rao |first=Bhavaraju V. |title=Rajaraja Chalukya |journal=Triveni |year=1951 |url=https://trivenijournal.org/CD%20%26%20WEB/rajarajachalukyaapr51.htm |language=en }}</ref> اڀرندي چالوڪيا ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي وچ ۾ سياسي ۽ شاديءَ جا لاڳاپا قائم ٿيا. انهن لاڳاپن وسيلي يارهين صديءَ ۾ ٻنهي خاندانن جي سياسي تاريخ هڪٻئي سان وڌيڪ ڳنڍجي وئي. روميش چندر دت اڀرندي چالوڪيا جي بادشاهت جي چولا خاندان سان شاديءَ واري تعلق جو ذڪر ڪري ٿو، پر ان واقعي کي سڌي ۽ فوري فتح بدران گهراڻن جي تدريجي سياسي اتحاد جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> ==== ڪلياڻي جا اولهندي چالوڪيا ==== [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٻيهر هڪ وڏي سياسي طاقت طور اڀري. هن شاخ جو بنيادي مرڪز [[ڪلياڻي]]، موجوده [[بسواڪلياڻ]]، هو. هن خاندان جو اهم باني [[تيلپا ٻيون]] هو، جنهن 973ع جي لڳ ڀڳ راشٽرڪوٽن جي اقتدار کي ختم ڪري پنهنجي سلطنت قائم ڪئي. اولهندي چالوڪيا حڪمرانن ڪرناٽڪ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ مندرن، ادب ۽ علائقائي انتظام جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم تاريخدانن جي ڪجهه ڪتابن ۾ بادامي، وينگي ۽ ڪلياڻي جي چالوڪيا شاخن جي تاريخ گڏيل تسلسل ۾ بيان ٿيل آهي، پر جديد تاريخ نويسي انهن جي جدا جدا سياسي دورن ۽ گهراڻن ۾ فرق ڪري ٿي. === راشٽرڪوٽ گهراڻو === [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] اٺين صديءَ جي وچ ڌاري دکن جي وڏي سياسي طاقت بڻيو. هن خاندان بادامي جي چالوڪيا گهراڻي جي اقتدار کي ختم ڪري دکن ۾ پنهنجي سلطنت قائم ڪئي. راشٽرڪوٽ حڪمرانن جي گاديءَ جو اهم مرڪز [[مانياکيتا]] هو. هنن دکن، اتر هندستان ۽ ڏکڻ هندستان جي مختلف سياسي طاقتن سان جنگيون ۽ اتحاد ڪيا. راشٽرڪوٽن جي دور ۾ سنسڪرت، ڪنڙ ۽ ٻين ٻولين جي ادب کي سرپرستي حاصل ٿي. هن خاندان جو نالو خاص طور [[ايلورا غارون|ايلورا]] جي شاندار پٿريلي تعمير سان ڳنڍيل آهي. ==== ايلورا جا مندر ==== [[File:Kailasa temple at Ellora.jpg|thumb|ايلورا جي ڪيلاش مندر جو منظر]] [[ايلورا غارون]] مهاراشٽر ۾ واقع ٻڌ، هندو ۽ جين مذهبي يادگارن جو هڪ اهم مجموعو آهن. انهن جي تعمير ۽ کوٽائي ڪيترين صدين دوران ٿي. ايلورا جو مشهور [[ڪيلاش مندر]] عام طور راشٽرڪوٽ حڪمران [[ڪرشنا پهريون (راشٽرڪوٽ)|ڪرشنا پهرئين]] جي دور، اٺين صديءَ، سان منسوب ڪيو ويندو آهي.<ref name="UNESCOEllora">{{cite web |title=Ellora Caves |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/list/243/ |language=en }}</ref> روميش چندر دت پڻ ايلورا جي ڪجهه وڏن هندو مندرن جي تعمير اٺين يا نائين عيسوي صديءَ سان منسوب ڪري ٿو.<ref name="Dutt1908"/> === ديوگري جا يادَو حڪمران === [[ديوگري جا يادَو حڪمران]]، جن کي سيونا يادَو پڻ سڏيو ويندو آهي، دکن جي وچئين دور ۾ هڪ اهم طاقت بڻيا. هن خاندان جي گادي [[ديوگري]] هئي، جنهن کي پوءِ [[دولت آباد]] سڏيو ويو. يادَو حڪمرانن خاص ڪري مهاراشٽر ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ اقتدار قائم ڪيو. هن گهراڻي جو مشهور حڪمران [[رامچندر (ديوگري جو يادَو حڪمران)|رامچندر]] هو. 1296ع ۾ [[علاءُ الدين خلجي]] ديوگري تي حملو ڪيو ۽ رامچندر کي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو. رامچندر جي شڪست سان يادَو گهراڻي جي حڪومت فوري طور ختم نه ٿي، پر ان جي سياسي خودمختياري ڪمزور ٿي. چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ دهلي سلطنت جي وڌيڪ فوجي مهمن کان پوءِ يادَو اقتدار جو خاتمو ٿيو.<ref name="Britannica1911Deccan"/> === ڪاڪتيه گهراڻو === [[ڪاڪتيه گهراڻو]] دکن جي اڀرندي حصي، خاص ڪري موجوده تلنگانا، ۾ هڪ اهم سياسي طاقت هو. هن خاندان جي گادي [[وارنگل]] هئي. ڪاڪتيه دور ۾ آبپاشيءَ جي تلائن، قلعن، مندرن ۽ تيلگو ثقافت جي ترقيءَ کي هٿي ملي. هن گهراڻي جي اهم حڪمرانن ۾ [[رودرما ديوي]] ۽ [[پرتاپ رودر ٻيون]] شامل هئا. چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ دهلي سلطنت جي فوجي مهمن سبب ڪاڪتيه اقتدار ختم ٿيو. === دهلي سلطنت ۽ دکن === تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[دهلي سلطنت]] جي حڪمرانن دکن ۾ پنهنجي اثر کي وڌائڻ شروع ڪيو. خلجي ۽ تغلق حڪمرانن دکن جي مختلف رياستن خلاف فوجي مهمون هلايون. [[محمد بن تغلق]] جي دور ۾ ديوگري، جنهن کي دولت آباد سڏيو ويو، کي ڪجهه عرصي لاءِ سلطنت جي اهم انتظامي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو. دهليءَ کان دکن تائين اقتدار وڌائڻ جي ڪوششن سبب علائقي جي سياسي، فوجي ۽ اقتصادي تاريخ ۾ وڏيون تبديليون آيون. === بهمني سلطنت === [[بهمني سلطنت]] 1347ع ۾ دکن ۾ قائم ٿي. ان جو باني [[علاءُ الدين بهمن شاهه]] هو. هن سلطنت جي شروعاتي گادي [[گلبرگه]] هئي، جڏهن ته پوءِ [[بيدر]] هڪ اهم سياسي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو. بهمني دور ۾ فارسي ادبي روايتن، مقامي دکني ثقافت، اسلامي فن تعمير، تعليم ۽ انتظامي ادارن جي ترقي ٿي. بهمني سلطنت جو سياسي مقابلو ڏکڻ هندستان جي [[وجي نگر سلطنت]] سان پڻ جاري رهيو. === دکن جون پنج سلطنتون === بهمني سلطنت جي زوال کان پوءِ دکن ۾ پنج اهم مسلمان سلطنتون اڀريون: * [[احمد نگر سلطنت]] — نظام شاهي * [[بيجاپور سلطنت]] — عادل شاهي * [[گولڪنڊا سلطنت]] — قطب شاهي * [[بيدر سلطنت]] — بريد شاهي * [[برار سلطنت]] — عماد شاهي اهي سلطنتون دکن جي سياسي، ثقافتي ۽ تعميراتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون. انهن جي دور ۾ قلعا، مسجدون، مقبرا، باغ ۽ شاهي عمارتون تعمير ٿيون. === مغل سلطنت جو دکن ۾ واڌارو === [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن دکن جي سياسي اهميت کي نظر ۾ رکندي هن علائقي ڏانهن فوجي مهمون هلايون. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ مغلن دکن جي اترين علائقن ۾ پنهنجو اثر وڌايو. [[شاهجهان]] ۽ [[اورنگزيب]] جي دورن ۾ مغل فوجي سرگرميون وڌيڪ وسيع ٿيون. اورنگزيب 1686ع ۾ بيجاپور ۽ 1687ع ۾ گولڪنڊا کي فتح ڪيو. انهن فتوحات سان دکن جي ٻن اهم آزاد سلطنتن جو خاتمو ٿيو. === مرهٽا طاقت جو اڀار === سترهين صديءَ ۾ [[ڇترپتي شواجي مهاراج|شواجي]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[مرهٽا سلطنت]] هڪ اهم سياسي طاقت طور اڀري. مرهٽن دکن جي قلعن، جبلن ۽ مقامي سياسي نيٽ ورڪن کي استعمال ڪندي مغل اقتدار کي چئلينج ڪيو. ارڙهين صديءَ ۾ مرهٽا طاقت دکن کان ٻاهر هندستان جي ٻين علائقن تائين پڻ پکڙي وئي. === حيدرآباد جي نظامن جو دور === ارڙهين صديءَ ۾ مغل سلطنت جي مرڪزي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ [[آصف جاهي گهراڻو]] دکن ۾ پنهنجي خودمختيار حڪومت قائم ڪئي. [[حيدرآباد رياست]] هن خاندان جي حڪومت جو مرڪز بڻجي وئي. نظامن جي دور ۾ حيدرآباد سياسي، تعليمي، ادبي ۽ ثقافتي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1948ع ۾ حيدرآباد رياست هندستاني يونين ۾ شامل ڪئي وئي. == دکن جون اهم تاريخي سلطنتون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #9db9ce;border-collapse:collapse;font-size:95%;" |+ style="background:#234c68;color:white;padding:12px;font-size:115%;" | دکن جي تاريخي حڪومتن ۽ شاهي گهراڻن جو جائزو ! style="background:#dcecf6;" | گهراڻو يا سلطنت ! style="background:#dcecf6;" | اندازي وارو دور ! style="background:#dcecf6;" | اهم مرڪز ! style="background:#dcecf6;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#f0f7fc;" | [[ستواهن گهراڻو]] | لڳ ڀڳ ٻي صدي ق.م – ٽين صدي عيسوي | پرتشٺان، امراؤتي | قديم دکن ۾ واپار، سڪن ۽ ٻڌ مذهبي ادارن جي ترقي |- | [[بادامي چالوڪيا]] | لڳ ڀڳ 543–753ع | بادامي | دکن جي سياسي اتحاد ۽ مندرن جي تعمير ۾ واڌارو |- | style="background:#f0f7fc;" | [[اڀرندي چالوڪيا]] | لڳ ڀڳ 624–1070ع | وينگي، راجامندري | تيلگو ادب ۽ چولا گهراڻي سان سياسي لاڳاپا |- | [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] | لڳ ڀڳ 753–973ع | مانياکيتا | ايلورا جو ڪيلاش مندر ۽ وسيع سامراجي اقتدار |- | style="background:#f0f7fc;" | [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] | لڳ ڀڳ 973–1189ع | ڪلياڻي | ڪرناٽڪ جي مندرن، فن ۽ ادب جي سرپرستي |- | [[ديوگري جا يادَو حڪمران]] | لڳ ڀڳ 1187–1317ع | ديوگري | مهاراشٽر ۾ علائقائي اقتدار ۽ دهلي سلطنت سان مقابلو |- | style="background:#f0f7fc;" | [[ڪاڪتيه گهراڻو]] | لڳ ڀڳ 1163–1323ع | وارنگل | آبپاشي، قلعن ۽ تيلگو ثقافت جي ترقي |- | [[بهمني سلطنت]] | 1347–1527ع جي لڳ ڀڳ | گلبرگه، بيدر | دکني-فارسي ثقافت ۽ فن تعمير |- | style="background:#f0f7fc;" | [[وجي نگر سلطنت]] | 1336–1646ع | وجي نگر | ڏکڻ هندستان جي واپار، مندرن ۽ شاهي ثقافت جي ترقي |- | [[دکن جون سلطنتون]] | پندرهين–سترهين صدي | احمد نگر، بيجاپور، گولڪنڊا، بيدر، برار | دکني ادب، اسلامي تعميراتي فن ۽ علائقائي سياست |- | style="background:#f0f7fc;" | [[مغل سلطنت]] | سورهين–ارڙهين صدي | اورنگ آباد ۽ ٻيا مرڪز | دکن ۾ مغل انتظام ۽ فوجي توسيع |- | [[مرهٽا سلطنت]] | 1674–1818ع | رائڳڙهه، پوني ۽ ٻيا مرڪز | دکن کان اتر هندستان تائين سياسي اثر |- | style="background:#f0f7fc;" | [[حيدرآباد رياست]] | 1724–1948ع | حيدرآباد | آصف جاهي حڪومت ۽ دکني ثقافت |} == ثقافت ۽ ٻوليون == دکن هندستان جي گهڻ لساني ۽ گهڻ ثقافتي علائقن مان هڪ آهي. هن خطي ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[دکني ٻولي|دکني]] ۽ ٻين ٻولين جون تاريخي روايتون موجود آهن. مختلف دورن ۾ سنسڪرت، پراڪرت ۽ فارسي پڻ علمي، مذهبي يا درٻاري ٻولين طور استعمال ٿينديون رهيون. === دکني ادب === دکن جي مسلمان سلطنتن جي دور ۾ دکني ٻوليءَ ۾ شاعري ۽ نثر کي ترقي ملي. دکني ادبي روايت ۾ مقامي هندستاني ٻولين سان گڏ فارسي ۽ عربي لفظن جو اثر پڻ نظر اچي ٿو. === مذهبي روايتون === دکن ۾ هندو مت، ٻڌ مت، جين مت ۽ اسلام سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ موجود آهن. انهن روايتن جو اثر مندرن، غارن، مسجدن، مقبرن ۽ صوفي درگاهن جي صورت ۾ ڏسي سگهجي ٿو. == فن تعمير == دکن جي تعميراتي تاريخ ۾ پٿر ۾ کوٽيل غارن، مندرن، قلعن، مسجدن، مقبرن ۽ محلاتن کي خاص اهميت حاصل آهي. === پٽاڊڪل جا مندر === [[پٽاڊڪل]] جا مندر ستين ۽ اٺين صديءَ جي چالوڪيا تعميراتي فن جا اهم مثال آهن. انهن ۾ اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي مندر سازيءَ جون روايتون گڏ نظر اچن ٿيون. هن ماڳ کي 1987ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="UNESCOPattadakal"/> === ايلورا جون غارون === [[ايلورا غارون]] ۾ ٻڌ، هندو ۽ جين مذهبي يادگار شامل آهن. هي ماڳ مذهبي فن، مجسما سازي ۽ پٿر جي تعمير جو اهم مثال آهي.<ref name="UNESCOEllora"/> === اسلامي تعميراتي ورثو === دکن جي بهمني، عادل شاهي ۽ قطب شاهي دورن ۾ مسجدن، مقبرن، قلعن ۽ محلاتن جي تعمير کي ترقي ملي. [[گول گنبذ]]، [[چارمينار]] ۽ [[گولڪنڊا قلعو]] دکن جي اسلامي دور جي مشهور تاريخي عمارتن مان آهن. == معاشي تاريخ == دکن جي معيشت قديم زماني کان زراعت، چوپائي مال، هٿ جي صنعت، معدنيات ۽ واپار تي ٻڌل رهي آهي. دکن جي اندروني واپاري رستن اولهندي ساحل جي بندرگاهن کي ڏکڻ ۽ وچ هندستان جي آبادين سان ڳنڍيو. ستواهن دور کان وٺي مختلف سلطنتن انهن رستن جي سياسي ۽ اقتصادي اهميت کي تسليم ڪيو. زرعي پيداوار ۾ ڪپهه، اناج ۽ ٻيا فصل اهم رهيا آهن، جڏهن ته مختلف دورن ۾ ڪپڙي جي صنعت، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ هيرن جي واپار پڻ اهميت حاصل ڪئي. == ڏسو پڻ == * [[دکن جو مٿانهون پٽ]] * [[دکن ٽريپس]] * [[دکن جون سلطنتون]] * [[ستواهن گهراڻو]] * [[چالوڪيا گهراڻو]] * [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] * [[بهمني سلطنت]] * [[وجي نگر سلطنت]] * [[حيدرآباد رياست]] * [[ايلورا غارون]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/deccan/ Encyclopaedia Iranica — Deccan] * [https://whc.unesco.org/en/list/243/ UNESCO — Ellora Caves] * [https://whc.unesco.org/en/list/239/ UNESCO — Pattadakal] * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6890/ UNESCO — Deccan Traps] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Deccan_Plateau Wikimedia Commons — Deccan Plateau] [[زمرو:دکن]] [[زمرو:هندستان جي جاگرافي]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ]] [[زمرو:ڏکڻ هندستان]] [[زمرو:هندستان جا مٿانهان پٽ]] guxwld12sgkbu5is41rfo6v9bjyzz4h 424210 424209 2026-10-21T21:05:36Z Intisar Ali 8681 /* ايلورا جا مندر */ 424210 wikitext text/x-wiki {{Infobox landform | name = دکن جو مٿانهون پٽ | other_name = دکن، Deccan Plateau | type = [[مٿانهون پٽ]] | image = Deccan, India.png | caption = دکن جي مٿانهين پٽ جو نقشو | location = [[ڏکڻ هندستان]] | part_of = [[هندستاني اپٻيٽ]] | water_bodies = [[گوداوري ندي]]، [[ڪرشنا ندي]]، [[ڀيما ندي]]، [[تنگڀدرا ندي]] | geology = [[بيسالٽ]]، [[گرينائيٽ]] ۽ ٻيا قديم پٿر | formed_by = قديم ارضياتي عمل ۽ آتش فشاني سرگرميون | etymology = سنسڪرت لفظ «دڪشڻ»، معنيٰ ڏکڻ | free_label_1 = اهم ارضياتي بناوت | free_data_1 = [[دکن ٽريپس]] | free_label_2 = اهم جبل | free_data_2 = [[اولهه گھاٽ]] ۽ [[اوڀر گھاٽ]] | free_label_3 = ملڪ | free_data_3 = [[هندستان]] }} '''دکن''' ({{lang-en|Deccan}}؛ فارسي: دکن؛ سنسڪرت: ''دڪشڻ''، معنيٰ «ڏکڻ») [[ڏکڻ هندستان]] جو هڪ وسيع تاريخي، جاگرافيائي ۽ ثقافتي علائقو آهي. جاگرافيائي لحاظ کان دکن جو مٿانهون پٽ هندستان جي جزيري نما ڏاکڻي حصي جو اهم ڀاڱو آهي، جڏهن ته تاريخي لحاظ کان دکن جو نالو مختلف دورن ۾ وڌيڪ وسيع علائقن لاءِ به استعمال ٿيندو رهيو آهي.<ref name="IranicaDeccan">{{cite encyclopedia |title=Deccan |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=VII |pages=181–189 |year=1994 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/deccan/ |language=en }}</ref> دکن جي تاريخ ۾ [[ستواهن گهراڻو]]، [[چالوڪيا گهراڻو]]، [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]]، [[ديوگري جا يادَو حڪمران]]، [[ڪاڪتيه گهراڻو]]، [[وجي نگر سلطنت]]، [[بهمني سلطنت]] ۽ دکن جون مختلف مسلمان سلطنتون اهم رهيون آهن. هن علائقي هندستان جي سياسي، اقتصادي، مذهبي، لساني ۽ تعميراتي تاريخ تي گهرو اثر ڇڏيو آهي.<ref name="Britannica1911Deccan">{{cite encyclopedia |title=Deccan |encyclopedia=Encyclopaedia Britannica |edition=11th |year=1911 |url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Deccan |language=en }}</ref> == نالي جي معنيٰ ۽ بڻ == لفظ '''دکن''' جو تعلق سنسڪرت جي لفظ ''دڪشڻ'' (Dakṣiṇa) سان آهي، جنهن جي معنيٰ «ڏکڻ» آهي. اهو نالو وقت سان گڏ پراڪرت، فارسي ۽ ٻين ٻولين ۾ مختلف صورتن سان استعمال ٿيندو رهيو. فارسي ۽ هندستاني تاريخي تحريرن ۾ «دکن» هڪ سياسي ۽ ثقافتي اصطلاح طور پڻ رائج ٿيو.<ref name="IranicaDeccan"/> قديم هندستاني جاگرافيءَ ۾ ''دڪشڻاپٿ'' ڏکڻ طرف ويندڙ رستي يا ڏاکڻي علائقي لاءِ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو. ان جو تعلق اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي وچ ۾ واپار، مذهبي سفرن ۽ سياسي رابطن سان هو. == جاگرافي == [[File:Deccan Traps Matheran.jpg|thumb|دکن جي مٿانهين پٽ ۾ ماٿيران وٽ آتش فشاني بازالٽ پٿرن جو منظر]] دکن جو مٿانهون پٽ هندستان جي ڏاکڻي جزيري نما حصي ۾ واقع آهي. ان جي اولهه ۾ [[اولهه گھاٽ]] ۽ اوڀر ۾ [[اوڀر گھاٽ]] جا جبل آهن. مٿانهين پٽ جي عام لاڙي اوڀر طرف هجڻ سبب هن علائقي جا ڪيترائي وڏا درياهه [[بنگال جي نار]] ڏانهن وهن ٿا.<ref name="HPUDeccan">{{cite web |title=History 101: Geographical Background and Early Satavahanas |publisher=Himachal Pradesh University |url=https://hpuniv.ac.in/hpuniv/upload/uploadfiles/files/History%20101%20%28E%29.pdf |language=en }}</ref> تاريخي دکن جون حدون مختلف دورن ۾ بدلجنديون رهيون آهن. ڪن تاريخي وصفن ۾ [[نرمدا ندي]] کي اتر واري حد، جڏهن ته [[تنگڀدرا ندي]] کي ڏکڻ واري حد ڄاڻايو ويو آهي. ان جي ابتڙ دکن جي مٿانهين پٽ جي جديد طبعي جاگرافيائي وصف وڌيڪ وسيع آهي.<ref name="IranicaDeccan"/> === اهم درياهه === دکن جا درياهه زراعت، آبپاشي، آبادڪاري ۽ واپار جي ترقيءَ ۾ اهم رهيا آهن. * '''[[گوداوري ندي]]:''' دکن جي اهم ۽ ڊگهن دريائن مان هڪ آهي. * '''[[ڪرشنا ندي]]:''' مهاراشٽر، ڪرناٽڪ، تلنگانا ۽ آنڌرا پرديش جي علائقن مان وهي ٿي. * '''[[ڀيما ندي]]:''' ڪرشنا نديءَ جي اهم شاخ آهي. * '''[[تنگڀدرا ندي]]:''' ڏکڻ دکن جي تاريخي رياستن لاءِ اهم درياهه رهي آهي. * '''[[پينار ندي]]:''' ڏکڻ اوڀر هندستان جي اهم دريائن مان هڪ آهي. === آبهوا ۽ زراعت === دکن جي آبهوا گهڻو ڪري گرم ۽ موسمي برساتن تي دارومدار رکندڙ آهي. اولهه گھاٽ جا جبل ڏکڻ اولهه مان ايندڙ مينهن وارن هوائن کي روڪين ٿا، جنهن ڪري انهن جبلن جي اولهندي پاسي وڌيڪ برسات ۽ اندروني دکن جي ڪيترن علائقن ۾ نسبتاً گهٽ برسات پوي ٿي.<ref name="WesternGhatsClimate">{{cite report |title=Western Ghats: Geographical and Climatic Characteristics |url=https://www.greentribunal.gov.in/sites/default/files/news_updates/OA%20235%20of%202024%20R1%20to%20R4.pdf |language=en }}</ref> دکن جي بيسالٽي پٿرن مان ٺهندڙ ڪاري مٽي ڪپهه جي پوک لاءِ مشهور آهي. علائقي ۾ جوئر، ٻاجهري، دالون، ڪمند ۽ ٻيا زرعي فصل پڻ پوکيا وڃن ٿا. == ارضيات == دکن جي ارضياتي بناوت جي هڪ نمايان خصوصيت '''[[دکن ٽريپس]]''' (Deccan Traps) آهي. اهي آتش فشاني بيسالٽ جي ڪيترن تهن تي مشتمل آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 6 ڪروڙ 60 لک سال اڳ وڏي پيماني تي لاوا جي وهڪري سبب وجود ۾ آيا.<ref name="UNESCODeccanTraps">{{cite web |title=Deccan Traps at Panchgani and Mahabaleshwar |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6890/ |language=en }}</ref> لفظ ''ٽريپس'' جو تعلق ڏاڪڻ جهڙي ارضياتي شڪل سان آهي، جيڪا بيسالٽ جي مختلف تهن جي ڪٽجڻ سان ٺهي ٿي. دکن ٽريپس دنيا جي وڏن آتش فشاني بيسالٽي علائقن مان هڪ آهن. انهن جا باقيات اڄ به لڳ ڀڳ پنج لک چورس ڪلوميٽرن تي پکڙيل آهن.<ref name="IUGSDeccan">{{cite report |title=Deccan Traps, India |work=The Second 100 IUGS Geological Heritage Sites |publisher=International Union of Geological Sciences |year=2024 |url=https://iugs-geoheritage.org/publications-dl/IUGS-SECOND-100-SITES-WEB-BOOK.pdf |language=en }}</ref> دکن ٽريپس جي آتش فشاني سرگرمي زمين جي تاريخ ۾ ڪريٽيشيس ۽ پيليوجين دورن جي سرحد جي ويجهو ٿي. ان سرگرمي ۽ ان وقت جي عالمي ماحولياتي تبديلين جي وچ ۾ تعلق ارضياتي تحقيق جو اهم موضوع رهيو آهي.<ref name="IUGSDeccan"/> == تاريخ == === قديم آبادڪاري === دکن ۾ انساني آبادڪاريءَ جا آثار قبل از تاريخ دور تائين پهچن ٿا. هن علائقي ۾ پٿر جي دور، نئين پٿر جي دور ۽ لوهه جي دور سان لاڳاپيل مختلف آثار قديمه جا ماڳ موجود آهن. دکن جي قديم تاريخ ۾ مقامي آبادين، زرعي ڳوٺن، واپاري رستن ۽ علائقائي رياستن جو اهم ڪردار رهيو. اتر هندستان ۽ ڏکڻ هندستان جي وچ ۾ رابطن سبب هن خطي ۾ مختلف ثقافتي ۽ مذهبي روايتون گڏ ٿيون. === موريا سلطنت === [[موريا سلطنت]] جي دور ۾ دکن جا ڪجهه علائقا اتر هندستان جي وڏي سامراجي نظام سان ڳنڍجي ويا. [[اشوڪ]] جي لکتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته موريا حڪمرانن جو اثر ڏکڻ هندستان جي ڪيترن علائقن تائين پهتو هو. === آنڌرا يا ستواهن گهراڻو === [[ستواهن گهراڻو]]، جنهن کي پراڻن تاريخي ڪتابن ۾ ڪڏهن «آنڌرا گهراڻو» پڻ سڏيو ويو آهي، دکن جي قديم تاريخ جو هڪ اهم شاهي خاندان هو. ان جو اقتدار عيسوي سن کان اڳ آخري صدين ۾ اڀريو ۽ عيسوي سن جي شروعاتي صدين تائين جاري رهيو.<ref name="HPUDeccan"/> ستواهن گهراڻي جي شروعات روايتي طور [[سيموڪ]] سان منسوب ڪئي ويندي آهي. هن خاندان جا حڪمران دکن جي مختلف حصن، خاص ڪري گوداوري ۽ ڪرشنا جي وادين، سان لاڳاپيل رهيا. ستواهن دور ۾ واپار، سڪن جي رواج، ٻڌ مذهبي ادارن ۽ پٿر ۾ کوٽيل غارن جي تعمير کي هٿي ملي. دکن جا واپاري رستا اولهندي ساحل جي بندرگاهن کي اندروني هندستان سان ڳنڍيندا هئا. تاريخدان [[روميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ ڄاڻايو آهي ته آنڌرن عيسوي سن کان ڪيترائي سؤ سال اڳ دکن ۾ هڪ طاقتور بادشاهت قائم ڪئي، جيڪا عيسوي سن کان پوءِ به ڪيترين صدين تائين قائم رهي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en |page=40 }}</ref> ستواهن گهراڻي جي شروعات ۽ خاتمي جي صحيح تاريخن بابت جديد مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن، تنهن ڪري هن گهراڻي جي تاريخ کي قطعي سالن بدران اندازي وارن دورن ۾ بيان ڪرڻ وڌيڪ مناسب آهي. === چالوڪيا گهراڻو === [[چالوڪيا گهراڻو]] دکن جي وچئين دور جي اهم شاهي خاندانن مان هو. هن گهراڻي جون مختلف شاخون جدا جدا دورن ۾ دکن ۽ ڏکڻ هندستان جي علائقن تي حڪمران رهيون. انهن ۾ بادامي جا چالوڪيا، اڀرندي چالوڪيا ۽ ڪلياڻي جا اولهندي چالوڪيا خاص اهميت رکن ٿا.<ref name="UNESCOChalukya">{{cite web |title=Evolution of Temple Architecture – Aihole-Badami-Pattadakal |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5972/ |language=en }}</ref> ==== بادامي جا چالوڪيا ==== بادامي جي چالوڪيا گهراڻي ڇهين کان اٺين صديءَ تائين دکن جي وڏي حصي تي حڪومت ڪئي. هن خاندان جي اهم حڪمرانن ۾ [[پولاڪيشين پهريون]] ۽ [[پولاڪيشين ٻيون]] شامل هئا. پولاڪيشين ٻيون ستين صديءَ جي شروعات ۾ دکن جو طاقتور حڪمران هو. هن اتر هندستان جي حڪمران [[هرش ورڌن]] جي ڏکڻ طرف وڌڻ واري ڪوشش کي روڪيو. چيني ٻڌ ياتري [[شوانزانگ]] پڻ پنهنجي سفر دوران هن حڪمران جي سلطنت بابت معلومات قلمبند ڪئي. [[روميش چندر دت]] جي بيان موجب، هرش ورڌن، جنهن کي شيلادتيه پڻ سڏيو ويو آهي، اتر هندستان ۾ پنهنجو اقتدار قائم ڪيو، پر پولاڪيشين ٻئي جي دکن واري سلطنت کي فتح ڪرڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو.<ref name="Dutt1908"/> چالوڪيا دور ۾ [[بادامي]]، [[ايهولي]] ۽ [[پٽاڊڪل]] ۾ مندرن جي تعمير ۽ پٿر ۾ کوٽيل مذهبي عمارتن جي فن کي وڏي ترقي ملي. پٽاڊڪل جا مندر اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي تعميراتي روايتن جي ميلاپ جو نمايان مثال آهن.<ref name="UNESCOPattadakal">{{cite web |title=Group of Monuments at Pattadakal |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/list/239/ |language=en }}</ref> ==== اڀرندي چالوڪيا ==== [[اڀرندي چالوڪيا]] گهراڻي جي حڪومت بنيادي طور [[وينگي]] ۽ موجوده آنڌرا پرديش جي ساحلي ۽ اندروني علائقن ۾ قائم هئي. هن شاخ جو باني [[وشنوورڌن (اوڀر چالوڪيا)|ڪبجا وشنوورڌن]] هو، جيڪو پولاڪيشين ٻئي جو ڀاءُ هو. هن لڳ ڀڳ 624ع ۾ وينگي ۾ پنهنجي حڪمراني شروع ڪئي. سندس جانشينن ڪيترين صدين تائين علائقي ۾ اقتدار برقرار رکيو.<ref name="EasternChalukyaHistory">{{cite web |title=History: Eastern Chalukya Dynasty |website=Andhra Cultural Portal |url=https://andhraportal.org/history-eastern-chalukya-dynasty/ |language=en }}</ref> هن گهراڻي جون گاديون مختلف وقتن تي وينگي، پٺاپورم ۽ [[راجامندري]] سميت ٻين شهرن ۾ رهيون. اڀرندي چالوڪيا گهراڻي جي تاريخ ۾ [[راجاراجا نريندر]] اهم حڪمران هو. سندس دور ۾ تيلگو ادب کي شاهي سرپرستي حاصل ٿي. شاعر [[ننّيا]] سان منسوب تيلگو مهاڀارت جي شروعات هن ئي ادبي ماحول سان ڳنڍيل آهي.<ref name="RajarajaChalukya">{{cite journal |last=Krishna Rao |first=Bhavaraju V. |title=Rajaraja Chalukya |journal=Triveni |year=1951 |url=https://trivenijournal.org/CD%20%26%20WEB/rajarajachalukyaapr51.htm |language=en }}</ref> اڀرندي چالوڪيا ۽ [[چولا گهراڻو|چولا گهراڻي]] جي وچ ۾ سياسي ۽ شاديءَ جا لاڳاپا قائم ٿيا. انهن لاڳاپن وسيلي يارهين صديءَ ۾ ٻنهي خاندانن جي سياسي تاريخ هڪٻئي سان وڌيڪ ڳنڍجي وئي. روميش چندر دت اڀرندي چالوڪيا جي بادشاهت جي چولا خاندان سان شاديءَ واري تعلق جو ذڪر ڪري ٿو، پر ان واقعي کي سڌي ۽ فوري فتح بدران گهراڻن جي تدريجي سياسي اتحاد جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908"/> ==== ڪلياڻي جا اولهندي چالوڪيا ==== [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] ڏهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٻيهر هڪ وڏي سياسي طاقت طور اڀري. هن شاخ جو بنيادي مرڪز [[ڪلياڻي]]، موجوده [[بسواڪلياڻ]]، هو. هن خاندان جو اهم باني [[تيلپا ٻيون]] هو، جنهن 973ع جي لڳ ڀڳ راشٽرڪوٽن جي اقتدار کي ختم ڪري پنهنجي سلطنت قائم ڪئي. اولهندي چالوڪيا حڪمرانن ڪرناٽڪ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ مندرن، ادب ۽ علائقائي انتظام جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. قديم تاريخدانن جي ڪجهه ڪتابن ۾ بادامي، وينگي ۽ ڪلياڻي جي چالوڪيا شاخن جي تاريخ گڏيل تسلسل ۾ بيان ٿيل آهي، پر جديد تاريخ نويسي انهن جي جدا جدا سياسي دورن ۽ گهراڻن ۾ فرق ڪري ٿي. === راشٽرڪوٽ گهراڻو === [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] اٺين صديءَ جي وچ ڌاري دکن جي وڏي سياسي طاقت بڻيو. هن خاندان بادامي جي چالوڪيا گهراڻي جي اقتدار کي ختم ڪري دکن ۾ پنهنجي سلطنت قائم ڪئي. راشٽرڪوٽ حڪمرانن جي گاديءَ جو اهم مرڪز [[مانياکيتا]] هو. هنن دکن، اتر هندستان ۽ ڏکڻ هندستان جي مختلف سياسي طاقتن سان جنگيون ۽ اتحاد ڪيا. راشٽرڪوٽن جي دور ۾ سنسڪرت، ڪنڙ ۽ ٻين ٻولين جي ادب کي سرپرستي حاصل ٿي. هن خاندان جو نالو خاص طور [[ايلورا غارون|ايلورا]] جي شاندار پٿريلي تعمير سان ڳنڍيل آهي. ==== ايلورا جا مندر ==== [[File:Kailasa Temple, Ellora.jpg|thumb|ايلورا جي غار نمبر 16 ۾ واقع ڪيلاش مندر جو منظر، جيڪو اٺين صديءَ ۾ هڪ ئي پٿر کي تراشي ٺاهيو ويو.]] [[File:Kailasa Temple at Ellora (Cave 16).jpg|thumb|ايلورا جو تاريخي ڪيلاش مندر، غار نمبر 16.]] [[File:Ellora Cave 16 Kailasa Temple.jpg|thumb|مهاراشٽر، هندستان ۾ ايلورا جي ڪيلاش مندر جو منظر.]] [[ايلورا غارون]] مهاراشٽر ۾ واقع ٻڌ، هندو ۽ جين مذهبي يادگارن جو هڪ اهم مجموعو آهن. انهن جي تعمير ۽ کوٽائي ڪيترين صدين دوران ٿي. ايلورا جو مشهور [[ڪيلاش مندر]] عام طور راشٽرڪوٽ حڪمران [[ڪرشنا پهريون (راشٽرڪوٽ)|ڪرشنا پهرئين]] جي دور، اٺين صديءَ، سان منسوب ڪيو ويندو آهي.<ref name="UNESCOEllora">{{cite web |title=Ellora Caves |website=UNESCO World Heritage Centre |url=https://whc.unesco.org/en/list/243/ |language=en }}</ref> روميش چندر دت پڻ ايلورا جي ڪجهه وڏن هندو مندرن جي تعمير اٺين يا نائين عيسوي صديءَ سان منسوب ڪري ٿو.<ref name="Dutt1908"/> === ديوگري جا يادَو حڪمران === [[ديوگري جا يادَو حڪمران]]، جن کي سيونا يادَو پڻ سڏيو ويندو آهي، دکن جي وچئين دور ۾ هڪ اهم طاقت بڻيا. هن خاندان جي گادي [[ديوگري]] هئي، جنهن کي پوءِ [[دولت آباد]] سڏيو ويو. يادَو حڪمرانن خاص ڪري مهاراشٽر ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ اقتدار قائم ڪيو. هن گهراڻي جو مشهور حڪمران [[رامچندر (ديوگري جو يادَو حڪمران)|رامچندر]] هو. 1296ع ۾ [[علاءُ الدين خلجي]] ديوگري تي حملو ڪيو ۽ رامچندر کي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪرڻ تي مجبور ڪيو. رامچندر جي شڪست سان يادَو گهراڻي جي حڪومت فوري طور ختم نه ٿي، پر ان جي سياسي خودمختياري ڪمزور ٿي. چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ دهلي سلطنت جي وڌيڪ فوجي مهمن کان پوءِ يادَو اقتدار جو خاتمو ٿيو.<ref name="Britannica1911Deccan"/> === ڪاڪتيه گهراڻو === [[ڪاڪتيه گهراڻو]] دکن جي اڀرندي حصي، خاص ڪري موجوده تلنگانا، ۾ هڪ اهم سياسي طاقت هو. هن خاندان جي گادي [[وارنگل]] هئي. ڪاڪتيه دور ۾ آبپاشيءَ جي تلائن، قلعن، مندرن ۽ تيلگو ثقافت جي ترقيءَ کي هٿي ملي. هن گهراڻي جي اهم حڪمرانن ۾ [[رودرما ديوي]] ۽ [[پرتاپ رودر ٻيون]] شامل هئا. چوڏهين صديءَ جي شروعات ۾ دهلي سلطنت جي فوجي مهمن سبب ڪاڪتيه اقتدار ختم ٿيو. === دهلي سلطنت ۽ دکن === تيرهين صديءَ جي پڇاڙيءَ کان [[دهلي سلطنت]] جي حڪمرانن دکن ۾ پنهنجي اثر کي وڌائڻ شروع ڪيو. خلجي ۽ تغلق حڪمرانن دکن جي مختلف رياستن خلاف فوجي مهمون هلايون. [[محمد بن تغلق]] جي دور ۾ ديوگري، جنهن کي دولت آباد سڏيو ويو، کي ڪجهه عرصي لاءِ سلطنت جي اهم انتظامي مرڪز طور استعمال ڪيو ويو. دهليءَ کان دکن تائين اقتدار وڌائڻ جي ڪوششن سبب علائقي جي سياسي، فوجي ۽ اقتصادي تاريخ ۾ وڏيون تبديليون آيون. === بهمني سلطنت === [[بهمني سلطنت]] 1347ع ۾ دکن ۾ قائم ٿي. ان جو باني [[علاءُ الدين بهمن شاهه]] هو. هن سلطنت جي شروعاتي گادي [[گلبرگه]] هئي، جڏهن ته پوءِ [[بيدر]] هڪ اهم سياسي ۽ ثقافتي مرڪز بڻيو. بهمني دور ۾ فارسي ادبي روايتن، مقامي دکني ثقافت، اسلامي فن تعمير، تعليم ۽ انتظامي ادارن جي ترقي ٿي. بهمني سلطنت جو سياسي مقابلو ڏکڻ هندستان جي [[وجي نگر سلطنت]] سان پڻ جاري رهيو. === دکن جون پنج سلطنتون === بهمني سلطنت جي زوال کان پوءِ دکن ۾ پنج اهم مسلمان سلطنتون اڀريون: * [[احمد نگر سلطنت]] — نظام شاهي * [[بيجاپور سلطنت]] — عادل شاهي * [[گولڪنڊا سلطنت]] — قطب شاهي * [[بيدر سلطنت]] — بريد شاهي * [[برار سلطنت]] — عماد شاهي اهي سلطنتون دکن جي سياسي، ثقافتي ۽ تعميراتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکن ٿيون. انهن جي دور ۾ قلعا، مسجدون، مقبرا، باغ ۽ شاهي عمارتون تعمير ٿيون. === مغل سلطنت جو دکن ۾ واڌارو === [[مغل سلطنت]] جي حڪمرانن دکن جي سياسي اهميت کي نظر ۾ رکندي هن علائقي ڏانهن فوجي مهمون هلايون. [[اڪبر اعظم]] جي دور ۾ مغلن دکن جي اترين علائقن ۾ پنهنجو اثر وڌايو. [[شاهجهان]] ۽ [[اورنگزيب]] جي دورن ۾ مغل فوجي سرگرميون وڌيڪ وسيع ٿيون. اورنگزيب 1686ع ۾ بيجاپور ۽ 1687ع ۾ گولڪنڊا کي فتح ڪيو. انهن فتوحات سان دکن جي ٻن اهم آزاد سلطنتن جو خاتمو ٿيو. === مرهٽا طاقت جو اڀار === سترهين صديءَ ۾ [[ڇترپتي شواجي مهاراج|شواجي]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[مرهٽا سلطنت]] هڪ اهم سياسي طاقت طور اڀري. مرهٽن دکن جي قلعن، جبلن ۽ مقامي سياسي نيٽ ورڪن کي استعمال ڪندي مغل اقتدار کي چئلينج ڪيو. ارڙهين صديءَ ۾ مرهٽا طاقت دکن کان ٻاهر هندستان جي ٻين علائقن تائين پڻ پکڙي وئي. === حيدرآباد جي نظامن جو دور === ارڙهين صديءَ ۾ مغل سلطنت جي مرڪزي اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ [[آصف جاهي گهراڻو]] دکن ۾ پنهنجي خودمختيار حڪومت قائم ڪئي. [[حيدرآباد رياست]] هن خاندان جي حڪومت جو مرڪز بڻجي وئي. نظامن جي دور ۾ حيدرآباد سياسي، تعليمي، ادبي ۽ ثقافتي مرڪز طور ترقي ڪئي. 1948ع ۾ حيدرآباد رياست هندستاني يونين ۾ شامل ڪئي وئي. == دکن جون اهم تاريخي سلطنتون == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #9db9ce;border-collapse:collapse;font-size:95%;" |+ style="background:#234c68;color:white;padding:12px;font-size:115%;" | دکن جي تاريخي حڪومتن ۽ شاهي گهراڻن جو جائزو ! style="background:#dcecf6;" | گهراڻو يا سلطنت ! style="background:#dcecf6;" | اندازي وارو دور ! style="background:#dcecf6;" | اهم مرڪز ! style="background:#dcecf6;" | تاريخي اهميت |- | style="background:#f0f7fc;" | [[ستواهن گهراڻو]] | لڳ ڀڳ ٻي صدي ق.م – ٽين صدي عيسوي | پرتشٺان، امراؤتي | قديم دکن ۾ واپار، سڪن ۽ ٻڌ مذهبي ادارن جي ترقي |- | [[بادامي چالوڪيا]] | لڳ ڀڳ 543–753ع | بادامي | دکن جي سياسي اتحاد ۽ مندرن جي تعمير ۾ واڌارو |- | style="background:#f0f7fc;" | [[اڀرندي چالوڪيا]] | لڳ ڀڳ 624–1070ع | وينگي، راجامندري | تيلگو ادب ۽ چولا گهراڻي سان سياسي لاڳاپا |- | [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] | لڳ ڀڳ 753–973ع | مانياکيتا | ايلورا جو ڪيلاش مندر ۽ وسيع سامراجي اقتدار |- | style="background:#f0f7fc;" | [[اولهندي چالوڪيا سلطنت]] | لڳ ڀڳ 973–1189ع | ڪلياڻي | ڪرناٽڪ جي مندرن، فن ۽ ادب جي سرپرستي |- | [[ديوگري جا يادَو حڪمران]] | لڳ ڀڳ 1187–1317ع | ديوگري | مهاراشٽر ۾ علائقائي اقتدار ۽ دهلي سلطنت سان مقابلو |- | style="background:#f0f7fc;" | [[ڪاڪتيه گهراڻو]] | لڳ ڀڳ 1163–1323ع | وارنگل | آبپاشي، قلعن ۽ تيلگو ثقافت جي ترقي |- | [[بهمني سلطنت]] | 1347–1527ع جي لڳ ڀڳ | گلبرگه، بيدر | دکني-فارسي ثقافت ۽ فن تعمير |- | style="background:#f0f7fc;" | [[وجي نگر سلطنت]] | 1336–1646ع | وجي نگر | ڏکڻ هندستان جي واپار، مندرن ۽ شاهي ثقافت جي ترقي |- | [[دکن جون سلطنتون]] | پندرهين–سترهين صدي | احمد نگر، بيجاپور، گولڪنڊا، بيدر، برار | دکني ادب، اسلامي تعميراتي فن ۽ علائقائي سياست |- | style="background:#f0f7fc;" | [[مغل سلطنت]] | سورهين–ارڙهين صدي | اورنگ آباد ۽ ٻيا مرڪز | دکن ۾ مغل انتظام ۽ فوجي توسيع |- | [[مرهٽا سلطنت]] | 1674–1818ع | رائڳڙهه، پوني ۽ ٻيا مرڪز | دکن کان اتر هندستان تائين سياسي اثر |- | style="background:#f0f7fc;" | [[حيدرآباد رياست]] | 1724–1948ع | حيدرآباد | آصف جاهي حڪومت ۽ دکني ثقافت |} == ثقافت ۽ ٻوليون == دکن هندستان جي گهڻ لساني ۽ گهڻ ثقافتي علائقن مان هڪ آهي. هن خطي ۾ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]]، [[ڪنڙ ٻولي|ڪنڙ]]، [[تيلگو ٻولي|تيلگو]]، [[دکني ٻولي|دکني]] ۽ ٻين ٻولين جون تاريخي روايتون موجود آهن. مختلف دورن ۾ سنسڪرت، پراڪرت ۽ فارسي پڻ علمي، مذهبي يا درٻاري ٻولين طور استعمال ٿينديون رهيون. === دکني ادب === دکن جي مسلمان سلطنتن جي دور ۾ دکني ٻوليءَ ۾ شاعري ۽ نثر کي ترقي ملي. دکني ادبي روايت ۾ مقامي هندستاني ٻولين سان گڏ فارسي ۽ عربي لفظن جو اثر پڻ نظر اچي ٿو. === مذهبي روايتون === دکن ۾ هندو مت، ٻڌ مت، جين مت ۽ اسلام سان لاڳاپيل تاريخي ماڳ موجود آهن. انهن روايتن جو اثر مندرن، غارن، مسجدن، مقبرن ۽ صوفي درگاهن جي صورت ۾ ڏسي سگهجي ٿو. == فن تعمير == دکن جي تعميراتي تاريخ ۾ پٿر ۾ کوٽيل غارن، مندرن، قلعن، مسجدن، مقبرن ۽ محلاتن کي خاص اهميت حاصل آهي. === پٽاڊڪل جا مندر === [[پٽاڊڪل]] جا مندر ستين ۽ اٺين صديءَ جي چالوڪيا تعميراتي فن جا اهم مثال آهن. انهن ۾ اتر ۽ ڏکڻ هندستان جي مندر سازيءَ جون روايتون گڏ نظر اچن ٿيون. هن ماڳ کي 1987ع ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو ويو.<ref name="UNESCOPattadakal"/> === ايلورا جون غارون === [[ايلورا غارون]] ۾ ٻڌ، هندو ۽ جين مذهبي يادگار شامل آهن. هي ماڳ مذهبي فن، مجسما سازي ۽ پٿر جي تعمير جو اهم مثال آهي.<ref name="UNESCOEllora"/> === اسلامي تعميراتي ورثو === دکن جي بهمني، عادل شاهي ۽ قطب شاهي دورن ۾ مسجدن، مقبرن، قلعن ۽ محلاتن جي تعمير کي ترقي ملي. [[گول گنبذ]]، [[چارمينار]] ۽ [[گولڪنڊا قلعو]] دکن جي اسلامي دور جي مشهور تاريخي عمارتن مان آهن. == معاشي تاريخ == دکن جي معيشت قديم زماني کان زراعت، چوپائي مال، هٿ جي صنعت، معدنيات ۽ واپار تي ٻڌل رهي آهي. دکن جي اندروني واپاري رستن اولهندي ساحل جي بندرگاهن کي ڏکڻ ۽ وچ هندستان جي آبادين سان ڳنڍيو. ستواهن دور کان وٺي مختلف سلطنتن انهن رستن جي سياسي ۽ اقتصادي اهميت کي تسليم ڪيو. زرعي پيداوار ۾ ڪپهه، اناج ۽ ٻيا فصل اهم رهيا آهن، جڏهن ته مختلف دورن ۾ ڪپڙي جي صنعت، ڌاتوءَ جي ڪم ۽ هيرن جي واپار پڻ اهميت حاصل ڪئي. == ڏسو پڻ == * [[دکن جو مٿانهون پٽ]] * [[دکن ٽريپس]] * [[دکن جون سلطنتون]] * [[ستواهن گهراڻو]] * [[چالوڪيا گهراڻو]] * [[راشٽرڪوٽ گهراڻو]] * [[بهمني سلطنت]] * [[وجي نگر سلطنت]] * [[حيدرآباد رياست]] * [[ايلورا غارون]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/deccan/ Encyclopaedia Iranica — Deccan] * [https://whc.unesco.org/en/list/243/ UNESCO — Ellora Caves] * [https://whc.unesco.org/en/list/239/ UNESCO — Pattadakal] * [https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6890/ UNESCO — Deccan Traps] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Deccan_Plateau Wikimedia Commons — Deccan Plateau] [[زمرو:دکن]] [[زمرو:هندستان جي جاگرافي]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ]] [[زمرو:ڏکڻ هندستان]] [[زمرو:هندستان جا مٿانهان پٽ]] f7n97urhliz03t3675xc8fdct9jlxxz 10 104740 424199 2026-10-21T20:41:03Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <includeonly>{{Infobox | child = {{yesno|{{{embed|}}}}} | templatestyles = Infobox landform/styles.css | bodyclass = ib-landform vcard <!-- نالا، قسم ۽ مقامي نالا --> | above = <div class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname ib-landform-native">{{native name checker|{{{native_name}}}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<div class="nickname ib-landform-other-name">{{{oth... 424199 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | child = {{yesno|{{{embed|}}}}} | templatestyles = Infobox landform/styles.css | bodyclass = ib-landform vcard <!-- نالا، قسم ۽ مقامي نالا --> | above = <div class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> {{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname ib-landform-native">{{native name checker|{{{native_name}}}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<div class="nickname ib-landform-other-name">{{{other_name}}}</div>}} | subheader = {{#if:{{{type|}}}|<div class="category">{{{type|}}}</div>|{{main other|[[Category:Pages using Infobox landform with no type]]}}}} | rowclass1 = mergedtoprow ib-landform-official | data1 = {{#if:{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}} <!-- تصوير --> | rowclass2 = mergedtoprow | data2 = {{#if:{{{image|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{alt|}}} |title={{if empty|{{{caption|}}}|{{{alt|}}}}} }} {{#if:{{{caption|}}}|<div class="ib-landform-caption">{{{caption|}}}</div>}} }} <!-- نقشو --> | rowclass3 = mergedtoprow | data3 = {{#if:{{{map_image|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map_image}}} |size={{{mapsize|}}} |sizedefault=250px |alt={{{map_alt|}}} |title={{{map_caption|{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}} جو هنڌ}}} }} {{#if:{{{map_caption|}}}|<div class="ib-settlement-caption">{{{map_caption}}}</div>}} }} <!-- هنڌ ڏيکاريندڙ نقشو --> | rowclass4 = mergedtoprow | data4 = {{#invoke:Location map|infobox_pushpin_map |float=center |default_width=250 |marksize=6 |pushpin_label={{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }} <!-- متحرڪ نقشو --> | rowclass5 = mergedtoprow | data5 = {{#invoke:Infobox mapframe |autoWithCaption |onByDefault={{#if:{{{map_image|}}}{{{pushpin_map|}}}|no|yes}} |mapframe-area_km2={{{area_total_km2|}}} |mapframe-area_mi2={{{area_total_sq_mi|}}} |mapframe-area_ha={{{area_total_ha|}}} |mapframe-area_acre={{{area_total_acre|}}} |mapframe-length_km={{{length_km|}}} |mapframe-length_mi={{{length_mi|}}} |mapframe-width_km={{{width_km|}}} |mapframe-width_mi={{{width_mi|}}} |mapframe-frame-width=250 |mapframe-marker=natural |mapframe-caption={{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} جو متحرڪ نقشو }} <!-- جاگرافيائي بيهڪ --> | rowclass7 = {{#if:{{{map_image|}}}{{{pushpin_map|}}}{{{mapframe|}}}|{{#if:{{{grid_ref|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}}} | data7 = {{#if:{{{coordinates|}}} |جاگرافيائي بيهڪ{{#if:{{{coor_type|}}}|&#32;({{{coor_type|}}})}}: {{#invoke:ISO 3166|geocoordinsert |nocat=true |1={{{coordinates|}}} |country={{{subdivision_name|}}} |subdivision1={{{subdivision_name1|}}} |subdivision2={{{subdivision_name2|}}} |subdivision3={{{subdivision_name3|}}} |type=city{{#if:{{{population_total|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{formatnum:{{{population_total}}}|R}}+1}}||({{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}|R}})}}}} }} {{{coordinates_ref|}}} }} | rowclass8 = {{#if:{{{map_image|}}}{{{pushpin_map|}}}{{{mapframe|}}}|mergedbottomrow|mergedrow}} | label8 = {{#if:{{{grid_ref_UK|}}}|[[Ordnance Survey National Grid|گرڊ تي بيهڪ]]|{{#if:{{{grid_ref_Ireland|}}}|[[Irish grid reference system|گرڊ تي بيهڪ]]|{{if empty|{{{grid_name|}}}|گرڊ تي بيهڪ}}}}}} | data8 = {{#if:{{{grid_ref_UK|}}} |{{gbm4ibx|{{{grid_ref_UK|}}}|name={{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}} |{{#if:{{{grid_ref_Ireland|}}} |{{iem4ibx|{{{grid_ref_Ireland|}}}|name={{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}} |{{{grid_ref|}}} }} }} <!-- هنڌ --> | rowclass10 = mergedtoprow | label10 = هنڌ | data10 = {{{location|}}} | rowclass11 = mergedrow | label11 = سلسلو | data11 = {{{range|}}} | rowclass12 = mergedrow | label12 = حصو | data12 = {{{part_of|}}} | rowclass13 = mergedrow | label13 = آبي ذخيرا | data13 = {{{water_bodies|}}} <!-- ارضياتي بناوت --> | rowclass15 = mergedtoprow | label15 = [[ارضياتي وقت جو پيمانو|ارضياتي عمر]] | data15 = {{{age|}}} | rowclass16 = {{#if:{{{age|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label16 = ٺهڻ جو سبب | data16 = {{{formed_by|}}} | rowclass17 = {{#if:{{{age|}}}{{{formed_by|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label17 = [[جبل سازي]] | data17 = {{{orogeny|}}} | rowclass18 = {{#if:{{{age|}}}{{{formed_by|}}}{{{orogeny|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label18 = ارضيات | data18 = {{{geology|}}} <!-- نالي بابت ڄاڻ --> | rowclass20 = mergedtoprow | label20 = [[اشتقاق|نالي جو بڻ]] | data20 = {{{etymology|}}} | rowclass21 = {{#if:{{{etymology|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label21 = لقب | data21 = {{{nickname|}}} | rowclass23 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label23 = {{longitem|تعريف ڪندڙ ادارو}} | data23 = {{{authority|}}} <!-- انتظام --> | rowclass25 = mergedtoprow | label25 = انتظام ڪندڙ | data25 = {{{operator|}}} <!-- ايراضي --> | rowclass27 = mergedtoprow | header27 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}} |{{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp;|1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} | |ايراضي<div class="ib-landform-fn">{{{area_footnotes|}}}</div> }} }} | rowclass28 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}|&nbsp;|1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area|}}}}}|mergedtoprow|mergedrow}} | label28 = &nbsp;•&nbsp;ڪُل | data28 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2={{{area_total_km2|}}} |ha={{{area_total_ha|}}} |acre={{{area_total_acre|}}} |sqmi={{{area_total_sq_mi|}}} |dunam={{{area_total_dunam|}}} |link={{#switch:{{{dunam_link|}}}||on|total=on}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{area|}}} }} | rowclass29 = mergedrow | label29 = &nbsp;•&nbsp;خشڪي | data29 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2={{{area_land_km2|}}} |ha={{{area_land_ha|}}} |acre={{{area_land_acre|}}} |sqmi={{{area_land_sq_mi|}}} |dunam={{{area_land_dunam|}}} |link={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|land|on}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} }} | rowclass30 = mergedrow | label30 = &nbsp;•&nbsp;پاڻي | data30 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2={{{area_water_km2|}}} |ha={{{area_water_ha|}}} |acre={{{area_water_acre|}}} |sqmi={{{area_water_sq_mi|}}} |dunam={{{area_water_dunam|}}} |link={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|water|on}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} {{#if:{{{area_water_percent|}}}|&nbsp;{{{area_water_percent}}}%}} }} <!-- ماپون --> | rowclass31 = mergedtoprow | header31 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{length|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}{{{width|}}}{{{depth_km|}}}{{{depth_mi|}}}{{{depth|}}}{{{drop_km|}}}{{{drop_mi|}}}{{{drop|}}}{{{height_m|}}}{{{height_ft|}}}{{{height|}}} |ماپون<div class="ib-landform-fn">{{{dimensions_footnotes|}}}</div> }} | rowclass32 = mergedrow | label32 = &nbsp;•&nbsp;ڊيگهه | data32 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |km={{{length_km|}}} |mi={{{length_mi|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{length|}}} }} | rowclass33 = mergedrow | label33 = &nbsp;•&nbsp;ويڪر | data33 = {{#if:{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |km={{{width_km|}}} |mi={{{width_mi|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{width|}}} }} | rowclass34 = mergedrow | label34 = &nbsp;•&nbsp;اونهائي | data34 = {{#if:{{{depth_km|}}}{{{depth_mi|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |km={{{depth_km|}}} |mi={{{depth_mi|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{depth|}}} }} | rowclass35 = mergedrow | label35 = &nbsp;•&nbsp;عمودي لاٿ | data35 = {{#if:{{{drop_km|}}}{{{drop_mi|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |km={{{drop_km|}}} |mi={{{drop_mi|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{drop|}}} }} | rowclass36 = mergedrow | label36 = &nbsp;•&nbsp;اوچائي | data36 = {{#if:{{{height_m|}}}{{{height_ft|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |m={{{height_m|}}} |ft={{{height_ft|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{height|}}} }} <!-- سطح سمنڊ کان اوچائي --> | rowclass40 = mergedtoprow | label40 = {{#if:{{{elevation_link|}}}|[[{{{elevation_link|}}}|سطح سمنڊ کان اوچائي]]|سطح سمنڊ کان اوچائي}} | data40 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |m={{{elevation_m|}}} |ft={{{elevation_ft|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{elevation|}}} }}{{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}{{{elevation|}}} |<div class="ib-landform-fn">{{{elevation_ref|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}|&#32;({{{elevation_point}}})}}</div> }} | rowclass41 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}{{{elevation|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label41 = وڌ ۾ وڌ اوچائي | data41 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |m={{{elevation_max_m|}}} |ft={{{elevation_max_ft|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{highest_elevation|}}} }}{{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}{{{highest_elevation|}}} |<div class="ib-landform-fn">{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{highest_point|}}}|&#32;({{{highest_point}}})}}</div> }} | rowclass42 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}{{{elevation|}}}{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}{{{highest_elevation|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label42 = سطح جي اوچائي | data42 = {{#if:{{{surface_elevation_m|}}}{{{surface_elevation_ft|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |m={{{surface_elevation_m|}}} |ft={{{surface_elevation_ft|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{surface_elevation|}}} }}{{#if:{{{surface_elevation_m|}}}{{{surface_elevation_ft|}}}{{{surface_elevation|}}} |<div class="ib-landform-fn">{{{surface_elevation_ref|}}}</div> }} <!-- آتش فشاني ڄاڻ --> | rowclass50 = mergedtoprow | label50 = {{#if:{{{volcanic_zone|}}} |آتش فشاني علائقو |{{#if:{{{volcanic_arc|}}} |[[آتش فشاني قوس]] |{{#if:{{{volcanic_belt|}}} |[[آتش فشاني پٽو]] |{{#if:{{{volcanic_field|}}}|آتش فشاني ميدان}} }} }} }} | data50 = {{#if:{{{volcanic_zone|}}} |{{{volcanic_zone|}}} |{{#if:{{{volcanic_arc|}}} |{{{volcanic_arc|}}} |{{#if:{{{volcanic_belt|}}} |{{{volcanic_belt|}}} |{{{volcanic_field|}}} }} }} }} | rowclass51 = {{#if:{{{volcanic_zone|}}}{{{volcanic_arc|}}}{{{volcanic_belt|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label51 = آخري آتش فشاني ڦاٽ | data51 = {{{last_eruption|}}} | rowclass52 = mergedtoprow | label52 = [[ٽوپوگرافڪ نقشو|جاگرافيائي نقشو]] | data52 = {{{topo|}}} | rowclass53 = mergedtoprow | label53 = سرڪاري حيثيت | data53 = {{{designation|}}} <!-- اضافي ڄاڻ --> | rowclass60 = mergedtoprow | label60 = {{{free_label_1|}}} | data60 = {{{free_data_1|}}} | rowclass61 = mergedrow | label61 = {{{free_label_2|}}} | data61 = {{{free_data_2|}}} | rowclass62 = mergedrow | label62 = {{{free_label_3|}}} | data62 = {{{free_data_3|}}} <!-- ويب سائيٽ --> | rowclass70 = mergedtoprow | label70 = ويب سائيٽ | data70 = {{{website|}}} | data80 = {{{embedded|}}} }}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check |unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox landform with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} |preview=هن صفحي ۾ [[Template:Infobox landform]] جو اڻڄاتل پيراميٽر "_VALUE_" استعمال ٿيل آهي |ignoreblank=y |mapframe_args=y |pushpin_map_args=y | age | alt | area | area_footnotes | area_land_acre | area_land_dunam | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_total_acre | area_total_dunam | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_water_acre | area_water_dunam | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | authority | caption | coor_type | coordinates | coordinates_ref | depth | depth_km | depth_mi | designation | dimensions_footnotes | drop | drop_ft | drop_km | drop_m | drop_mi | dunam_link | elevation | elevation_ft | elevation_link | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_point | elevation_ref | embed | embedded | etymology | formed_by | free_data_1 | free_data_2 | free_data_3 | free_label_1 | free_label_2 | free_label_3 | geology | grid_name | grid_ref | grid_ref_Ireland | grid_ref_UK | height | height_ft | height_m | highest_elevation | highest_point | image | image_size | last_eruption | length | length_km | length_mi | location | map_alt | map_caption | map_image | mapsize | name | native_name | nickname | official_name | operator | orogeny | other_name | part_of | population_total | range | subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | surface_elevation | surface_elevation_ft | surface_elevation_m | surface_elevation_ref | topo | total_type | type | unit_pref | volcanic_arc | volcanic_belt | volcanic_field | volcanic_zone | water_bodies | website | width | width_km | width_mi }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> cuagrqaxjhj2t69l7t1ad3f05zbkiu1 424205 424199 2026-10-21T20:57:07Z Intisar Ali 8681 424205 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | child = {{yesno|{{{embed|}}}}} | bodyclass = ib-landform vcard <!-- نالا ۽ قسم --> | above = <div class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div>{{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname ib-landform-native">{{native name checker|{{{native_name}}}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<div class="nickname ib-landform-other-name">{{{other_name}}}</div>}} | subheader = {{#if:{{{type|}}}|<div class="category">{{{type}}}</div>|{{main other|[[Category:Pages using Infobox landform with no type]]}}}} | rowclass1 = mergedtoprow ib-landform-official | data1 = {{#if:{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}} <!-- تصوير --> | rowclass2 = mergedtoprow | data2 = {{#if:{{{image|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{alt|}}} |title={{if empty|{{{caption|}}}|{{{alt|}}}}} }} {{#if:{{{caption|}}}|<div class="ib-landform-caption">{{{caption}}}</div>}} }} <!-- نقشو --> | rowclass3 = mergedtoprow | data3 = {{#if:{{{map_image|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map_image}}} |size={{{mapsize|}}} |sizedefault=250px |alt={{{map_alt|}}} |title={{if empty|{{{map_caption|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }} {{#if:{{{map_caption|}}}|<div class="ib-landform-caption">{{{map_caption}}}</div>}} }} <!-- Pushpin map غيرفعال: مقامي Lua function موجود ناهي --> | rowclass4 = mergedtoprow | data4 = <!-- متحرڪ نقشو --> | rowclass5 = mergedtoprow | data5 = {{#if:{{{mapframe|}}} |{{#invoke:Infobox mapframe|autoWithCaption |onByDefault=no |mapframe-area_km2={{{area_total_km2|}}} |mapframe-area_mi2={{{area_total_sq_mi|}}} |mapframe-area_ha={{{area_total_ha|}}} |mapframe-area_acre={{{area_total_acre|}}} |mapframe-length_km={{{length_km|}}} |mapframe-length_mi={{{length_mi|}}} |mapframe-width_km={{{width_km|}}} |mapframe-width_mi={{{width_mi|}}} |mapframe-frame-width=250 |mapframe-marker=natural |mapframe-caption={{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} جو متحرڪ نقشو }} }} <!-- جاگرافيائي بيهڪ --> | rowclass7 = mergedtoprow | label7 = جاگرافيائي بيهڪ | data7 = {{#if:{{{coordinates|}}} |{{{coordinates}}} {{{coordinates_ref|}}} }} | rowclass8 = mergedrow | label8 = {{#if:{{{grid_ref_UK|}}}|[[Ordnance Survey National Grid|گرڊ تي بيهڪ]]|{{#if:{{{grid_ref_Ireland|}}}|[[Irish grid reference system|گرڊ تي بيهڪ]]|{{if empty|{{{grid_name|}}}|گرڊ تي بيهڪ}}}}}} | data8 = {{#if:{{{grid_ref_UK|}}} |{{gbm4ibx|{{{grid_ref_UK}}}|name={{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}} |{{#if:{{{grid_ref_Ireland|}}} |{{iem4ibx|{{{grid_ref_Ireland}}}|name={{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}} |{{{grid_ref|}}} }} }} <!-- هنڌ --> | rowclass10 = mergedtoprow | label10 = هنڌ | data10 = {{{location|}}} | rowclass11 = mergedrow | label11 = سلسلو | data11 = {{{range|}}} | rowclass12 = mergedrow | label12 = حصو | data12 = {{{part_of|}}} | rowclass13 = mergedrow | label13 = آبي ذخيرا | data13 = {{{water_bodies|}}} <!-- ارضياتي بناوت --> | rowclass15 = mergedtoprow | label15 = [[ارضياتي وقت جو پيمانو|ارضياتي عمر]] | data15 = {{{age|}}} | rowclass16 = mergedrow | label16 = ٺهڻ جو سبب | data16 = {{{formed_by|}}} | rowclass17 = mergedrow | label17 = [[جبل سازي]] | data17 = {{{orogeny|}}} | rowclass18 = mergedrow | label18 = ارضيات | data18 = {{{geology|}}} <!-- نالي بابت ڄاڻ --> | rowclass20 = mergedtoprow | label20 = [[اشتقاق|نالي جو بڻ]] | data20 = {{{etymology|}}} | rowclass21 = mergedrow | label21 = لقب | data21 = {{{nickname|}}} | rowclass23 = mergedrow | label23 = {{longitem|تعريف ڪندڙ ادارو}} | data23 = {{{authority|}}} <!-- انتظام --> | rowclass25 = mergedtoprow | label25 = انتظام ڪندڙ | data25 = {{{operator|}}} <!-- ايراضي --> | rowclass27 = mergedtoprow | header27 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}} |ايراضي <span class="ib-landform-fn">{{{area_footnotes|}}}</span> }} | rowclass28 = mergedrow | label28 = ڪُل ايراضي | data28 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2={{{area_total_km2|}}} |ha={{{area_total_ha|}}} |acre={{{area_total_acre|}}} |sqmi={{{area_total_sq_mi|}}} |dunam={{{area_total_dunam|}}} |link={{#switch:{{{dunam_link|}}}||on|total=on}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{area|}}} }} | rowclass29 = mergedrow | label29 = خشڪي | data29 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2={{{area_land_km2|}}} |ha={{{area_land_ha|}}} |acre={{{area_land_acre|}}} |sqmi={{{area_land_sq_mi|}}} |dunam={{{area_land_dunam|}}} |link={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|land|on}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} }} | rowclass30 = mergedrow | label30 = پاڻي | data30 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2={{{area_water_km2|}}} |ha={{{area_water_ha|}}} |acre={{{area_water_acre|}}} |sqmi={{{area_water_sq_mi|}}} |dunam={{{area_water_dunam|}}} |link={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|water|on}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} {{#if:{{{area_water_percent|}}}|({{{area_water_percent}}}٪)}} }} <!-- ماپون --> | rowclass31 = mergedtoprow | header31 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{length|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}{{{width|}}}{{{depth_km|}}}{{{depth_mi|}}}{{{depth|}}}{{{drop_km|}}}{{{drop_mi|}}}{{{drop|}}}{{{height_m|}}}{{{height_ft|}}}{{{height|}}} |ماپون <span class="ib-landform-fn">{{{dimensions_footnotes|}}}</span> }} | rowclass32 = mergedrow | label32 = ڊيگهه | data32 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |km={{{length_km|}}} |mi={{{length_mi|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{length|}}} }} | rowclass33 = mergedrow | label33 = ويڪر | data33 = {{#if:{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |km={{{width_km|}}} |mi={{{width_mi|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{width|}}} }} | rowclass34 = mergedrow | label34 = اونهائي | data34 = {{#if:{{{depth_km|}}}{{{depth_mi|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |km={{{depth_km|}}} |mi={{{depth_mi|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{depth|}}} }} | rowclass35 = mergedrow | label35 = عمودي لاٿ | data35 = {{#if:{{{drop_km|}}}{{{drop_mi|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |km={{{drop_km|}}} |mi={{{drop_mi|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{drop|}}} }} | rowclass36 = mergedrow | label36 = اوچائي | data36 = {{#if:{{{height_m|}}}{{{height_ft|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |m={{{height_m|}}} |ft={{{height_ft|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{height|}}} }} <!-- سطح سمنڊ کان اوچائي --> | rowclass40 = mergedtoprow | label40 = {{#if:{{{elevation_link|}}}|[[{{{elevation_link}}}|سطح سمنڊ کان اوچائي]]|سطح سمنڊ کان اوچائي}} | data40 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |m={{{elevation_m|}}} |ft={{{elevation_ft|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{elevation|}}} }}{{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}{{{elevation|}}} |<span class="ib-landform-fn">{{{elevation_ref|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}| ({{{elevation_point}}})}}</span> }} | rowclass41 = mergedrow | label41 = وڌ ۾ وڌ اوچائي | data41 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |m={{{elevation_max_m|}}} |ft={{{elevation_max_ft|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{highest_elevation|}}} }}{{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}{{{highest_elevation|}}} |<span class="ib-landform-fn">{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{highest_point|}}}| ({{{highest_point}}})}}</span> }} | rowclass42 = mergedrow | label42 = سطح جي اوچائي | data42 = {{#if:{{{surface_elevation_m|}}}{{{surface_elevation_ft|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |m={{{surface_elevation_m|}}} |ft={{{surface_elevation_ft|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{surface_elevation|}}} }}{{#if:{{{surface_elevation_m|}}}{{{surface_elevation_ft|}}}{{{surface_elevation|}}} |<span class="ib-landform-fn">{{{surface_elevation_ref|}}}</span> }} <!-- آتش فشاني ڄاڻ --> | rowclass50 = mergedtoprow | label50 = {{#if:{{{volcanic_zone|}}} |آتش فشاني علائقو |{{#if:{{{volcanic_arc|}}} |آتش فشاني قوس |{{#if:{{{volcanic_belt|}}} |آتش فشاني پٽو |{{#if:{{{volcanic_field|}}}|آتش فشاني ميدان}} }} }} }} | data50 = {{if empty|{{{volcanic_zone|}}}|{{{volcanic_arc|}}}|{{{volcanic_belt|}}}|{{{volcanic_field|}}}}} | rowclass51 = mergedrow | label51 = آخري آتش فشاني ڦاٽ | data51 = {{{last_eruption|}}} | rowclass52 = mergedtoprow | label52 = [[ٽوپوگرافڪ نقشو|جاگرافيائي نقشو]] | data52 = {{{topo|}}} | rowclass53 = mergedtoprow | label53 = سرڪاري حيثيت | data53 = {{{designation|}}} <!-- اضافي ڄاڻ --> | rowclass60 = mergedtoprow | label60 = {{{free_label_1|}}} | data60 = {{{free_data_1|}}} | rowclass61 = mergedrow | label61 = {{{free_label_2|}}} | data61 = {{{free_data_2|}}} | rowclass62 = mergedrow | label62 = {{{free_label_3|}}} | data62 = {{{free_data_3|}}} <!-- ويب سائيٽ --> | rowclass70 = mergedtoprow | label70 = ويب سائيٽ | data70 = {{{website|}}} | data80 = {{{embedded|}}} }}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check |unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox landform with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} |preview=هن صفحي ۾ [[Template:Infobox landform]] جو اڻڄاتل پيراميٽر "_VALUE_" استعمال ٿيل آهي |ignoreblank=y |mapframe_args=y |pushpin_map_args=y | age | alt | area | area_footnotes | area_land_acre | area_land_dunam | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_total_acre | area_total_dunam | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_water_acre | area_water_dunam | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | authority | caption | coor_type | coordinates | coordinates_ref | depth | depth_km | depth_mi | designation | dimensions_footnotes | drop | drop_ft | drop_km | drop_m | drop_mi | dunam_link | elevation | elevation_ft | elevation_link | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_point | elevation_ref | embed | embedded | etymology | formed_by | free_data_1 | free_data_2 | free_data_3 | free_label_1 | free_label_2 | free_label_3 | geology | grid_name | grid_ref | grid_ref_Ireland | grid_ref_UK | height | height_ft | height_m | highest_elevation | highest_point | image | image_size | last_eruption | length | length_km | length_mi | location | map_alt | map_caption | map_image | mapsize | name | native_name | nickname | official_name | operator | orogeny | other_name | part_of | population_total | range | subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | surface_elevation | surface_elevation_ft | surface_elevation_m | surface_elevation_ref | topo | total_type | type | unit_pref | volcanic_arc | volcanic_belt | volcanic_field | volcanic_zone | water_bodies | website | width | width_km | width_mi }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> dvxw39froeq9x1q568nn5ypl91wxcbs 424206 424205 2026-10-21T20:59:44Z Intisar Ali 8681 /* */ 424206 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Infobox | child = {{yesno|{{{embed|}}}}} | templatestyles = Infobox landform/styles.css | bodyclass = ib-landform ib-landform-3d vcard <!-- نالا ۽ قسم --> | above = <div class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div>{{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname ib-landform-native">{{native name checker|{{{native_name}}}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<div class="nickname ib-landform-other-name">{{{other_name}}}</div>}} | subheader = {{#if:{{{type|}}}|<div class="category">{{{type}}}</div>|{{main other|[[Category:Pages using Infobox landform with no type]]}}}} <!-- تصوير --> | rowclass2 = mergedtoprow | data2 = {{#if:{{{image|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|}}} |sizedefault=250px |alt={{{alt|}}} |title={{if empty|{{{caption|}}}|{{{alt|}}}}} }} {{#if:{{{caption|}}}|<div class="ib-landform-caption">{{{caption}}}</div>}} }} <!-- نقشو --> | rowclass3 = mergedtoprow | data3 = {{#if:{{{map_image|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{map_image}}} |size={{{mapsize|}}} |sizedefault=250px |alt={{{map_alt|}}} |title={{if empty|{{{map_caption|}}}|{{{name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} }} {{#if:{{{map_caption|}}}|<div class="ib-landform-caption">{{{map_caption}}}</div>}} }} <!-- Pushpin map غيرفعال: مقامي Lua function موجود ناهي --> | rowclass4 = mergedtoprow | data4 = <!-- متحرڪ نقشو --> | rowclass5 = mergedtoprow | data5 = {{#if:{{{mapframe|}}} |{{#invoke:Infobox mapframe|autoWithCaption |onByDefault=no |mapframe-area_km2={{{area_total_km2|}}} |mapframe-area_mi2={{{area_total_sq_mi|}}} |mapframe-area_ha={{{area_total_ha|}}} |mapframe-area_acre={{{area_total_acre|}}} |mapframe-length_km={{{length_km|}}} |mapframe-length_mi={{{length_mi|}}} |mapframe-width_km={{{width_km|}}} |mapframe-width_mi={{{width_mi|}}} |mapframe-frame-width=250 |mapframe-marker=natural |mapframe-caption={{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}} جو متحرڪ نقشو }} }} <!-- جاگرافيائي بيهڪ --> | rowclass7 = mergedtoprow | label7 = جاگرافيائي بيهڪ | data7 = {{#if:{{{coordinates|}}} |{{{coordinates}}} {{{coordinates_ref|}}} }} | rowclass8 = mergedrow | label8 = {{#if:{{{grid_ref_UK|}}}|[[Ordnance Survey National Grid|گرڊ تي بيهڪ]]|{{#if:{{{grid_ref_Ireland|}}}|[[Irish grid reference system|گرڊ تي بيهڪ]]|{{if empty|{{{grid_name|}}}|گرڊ تي بيهڪ}}}}}} | data8 = {{#if:{{{grid_ref_UK|}}} |{{gbm4ibx|{{{grid_ref_UK}}}|name={{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}} |{{#if:{{{grid_ref_Ireland|}}} |{{iem4ibx|{{{grid_ref_Ireland}}}|name={{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}}} |{{{grid_ref|}}} }} }} <!-- هنڌ --> | rowclass10 = mergedtoprow | label10 = هنڌ | data10 = {{{location|}}} | rowclass11 = mergedrow | label11 = سلسلو | data11 = {{{range|}}} | rowclass12 = mergedrow | label12 = حصو | data12 = {{{part_of|}}} | rowclass13 = mergedrow | label13 = آبي ذخيرا | data13 = {{{water_bodies|}}} <!-- ارضياتي بناوت --> | rowclass15 = mergedtoprow | label15 = [[ارضياتي وقت جو پيمانو|ارضياتي عمر]] | data15 = {{{age|}}} | rowclass16 = mergedrow | label16 = ٺهڻ جو سبب | data16 = {{{formed_by|}}} | rowclass17 = mergedrow | label17 = [[جبل سازي]] | data17 = {{{orogeny|}}} | rowclass18 = mergedrow | label18 = ارضيات | data18 = {{{geology|}}} <!-- نالي بابت ڄاڻ --> | rowclass20 = mergedtoprow | label20 = [[اشتقاق|نالي جو بڻ]] | data20 = {{{etymology|}}} | rowclass21 = mergedrow | label21 = لقب | data21 = {{{nickname|}}} | rowclass23 = mergedrow | label23 = {{longitem|تعريف ڪندڙ ادارو}} | data23 = {{{authority|}}} <!-- انتظام --> | rowclass25 = mergedtoprow | label25 = انتظام ڪندڙ | data25 = {{{operator|}}} <!-- ايراضي --> | rowclass27 = mergedtoprow | header27 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}} |ايراضي <span class="ib-landform-fn">{{{area_footnotes|}}}</span> }} | rowclass28 = mergedrow | label28 = ڪُل ايراضي | data28 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2={{{area_total_km2|}}} |ha={{{area_total_ha|}}} |acre={{{area_total_acre|}}} |sqmi={{{area_total_sq_mi|}}} |dunam={{{area_total_dunam|}}} |link={{#switch:{{{dunam_link|}}}||on|total=on}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{area|}}} }} | rowclass29 = mergedrow | label29 = خشڪي | data29 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2={{{area_land_km2|}}} |ha={{{area_land_ha|}}} |acre={{{area_land_acre|}}} |sqmi={{{area_land_sq_mi|}}} |dunam={{{area_land_dunam|}}} |link={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|land|on}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} }} | rowclass30 = mergedrow | label30 = پاڻي | data30 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2={{{area_water_km2|}}} |ha={{{area_water_ha|}}} |acre={{{area_water_acre|}}} |sqmi={{{area_water_sq_mi|}}} |dunam={{{area_water_dunam|}}} |link={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|water|on}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} {{#if:{{{area_water_percent|}}}|({{{area_water_percent}}}٪)}} }} <!-- ماپون --> | rowclass31 = mergedtoprow | header31 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{length|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}{{{width|}}}{{{depth_km|}}}{{{depth_mi|}}}{{{depth|}}}{{{drop_km|}}}{{{drop_mi|}}}{{{drop|}}}{{{height_m|}}}{{{height_ft|}}}{{{height|}}} |ماپون <span class="ib-landform-fn">{{{dimensions_footnotes|}}}</span> }} | rowclass32 = mergedrow | label32 = ڊيگهه | data32 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |km={{{length_km|}}} |mi={{{length_mi|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{length|}}} }} | rowclass33 = mergedrow | label33 = ويڪر | data33 = {{#if:{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |km={{{width_km|}}} |mi={{{width_mi|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{width|}}} }} | rowclass34 = mergedrow | label34 = اونهائي | data34 = {{#if:{{{depth_km|}}}{{{depth_mi|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |km={{{depth_km|}}} |mi={{{depth_mi|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{depth|}}} }} | rowclass35 = mergedrow | label35 = عمودي لاٿ | data35 = {{#if:{{{drop_km|}}}{{{drop_mi|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |km={{{drop_km|}}} |mi={{{drop_mi|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{drop|}}} }} | rowclass36 = mergedrow | label36 = اوچائي | data36 = {{#if:{{{height_m|}}}{{{height_ft|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |m={{{height_m|}}} |ft={{{height_ft|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{height|}}} }} <!-- سطح سمنڊ کان اوچائي --> | rowclass40 = mergedtoprow | label40 = {{#if:{{{elevation_link|}}}|[[{{{elevation_link}}}|سطح سمنڊ کان اوچائي]]|سطح سمنڊ کان اوچائي}} | data40 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |m={{{elevation_m|}}} |ft={{{elevation_ft|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{elevation|}}} }}{{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}{{{elevation|}}} |<span class="ib-landform-fn">{{{elevation_ref|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}| ({{{elevation_point}}})}}</span> }} | rowclass41 = mergedrow | label41 = وڌ ۾ وڌ اوچائي | data41 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |m={{{elevation_max_m|}}} |ft={{{elevation_max_ft|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{highest_elevation|}}} }}{{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}{{{highest_elevation|}}} |<span class="ib-landform-fn">{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{highest_point|}}}| ({{{highest_point}}})}}</span> }} | rowclass42 = mergedrow | label42 = سطح جي اوچائي | data42 = {{#if:{{{surface_elevation_m|}}}{{{surface_elevation_ft|}}} |{{infobox_settlement/lengthdisp |m={{{surface_elevation_m|}}} |ft={{{surface_elevation_ft|}}} |pref={{{unit_pref|}}} |name={{{subdivision_name|}}} }} |{{{surface_elevation|}}} }}{{#if:{{{surface_elevation_m|}}}{{{surface_elevation_ft|}}}{{{surface_elevation|}}} |<span class="ib-landform-fn">{{{surface_elevation_ref|}}}</span> }} <!-- آتش فشاني ڄاڻ --> | rowclass50 = mergedtoprow | label50 = {{#if:{{{volcanic_zone|}}} |آتش فشاني علائقو |{{#if:{{{volcanic_arc|}}} |آتش فشاني قوس |{{#if:{{{volcanic_belt|}}} |آتش فشاني پٽو |{{#if:{{{volcanic_field|}}}|آتش فشاني ميدان}} }} }} }} | data50 = {{if empty|{{{volcanic_zone|}}}|{{{volcanic_arc|}}}|{{{volcanic_belt|}}}|{{{volcanic_field|}}}}} | rowclass51 = mergedrow | label51 = آخري آتش فشاني ڦاٽ | data51 = {{{last_eruption|}}} | rowclass52 = mergedtoprow | label52 = [[ٽوپوگرافڪ نقشو|جاگرافيائي نقشو]] | data52 = {{{topo|}}} | rowclass53 = mergedtoprow | label53 = سرڪاري حيثيت | data53 = {{{designation|}}} <!-- اضافي ڄاڻ --> | rowclass60 = mergedtoprow | label60 = {{{free_label_1|}}} | data60 = {{{free_data_1|}}} | rowclass61 = mergedrow | label61 = {{{free_label_2|}}} | data61 = {{{free_data_2|}}} | rowclass62 = mergedrow | label62 = {{{free_label_3|}}} | data62 = {{{free_data_3|}}} <!-- ويب سائيٽ --> | rowclass70 = mergedtoprow | label70 = ويب سائيٽ | data70 = {{{website|}}} | data80 = {{{embedded|}}} }}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check |unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox landform with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}} |preview=هن صفحي ۾ [[Template:Infobox landform]] جو اڻڄاتل پيراميٽر "_VALUE_" استعمال ٿيل آهي |ignoreblank=y |mapframe_args=y |pushpin_map_args=y | age | alt | area | area_footnotes | area_land_acre | area_land_dunam | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_total_acre | area_total_dunam | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_water_acre | area_water_dunam | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | authority | caption | coor_type | coordinates | coordinates_ref | depth | depth_km | depth_mi | designation | dimensions_footnotes | drop | drop_ft | drop_km | drop_m | drop_mi | dunam_link | elevation | elevation_ft | elevation_link | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_point | elevation_ref | embed | embedded | etymology | formed_by | free_data_1 | free_data_2 | free_data_3 | free_label_1 | free_label_2 | free_label_3 | geology | grid_name | grid_ref | grid_ref_Ireland | grid_ref_UK | height | height_ft | height_m | highest_elevation | highest_point | image | image_size | last_eruption | length | length_km | length_mi | location | map_alt | map_caption | map_image | mapsize | name | native_name | nickname | official_name | operator | orogeny | other_name | part_of | population_total | range | subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | surface_elevation | surface_elevation_ft | surface_elevation_m | surface_elevation_ref | topo | total_type | type | unit_pref | volcanic_arc | volcanic_belt | volcanic_field | volcanic_zone | water_bodies | website | width | width_km | width_mi }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> tcdbycgaxrn2q4eveey2eakrn1jy9db 10 104741 424200 2026-10-21T20:42:45Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: /* {{pp|small=yes}} */ .ib-landform { width: 23em; border-collapse: collapse; line-height: 1.2em; } /* TODO split definitions to appropriate class names when live from HTML element */ .ib-landform td, .ib-landform th { border-top: 1px solid #a2a9b1; padding: 0.4em 0.6em 0.4em 0.6em; } .ib-landform .mergedtoprow .infobox-full-data, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-header, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-data, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-label, .ib-lan... 424200 sanitized-css text/css /* {{pp|small=yes}} */ .ib-landform { width: 23em; border-collapse: collapse; line-height: 1.2em; } /* TODO split definitions to appropriate class names when live from HTML element */ .ib-landform td, .ib-landform th { border-top: 1px solid #a2a9b1; padding: 0.4em 0.6em 0.4em 0.6em; } .ib-landform .mergedtoprow .infobox-full-data, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-header, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-data, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-label, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-below { border-top: 1px solid #a2a9b1; padding: 0.4em 0.6em 0.2em 0.6em; } .ib-landform .mergedrow .infobox-full-data, .ib-landform .mergedrow .infobox-data, .ib-landform .mergedrow .infobox-label { border: 0; padding: 0 0.6em 0.2em 0.6em; } .ib-landform .mergedbottomrow .infobox-full-data, .ib-landform .mergedbottomrow .infobox-data, .ib-landform .mergedbottomrow .infobox-label { border-top: 0; border-bottom: 1px solid #a2a9b1; padding: 0 0.6em 0.4em 0.6em; } .ib-landform .maptable { border: 0; padding: 0; } .ib-landform .infobox-header, .ib-landform .infobox-below { text-align: left; } .ib-landform .infobox-above { font-size: 125%; line-height: 1.3em; } .ib-landform .infobox-subheader { background-color: #e7dcc3;color:inherit; font-weight: bold; } .ib-landform-native { font-weight: normal; padding-top: 0.2em; } .ib-landform-other-name { font-size: 78%; } .ib-landform-official { font-weight: bold; } .ib-landform-caption { padding: 0.3em 0 0 0; } .ib-landform-caption-link { padding: 0.2em 0; } .ib-landform-nickname { display: inline; } .ib-landform-fn { font-weight: normal; display: inline; } qdh5xmgdohk89hwo8kts5olvnvpr58n 424201 424200 2026-10-21T20:49:06Z Intisar Ali 8681 424201 sanitized-css text/css .ib-landform-3d{width: min(100%, 330px);border:1px solid #9cb5d1;border-radius:15px;overflow:hidden;background:linear-gradient(145deg,#fff,#f1f6fc);box-shadow:0 7px 19px rgba(24,54,90,.17);color:#172b42} .ib-landform-3d .infobox-above{background:linear-gradient(125deg,#183b72,#376bb1 60%,#7053a3);color:#fff;padding:13px 9px;text-align:center;font-size:1.25em;text-shadow:0 1px 2px #243858} .ib-landform-3d .infobox-subheader{background:#e8e9fb;text-align:center;color:#393c79;font-weight:600;padding:7px} .ib-landform-3d .infobox-header{background:linear-gradient(90deg,#c9e6f7,#e2e9fc);color:#173f66;padding:8px;text-align:center;border-top:2px solid #a2c8e6} .ib-landform-3d tr.ib-landform-geo .infobox-header{background:linear-gradient(90deg,#c4efe3,#e3f6ed);color:#165d49} .ib-landform-3d tr.ib-landform-measure .infobox-header{background:linear-gradient(90deg,#ffe2c2,#fff0d8);color:#865016} .ib-landform-3d tr.ib-landform-volcanic .infobox-header{background:linear-gradient(90deg,#f6d7e4,#fce9f0);color:#803d5b} .ib-landform-3d .infobox-label{background:#eaf2fc;color:#24456a;font-weight:600;width:41%;padding:7px} .ib-landform-3d .infobox-data{background:rgba(255,255,255,.82);padding:7px} .ib-landform-3d .infobox-full-data{text-align:center;padding:7px} .ib-landform-3d img{max-width:100%;height:auto;border-radius:8px} .ib-landform-3d .ib-landform-caption{font-size:.88em;color:#4d6178;margin:5px auto} .ib-landform-3d .ib-landform-fn{font-size:.85em;font-weight:normal} @media(max-width:500px){.ib-landform-3d{width:100%;max-width:100%;float:none;margin:0 0 1em}.ib-landform-3d .infobox-above{font-size:1.15em}} @media(prefers-color-scheme:dark){.ib-landform-3d{background:#182739;color:#e9f0fa;border-color:#516c89}.ib-landform-3d .infobox-label{background:#263c55;color:#e5efff}.ib-landform-3d .infobox-data{background:#1e3044;color:#f0f4fa}} 5nl38brhv3bkfslkp0f5cumlhfr18ed 424202 424201 2026-10-21T20:50:44Z Intisar Ali 8681 424202 sanitized-css text/css /* {{pp|small=yes}} */ .ib-landform { width: 23em; border-collapse: collapse; line-height: 1.2em; } /* TODO split definitions to appropriate class names when live from HTML element */ .ib-landform td, .ib-landform th { border-top: 1px solid #a2a9b1; padding: 0.4em 0.6em 0.4em 0.6em; } .ib-landform .mergedtoprow .infobox-full-data, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-header, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-data, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-label, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-below { border-top: 1px solid #a2a9b1; padding: 0.4em 0.6em 0.2em 0.6em; } .ib-landform .mergedrow .infobox-full-data, .ib-landform .mergedrow .infobox-data, .ib-landform .mergedrow .infobox-label { border: 0; padding: 0 0.6em 0.2em 0.6em; } .ib-landform .mergedbottomrow .infobox-full-data, .ib-landform .mergedbottomrow .infobox-data, .ib-landform .mergedbottomrow .infobox-label { border-top: 0; border-bottom: 1px solid #a2a9b1; padding: 0 0.6em 0.4em 0.6em; } .ib-landform .maptable { border: 0; padding: 0; } .ib-landform .infobox-header, .ib-landform .infobox-below { text-align: left; } .ib-landform .infobox-above { font-size: 125%; line-height: 1.3em; } .ib-landform .infobox-subheader { background-color: #e7dcc3;color:inherit; font-weight: bold; } .ib-landform-native { font-weight: normal; padding-top: 0.2em; } .ib-landform-other-name { font-size: 78%; } .ib-landform-official { font-weight: bold; } .ib-landform-caption { padding: 0.3em 0 0 0; } .ib-landform-caption-link { padding: 0.2em 0; } .ib-landform-nickname { display: inline; } .ib-landform-fn { font-weight: normal; display: inline; } qdh5xmgdohk89hwo8kts5olvnvpr58n 424203 424202 2026-10-21T20:52:00Z Intisar Ali 8681 424203 sanitized-css text/css /* Infobox landform — Sindhi Wikipedia */ .ib-landform { width: 23em; max-width: 100%; border: 1px solid #a2a9b1; border-collapse: collapse; line-height: 1.4; font-size: 90%; direction: rtl; text-align: right; background-color: #fff; color: #202122; } /* Table cells */ .ib-landform td, .ib-landform th { border-top: 1px solid #c8ccd1; padding: 0.4em 0.6em; vertical-align: top; } /* Top row */ .ib-landform .infobox-above { background-color: #245779; color: #fff; font-size: 130%; font-weight: bold; text-align: center; line-height: 1.5; padding: 0.7em; } /* Subheading */ .ib-landform .infobox-subheader { background-color: #dcebf5; color: #202122; text-align: center; font-weight: bold; padding: 0.5em; } /* Section headers */ .ib-landform .infobox-header { background-color: #dcebf5; color: #202122; text-align: center; font-weight: bold; padding: 0.5em; } /* Labels */ .ib-landform .infobox-label { background-color: #f1f6fa; color: #202122; font-weight: bold; text-align: right; } /* Values */ .ib-landform .infobox-data { text-align: right; overflow-wrap: anywhere; } /* Full-width data */ .ib-landform .infobox-full-data { text-align: center; } /* Images */ .ib-landform img { max-width: 100%; height: auto; } /* Captions */ .ib-landform-caption, .ib-landform .ib-settlement-caption { font-size: 90%; text-align: center; color: #54595d; padding: 0.4em; } /* Native names */ .ib-landform-native { font-weight: normal; padding-top: 0.2em; text-align: center; } .ib-landform-other-name { font-size: 85%; text-align: center; } .ib-landform-official { font-weight: bold; } /* Merged rows */ .ib-landform .mergedtoprow .infobox-full-data, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-header, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-data, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-label, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-below { border-top: 1px solid #c8ccd1; padding: 0.4em 0.6em 0.2em; } .ib-landform .mergedrow .infobox-full-data, .ib-landform .mergedrow .infobox-data, .ib-landform .mergedrow .infobox-label { border: 0; padding: 0.2em 0.6em; } .ib-landform .mergedbottomrow .infobox-full-data, .ib-landform .mergedbottomrow .infobox-data, .ib-landform .mergedbottomrow .infobox-label { border-top: 0; border-bottom: 1px solid #c8ccd1; padding: 0.2em 0.6em 0.4em; } /* Maps */ .ib-landform .maptable { border: 0; padding: 0; } /* Footer */ .ib-landform .infobox-below { text-align: center; background-color: #edf4fa; } /* Footnotes */ .ib-landform-fn { font-weight: normal; display: inline; } /* Nicknames */ .ib-landform-nickname { display: inline; } /* Mobile */ @media screen and (max-width: 600px) { .ib-landform { width: 100%; max-width: 100%; box-sizing: border-box; } .ib-landform .infobox-above { font-size: 120%; } } cjh363945eco70ekj9vln4keu59zxsz 424204 424203 2026-10-21T20:54:46Z Intisar Ali 8681 424204 sanitized-css text/css /* * Infobox landform * Sindhi Wikipedia * RTL-compatible, responsive design */ /* Main infobox */ .ib-landform { width: 23em; max-width: 100%; border: 1px solid #a2a9b1; border-collapse: collapse; background-color: #ffffff; color: #202122; font-size: 90%; line-height: 1.45; direction: rtl; text-align: right; box-sizing: border-box; } /* General table cells */ .ib-landform th, .ib-landform td { border-top: 1px solid #c8ccd1; padding: 0.45em 0.65em; vertical-align: top; } /* Main title */ .ib-landform .infobox-above { background-color: #245779; color: #ffffff; font-size: 130%; font-weight: bold; line-height: 1.5; text-align: center; padding: 0.75em 0.6em; } /* Subtitle and landform type */ .ib-landform .infobox-subheader { background-color: #e1edf5; color: #202122; font-weight: bold; text-align: center; padding: 0.55em 0.65em; } /* Section headings */ .ib-landform .infobox-header { background-color: #dcebf5; color: #202122; font-weight: bold; text-align: center; padding: 0.55em 0.65em; } /* Labels */ .ib-landform .infobox-label { background-color: #f0f6fa; color: #202122; font-weight: bold; text-align: right; vertical-align: top; } /* Data */ .ib-landform .infobox-data { background-color: #ffffff; color: #202122; text-align: right; overflow-wrap: break-word; } /* Full-width content */ .ib-landform .infobox-full-data { text-align: center; padding: 0.5em; } /* Images */ .ib-landform img { max-width: 100%; height: auto; } /* Image captions */ .ib-landform-caption, .ib-landform .ib-settlement-caption { color: #54595d; font-size: 90%; font-weight: normal; line-height: 1.4; text-align: center; padding: 0.4em 0.3em; } /* Native and alternative names */ .ib-landform-native { font-weight: normal; font-size: 85%; text-align: center; padding-top: 0.25em; } .ib-landform-other-name { font-size: 80%; font-weight: normal; text-align: center; } .ib-landform-official { font-weight: bold; } /* Nicknames */ .ib-landform-nickname { display: inline; } /* Merged top rows */ .ib-landform .mergedtoprow .infobox-full-data, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-header, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-data, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-label, .ib-landform .mergedtoprow .infobox-below { border-top: 1px solid #c8ccd1; padding: 0.45em 0.65em 0.25em; } /* Merged middle rows */ .ib-landform .mergedrow .infobox-full-data, .ib-landform .mergedrow .infobox-data, .ib-landform .mergedrow .infobox-label { border-top: 0; padding: 0.2em 0.65em; } /* Merged bottom rows */ .ib-landform .mergedbottomrow .infobox-full-data, .ib-landform .mergedbottomrow .infobox-data, .ib-landform .mergedbottomrow .infobox-label { border-top: 0; border-bottom: 1px solid #c8ccd1; padding: 0.25em 0.65em 0.45em; } /* Maps */ .ib-landform .maptable { border: 0; padding: 0; margin: 0 auto; } /* Footer */ .ib-landform .infobox-below { background-color: #edf4fa; color: #202122; text-align: center; padding: 0.55em; } /* Footnotes */ .ib-landform-fn { display: inline; font-weight: normal; font-size: 90%; } /* Links */ .ib-landform a { text-decoration: none; } /* Mobile responsiveness */ @media screen and (max-width: 600px) { .ib-landform { width: 100%; max-width: 100%; box-sizing: border-box; margin: 0 0 1em; } .ib-landform .infobox-above { font-size: 120%; padding: 0.65em 0.5em; } .ib-landform th, .ib-landform td { padding: 0.4em 0.5em; } .ib-landform img { max-width: 100%; height: auto; } } hlsctfp79yvty2eha2m6l8e729rhnj5 424207 424204 2026-10-21T21:00:38Z Intisar Ali 8681 424207 sanitized-css text/css /* * Infobox landform * Modern Multicolor 3D Design * Sindhi Wikipedia * RTL and Mobile Responsive */ /* Main infobox */ .ib-landform-3d { width: 24em; max-width: 100%; border: 1px solid #8ba9c7; border-collapse: separate; border-spacing: 0; border-radius: 12px; background-color: #ffffff; color: #202122; box-shadow: 0 5px 14px rgba(25, 58, 95, 0.18); font-size: 90%; line-height: 1.5; direction: rtl; text-align: right; overflow: hidden; box-sizing: border-box; } /* General cells */ .ib-landform-3d th, .ib-landform-3d td { padding: 0.55em 0.7em; border-top: 1px solid #d7e1eb; vertical-align: top; } /* Main title */ .ib-landform-3d .infobox-above { background-color: #244f84; background-image: linear-gradient( 125deg, #173b70, #326da6, #7555a6 ); color: #ffffff; text-align: center; font-size: 135%; font-weight: bold; line-height: 1.5; padding: 0.9em 0.6em; text-shadow: 0 1px 2px #18324e; border-bottom: 3px solid #b8d6ef; } /* Subtitle */ .ib-landform-3d .infobox-subheader { background-color: #e5e5f7; color: #37386e; text-align: center; font-weight: bold; padding: 0.65em; border-bottom: 2px solid #b7b9e4; } /* Section headings */ .ib-landform-3d .infobox-header { background-color: #d7eafa; color: #17466c; text-align: center; font-weight: bold; padding: 0.65em; border-top: 2px solid #a9c9e6; border-bottom: 1px solid #b6d2e9; } /* Labels */ .ib-landform-3d .infobox-label { width: 40%; background-color: #eaf2fc; color: #244a72; font-weight: bold; text-align: right; padding: 0.55em 0.65em; } /* Values */ .ib-landform-3d .infobox-data { background-color: #ffffff; color: #202122; text-align: right; padding: 0.55em 0.65em; overflow-wrap: break-word; } /* Full width rows */ .ib-landform-3d .infobox-full-data { background-color: #ffffff; text-align: center; padding: 0.65em; } /* Official name */ .ib-landform-3d .ib-landform-official { color: #304c76; font-weight: bold; text-align: center; } /* Images */ .ib-landform-3d img { max-width: 100%; height: auto; border-radius: 7px; } /* Image captions */ .ib-landform-3d .ib-landform-caption, .ib-landform-3d .ib-settlement-caption { color: #536579; background-color: #f1f5fa; font-size: 90%; text-align: center; line-height: 1.5; padding: 0.5em; border-radius: 5px; margin-top: 0.35em; } /* Native name */ .ib-landform-3d .ib-landform-native { color: #e4eaf8; font-size: 78%; font-weight: normal; padding-top: 0.25em; } /* Other name */ .ib-landform-3d .ib-landform-other-name { color: #e4eaf8; font-size: 78%; font-weight: normal; } /* Geography and location rows */ .ib-landform-3d tr:nth-child(4n+1) .infobox-label { background-color: #e4f3ed; color: #22634d; } /* Alternate label colors */ .ib-landform-3d tr:nth-child(4n+2) .infobox-label { background-color: #e9edfb; color: #414c85; } .ib-landform-3d tr:nth-child(4n+3) .infobox-label { background-color: #fff0dc; color: #8b5b20; } .ib-landform-3d tr:nth-child(4n) .infobox-label { background-color: #f8e9f0; color: #8c4866; } /* Merged top rows */ .ib-landform-3d .mergedtoprow .infobox-full-data, .ib-landform-3d .mergedtoprow .infobox-header, .ib-landform-3d .mergedtoprow .infobox-data, .ib-landform-3d .mergedtoprow .infobox-label, .ib-landform-3d .mergedtoprow .infobox-below { border-top: 1px solid #c6d7e7; padding: 0.55em 0.65em 0.3em; } /* Merged middle rows */ .ib-landform-3d .mergedrow .infobox-full-data, .ib-landform-3d .mergedrow .infobox-data, .ib-landform-3d .mergedrow .infobox-label { border-top: 0; padding: 0.3em 0.65em; } /* Merged bottom rows */ .ib-landform-3d .mergedbottomrow .infobox-full-data, .ib-landform-3d .mergedbottomrow .infobox-data, .ib-landform-3d .mergedbottomrow .infobox-label { border-top: 0; border-bottom: 1px solid #c6d7e7; padding: 0.3em 0.65em 0.55em; } /* Maps */ .ib-landform-3d .maptable { border: 0; padding: 0; margin: 0 auto; } /* Footnotes */ .ib-landform-3d .ib-landform-fn { display: inline; font-size: 85%; font-weight: normal; color: #66758a; } /* Footer */ .ib-landform-3d .infobox-below { background-color: #e6eef8; color: #244a72; text-align: center; font-weight: bold; padding: 0.65em; border-top: 2px solid #a7c6e4; } /* Links */ .ib-landform-3d a { color: #245d9c; text-decoration: none; } /* Mobile */ @media screen and (max-width: 600px) { .ib-landform-3d { width: 100%; max-width: 100%; box-sizing: border-box; margin: 0 0 1em; border-radius: 9px; } .ib-landform-3d .infobox-above { font-size: 120%; padding: 0.7em 0.5em; } .ib-landform-3d th, .ib-landform-3d td { padding: 0.45em 0.5em; } } krfootcakamxelngaix3ikn58p1aqdi 0 104742 424226 2026-10-21T22:48:24Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[رضيا سلطانا]] کي [[رضيه سلطان]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 424226 wikitext text/x-wiki #چوريو [[رضيه سلطان]] s70ihsxfqlvn9vjqhgjobk5uklpq22v 1 104743 424228 2026-10-21T22:48:24Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[بحث:رضيا سلطانا]] کي [[بحث:رضيه سلطان]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 424228 wikitext text/x-wiki #چوريو [[بحث:رضيه سلطان]] ojeqou0bvhn12wgsfbc0h75gu5rvd80 14 104744 424233 2026-10-22T04:15:11Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] 424233 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] b66s5vgxwgl2qqpgo0balljs3t2gcjx 14 104745 424236 2026-10-22T05:04:17Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]] 424236 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]] 5tkrjwii1ejggv8zg8h5d5rmqvt3axf 424253 424236 2026-10-22T05:52:07Z Ibne maryam 17680 /* */ 424253 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هوم ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون اڳوڻي ڪائونٽيون]] [[زمرو:انگلينڊ جون تاريخي ڪائونٽيون]] [[زمرو:گريٽر لندن جي اباڻي ڪائونٽي]] 3tqlsfjlumnpww173i17laes2c8hwpo 0 104746 424240 2026-10-22T05:35:40Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox royalty | name = ناصرالدين محمود | title = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان | image = Coin of Naziruddin Mahmud.jpg | caption = ناصرالدين محمود جي حڪومت (1246ع–1266ع) دوران جاري ڪيل سڪو | succession = [[دهلي سلطنت]] جو اٺون سلطان | reign = 10 جون 1246ع – 1266ع | coronation = 10 جون 1246ع، دهلي | predecessor = [[علاءُ الدين مسعود شاهه]] | successor... 424240 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty | name = ناصرالدين محمود | title = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان | image = Coin of Naziruddin Mahmud.jpg | caption = ناصرالدين محمود جي حڪومت (1246ع–1266ع) دوران جاري ڪيل سڪو | succession = [[دهلي سلطنت]] جو اٺون سلطان | reign = 10 جون 1246ع – 1266ع | coronation = 10 جون 1246ع، دهلي | predecessor = [[علاءُ الدين مسعود شاهه]] | successor = [[غياث الدين بلبن]] | birth_date = لڳ ڀڳ 1229ع–1230ع | birth_place = [[دهلي]] | death_date = 1266ع | death_place = [[دهلي]] | spouse = بلبن جي ڌيءَ | house = [[غلام گهراڻو]] | father = [[شمس الدين التتمش]] (نسب بابت اختلاف) | religion = [[اسلام]] }} '''ناصرالدين محمود''' (فارسي: '''ناصر الدین محمود'''؛ لڳ ڀڳ 1229ع–1266ع) [[دهلي سلطنت]] جي [[غلام گهراڻو|مملوڪ يا غلام گهراڻي]] جو اٺون سلطان هو، جنهن 10 جون 1246ع کان 1266ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ [[غياث الدين بلبن]]، جيڪو پوءِ پاڻ دهليءَ جو سلطان بڻيو، حڪومت جي فوجي ۽ انتظامي معاملن ۾ سڀ کان وڌيڪ بااثر شخصيت بڻجي اڀريو. ناصرالدين محمود کي روايتي تاريخ نويسيءَ ۾ مذهبي رجحان رکندڙ، علم دوست ۽ سادي زندگي گذاريندڙ حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، جڏهن ته سندس دور جي سياسي ۽ فوجي ڪاررواين ۾ بلبن ۽ ٻين اميرن جو اهم ڪردار هو.<ref name="Siddiqui2003">{{cite encyclopedia |last=Siddiqui |first=Iqtidar Husain |title=Mahmûd Nâsırüddin |encyclopedia=TDV İslâm Ansiklopedisi |publisher=Türkiye Diyanet Vakfı |year=2003 |url=https://islamansiklopedisi.org.tr/mahmud-nasiruddin |language=tr }}</ref><ref name="UNESCODelhi">{{cite book |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=IV, Part One |publisher=UNESCO Publishing |year=1998 |isbn=9789231034671 |chapter=The Delhi Sultanate |language=en }}</ref> == نالو ۽ سڃاڻپ == ناصرالدين محمود جو نالو مختلف تاريخي ماخذن ۾ ناصر الدين محمود، ناصرالدين محمود شاهه ۽ محمود ناصرالدين جي صورتن ۾ ملي ٿو. کيس انگريزي تاريخ نويسيءَ ۾ ''Nasir al-Din Mahmud'' يا ''Mahmud I of Delhi'' پڻ چيو ويندو آهي. سندس دور جا سڪا هن جي حڪمرانيءَ جي تاريخي ثبوتن مان آهن.<ref name="BritishMuseumNasir">{{cite web |title=Nasir al-Din Mahmud Shah I |website=British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG116046 |language=en }}</ref> ناصرالدين محمود کي [[ناصرالدين محمود (التتمش جو پٽ)|التتمش جي وڏي پٽ ناصرالدين محمود]] سان نه منجهائڻ گهرجي، جيڪو پنهنجي پيءُ جي حياتيءَ ۾ وفات ڪري ويو هو. == ابتدائي زندگي ۽ نسب == ناصرالدين محمود جي پيدائش لڳ ڀڳ 1229ع يا 1230ع ۾ ٿي. سندس نسب بابت تاريخي ماخذن ۾ اختلاف موجود آهن. هڪ مشهور روايت موجب هو [[شمس الدين التتمش]] جو پٽ هو، جڏهن ته ڪجهه ٻين روايتن ۾ کيس التتمش جو پوٽو قرار ڏنو ويو آهي. جديد مؤرخن ۾ پڻ انهن روايتن جي تشريح بابت اختلاف آهن.<ref name="Siddiqui2003"/> [[منهاج سراج جوزجاني]] جي تصنيف ''[[طبقات ناصري]]'' ناصرالدين محمود جي زندگيءَ ۽ دهلي سلطنت جي ان دور بابت هڪ اهم همعصر ماخذ آهي. جوزجاني دهليءَ جي درٻار سان وابسته هو، تنهنڪري سندس لکڻيءَ کي واقعاتي اهميت حاصل آهي، پر ان جي درٻاري پسمنظر کي پڻ نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="MinhajTabakat">{{cite book |last=Juzjani |first=Minhaj-i-Siraj |title=Tabakat-i-Nasiri: A General History of the Muhammadan Dynasties of Asia, Including Hindustan |translator-last=Raverty |translator-first=H. G. |publisher=Gilbert & Rivington |location=London |year=1881 |language=en }}</ref> === قيد ۽ سياسي صورتحال === 1236ع ۾ التتمش جي وفات کان پوءِ دهلي سلطنت ۾ جانشينيءَ جا تڪرار پيدا ٿيا. [[رڪن الدين فيروز شاهه]]، [[رضيه سلطانه]]، [[معز الدين بهرام شاهه]] ۽ [[علاءُ الدين مسعود شاهه]] جي دورن ۾ مختلف ترڪ اميرن ۽ درٻاري گروهن جي وچ ۾ اقتدار لاءِ مقابلو جاري رهيو.<ref name="Siddiqui2003"/> انهيءَ سياسي غيريقينيءَ دوران ناصرالدين محمود کي پڻ ٻين شهزادن سان گڏ قيد ڪيو ويو. 1242ع ۾ بهرام شاهه جي معزوليءَ کان پوءِ اميرن جانشينيءَ لاءِ مختلف شهزادن تي غور ڪيو، پر آخرڪار علاءُ الدين مسعود شاهه کي سلطان مقرر ڪيو ويو.<ref name="Siddiqui2003"/> بعد ۾ مسعود شاهه سياسي دٻاءَ هيٺ ناصرالدين محمود ۽ ٻين شهزادن کي آزاد ڪيو. ناصرالدين کي [[بهرائچ]] جي انتظام سان لاڳاپيل ذميواري ملي، جتان هو پوءِ دهليءَ جي تخت لاءِ هڪ اهم اميدوار بڻيو.<ref name="Siddiqui2003"/> == تخت نشيني (1246ع) == علاءُ الدين مسعود شاهه جي حڪومت دوران ترڪ اميرن ۽ درٻاري سردارن جي وچ ۾ اختلاف وڌيا. ڪجهه بااثر اميرن ناصرالدين محمود جي حمايت ڪئي ۽ مسعود شاهه کي اقتدار تان هٽائڻ جي سازش ڪئي.<ref name="Siddiqui2003"/> ناصرالدين محمود 10 جون 1246ع، مطابق 23 محرم 644ھ تي دهليءَ جو سلطان بڻيو. سندس تخت نشينيءَ ۾ ترڪ اميرن، خاص طور بلبن ۽ ٻين طاقتور درٻاري شخصيتن جو اهم ڪردار هو.<ref name="Siddiqui2003"/> ناصرالدين جي تخت نشينيءَ سان دهلي سلطنت ۾ جانشينيءَ جي هڪ مرحلي جو خاتمو ٿيو، پر حڪومت اندر اميرن جي سياسي اثر رسوخ جو مسئلو برقرار رهيو. == غياث الدين بلبن سان لاڳاپا == [[غياث الدين بلبن]] اصل ۾ التتمش جي غلام فوجي نظام سان لاڳاپيل ترڪ امير هو. هن مختلف عهدن تي ڪم ڪندي درٻار ۾ پنهنجي سياسي ۽ فوجي حيثيت مضبوط ڪئي. ناصرالدين محمود جي تخت نشينيءَ کان پوءِ بلبن آهستي آهستي حڪومت جو سڀ کان وڌيڪ بااثر عملدار بڻجي ويو.<ref name="UNESCODelhi"/> بلبن کي ''الغ خان'' جو لقب مليو ۽ هو ''نائبِ مملڪت'' جي عهدي تي پهتو. هن عهدي جي ذريعي کيس فوجي معاملن، صوبائي انتظام ۽ اهم سياسي فيصلن ۾ وسيع اختيار حاصل ٿيا.<ref name="Siddiqui2003"/><ref name="UNESCODelhi"/> === شاديءَ ذريعي سياسي لاڳاپا === 1249ع جي لڳ ڀڳ ناصرالدين محمود بلبن جي ڌيءَ سان شادي ڪئي. هن شاديءَ سان سلطان ۽ بلبن جي وچ ۾ سياسي ۽ خانداني لاڳاپا مضبوط ٿيا.<ref name="Siddiqui2003"/> هيءَ ڳالهه تاريخي لحاظ کان اهم آهي، ڇاڪاڻ ته ڪجهه مختصر تاريخي ڪتابن ۾ بلبن جي شاديءَ بابت مختلف يا منجهائيندڙ روايتون ملن ٿيون. معتبر تحقيقي ماخذن موجب ناصرالدين محمود بلبن جو ناٺي هو.<ref name="Siddiqui2003"/> === بلبن جو سياسي اثر === بلبن سلطنت جي سرحدن جي حفاظت، فوجي تنظيم، صوبائي بغاوتن ۽ درٻاري اختلافن کي منهن ڏيڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس وڌندڙ اختيارن سبب ڪيترن ٻين اميرن ۾ ناراضگي پيدا ٿي.<ref name="UNESCODelhi"/> 1253ع ۾ بلبن جي مخالف گروهه کيس نائبِ مملڪت جي عهدي تان هٽائڻ ۾ ڪامياب ٿيو. سندس جاءِ تي [[عماد الدين ريحان]] کي اهم انتظامي اختيار مليا. تنهن هوندي به بلبن پنهنجي حامين جي مدد سان ٻيهر سياسي طاقت حاصل ڪئي ۽ 1254ع–1255ع جي دوران حڪومت ۾ پنهنجو اثر بحال ڪيو.<ref name="Siddiqui2003"/><ref name="MumbaiMedieval">{{cite book |title=Medieval India (1000–1707) |publisher=University of Mumbai |url=https://old.mu.ac.in/wp-content/uploads/2021/04/TYBA-Medieval-India.pdf |language=en }}</ref> == چهلگاني ۽ درٻاري سياست == [[چهلگاني]] يا ''ترڪانِ چهلگاني'' دهلي سلطنت جي انهن بااثر ترڪ اميرن جو گروهه هو، جن مان ڪيترائي التتمش جي غلام فوجي نظام مان اڀريا هئا. التتمش جي وفات کان پوءِ هن گروهه جي مختلف فردن جانشينيءَ جي معاملن ۽ حڪومتي پاليسين تي گهرو اثر وڌو.<ref name="UNESCODelhi"/> ناصرالدين محمود جي دور ۾ چهلگانيءَ جي مختلف ڌڙن وچ ۾ اقتدار لاءِ مقابلو جاري رهيو. بلبن جي اڀار، سندس معزولي ۽ ٻيهر اقتدار ۾ واپسيءَ مان ظاهر ٿئي ٿو ته درٻاري اتحاد ۽ مخالفت حڪومت جي استحڪام تي سڌو اثر وجهندا هئا.<ref name="Siddiqui2003"/> == حڪومت ۽ انتظام == ناصرالدين محمود جي حڪومت ۾ سلطنت جي مرڪزي اختيارن جو وڏو حصو نائبِ مملڪت ۽ ٻين بااثر اميرن جي هٿن ۾ هو. تاريخي ماخذن ۾ سلطان کي نسبتاً محدود سياسي اختيار رکندڙ حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر سندس حڪومت جي سموري ويهن سالن واري عرصي کي هڪجهڙي سياسي صورتحال سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="UNESCODelhi"/> === فوجي ۽ سرحدي مسئلا === ناصرالدين محمود جي دور ۾ دهلي سلطنت کي [[منگول سلطنت|منگولن]] جي فوجي دٻاءَ، پنجاب جي سرحدي مسئلن، مقامي سردارن جي مزاحمت ۽ صوبائي اميرن جي خودمختياريءَ جي ڪوششن کي منهن ڏيڻو پيو.<ref name="UNESCODelhi"/> بلبن سرحدي دفاع، فوجي مهمن ۽ بغاوتن کي دٻائڻ ۾ سرگرم رهيو. خاص طور پنجاب، [[لاهور]]، [[ڀٽنڊا]]، [[ميواٽ]] ۽ [[گنگا-جمنا دوآب]] جي علائقن ۾ سياسي ۽ فوجي سرگرميون جاري رهيون.<ref name="Siddiqui2003"/><ref name="MumbaiMedieval"/> === منگول خطرو === تيرهين صديءَ ۾ منگول فوجن جي وچ ايشيا ۽ افغانستان ۾ اڳڀرائي دهلي سلطنت لاءِ هڪ اهم خطرو هئي. پنجاب ۽ سنڌو ماٿريءَ جي سرحدي علائقن ۾ منگول اثر وڌڻ سان دهليءَ جي حڪمرانن کي دفاعي انتظام مضبوط ڪرڻا پيا.<ref name="UNESCODelhi"/> ناصرالدين محمود جي دور ۾ ڪجهه شهزادن ۽ ناراض اميرن منگول حڪمرانن سان سياسي رابطا پڻ قائم ڪيا. انهن واقعن سبب سلطنت جي اتر اولهه واري سرحد جي حفاظت وڌيڪ پيچيده بڻجي وئي.<ref name="Siddiqui2003"/> == مذهبي زندگي ۽ علمي سرپرستي == روايتي تاريخي بيانن موجب ناصرالدين محمود مذهبي عبادت، مطالعي ۽ علمي سرگرمين سان دلچسپي رکندو هو. کيس نيڪ سيرت ۽ سادي زندگي گذاريندڙ سلطان طور بيان ڪيو ويو آهي. ڪجهه روايتن ۾ سندس هٿ سان قرآن مجيد نقل ڪرڻ جو پڻ ذڪر اچي ٿو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |language=en }}</ref> ناصرالدين جي مذهبي ۽ علمي دلچسپين بابت روايتن کي درٻاري تاريخ نويسيءَ جي پسمنظر ۾ پڙهڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته وچئين دور جي تاريخ نويسن حڪمرانن جي شخصيت بيان ڪندي تقويٰ، سخاوت ۽ علم دوستيءَ جهڙين خصوصيتن کي خاص اهميت ڏني. === طبقات ناصري === [[منهاج سراج جوزجاني]] جي مشهور فارسي تصنيف ''[[طبقات ناصري]]'' ناصرالدين محمود جي دور ۾ مڪمل ٿي ۽ سندس نالي سان منسوب ڪئي وئي. هي ڪتاب اسلامي دنيا، وچ ايشيا، غزنوي ۽ غوري گهراڻن ۽ دهلي سلطنت جي شروعاتي تاريخ بابت اهم ماخذ آهي.<ref name="MinhajTabakat"/><ref name="AIOUHistoriography">{{cite book |title=Muslim Historiography in South Asia |publisher=Allama Iqbal Open University |url=https://online.aiou.edu.pk/LIVE_SITE/SoftBooks/5679.pdf |language=en }}</ref> جوزجاني دهليءَ جي درٻار ۾ قاضي ۽ ٻين علمي عهدن تي فائز رهيو. سندس تصنيف ناصرالدين جي دور جي سياسي ۽ علمي ماحول کي سمجهڻ لاءِ اهميت رکي ٿي.<ref name="AIOUHistoriography"/> == سڪا ۽ مالياتي نظام == ناصرالدين محمود جي دور ۾ دهلي سلطنت جي نالي سان چانديءَ، سون ۽ گهٽ قيمت وارن ڌاتن جا سڪا جاري ٿيا. انهن ۾ ''ٽانڪا'' ۽ ''جيتل'' اهم سڪائي صورتون هيون.<ref name="Numismatic2019">{{cite journal |title=New Zealand Numismatic Journal |number=99 |year=2019 |url=https://www.rnsnz.org.nz/media/1339/new-zealand-numismatic-journal-099-2019.pdf |language=en }}</ref> [[برٽش ميوزيم]] وٽ ناصرالدين محمود جي حڪومت جو هڪ چانديءَ جو سڪو محفوظ آهي، جيڪو 664ھ/1266ع ۾ دهليءَ مان جاري ٿيو. عجائب گهر جي فهرست موجب ان جو وزن 10.837 گرام آهي.<ref name="BritishMuseumCoin">{{cite web |title=Coin: Nasir al-Din Mahmud Shah I |website=British Museum |url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/C_1860-1220-352 |language=en }}</ref> [[File:Coin of Naziruddin Mahmud.jpg|thumb|ناصرالدين محمود جي دور جو سڪو، جيڪو 1246ع کان 1266ع جي وچ ۾ جاري ٿيو.]] == مؤرخ رميش چندر دت جو نقطه نظر == هندستاني مؤرخ [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' (1908ع) ۾ ناصرالدين محمود ۽ [[غياث الدين بلبن]] جي دور جو ذڪر ڪندي لکي ٿو ته [[شمس الدين التتمش]] جي وفات کان پوءِ درٻار ۾ سياسي اختلاف پيدا ٿيا ۽ ناصرالدين محمود کي قيد ۾ رکيو ويو. بعد ۾ کيس آزاد ڪري هڪ ننڍڙي علائقي جو انتظام ڏنو ويو. دت موجب، علاءُ الدين مسعود شاهه جي معزوليءَ کان پوءِ اميرن ناصرالدين محمود کي دهليءَ جو سلطان چونڊيو.<ref name="Dutt1908"/> دت ناصرالدين محمود کي مذهبي رجحان رکندڙ، مطالعي جو شوقين ۽ علم جي سرپرستي ڪندڙ حڪمران طور پيش ڪري ٿو. سندس بيان موجب سلطان ملڪ جي انتظامي معاملن جو وڏو حصو پنهنجي وزير بلبن جي حوالي ڪيو، جيڪو اڳ ۾ غلام هو ۽ پوءِ سلطنت جي اهم سياسي شخصيت بڻيو.<ref name="Dutt1908"/> دت جي مختصر بيان ۾ بلبن جي شاديءَ بابت هڪ اهڙي روايت اچي ٿي، جنهن مان التتمش جي ڌيءَ سان سندس شاديءَ جو تاثر ملي ٿو. بهرحال جديد تحقيقي ماخذن موجب ناصرالدين محمود بلبن جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هئي. اهڙيءَ طرح دت جي بيان کي هڪ تاريخي مؤرخ جي راءِ طور پيش ڪرڻ ۽ اختلاف وارن تفصيلن کي ٻين معتبر ماخذن سان ڀيٽڻ ضروري آهي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="Siddiqui2003"/> == وفات ۽ جانشيني == ناصرالدين محمود 1266ع، مطابق 664ھ ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ غياث الدين بلبن دهليءَ جي تخت تي ويٺو. بلبن اڳ ۾ ئي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي معاملن ۾ وڏي طاقت حاصل ڪري چڪو هو، تنهنڪري سندس تخت نشينيءَ سان حڪومت جي عملي ۽ رسمي اقتدار جو مرڪز هڪ ئي شخص وٽ اچي ويو.<ref name="Siddiqui2003"/><ref name="UNESCODelhi"/> ناصرالدين محمود جي وفات سان التتمش جي سڌي حڪمران شاخ جو دور ختم ٿيو، پر دهليءَ جي مملوڪ گهراڻي جي حڪومت بلبن ۽ سندس جانشينن جي دور ۾ جاري رهي.<ref name="UNESCODelhi"/> == تاريخي اهميت == ناصرالدين محمود جي حڪومت دهلي سلطنت جي ان دور جي نمائندگي ڪري ٿي، جنهن ۾ سلطان جي رسمي حيثيت ۽ درٻاري اميرن جي عملي طاقت وچ ۾ واضح فرق موجود هو. سندس ويهن سالن جي حڪومت دوران بلبن جي سياسي اڀار، ترڪ اميرن جي باهمي اختلافن، منگول خطري ۽ صوبائي بغاوتن سلطنت جي تاريخ تي اهم اثر ڇڏيا.<ref name="UNESCODelhi"/> ناصرالدين محمود جي دور جي ٻي اهم خصوصيت فارسي تاريخ نويسيءَ جي ترقي هئي. ''طبقات ناصري'' جهڙي تصنيف ان دور جي سياسي، فوجي ۽ علمي تاريخ کي محفوظ ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="AIOUHistoriography"/> == لاڳاپيل مضمون == * [[دهلي سلطنت]] * [[غلام گهراڻو]] * [[شمس الدين التتمش]] * [[رضيه سلطانه]] * [[علاءُ الدين مسعود شاهه]] * [[غياث الدين بلبن]] * [[چهلگاني]] * [[منهاج سراج جوزجاني]] * [[طبقات ناصري]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://islamansiklopedisi.org.tr/mahmud-nasiruddin ناصرالدين محمود — ٽي ڊي وي اسلامي انسائيڪلوپيڊيا] * [https://www.britishmuseum.org/collection/term/BIOG116046 ناصرالدين محمود — برٽش ميوزيم] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Coin_of_Naziruddin_Mahmud.jpg ناصرالدين محمود جو سڪو — وڪيميڊيا ڪامنز] [[زمرو:دهلي جا سلطان]] [[زمرو:غلام گهراڻو]] [[زمرو:1266ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:13هين صديءَ جا هندستاني حڪمران]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] 7pvdzyihbx8wde94yoyppseeub4axfq 14 104747 424254 2026-10-22T05:52:28Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:گريٽر لندن]] 424254 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گريٽر لندن]] 3hzuw0s4qpjlbfac7e9ws172mwxxwlp 0 104748 424255 2026-10-22T06:50:28Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|دهلي سلطنت جو مملوڪ سلطان (1266ع–1287ع)}} {{Infobox royalty | name = غياث الدين بلبن | title = سلطانِ اعظم، ظلِ الاهي | image = Sultan Ghayas-ud-Din Balban.jpg | caption = غياث الدين بلبن جو بعد ۾ تيار ڪيل تصويري خاڪو، لڳ ڀڳ 1900ع، برٽش لائبريري | succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان | reign = 1266ع – 1287ع | predecessor... 424255 wikitext text/x-wiki {{Short description|دهلي سلطنت جو مملوڪ سلطان (1266ع–1287ع)}} {{Infobox royalty | name = غياث الدين بلبن | title = سلطانِ اعظم، ظلِ الاهي | image = Sultan Ghayas-ud-Din Balban.jpg | caption = غياث الدين بلبن جو بعد ۾ تيار ڪيل تصويري خاڪو، لڳ ڀڳ 1900ع، برٽش لائبريري | succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان | reign = 1266ع – 1287ع | predecessor = [[ناصرالدين محمود (دهلي سلطان)|ناصرالدين محمود]] | successor = [[معز الدين قيقباد]] | birth_name = بهاءُ الدين | birth_date = تيرهين صديءَ جي شروعات | birth_place = [[ترڪستان]]، وچ ايشيا | death_date = 1287ع | death_place = [[دهلي]]، [[دهلي سلطنت]] | burial_place = [[بلبن جو مقبرو]]، مهرولي، دهلي | issue = شهزادو محمد خان، [[بغرا خان]] | house = بلبن جو گهراڻو | dynasty = [[غلام خاندان (دهلي)|مملوڪ يا غلام خاندان]] | religion = [[اسلام]]، [[سني]] }} '''غياث الدين بلبن''' (انگريزي: ''Ghiyas ud din Balban''؛ فارسي: غیاث‌الدین بلبن؛ وفات 1287ع)، جنهن جو اصل نالو '''بهاءُ الدين''' هو، [[دهلي سلطنت]] جي [[غلام خاندان (دهلي)|غلام يا مملوڪ خاندان]] جو هڪ طاقتور سلطان، فوجي اڳواڻ ۽ منتظم هو. هن 1266ع کان 1287ع تائين دهليءَ تي حڪومت ڪئي. سلطان ٿيڻ کان اڳ هو [[ناصرالدين محمود (دهلي سلطان)|سلطان ناصرالدين محمود]] جي حڪومت ۾ نائب السلطنت ۽ سلطنت جي انتظام جو اهم ذميوار رهيو. سندس دور کي دهلي سلطنت ۾ شاهي اقتدار جي مرڪزيت، فوجي تنظيم، سخت انتظامي ضابطن ۽ منگول حملن جي مقابلي جي لحاظ کان اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=56–57 |language=en }}</ref><ref name="Chandra2004">{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals: Delhi Sultanat (1206–1526) |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |location=New Delhi |language=en }}</ref> بلبن جي سياسي زندگيءَ جي شروعات غلاميءَ کان ٿي. هو [[التتمش]] جي درٻار ۾ داخل ٿيو ۽ آهستي آهستي ترڪ اميرن جي بااثر گروهه ۾ شامل ٿيو. هن پنهنجي سياسي قابليت ۽ فوجي طاقت جي مدد سان دهلي سلطنت ۾ اهم مقام حاصل ڪيو. سندس حڪمرانيءَ ۾ ميوات، دوآبي علائقن ۽ بنگال جي بغاوتن خلاف ڪارروايون ڪيون ويون، جڏهن ته اتر اولهه جي سرحدن تي منگولن جي خطري کي روڪڻ لاءِ دفاعي انتظام مضبوط ڪيا ويا.<ref name="INFLIBNET">{{cite web |title=The Slave Dynasty (1206–1290) |website=Outlines of Indian History |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-slave-dynasty-1206-1290/ |language=en |access-date=2026-10-22 }}</ref> == شروعاتي زندگي == === اصل نسل ۽ غلامي === بلبن جو تعلق وچ ايشيا جي ترڪ نسل سان هو. تاريخي ڪتابن موجب هو ايلبري ترڪ قبيلي سان لاڳاپيل هو. سندس ننڍپڻ ۽ ڄمڻ جي صحيح تاريخ بابت پڪي ڄاڻ موجود نه آهي، جيتوڻيڪ ڪن سوانحي بيانن ۾ سندس پيدائش 1216ع ڄاڻائي وئي آهي. روايتي بيانن مطابق، ننڍي عمر ۾ منگولن کيس گرفتار ڪيو ۽ [[غزني]] وٺي ويا، جتي کيس غلام طور وڪرو ڪيو ويو. پوءِ خواجه جمال الدين بصري نالي واپاري کيس خريد ڪيو. خواجه جمال الدين کيس ٻين غلامن سان گڏ دهلي وٺي آيو، جتي سلطان [[شمس الدين التتمش]] کيس خريد ڪيو. عام طور هي واقعو 1232ع سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="INFLIBNET"/><ref name="Ali1978">{{cite book |last=Ali |first=K. |title=A New History of Indo-Pakistan |volume=Part II |edition=4th |publisher=Aziz Publishers |location=Lahore |year=1978 |page=57 |language=en }}</ref> === درٻاري خدمت ۽ سياسي ترقي === التتمش جي درٻار ۾ بلبن شروعات ۾ هڪ معمولي خدمتگار هو، پر جلد ئي سلطان جي خاص خادمن ۾ شامل ٿيو. هو ترڪ اميرن جي مشهور گروهه '''چهالگاني''' يا '''چاليهه اميرن''' جو ميمبر بڻيو. [[رضيه سلطانه]] جي حڪومت ۾ کيس '''اميرِ شڪار''' مقرر ڪيو ويو. هن عهدي سان شاهي شڪار جي انتظام کان علاوه فوجي ۽ سياسي ذميواريون پڻ لاڳاپيل هيون. رضيه سلطانه کان پوءِ سلطان [[معز الدين بهرام شاهه]] جي دور ۾ بلبن جي اثر ۾ واڌ آئي. کيس ريواريءَ جي جاگير ملي ۽ پوءِ هانسيءَ جهڙي اهم علائقي تي به سندس اختيار قائم ٿيو.<ref name="Sen2013">{{cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |pages=76–79 |isbn=9789380607344 |language=en }}</ref> == ناصرالدين محمود جي حڪومت ۾ ڪردار == 1246ع ۾ سلطان علاءُ الدين مسعود کي اقتدار تان هٽايو ويو ۽ ناصرالدين محمود دهليءَ جو سلطان بڻيو. بلبن هن سياسي تبديليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ناصرالدين محمود کي مذهبي، علم دوست ۽ نسبتاً سادي زندگي گذاريندڙ حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي. سلطنت جي عملي انتظام ۾ بلبن کي وڏي اهميت حاصل ٿي ۽ هو نائب السلطنت جي حيثيت سان حڪومت هلائڻ لڳو.<ref name="Dutt1908"/> بلبن ۽ شاهي خاندان جي وچ ۾ ازدواجي تعلق پڻ قائم ٿيو. تاريخي بيانن موجب سلطان ناصرالدين محمود بلبن جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن سان بلبن جي سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي.<ref name="Sen2013"/> === اميرن سان سياسي اختلاف === بلبن جي وڌندڙ طاقت سبب ٻين درٻاري اميرن ۾ مخالفت پيدا ٿي. سندس اهم مخالفن ۾ عماد الدين ريحان شامل هو. ريحان ۽ ٻين مخالفن جي اثر سبب بلبن ڪجهه وقت لاءِ پنهنجي اهم عهدي تان هٽايو ويو. پر سياسي ڳالهين ۽ درٻاري تبديلين کان پوءِ 1254ع جي لڳ ڀڳ بلبن ٻيهر پنهنجي اڳوڻي اثر واري حيثيت حاصل ڪئي.<ref name="Sen2013"/> === ناصرالدين محمود جي دور جون فوجي مهمون === بلبن نائب السلطنت جي حيثيت ۾ مختلف فوجي مهمن جي اڳواڻي ڪئي. هن ميوات جي باغي سردارن، دوآبي علائقن جي مزاحمت ڪندڙ قوتن ۽ وچ هندستان جي ڪجهه راجپوت حڪمرانن خلاف مهمون هلايون. رميش چندر دت جي بيان موجب ناصرالدين محمود ۽ بلبن ميوات، بنديل کنڊ ۽ مالوا جي علائقن ۾ فوجي ڪارروايون ڪيون. هنن ميوات جي مقامي راجائن کي شڪست ڏني ۽ ڪجهه قلعن تي قبضو ڪيو. تنهن هوندي به اهڙين مهمن کي سڄي مالوا تي مستقل حڪمرانيءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="Chandra2004"/> == دهليءَ جو سلطان == ناصرالدين محمود جي وفات کان پوءِ 1266ع ۾ بلبن دهليءَ جي تخت تي ويٺو ۽ '''غياث الدين بلبن''' جو شاهي لقب اختيار ڪيائين. بلبن اڳ ئي ڪيترن سالن کان سلطنت جي انتظام ۽ فوجي معاملن تي وڏي حد تائين اثرانداز هو، تنهنڪري سندس تخت نشينيءَ سان عملي اقتدار رسمي طور به سندس هٿ ۾ اچي ويو. هن پنهنجي حڪومت جو بنيادي مقصد مرڪزي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ، شاهي منصب جو وقار وڌائڻ ۽ صوبائي بغاوتن کي روڪڻ مقرر ڪيو.<ref name="Chandra2004"/><ref name="INFLIBNET"/> == بادشاهت جو نظريو == بلبن بادشاهت کي هڪ بلند ۽ مقدس سياسي ادارو سمجهندو هو. هن سلطان جي حيثيت کي عام اميرن کان مٿانهون رکڻ لاءِ فارسي درٻاري روايتن کي اختيار ڪيو. سندس بادشاهت جي تصور سان '''ظلِ الاهي'''، يعني خدا جو پاڇو، جو لقب لاڳاپيل هو. هن شاهي اختيار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ سلطان جي عزت، اطاعت ۽ درٻاري آداب تي خاص زور ڏنو.<ref name="Tripura">{{cite web |title=The Delhi Sultanate |publisher=Tripura University |url=https://tripurauniv.ac.in/site/images/pdf/StudyMaterialsDetail/BA-2ND%28History%29-History%20of%20India%20%281207-1757%20AD%29.pdf |language=en |access-date=2026-10-22 }}</ref> === سجدو ۽ پائبوس === بلبن جي درٻار ۾ ٻن رسمن کي خاص اهميت ڏني وئي: * '''سجدو:''' سلطان جي سامهون جهڪي تعظيم ڪرڻ. * '''پائبوس:''' سلطان جي پيرن کي چمڻ يا پيرن جي تعظيم ڪرڻ. اهي رسمون فارسي شاهي روايتن سان لاڳاپيل هيون ۽ انهن جو مقصد شاهي اقتدار جي عظمت ظاهر ڪرڻ هو. بلبن درٻار ۾ سخت نظم قائم ڪيو. درٻاري مجلسن ۾ غيررسمي روين، شراب نوشي ۽ اهڙين سرگرمين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون، جيڪي سندس نظر ۾ شاهي وقار جي خلاف هيون.<ref name="Tripura"/> === فارسي ثقافت جي سرپرستي === بلبن فارسي ٻولي، ادب ۽ درٻاري ثقافت جو سرپرست هو. سندس درٻار ۾ فارسي شاهي آداب اختيار ڪيا ويا ۽ نوروز جي جشن کي پڻ اهميت حاصل ٿي. فارسي روايتن جي اثر هيٺ شاهي خاندان جي ڪجهه فردن لاءِ قديم ايراني بادشاهن سان لاڳاپيل نالا اختيار ڪيا ويا، جن ۾ ڪيخسرو ۽ قيقباد شامل آهن.<ref name="Tripura"/> == انتظامي سڌارا == === چهالگاني جي اثر کي محدود ڪرڻ === بلبن جي اقتدار کان اڳ ترڪ اميرن جو گروهه '''چهالگاني''' دهليءَ جي سياست ۾ وڏي طاقت رکندو هو. هي گروهه ڪڏهن ڪڏهن سلطان جي چونڊ ۽ معزوليءَ تي پڻ اثرانداز ٿيندو هو. بلبن سلطان ٿيڻ کان پوءِ هن گروهه جي خودمختيار سياسي طاقت کي محدود ڪيو. هن شاهي اختيار کي ڪنهن هڪ امير يا درٻاري گروهه جي مرضيءَ جي تابع رکڻ بدران مرڪزي حڪومت جي ماتحت آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Sen2013"/> === جاسوسي ۽ خبررساني جو نظام === بلبن سلطنت جي مختلف علائقن ۾ جاسوس ۽ خبررسان مقرر ڪيا، جن کي '''بريد''' چيو ويندو هو. انهن جو ڪم صوبائي گورنرن، فوجي عملدارن ۽ ٻين سرڪاري اهلڪارن جي سرگرمين بابت سلطان کي اطلاع پهچائڻ هو. بلبن جو مقصد اهو هو ته مقامي حاڪم شاهي حڪمن کان آزاد ٿي طاقت حاصل نه ڪري سگهن ۽ مرڪزي حڪومت کي صوبن جي حالتن بابت سڌي ڄاڻ ملي.<ref name="ChandraNCERT">{{cite web |last=Chandra |first=Satish |title=Government, Economic and Social Life under the Delhi Sultanat |website=Old NCERT History Textbook |url=https://edurev.in/p/180212/old-ncert-textbook-satish-chandra-government-economic-and-social-life-under-the-delhi-sultanat |language=en |access-date=2026-10-22 }}</ref> === فوجي ۽ اقطاعي انتظام === بلبن فوج جي تنظيم ۽ جاگيرن جي انتظام ۾ به تبديليون آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. التتمش جي دور کان ڪجهه فوجي عهديدارن وٽ اقطاعون موجود هيون. وقت گذرڻ سان ڪيترن خاندانن انهن اقطاعن کي وراثتي ملڪيت وانگر استعمال ڪرڻ شروع ڪيو هو. بلبن اهڙن جاگيردارن جي آمدني ۽ فوجي خدمت جي جاچ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. جيڪي عهديدار فوجي خدمت لاءِ نااهل ٿي چڪا هئا، انهن جي جاگيرن بابت نوان حڪم جاري ڪيا ويا. بهرحال، پراڻن اميرن جي مخالفت ۽ دهليءَ جي ڪوٽوال جي سفارش سبب بلبن کي پنهنجي ڪجهه فيصلن ۾ نرمي ڪرڻي پئي.<ref name="ChandraNCERT"/> === عدل ۽ سزا === بلبن جي حڪومت سخت سزائن جي ڪري مشهور هئي. هن سرڪاري اهلڪارن کي سندن ظلم ۽ بدانتظاميءَ تي سزا ڏيڻ جي پاليسي اختيار ڪئي. تاريخي روايتن ۾ بدايون جي گورنر ملڪ بق بق ۽ ٻين عملدارن خلاف سخت ڪارروائين جو ذڪر ملي ٿو. جيتوڻيڪ ڪجهه مؤرخ بلبن جي عدل پسنديءَ کي ساراهين ٿا، پر سندس حڪومت ۾ اجتماعي سزائن، قتل عام ۽ باغين خلاف بي رحماڻي فوجي ڪاررواين جا مثال پڻ موجود آهن. تنهنڪري سندس انتظامي پاليسيءَ کي رڳو عدل يا امن جي بحاليءَ تائين محدود ڪرڻ بدران جبر ۽ مرڪزي اقتدار جي سياست جي پسمنظر ۾ به ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="Sen2013"/> == فوجي مهمون == === ميوات جي مهم === [[فائل:Filea-A silver coin of Ghiyas ud din Balban.jpg|thumb|بلبن جي دور جو چانديءَ جو ٽنڪو.]] بلبن جي حڪومت جي شروعات ۾ دهليءَ جي ڀرپاسي ميوات جا علائقا سلطنت لاءِ وڏو انتظامي مسئلو هئا. ميوات جا مقامي جنگجو گروهه دهليءَ جي ڀرپاسي رستن ۽ آبادين تي حملا ڪندا هئا. انهن حملن سبب واپارين، مسافرن ۽ سرڪاري قافلن جي آمدرفت متاثر ٿيندي هئي. بلبن ميوات خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. سندس لشڪر مقامي مزاحمت ڪندڙن جي ڳوٺن ۽ پناهگاهن تي حملا ڪيا. هن جنگلات جا ڪجهه حصا صاف ڪرايا، فوجي چوڪيون قائم ڪيون ۽ اهم رستن جي حفاظت لاءِ فوج مقرر ڪئي. انهن ڪاررواين ۾ وڏي جاني نقصان ۽ مقامي آباديءَ جي تباهيءَ جا بيان ملن ٿا.<ref name="Dutt1908"/><ref name="INFLIBNET"/> بلبن جي هن پاليسيءَ سان دهليءَ جي چوڌاري شاهي فوجي ڪنٽرول وڌيو، پر مقامي آباديءَ تي سخت تشدد ۽ جبري ڪارروايون پڻ ٿيون. === دوآب ۽ اَوڌ === بلبن گنگا ۽ جمنا جي وچ واري دوآبي علائقي ۾ به فوجي مهمون هلايون. هتي ڪيترن مقامي سردارن شاهي اختيار جي مخالفت ڪئي هئي. بلبن باغين جي قلعن ۽ پناهگاهن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ فوجي چوڪين ذريعي آمدرفت جي رستن تي ڪنٽرول وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي. اَوڌ ۽ دوآب ۾ سندس حڪمت عمليءَ جو بنيادي مقصد شاهي محصولن جي وصولي، مواصلاتي رستن جي حفاظت ۽ صوبائي اختيار کي مرڪزي حڪومت جي تابع رکڻ هو.<ref name="Chandra2004"/> === بنگال جي بغاوت === [[بنگال]] دهلي سلطنت جو هڪ اهم پر ڏورانهون صوبو هو. دهليءَ جي مرڪزي حڪومت جي ڪمزوريءَ جو فائدو وٺي هتان جا ڪجهه گورنر وقت بوقت آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. بلبن جي دور ۾ '''طغرل خان''' نالي گورنر دهليءَ جي اقتدار کان بغاوت ڪئي ۽ پنهنجي خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بلبن شروعات ۾ بغاوت ختم ڪرڻ لاءِ فوجون موڪليون، پر اهي ڪامياب نه ٿيون. پوءِ هن پاڻ هڪ وڏي لشڪر جي اڳواڻي ڪئي ۽ بنگال ڏانهن روانو ٿيو. طغرل خان لکنوتي ڇڏي اوڀر بنگال ڏانهن ڀڄي ويو. بلبن سندس تعاقب جاري رکيو. آخرڪار طغرل گرفتار ٿي مارجي ويو. بلبن بغاوت ۾ شامل ماڻهن خلاف سخت سزائون لاڳو ڪيون ۽ پنهنجي پٽ [[بغرا خان]] کي بنگال جو گورنر مقرر ڪيو.<ref name="MSUniversity">{{cite web |title=History of Medieval India, 1206–1707 CE |publisher=Manonmaniam Sundaranar University |url=https://msuniv.ac.in/images/distance%20education/learning%20materials/ug%20pg%202023/ug%202021/BA%20History%202023%20english%20medium/JMHY21_IISem_History_of_Medieval_India_1206_1707_CE.pdf |language=en |access-date=2026-10-22 }}</ref> رميش چندر دت جي بيان موجب بلبن هن مهم دوران گوڙ ۽ سونارگائون ڏانهن پڻ ويو. سونارگائون جي مقامي زميندار کان ميگهنا درياهه جي نگرانيءَ ۾ مدد حاصل ڪئي وئي، جيئن طغرل خان فرار نه ٿي سگهي.<ref name="Dutt1908"/> == منگول حملن خلاف دفاع == تيرهين صديءَ ۾ [[منگول سلطنت]] جي توسيع سبب دهلي سلطنت جي اتر اولهه وارين سرحدن کي مسلسل خطرو رهيو. [[چنگيز خان]] جي فتوحات کان پوءِ منگولن وچ ايشيا ۽ افغانستان جي ڪيترن علائقن تي قبضو ڪيو. پنجاب ۽ سنڌو درياهه جي اولهه وارن علائقن ۾ سندن فوجي سرگرميون دهلي سلطنت لاءِ خطري جو سبب بڻيون. بلبن پنهنجي حڪومت ۾ منگول خطري کي وڏي اهميت ڏني. هن سرحدي قلعن جي حفاظت، فوجي چوڪين ۽ سرحدي گورنرن جي انتظام کي مضبوط ڪيو.<ref name="Chandra2004"/> === سرحدي دفاع ۽ شير خان === ناصرالدين محمود جي دور ۾ بلبن سرحدي علائقن جي حفاظت لاءِ پنهنجي ويجهي مائٽ شير خان کي اهم فوجي ذميواريون ڏنيون. رميش چندر دت موجب شير خان کي سرحدي صوبن جي دفاع لاءِ مقرر ڪيو ويو، جڏهن ته ناصرالدين محمود ۽ بلبن پنجاب ۾ گکڙن ۽ ڪجهه مقامي سردارن خلاف مهمون هلايون.<ref name="Dutt1908"/> === شهزادي محمد جي شهادت === بلبن جو وڏو پٽ '''شهزادو محمد خان''' منگولن خلاف سرحدي جنگين ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو هو. 1285ع ۾ منگول فوج سان هڪ سخت جنگ دوران شهزادو محمد مارجي ويو. سندس وفات بلبن لاءِ وڏو ذاتي ۽ سياسي صدمو هئي. شهزادو محمد سلطنت جي جانشينيءَ لاءِ اهم اميدوار هو. سندس موت کان پوءِ بلبن کي نئين ولي عهد جي چونڊ جو مسئلو پيش آيو.<ref name="Sen2013"/><ref name="MSUniversity"/> == تاريخي واقعن جو جدول == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7cad9;" |+ style="background:#234d68;color:white;padding:10px;" | غياث الدين بلبن جي زندگيءَ ۽ حڪومت جا اهم واقعا ! style="background:#dbeaf3;" | سال ! style="background:#dbeaf3;" | واقعو ! style="background:#dbeaf3;" | تاريخي اهميت |- | لڳ ڀڳ 1232ع | دهليءَ ۾ التتمش جي خدمت ۾ داخل ٿيڻ | سياسي ۽ فوجي زندگيءَ جي شروعات |- | 1236ع–1240ع | رضيه سلطانه جي دور ۾ اميرِ شڪار | درٻاري عهدي ۾ ترقي |- | 1246ع | ناصرالدين محمود جي تخت نشيني | بلبن جي سياسي طاقت ۾ واڌ |- | 1250ع واري ڏهاڪي | درٻاري مخالفت ۽ ٻيهر اقتدار ۾ واپسي | اميرن جي وچ ۾ طاقت جي جدوجهد |- | 1266ع | دهليءَ جو سلطان بڻجڻ | بلبن جي سڌي حڪمرانيءَ جي شروعات |- | 1266ع کان پوءِ | ميوات ۽ دوآب ۾ فوجي مهمون | مرڪزي حڪومت جي فوجي ڪنٽرول ۾ واڌ |- | 1279ع جي لڳ ڀڳ | بنگال ۾ طغرل خان جي بغاوت | صوبائي خودمختياريءَ خلاف فوجي ڪارروائي |- | 1285ع | شهزادي محمد خان جو منگولن سان جنگ ۾ مارجي وڃڻ | جانشينيءَ جو بحران |- | 1287ع | بلبن جي وفات | مضبوط مرڪزي اقتدار جو خاتمو |- | 1290ع | خلجي خاندان جي اقتدار ۾ اچڻ | دهليءَ ۾ غلام خاندان جي حڪومت جو خاتمو |} == خاندان ۽ جانشيني == بلبن جا ٻه مشهور پٽ هئا: * '''محمد خان:''' وڏو پٽ، جيڪو منگولن خلاف جنگ ۾ 1285ع ۾ مارجي ويو. * '''ناصرالدين بغرا خان:''' ٻيو پٽ، جيڪو بنگال جي حڪومت سان لاڳاپيل هو. شهزادي محمد جي وفات کان پوءِ بلبن پنهنجي پوٽي '''ڪيخسرو''' کي جانشينيءَ لاءِ پسند ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ درٻاري اميرن '''معز الدين قيقباد''' کي سلطان بڻايو. قيقباد بلبن جو پوٽو ۽ بغرا خان جو پٽ هو.<ref name="Sen2013"/> == وفات == بلبن 1287ع ۾ وفات ڪئي. سندس وفات جي سال بابت پراڻن تاريخي ڪتابن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. رميش چندر دت 1908ع جي ڪتاب ۾ 1286ع لکيو آهي، جڏهن ته ٻين تاريخي حوالن ۾ 1287ع ملي ٿو.<ref name="Dutt1908"/><ref name="INFLIBNET"/> بلبن جي وفات کان پوءِ سندس پوٽو قيقباد دهليءَ جي تخت تي ويٺو. پر هو پنهنجي ڏاڏي جهڙي مضبوط سياسي ۽ انتظامي حيثيت قائم نه رکي سگهيو. 1290ع ۾ [[جلال الدين فيروز خلجي]] اقتدار حاصل ڪيو ۽ دهلي سلطنت ۾ غلام خاندان جي جاءِ تي [[خلجي خاندان]] جي حڪومت قائم ٿي.<ref name="Chandra2004"/> == مقبرو == [[فائل:Balban's tomb, Mehrauli.jpg|thumb|بلبن جو مقبرو، مهرولي، دهلي.]] بلبن جو مقبرو [[مهرولي آثار قديمه پارڪ]]، [[دهلي]] ۾ واقع آهي. هيءَ عمارت هند-اسلامي تعميراتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. مقبري جي اڏاوت ۾ حقيقي محراب جي استعمال کي هندستان جي وچئين دور جي تعميراتي ارتقا ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو. عمارت جو گنبذ هاڻي موجود نه آهي ۽ ان جا ڪيترائي حصا کنڊرن جي صورت ۾ آهن. مقبري جي ڀرسان بلبن جي پٽ خان شهيد سان منسوب مقبري جا آثار پڻ موجود آهن.<ref name="CommonsTomb">{{cite web |title=Balban's tomb, Mehrauli |website=Wikimedia Commons |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Balban%27s_tomb,_Mehrauli.jpg |language=en |access-date=2026-10-22 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ جائزو == بلبن جي حڪمرانيءَ کي دهلي سلطنت جي سياسي استحڪام جي تاريخ ۾ اهم مقام حاصل آهي. هن پنهنجي دور ۾ شاهي اختيار کي مضبوط ڪيو، ترڪ اميرن جي آزاد سياسي اثر کي گهٽايو، فوجي تنظيم بهتر بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ سرحدي دفاع کي اهميت ڏني. سندس حڪومت ۾ انتظامي نگراني، جاسوسي نظام ۽ صوبائي عملدارن جي جوابدهيءَ کي وڌايو ويو. تنهن هوندي به بلبن جي حڪمرانيءَ جو ٻيو پاسو سخت فوجي جبر، باغين خلاف بي رحماڻي ڪارروايون ۽ مقامي آبادين تي ٿيندڙ تشدد هو. سندس پاليسين کي تاريخي پسمنظر ۾ ڏسندي مرڪزي اقتدار جي مضبوطي ۽ انساني نقصان ٻنهي کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="Sen2013"/><ref name="MSUniversity"/> مؤرخ ستِيش چندر جي مطالعي مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته بلبن جي طاقتور شخصيت باوجود دهلي سلطنت ۾ اميرن جي گروهي سياست، جانشينيءَ جا مسئلا ۽ منگول خطرو برقرار رهيا. سندس وفات کان ٿوري ئي عرصي پوءِ غلام خاندان جو خاتمو ٿيو.<ref name="Chandra2004"/> == لاڳاپيل مضمون == * [[دهلي سلطنت]] * [[غلام خاندان (دهلي)]] * [[شمس الدين التتمش]] * [[رضيه سلطانه]] * [[ناصرالدين محمود (دهلي سلطان)]] * [[بغرا خان]] * [[معز الدين قيقباد]] * [[جلال الدين فيروز خلجي]] * [[منگول سلطنت]] * [[بلبن جو مقبرو]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Tomb_of_Balban بلبن جي مقبري جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sultan_Ghayas-ud-Din_Balban.jpg غياث الدين بلبن جو تصويري خاڪو — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-slave-dynasty-1206-1290/ غلام خاندان جي تاريخ — INFLIBNET] * [https://books.google.com/books?id=L5eFzeyjBTQC ستِيش چندر جو ڪتاب — Medieval India] {{Authority control}} [[زمرو:دهلي جا سلطان]] [[زمرو:غلام خاندان]] [[زمرو:13هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:1287ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي وچئين دور جي تاريخ]] oj7irlliq3ksnljbzxp25i6iuac229f 424256 424255 2026-10-22T06:56:43Z Intisar Ali 8681 424256 wikitext text/x-wiki {{Short description|دهلي سلطنت جو مملوڪ سلطان (1266ع–1287ع)}} {{Infobox royalty | name = غياث الدين بلبن | title = سلطانِ اعظم، ظلِ الاهي | image = Sultan Ghayas-ud-Din Balban.jpg | caption = غياث الدين بلبن جو بعد ۾ تيار ڪيل تصويري خاڪو، لڳ ڀڳ 1900ع، برٽش لائبريري | succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان | reign = 1266ع – 1287ع | predecessor = [[ناصرالدين محمود (دهلي سلطان)|ناصرالدين محمود]] | successor = [[معز الدين قيقباد]] | birth_name = بهاءُ الدين | birth_date = تيرهين صديءَ جي شروعات | birth_place = [[ترڪستان]]، وچ ايشيا | death_date = 1287ع | death_place = [[دهلي]]، [[دهلي سلطنت]] | burial_place = [[بلبن جو مقبرو]]، مهرولي، دهلي | issue = شهزادو محمد خان، [[بغرا خان]] | house = بلبن جو گهراڻو | dynasty = [[غلام خاندان (دهلي)|مملوڪ يا غلام خاندان]] | religion = [[اسلام]]، [[سني]] }} '''غياث الدين بلبن''' (انگريزي: ''Ghiyas ud din Balban''؛ فارسي: غیاث‌الدین بلبن؛ وفات 1287ع)، جنهن جو اصل نالو '''بهاءُ الدين''' هو، [[دهلي سلطنت]] جي [[غلام خاندان (دهلي)|غلام يا مملوڪ خاندان]] جو هڪ طاقتور سلطان، فوجي اڳواڻ ۽ منتظم هو. هن 1266ع کان 1287ع تائين دهليءَ تي حڪومت ڪئي. سلطان ٿيڻ کان اڳ هو [[ناصرالدين محمود (دهلي سلطان)|سلطان ناصرالدين محمود]] جي حڪومت ۾ نائب السلطنت ۽ سلطنت جي انتظام جو اهم ذميوار رهيو. سندس دور کي دهلي سلطنت ۾ شاهي اقتدار جي مرڪزيت، فوجي تنظيم، سخت انتظامي ضابطن ۽ منگول حملن جي مقابلي جي لحاظ کان اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=56–57 |language=en }}</ref><ref name="Chandra2004">{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals: Delhi Sultanat (1206–1526) |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |location=New Delhi |language=en }}</ref> بلبن جي سياسي زندگيءَ جي شروعات غلاميءَ کان ٿي. هو [[التتمش]] جي درٻار ۾ داخل ٿيو ۽ آهستي آهستي ترڪ اميرن جي بااثر گروهه ۾ شامل ٿيو. هن پنهنجي سياسي قابليت ۽ فوجي طاقت جي مدد سان دهلي سلطنت ۾ اهم مقام حاصل ڪيو. سندس حڪمرانيءَ ۾ ميوات، دوآبي علائقن ۽ بنگال جي بغاوتن خلاف ڪارروايون ڪيون ويون، جڏهن ته اتر اولهه جي سرحدن تي منگولن جي خطري کي روڪڻ لاءِ دفاعي انتظام مضبوط ڪيا ويا.<ref name="INFLIBNET">{{cite web |title=The Slave Dynasty (1206–1290) |website=Outlines of Indian History |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-slave-dynasty-1206-1290/ |language=en |access-date=2026-10-22 }}</ref> == شروعاتي زندگي == === اصل نسل ۽ غلامي === بلبن جو تعلق وچ ايشيا جي ترڪ نسل سان هو. تاريخي ڪتابن موجب هو ايلبري ترڪ قبيلي سان لاڳاپيل هو. سندس ننڍپڻ ۽ ڄمڻ جي صحيح تاريخ بابت پڪي ڄاڻ موجود نه آهي، جيتوڻيڪ ڪن سوانحي بيانن ۾ سندس پيدائش 1216ع ڄاڻائي وئي آهي. روايتي بيانن مطابق، ننڍي عمر ۾ منگولن کيس گرفتار ڪيو ۽ [[غزني]] وٺي ويا، جتي کيس غلام طور وڪرو ڪيو ويو. پوءِ خواجه جمال الدين بصري نالي واپاري کيس خريد ڪيو. خواجه جمال الدين کيس ٻين غلامن سان گڏ دهلي وٺي آيو، جتي سلطان [[شمس الدين التتمش]] کيس خريد ڪيو. عام طور هي واقعو 1232ع سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="INFLIBNET"/><ref name="Ali1978">{{cite book |last=Ali |first=K. |title=A New History of Indo-Pakistan |volume=Part II |edition=4th |publisher=Aziz Publishers |location=Lahore |year=1978 |page=57 |language=en }}</ref> === درٻاري خدمت ۽ سياسي ترقي === التتمش جي درٻار ۾ بلبن شروعات ۾ هڪ معمولي خدمتگار هو، پر جلد ئي سلطان جي خاص خادمن ۾ شامل ٿيو. هو ترڪ اميرن جي مشهور گروهه '''چهالگاني''' يا '''چاليهه اميرن''' جو ميمبر بڻيو. [[رضيه سلطانه]] جي حڪومت ۾ کيس '''اميرِ شڪار''' مقرر ڪيو ويو. هن عهدي سان شاهي شڪار جي انتظام کان علاوه فوجي ۽ سياسي ذميواريون پڻ لاڳاپيل هيون. رضيه سلطانه کان پوءِ سلطان [[معز الدين بهرام شاهه]] جي دور ۾ بلبن جي اثر ۾ واڌ آئي. کيس ريواريءَ جي جاگير ملي ۽ پوءِ هانسيءَ جهڙي اهم علائقي تي به سندس اختيار قائم ٿيو.<ref name="Sen2013">{{cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |pages=76–79 |isbn=9789380607344 |language=en }}</ref> == ناصرالدين محمود جي حڪومت ۾ ڪردار == 1246ع ۾ سلطان علاءُ الدين مسعود کي اقتدار تان هٽايو ويو ۽ ناصرالدين محمود دهليءَ جو سلطان بڻيو. بلبن هن سياسي تبديليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ناصرالدين محمود کي مذهبي، علم دوست ۽ نسبتاً سادي زندگي گذاريندڙ حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي. سلطنت جي عملي انتظام ۾ بلبن کي وڏي اهميت حاصل ٿي ۽ هو نائب السلطنت جي حيثيت سان حڪومت هلائڻ لڳو.<ref name="Dutt1908"/> بلبن ۽ شاهي خاندان جي وچ ۾ ازدواجي تعلق پڻ قائم ٿيو. تاريخي بيانن موجب سلطان ناصرالدين محمود بلبن جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن سان بلبن جي سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي.<ref name="Sen2013"/> === اميرن سان سياسي اختلاف === بلبن جي وڌندڙ طاقت سبب ٻين درٻاري اميرن ۾ مخالفت پيدا ٿي. سندس اهم مخالفن ۾ عماد الدين ريحان شامل هو. ريحان ۽ ٻين مخالفن جي اثر سبب بلبن ڪجهه وقت لاءِ پنهنجي اهم عهدي تان هٽايو ويو. پر سياسي ڳالهين ۽ درٻاري تبديلين کان پوءِ 1254ع جي لڳ ڀڳ بلبن ٻيهر پنهنجي اڳوڻي اثر واري حيثيت حاصل ڪئي.<ref name="Sen2013"/> === ناصرالدين محمود جي دور جون فوجي مهمون === بلبن نائب السلطنت جي حيثيت ۾ مختلف فوجي مهمن جي اڳواڻي ڪئي. هن ميوات جي باغي سردارن، دوآبي علائقن جي مزاحمت ڪندڙ قوتن ۽ وچ هندستان جي ڪجهه راجپوت حڪمرانن خلاف مهمون هلايون. رميش چندر دت جي بيان موجب ناصرالدين محمود ۽ بلبن ميوات، بنديل کنڊ ۽ مالوا جي علائقن ۾ فوجي ڪارروايون ڪيون. هنن ميوات جي مقامي راجائن کي شڪست ڏني ۽ ڪجهه قلعن تي قبضو ڪيو. تنهن هوندي به اهڙين مهمن کي سڄي مالوا تي مستقل حڪمرانيءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="Chandra2004"/> == دهليءَ جو سلطان == ناصرالدين محمود جي وفات کان پوءِ 1266ع ۾ بلبن دهليءَ جي تخت تي ويٺو ۽ '''غياث الدين بلبن''' جو شاهي لقب اختيار ڪيائين. بلبن اڳ ئي ڪيترن سالن کان سلطنت جي انتظام ۽ فوجي معاملن تي وڏي حد تائين اثرانداز هو، تنهنڪري سندس تخت نشينيءَ سان عملي اقتدار رسمي طور به سندس هٿ ۾ اچي ويو. هن پنهنجي حڪومت جو بنيادي مقصد مرڪزي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ، شاهي منصب جو وقار وڌائڻ ۽ صوبائي بغاوتن کي روڪڻ مقرر ڪيو.<ref name="Chandra2004"/><ref name="INFLIBNET"/> == بادشاهت جو نظريو == بلبن بادشاهت کي هڪ بلند ۽ مقدس سياسي ادارو سمجهندو هو. هن سلطان جي حيثيت کي عام اميرن کان مٿانهون رکڻ لاءِ فارسي درٻاري روايتن کي اختيار ڪيو. سندس بادشاهت جي تصور سان '''ظلِ الاهي'''، يعني خدا جو پاڇو، جو لقب لاڳاپيل هو. هن شاهي اختيار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ سلطان جي عزت، اطاعت ۽ درٻاري آداب تي خاص زور ڏنو.<ref name="Tripura">{{cite web |title=The Delhi Sultanate |publisher=Tripura University |url=https://tripurauniv.ac.in/site/images/pdf/StudyMaterialsDetail/BA-2ND%28History%29-History%20of%20India%20%281207-1757%20AD%29.pdf |language=en |access-date=2026-10-22 }}</ref> === سجدو ۽ پائبوس === بلبن جي درٻار ۾ ٻن رسمن کي خاص اهميت ڏني وئي: * '''سجدو:''' سلطان جي سامهون جهڪي تعظيم ڪرڻ. * '''پائبوس:''' سلطان جي پيرن کي چمڻ يا پيرن جي تعظيم ڪرڻ. اهي رسمون فارسي شاهي روايتن سان لاڳاپيل هيون ۽ انهن جو مقصد شاهي اقتدار جي عظمت ظاهر ڪرڻ هو. بلبن درٻار ۾ سخت نظم قائم ڪيو. درٻاري مجلسن ۾ غيررسمي روين، شراب نوشي ۽ اهڙين سرگرمين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون، جيڪي سندس نظر ۾ شاهي وقار جي خلاف هيون.<ref name="Tripura"/> === فارسي ثقافت جي سرپرستي === بلبن فارسي ٻولي، ادب ۽ درٻاري ثقافت جو سرپرست هو. سندس درٻار ۾ فارسي شاهي آداب اختيار ڪيا ويا ۽ نوروز جي جشن کي پڻ اهميت حاصل ٿي. فارسي روايتن جي اثر هيٺ شاهي خاندان جي ڪجهه فردن لاءِ قديم ايراني بادشاهن سان لاڳاپيل نالا اختيار ڪيا ويا، جن ۾ ڪيخسرو ۽ قيقباد شامل آهن.<ref name="Tripura"/> == انتظامي سڌارا == === چهالگاني جي اثر کي محدود ڪرڻ === بلبن جي اقتدار کان اڳ ترڪ اميرن جو گروهه '''چهالگاني''' دهليءَ جي سياست ۾ وڏي طاقت رکندو هو. هي گروهه ڪڏهن ڪڏهن سلطان جي چونڊ ۽ معزوليءَ تي پڻ اثرانداز ٿيندو هو. بلبن سلطان ٿيڻ کان پوءِ هن گروهه جي خودمختيار سياسي طاقت کي محدود ڪيو. هن شاهي اختيار کي ڪنهن هڪ امير يا درٻاري گروهه جي مرضيءَ جي تابع رکڻ بدران مرڪزي حڪومت جي ماتحت آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Sen2013"/> === جاسوسي ۽ خبررساني جو نظام === بلبن سلطنت جي مختلف علائقن ۾ جاسوس ۽ خبررسان مقرر ڪيا، جن کي '''بريد''' چيو ويندو هو. انهن جو ڪم صوبائي گورنرن، فوجي عملدارن ۽ ٻين سرڪاري اهلڪارن جي سرگرمين بابت سلطان کي اطلاع پهچائڻ هو. بلبن جو مقصد اهو هو ته مقامي حاڪم شاهي حڪمن کان آزاد ٿي طاقت حاصل نه ڪري سگهن ۽ مرڪزي حڪومت کي صوبن جي حالتن بابت سڌي ڄاڻ ملي.<ref name="ChandraNCERT">{{cite web |last=Chandra |first=Satish |title=Government, Economic and Social Life under the Delhi Sultanat |website=Old NCERT History Textbook |url=https://edurev.in/p/180212/old-ncert-textbook-satish-chandra-government-economic-and-social-life-under-the-delhi-sultanat |language=en |access-date=2026-10-22 }}</ref> === فوجي ۽ اقطاعي انتظام === بلبن فوج جي تنظيم ۽ جاگيرن جي انتظام ۾ به تبديليون آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. التتمش جي دور کان ڪجهه فوجي عهديدارن وٽ اقطاعون موجود هيون. وقت گذرڻ سان ڪيترن خاندانن انهن اقطاعن کي وراثتي ملڪيت وانگر استعمال ڪرڻ شروع ڪيو هو. بلبن اهڙن جاگيردارن جي آمدني ۽ فوجي خدمت جي جاچ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. جيڪي عهديدار فوجي خدمت لاءِ نااهل ٿي چڪا هئا، انهن جي جاگيرن بابت نوان حڪم جاري ڪيا ويا. بهرحال، پراڻن اميرن جي مخالفت ۽ دهليءَ جي ڪوٽوال جي سفارش سبب بلبن کي پنهنجي ڪجهه فيصلن ۾ نرمي ڪرڻي پئي.<ref name="ChandraNCERT"/> === عدل ۽ سزا === بلبن جي حڪومت سخت سزائن جي ڪري مشهور هئي. هن سرڪاري اهلڪارن کي سندن ظلم ۽ بدانتظاميءَ تي سزا ڏيڻ جي پاليسي اختيار ڪئي. تاريخي روايتن ۾ بدايون جي گورنر ملڪ بق بق ۽ ٻين عملدارن خلاف سخت ڪارروائين جو ذڪر ملي ٿو. جيتوڻيڪ ڪجهه مؤرخ بلبن جي عدل پسنديءَ کي ساراهين ٿا، پر سندس حڪومت ۾ اجتماعي سزائن، قتل عام ۽ باغين خلاف بي رحماڻي فوجي ڪاررواين جا مثال پڻ موجود آهن. تنهنڪري سندس انتظامي پاليسيءَ کي رڳو عدل يا امن جي بحاليءَ تائين محدود ڪرڻ بدران جبر ۽ مرڪزي اقتدار جي سياست جي پسمنظر ۾ به ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="Sen2013"/> == فوجي مهمون == === ميوات جي مهم === [[فائل:Filea-A silver coin of Ghiyas ud din Balban.jpg|thumb|بلبن جي دور جو چانديءَ جو ٽنڪو.]] بلبن جي حڪومت جي شروعات ۾ دهليءَ جي ڀرپاسي ميوات جا علائقا سلطنت لاءِ وڏو انتظامي مسئلو هئا. ميوات جا مقامي جنگجو گروهه دهليءَ جي ڀرپاسي رستن ۽ آبادين تي حملا ڪندا هئا. انهن حملن سبب واپارين، مسافرن ۽ سرڪاري قافلن جي آمدرفت متاثر ٿيندي هئي. بلبن ميوات خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. سندس لشڪر مقامي مزاحمت ڪندڙن جي ڳوٺن ۽ پناهگاهن تي حملا ڪيا. هن جنگلات جا ڪجهه حصا صاف ڪرايا، فوجي چوڪيون قائم ڪيون ۽ اهم رستن جي حفاظت لاءِ فوج مقرر ڪئي. انهن ڪاررواين ۾ وڏي جاني نقصان ۽ مقامي آباديءَ جي تباهيءَ جا بيان ملن ٿا.<ref name="Dutt1908"/><ref name="INFLIBNET"/> بلبن جي هن پاليسيءَ سان دهليءَ جي چوڌاري شاهي فوجي ڪنٽرول وڌيو، پر مقامي آباديءَ تي سخت تشدد ۽ جبري ڪارروايون پڻ ٿيون. === دوآب ۽ اَوڌ === بلبن گنگا ۽ جمنا جي وچ واري دوآبي علائقي ۾ به فوجي مهمون هلايون. هتي ڪيترن مقامي سردارن شاهي اختيار جي مخالفت ڪئي هئي. بلبن باغين جي قلعن ۽ پناهگاهن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ فوجي چوڪين ذريعي آمدرفت جي رستن تي ڪنٽرول وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي. اَوڌ ۽ دوآب ۾ سندس حڪمت عمليءَ جو بنيادي مقصد شاهي محصولن جي وصولي، مواصلاتي رستن جي حفاظت ۽ صوبائي اختيار کي مرڪزي حڪومت جي تابع رکڻ هو.<ref name="Chandra2004"/> === بنگال جي بغاوت === [[بنگال]] دهلي سلطنت جو هڪ اهم پر ڏورانهون صوبو هو. دهليءَ جي مرڪزي حڪومت جي ڪمزوريءَ جو فائدو وٺي هتان جا ڪجهه گورنر وقت بوقت آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. بلبن جي دور ۾ '''طغرل خان''' نالي گورنر دهليءَ جي اقتدار کان بغاوت ڪئي ۽ پنهنجي خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بلبن شروعات ۾ بغاوت ختم ڪرڻ لاءِ فوجون موڪليون، پر اهي ڪامياب نه ٿيون. پوءِ هن پاڻ هڪ وڏي لشڪر جي اڳواڻي ڪئي ۽ بنگال ڏانهن روانو ٿيو. طغرل خان لکنوتي ڇڏي اوڀر بنگال ڏانهن ڀڄي ويو. بلبن سندس تعاقب جاري رکيو. آخرڪار طغرل گرفتار ٿي مارجي ويو. بلبن بغاوت ۾ شامل ماڻهن خلاف سخت سزائون لاڳو ڪيون ۽ پنهنجي پٽ [[بغرا خان]] کي بنگال جو گورنر مقرر ڪيو.<ref name="MSUniversity">{{cite web |title=History of Medieval India, 1206–1707 CE |publisher=Manonmaniam Sundaranar University |url=https://msuniv.ac.in/images/distance%20education/learning%20materials/ug%20pg%202023/ug%202021/BA%20History%202023%20english%20medium/JMHY21_IISem_History_of_Medieval_India_1206_1707_CE.pdf |language=en |access-date=2026-10-22 }}</ref> رميش چندر دت جي بيان موجب بلبن هن مهم دوران گوڙ ۽ سونارگائون ڏانهن پڻ ويو. سونارگائون جي مقامي زميندار کان ميگهنا درياهه جي نگرانيءَ ۾ مدد حاصل ڪئي وئي، جيئن طغرل خان فرار نه ٿي سگهي.<ref name="Dutt1908"/> == منگول حملن خلاف دفاع == تيرهين صديءَ ۾ [[منگول سلطنت]] جي توسيع سبب دهلي سلطنت جي اتر اولهه وارين سرحدن کي مسلسل خطرو رهيو. [[چنگيز خان]] جي فتوحات کان پوءِ منگولن وچ ايشيا ۽ افغانستان جي ڪيترن علائقن تي قبضو ڪيو. پنجاب ۽ سنڌو درياهه جي اولهه وارن علائقن ۾ سندن فوجي سرگرميون دهلي سلطنت لاءِ خطري جو سبب بڻيون. بلبن پنهنجي حڪومت ۾ منگول خطري کي وڏي اهميت ڏني. هن سرحدي قلعن جي حفاظت، فوجي چوڪين ۽ سرحدي گورنرن جي انتظام کي مضبوط ڪيو.<ref name="Chandra2004"/> === سرحدي دفاع ۽ شير خان === ناصرالدين محمود جي دور ۾ بلبن سرحدي علائقن جي حفاظت لاءِ پنهنجي ويجهي مائٽ شير خان کي اهم فوجي ذميواريون ڏنيون. رميش چندر دت موجب شير خان کي سرحدي صوبن جي دفاع لاءِ مقرر ڪيو ويو، جڏهن ته ناصرالدين محمود ۽ بلبن پنجاب ۾ گکڙن ۽ ڪجهه مقامي سردارن خلاف مهمون هلايون.<ref name="Dutt1908"/> === شهزادي محمد جي شهادت === بلبن جو وڏو پٽ '''شهزادو محمد خان''' منگولن خلاف سرحدي جنگين ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو هو. 1285ع ۾ منگول فوج سان هڪ سخت جنگ دوران شهزادو محمد مارجي ويو. سندس وفات بلبن لاءِ وڏو ذاتي ۽ سياسي صدمو هئي. شهزادو محمد سلطنت جي جانشينيءَ لاءِ اهم اميدوار هو. سندس موت کان پوءِ بلبن کي نئين ولي عهد جي چونڊ جو مسئلو پيش آيو.<ref name="Sen2013"/><ref name="MSUniversity"/> == تاريخي واقعن جو جدول == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7cad9;" |+ style="background:#234d68;color:white;padding:10px;" | غياث الدين بلبن جي زندگيءَ ۽ حڪومت جا اهم واقعا ! style="background:#dbeaf3;" | سال ! style="background:#dbeaf3;" | واقعو ! style="background:#dbeaf3;" | تاريخي اهميت |- | لڳ ڀڳ 1232ع | دهليءَ ۾ التتمش جي خدمت ۾ داخل ٿيڻ | سياسي ۽ فوجي زندگيءَ جي شروعات |- | 1236ع–1240ع | رضيه سلطانه جي دور ۾ اميرِ شڪار | درٻاري عهدي ۾ ترقي |- | 1246ع | ناصرالدين محمود جي تخت نشيني | بلبن جي سياسي طاقت ۾ واڌ |- | 1250ع واري ڏهاڪي | درٻاري مخالفت ۽ ٻيهر اقتدار ۾ واپسي | اميرن جي وچ ۾ طاقت جي جدوجهد |- | 1266ع | دهليءَ جو سلطان بڻجڻ | بلبن جي سڌي حڪمرانيءَ جي شروعات |- | 1266ع کان پوءِ | ميوات ۽ دوآب ۾ فوجي مهمون | مرڪزي حڪومت جي فوجي ڪنٽرول ۾ واڌ |- | 1279ع جي لڳ ڀڳ | بنگال ۾ طغرل خان جي بغاوت | صوبائي خودمختياريءَ خلاف فوجي ڪارروائي |- | 1285ع | شهزادي محمد خان جو منگولن سان جنگ ۾ مارجي وڃڻ | جانشينيءَ جو بحران |- | 1287ع | بلبن جي وفات | مضبوط مرڪزي اقتدار جو خاتمو |- | 1290ع | خلجي خاندان جي اقتدار ۾ اچڻ | دهليءَ ۾ غلام خاندان جي حڪومت جو خاتمو |} == خاندان ۽ جانشيني == بلبن جا ٻه مشهور پٽ هئا: * '''محمد خان:''' وڏو پٽ، جيڪو منگولن خلاف جنگ ۾ 1285ع ۾ مارجي ويو. * '''ناصرالدين بغرا خان:''' ٻيو پٽ، جيڪو بنگال جي حڪومت سان لاڳاپيل هو. شهزادي محمد جي وفات کان پوءِ بلبن پنهنجي پوٽي '''ڪيخسرو''' کي جانشينيءَ لاءِ پسند ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ درٻاري اميرن '''معز الدين قيقباد''' کي سلطان بڻايو. قيقباد بلبن جو پوٽو ۽ بغرا خان جو پٽ هو.<ref name="Sen2013"/> == وفات == بلبن 1287ع ۾ وفات ڪئي. سندس وفات جي سال بابت پراڻن تاريخي ڪتابن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. رميش چندر دت 1908ع جي ڪتاب ۾ 1286ع لکيو آهي، جڏهن ته ٻين تاريخي حوالن ۾ 1287ع ملي ٿو.<ref name="Dutt1908"/><ref name="INFLIBNET"/> بلبن جي وفات کان پوءِ سندس پوٽو قيقباد دهليءَ جي تخت تي ويٺو. پر هو پنهنجي ڏاڏي جهڙي مضبوط سياسي ۽ انتظامي حيثيت قائم نه رکي سگهيو. 1290ع ۾ [[جلال الدين فيروز خلجي]] اقتدار حاصل ڪيو ۽ دهلي سلطنت ۾ غلام خاندان جي جاءِ تي [[خلجي خاندان]] جي حڪومت قائم ٿي.<ref name="Chandra2004"/> == مقبرو == [[فائل:Balban's tomb, Mehrauli.jpg|thumb|بلبن جو مقبرو، مهرولي، دهلي.]] بلبن جو مقبرو [[مهرولي آثار قديمه پارڪ]]، [[دهلي]] ۾ واقع آهي. هيءَ عمارت هند-اسلامي تعميراتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. مقبري جي اڏاوت ۾ حقيقي محراب جي استعمال کي هندستان جي وچئين دور جي تعميراتي ارتقا ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو. عمارت جو گنبذ هاڻي موجود نه آهي ۽ ان جا ڪيترائي حصا کنڊرن جي صورت ۾ آهن. مقبري جي ڀرسان بلبن جي پٽ خان شهيد سان منسوب مقبري جا آثار پڻ موجود آهن.<ref name="CommonsTomb">{{cite web |title=Balban's tomb, Mehrauli |website=Wikimedia Commons |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Balban%27s_tomb,_Mehrauli.jpg |language=en |access-date=2026-10-22 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ جائزو == بلبن جي حڪمرانيءَ کي دهلي سلطنت جي سياسي استحڪام جي تاريخ ۾ اهم مقام حاصل آهي. هن پنهنجي دور ۾ شاهي اختيار کي مضبوط ڪيو، ترڪ اميرن جي آزاد سياسي اثر کي گهٽايو، فوجي تنظيم بهتر بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ سرحدي دفاع کي اهميت ڏني. سندس حڪومت ۾ انتظامي نگراني، جاسوسي نظام ۽ صوبائي عملدارن جي جوابدهيءَ کي وڌايو ويو. تنهن هوندي به بلبن جي حڪمرانيءَ جو ٻيو پاسو سخت فوجي جبر، باغين خلاف بي رحماڻي ڪارروايون ۽ مقامي آبادين تي ٿيندڙ تشدد هو. سندس پاليسين کي تاريخي پسمنظر ۾ ڏسندي مرڪزي اقتدار جي مضبوطي ۽ انساني نقصان ٻنهي کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="Sen2013"/><ref name="MSUniversity"/> مؤرخ ستِيش چندر جي مطالعي مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته بلبن جي طاقتور شخصيت باوجود دهلي سلطنت ۾ اميرن جي گروهي سياست، جانشينيءَ جا مسئلا ۽ منگول خطرو برقرار رهيا. سندس وفات کان ٿوري ئي عرصي پوءِ غلام خاندان جو خاتمو ٿيو.<ref name="Chandra2004"/> == لاڳاپيل مضمون == * [[دهلي سلطنت]] * [[غلام خاندان (دهلي)]] * [[شمس الدين التتمش]] * [[رضيه سلطانه]] * [[ناصرالدين محمود (دهلي سلطان)]] * [[بغرا خان]] * [[معز الدين قيقباد]] * [[جلال الدين فيروز خلجي]] * [[منگول سلطنت]] * [[بلبن جو مقبرو]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Tomb_of_Balban بلبن جي مقبري جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sultan_Ghayas-ud-Din_Balban.jpg غياث الدين بلبن جو تصويري خاڪو — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-slave-dynasty-1206-1290/ غلام خاندان جي تاريخ — INFLIBNET] * [https://books.google.com/books?id=L5eFzeyjBTQC ستِيش چندر جو ڪتاب — Medieval India] {{Authority control}} [[زمرو:دهلي جا سلطان]] [[زمرو:غلام خاندان]] [[زمرو:13هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:1287ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي وچئين دور جي تاريخ]] ctfxlgba8m92gvj8jtmdbahpu2zu6lc 424257 424256 2026-10-22T06:57:08Z Intisar Ali 8681 424257 wikitext text/x-wiki {{Short description|دهلي سلطنت جو مملوڪ سلطان (1266ع–1287ع)}} {{Infobox royalty | name = غياث الدين بلبن | title = سلطانِ اعظم، ظلِ الاهي | image = Sultan Ghayas-ud-Din Balban.jpg | caption = غياث الدين بلبن جو بعد ۾ تيار ڪيل تصويري خاڪو، لڳ ڀڳ 1900ع، برٽش لائبريري | succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان | reign = 1266ع – 1287ع | predecessor = [[ناصرالدين محمود (دهلي سلطان)|ناصرالدين محمود]] | successor = [[معز الدين قيقباد]] | birth_name = بهاءُ الدين | birth_date = تيرهين صديءَ جي شروعات | birth_place = [[ترڪستان]]، وچ ايشيا | death_date = 1287ع | death_place = [[دهلي]]، [[دهلي سلطنت]] | burial_place = [[بلبن جو مقبرو]]، مهرولي، دهلي | issue = شهزادو محمد خان، [[بغرا خان]] | house = بلبن جو گهراڻو | dynasty = [[غلام خاندان (دهلي)|مملوڪ يا غلام خاندان]] | religion = [[اسلام]]، [[سني]] }} '''غياث الدين بلبن''' (انگريزي: ''Ghiyas ud din Balban''؛ فارسي: غیاث‌الدین بلبن؛ وفات 1287ع)، جنهن جو اصل نالو '''بهاءُ الدين''' هو، [[دهلي سلطنت]] جي [[غلام خاندان (دهلي)|غلام يا مملوڪ خاندان]] جو هڪ طاقتور سلطان، فوجي اڳواڻ ۽ منتظم هو. هن 1266ع کان 1287ع تائين دهليءَ تي حڪومت ڪئي. سلطان ٿيڻ کان اڳ هو [[ناصرالدين محمود (دهلي سلطان)|سلطان ناصرالدين محمود]] جي حڪومت ۾ نائب السلطنت ۽ سلطنت جي انتظام جو اهم ذميوار رهيو. سندس دور کي دهلي سلطنت ۾ شاهي اقتدار جي مرڪزيت، فوجي تنظيم، سخت انتظامي ضابطن ۽ منگول حملن جي مقابلي جي لحاظ کان اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=56–57 |language=en }}</ref><ref name="Chandra2004">{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals: Delhi Sultanat (1206–1526) |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |location=New Delhi |language=en }}</ref> بلبن جي سياسي زندگيءَ جي شروعات غلاميءَ کان ٿي. هو [[التتمش]] جي درٻار ۾ داخل ٿيو ۽ آهستي آهستي ترڪ اميرن جي بااثر گروهه ۾ شامل ٿيو. هن پنهنجي سياسي قابليت ۽ فوجي طاقت جي مدد سان دهلي سلطنت ۾ اهم مقام حاصل ڪيو. سندس حڪمرانيءَ ۾ ميوات، دوآبي علائقن ۽ بنگال جي بغاوتن خلاف ڪارروايون ڪيون ويون، جڏهن ته اتر اولهه جي سرحدن تي منگولن جي خطري کي روڪڻ لاءِ دفاعي انتظام مضبوط ڪيا ويا.<ref name="INFLIBNET">{{cite web |title=The Slave Dynasty (1206–1290) |website=Outlines of Indian History |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-slave-dynasty-1206-1290/ |language=en |access-date=2026-10-22 }}</ref> == شروعاتي زندگي == === اصل نسل ۽ غلامي === بلبن جو تعلق وچ ايشيا جي ترڪ نسل سان هو. تاريخي ڪتابن موجب هو ايلبري ترڪ قبيلي سان لاڳاپيل هو. سندس ننڍپڻ ۽ ڄمڻ جي صحيح تاريخ بابت پڪي ڄاڻ موجود نه آهي، جيتوڻيڪ ڪن سوانحي بيانن ۾ سندس پيدائش 1216ع ڄاڻائي وئي آهي. روايتي بيانن مطابق، ننڍي عمر ۾ منگولن کيس گرفتار ڪيو ۽ [[غزني]] وٺي ويا، جتي کيس غلام طور وڪرو ڪيو ويو. پوءِ خواجه جمال الدين بصري نالي واپاري کيس خريد ڪيو. خواجه جمال الدين کيس ٻين غلامن سان گڏ دهلي وٺي آيو، جتي سلطان [[شمس الدين التتمش]] کيس خريد ڪيو. عام طور هي واقعو 1232ع سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="INFLIBNET"/><ref name="Ali1978">{{cite book |last=Ali |first=K. |title=A New History of Indo-Pakistan |volume=Part II |edition=4th |publisher=Aziz Publishers |location=Lahore |year=1978 |page=57 |language=en }}</ref> === درٻاري خدمت ۽ سياسي ترقي === التتمش جي درٻار ۾ بلبن شروعات ۾ هڪ معمولي خدمتگار هو، پر جلد ئي سلطان جي خاص خادمن ۾ شامل ٿيو. هو ترڪ اميرن جي مشهور گروهه '''چهالگاني''' يا '''چاليهه اميرن''' جو ميمبر بڻيو. [[رضيه سلطانه]] جي حڪومت ۾ کيس '''اميرِ شڪار''' مقرر ڪيو ويو. هن عهدي سان شاهي شڪار جي انتظام کان علاوه فوجي ۽ سياسي ذميواريون پڻ لاڳاپيل هيون. رضيه سلطانه کان پوءِ سلطان [[معز الدين بهرام شاهه]] جي دور ۾ بلبن جي اثر ۾ واڌ آئي. کيس ريواريءَ جي جاگير ملي ۽ پوءِ هانسيءَ جهڙي اهم علائقي تي به سندس اختيار قائم ٿيو.<ref name="Sen2013">{{cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |pages=76–79 |isbn=9789380607344 |language=en }}</ref> == ناصرالدين محمود جي حڪومت ۾ ڪردار == 1246ع ۾ سلطان علاءُ الدين مسعود کي اقتدار تان هٽايو ويو ۽ ناصرالدين محمود دهليءَ جو سلطان بڻيو. بلبن هن سياسي تبديليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ناصرالدين محمود کي مذهبي، علم دوست ۽ نسبتاً سادي زندگي گذاريندڙ حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي. سلطنت جي عملي انتظام ۾ بلبن کي وڏي اهميت حاصل ٿي ۽ هو نائب السلطنت جي حيثيت سان حڪومت هلائڻ لڳو.<ref name="Dutt1908"/> بلبن ۽ شاهي خاندان جي وچ ۾ ازدواجي تعلق پڻ قائم ٿيو. تاريخي بيانن موجب سلطان ناصرالدين محمود بلبن جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن سان بلبن جي سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي.<ref name="Sen2013"/> === اميرن سان سياسي اختلاف === بلبن جي وڌندڙ طاقت سبب ٻين درٻاري اميرن ۾ مخالفت پيدا ٿي. سندس اهم مخالفن ۾ عماد الدين ريحان شامل هو. ريحان ۽ ٻين مخالفن جي اثر سبب بلبن ڪجهه وقت لاءِ پنهنجي اهم عهدي تان هٽايو ويو. پر سياسي ڳالهين ۽ درٻاري تبديلين کان پوءِ 1254ع جي لڳ ڀڳ بلبن ٻيهر پنهنجي اڳوڻي اثر واري حيثيت حاصل ڪئي.<ref name="Sen2013"/> === ناصرالدين محمود جي دور جون فوجي مهمون === بلبن نائب السلطنت جي حيثيت ۾ مختلف فوجي مهمن جي اڳواڻي ڪئي. هن ميوات جي باغي سردارن، دوآبي علائقن جي مزاحمت ڪندڙ قوتن ۽ وچ هندستان جي ڪجهه راجپوت حڪمرانن خلاف مهمون هلايون. رميش چندر دت جي بيان موجب ناصرالدين محمود ۽ بلبن ميوات، بنديل کنڊ ۽ مالوا جي علائقن ۾ فوجي ڪارروايون ڪيون. هنن ميوات جي مقامي راجائن کي شڪست ڏني ۽ ڪجهه قلعن تي قبضو ڪيو. تنهن هوندي به اهڙين مهمن کي سڄي مالوا تي مستقل حڪمرانيءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="Chandra2004"/> == دهليءَ جو سلطان == ناصرالدين محمود جي وفات کان پوءِ 1266ع ۾ بلبن دهليءَ جي تخت تي ويٺو ۽ '''غياث الدين بلبن''' جو شاهي لقب اختيار ڪيائين. بلبن اڳ ئي ڪيترن سالن کان سلطنت جي انتظام ۽ فوجي معاملن تي وڏي حد تائين اثرانداز هو، تنهنڪري سندس تخت نشينيءَ سان عملي اقتدار رسمي طور به سندس هٿ ۾ اچي ويو. هن پنهنجي حڪومت جو بنيادي مقصد مرڪزي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ، شاهي منصب جو وقار وڌائڻ ۽ صوبائي بغاوتن کي روڪڻ مقرر ڪيو.<ref name="Chandra2004"/><ref name="INFLIBNET"/> == بادشاهت جو نظريو == بلبن بادشاهت کي هڪ بلند ۽ مقدس سياسي ادارو سمجهندو هو. هن سلطان جي حيثيت کي عام اميرن کان مٿانهون رکڻ لاءِ فارسي درٻاري روايتن کي اختيار ڪيو. سندس بادشاهت جي تصور سان '''ظلِ الاهي'''، يعني خدا جو پاڇو، جو لقب لاڳاپيل هو. هن شاهي اختيار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ سلطان جي عزت، اطاعت ۽ درٻاري آداب تي خاص زور ڏنو.<ref name="Tripura">{{cite web |title=The Delhi Sultanate |publisher=Tripura University |url=https://tripurauniv.ac.in/site/images/pdf/StudyMaterialsDetail/BA-2ND%28History%29-History%20of%20India%20%281207-1757%20AD%29.pdf |language=en |access-date=2026-10-22 }}</ref> === سجدو ۽ پائبوس === بلبن جي درٻار ۾ ٻن رسمن کي خاص اهميت ڏني وئي: * '''سجدو:''' سلطان جي سامهون جهڪي تعظيم ڪرڻ. * '''پائبوس:''' سلطان جي پيرن کي چمڻ يا پيرن جي تعظيم ڪرڻ. اهي رسمون فارسي شاهي روايتن سان لاڳاپيل هيون ۽ انهن جو مقصد شاهي اقتدار جي عظمت ظاهر ڪرڻ هو. بلبن درٻار ۾ سخت نظم قائم ڪيو. درٻاري مجلسن ۾ غيررسمي روين، شراب نوشي ۽ اهڙين سرگرمين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون، جيڪي سندس نظر ۾ شاهي وقار جي خلاف هيون.<ref name="Tripura"/> === فارسي ثقافت جي سرپرستي === بلبن فارسي ٻولي، ادب ۽ درٻاري ثقافت جو سرپرست هو. سندس درٻار ۾ فارسي شاهي آداب اختيار ڪيا ويا ۽ نوروز جي جشن کي پڻ اهميت حاصل ٿي. فارسي روايتن جي اثر هيٺ شاهي خاندان جي ڪجهه فردن لاءِ قديم ايراني بادشاهن سان لاڳاپيل نالا اختيار ڪيا ويا، جن ۾ ڪيخسرو ۽ قيقباد شامل آهن.<ref name="Tripura"/> == انتظامي سڌارا == === چهالگاني جي اثر کي محدود ڪرڻ === بلبن جي اقتدار کان اڳ ترڪ اميرن جو گروهه '''چهالگاني''' دهليءَ جي سياست ۾ وڏي طاقت رکندو هو. هي گروهه ڪڏهن ڪڏهن سلطان جي چونڊ ۽ معزوليءَ تي پڻ اثرانداز ٿيندو هو. بلبن سلطان ٿيڻ کان پوءِ هن گروهه جي خودمختيار سياسي طاقت کي محدود ڪيو. هن شاهي اختيار کي ڪنهن هڪ امير يا درٻاري گروهه جي مرضيءَ جي تابع رکڻ بدران مرڪزي حڪومت جي ماتحت آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Sen2013"/> === جاسوسي ۽ خبررساني جو نظام === بلبن سلطنت جي مختلف علائقن ۾ جاسوس ۽ خبررسان مقرر ڪيا، جن کي '''بريد''' چيو ويندو هو. انهن جو ڪم صوبائي گورنرن، فوجي عملدارن ۽ ٻين سرڪاري اهلڪارن جي سرگرمين بابت سلطان کي اطلاع پهچائڻ هو. بلبن جو مقصد اهو هو ته مقامي حاڪم شاهي حڪمن کان آزاد ٿي طاقت حاصل نه ڪري سگهن ۽ مرڪزي حڪومت کي صوبن جي حالتن بابت سڌي ڄاڻ ملي.<ref name="ChandraNCERT">{{cite web |last=Chandra |first=Satish |title=Government, Economic and Social Life under the Delhi Sultanat |website=Old NCERT History Textbook |url=https://edurev.in/p/180212/old-ncert-textbook-satish-chandra-government-economic-and-social-life-under-the-delhi-sultanat |language=en |access-date=2026-10-22 }}</ref> === فوجي ۽ اقطاعي انتظام === بلبن فوج جي تنظيم ۽ جاگيرن جي انتظام ۾ به تبديليون آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. التتمش جي دور کان ڪجهه فوجي عهديدارن وٽ اقطاعون موجود هيون. وقت گذرڻ سان ڪيترن خاندانن انهن اقطاعن کي وراثتي ملڪيت وانگر استعمال ڪرڻ شروع ڪيو هو. بلبن اهڙن جاگيردارن جي آمدني ۽ فوجي خدمت جي جاچ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. جيڪي عهديدار فوجي خدمت لاءِ نااهل ٿي چڪا هئا، انهن جي جاگيرن بابت نوان حڪم جاري ڪيا ويا. بهرحال، پراڻن اميرن جي مخالفت ۽ دهليءَ جي ڪوٽوال جي سفارش سبب بلبن کي پنهنجي ڪجهه فيصلن ۾ نرمي ڪرڻي پئي.<ref name="ChandraNCERT"/> === عدل ۽ سزا === بلبن جي حڪومت سخت سزائن جي ڪري مشهور هئي. هن سرڪاري اهلڪارن کي سندن ظلم ۽ بدانتظاميءَ تي سزا ڏيڻ جي پاليسي اختيار ڪئي. تاريخي روايتن ۾ بدايون جي گورنر ملڪ بق بق ۽ ٻين عملدارن خلاف سخت ڪارروائين جو ذڪر ملي ٿو. جيتوڻيڪ ڪجهه مؤرخ بلبن جي عدل پسنديءَ کي ساراهين ٿا، پر سندس حڪومت ۾ اجتماعي سزائن، قتل عام ۽ باغين خلاف بي رحماڻي فوجي ڪاررواين جا مثال پڻ موجود آهن. تنهنڪري سندس انتظامي پاليسيءَ کي رڳو عدل يا امن جي بحاليءَ تائين محدود ڪرڻ بدران جبر ۽ مرڪزي اقتدار جي سياست جي پسمنظر ۾ به ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="Sen2013"/> == فوجي مهمون == === ميوات جي مهم === [[فائل:Filea-A silver coin of Ghiyas ud din Balban.jpg|thumb|بلبن جي دور جو چانديءَ جو ٽنڪو.]] بلبن جي حڪومت جي شروعات ۾ دهليءَ جي ڀرپاسي ميوات جا علائقا سلطنت لاءِ وڏو انتظامي مسئلو هئا. ميوات جا مقامي جنگجو گروهه دهليءَ جي ڀرپاسي رستن ۽ آبادين تي حملا ڪندا هئا. انهن حملن سبب واپارين، مسافرن ۽ سرڪاري قافلن جي آمدرفت متاثر ٿيندي هئي. بلبن ميوات خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. سندس لشڪر مقامي مزاحمت ڪندڙن جي ڳوٺن ۽ پناهگاهن تي حملا ڪيا. هن جنگلات جا ڪجهه حصا صاف ڪرايا، فوجي چوڪيون قائم ڪيون ۽ اهم رستن جي حفاظت لاءِ فوج مقرر ڪئي. انهن ڪاررواين ۾ وڏي جاني نقصان ۽ مقامي آباديءَ جي تباهيءَ جا بيان ملن ٿا.<ref name="Dutt1908"/><ref name="INFLIBNET"/> بلبن جي هن پاليسيءَ سان دهليءَ جي چوڌاري شاهي فوجي ڪنٽرول وڌيو، پر مقامي آباديءَ تي سخت تشدد ۽ جبري ڪارروايون پڻ ٿيون. === دوآب ۽ اَوڌ === بلبن گنگا ۽ جمنا جي وچ واري دوآبي علائقي ۾ به فوجي مهمون هلايون. هتي ڪيترن مقامي سردارن شاهي اختيار جي مخالفت ڪئي هئي. بلبن باغين جي قلعن ۽ پناهگاهن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ فوجي چوڪين ذريعي آمدرفت جي رستن تي ڪنٽرول وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي. اَوڌ ۽ دوآب ۾ سندس حڪمت عمليءَ جو بنيادي مقصد شاهي محصولن جي وصولي، مواصلاتي رستن جي حفاظت ۽ صوبائي اختيار کي مرڪزي حڪومت جي تابع رکڻ هو.<ref name="Chandra2004"/> === بنگال جي بغاوت === [[بنگال]] دهلي سلطنت جو هڪ اهم پر ڏورانهون صوبو هو. دهليءَ جي مرڪزي حڪومت جي ڪمزوريءَ جو فائدو وٺي هتان جا ڪجهه گورنر وقت بوقت آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. بلبن جي دور ۾ '''طغرل خان''' نالي گورنر دهليءَ جي اقتدار کان بغاوت ڪئي ۽ پنهنجي خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بلبن شروعات ۾ بغاوت ختم ڪرڻ لاءِ فوجون موڪليون، پر اهي ڪامياب نه ٿيون. پوءِ هن پاڻ هڪ وڏي لشڪر جي اڳواڻي ڪئي ۽ بنگال ڏانهن روانو ٿيو. طغرل خان لکنوتي ڇڏي اوڀر بنگال ڏانهن ڀڄي ويو. بلبن سندس تعاقب جاري رکيو. آخرڪار طغرل گرفتار ٿي مارجي ويو. بلبن بغاوت ۾ شامل ماڻهن خلاف سخت سزائون لاڳو ڪيون ۽ پنهنجي پٽ [[بغرا خان]] کي بنگال جو گورنر مقرر ڪيو.<ref name="MSUniversity">{{cite web |title=History of Medieval India, 1206–1707 CE |publisher=Manonmaniam Sundaranar University |url=https://msuniv.ac.in/images/distance%20education/learning%20materials/ug%20pg%202023/ug%202021/BA%20History%202023%20english%20medium/JMHY21_IISem_History_of_Medieval_India_1206_1707_CE.pdf |language=en |access-date=2026-10-22 }}</ref> رميش چندر دت جي بيان موجب بلبن هن مهم دوران گوڙ ۽ سونارگائون ڏانهن پڻ ويو. سونارگائون جي مقامي زميندار کان ميگهنا درياهه جي نگرانيءَ ۾ مدد حاصل ڪئي وئي، جيئن طغرل خان فرار نه ٿي سگهي.<ref name="Dutt1908"/> == منگول حملن خلاف دفاع == تيرهين صديءَ ۾ [[منگول سلطنت]] جي توسيع سبب دهلي سلطنت جي اتر اولهه وارين سرحدن کي مسلسل خطرو رهيو. [[چنگيز خان]] جي فتوحات کان پوءِ منگولن وچ ايشيا ۽ افغانستان جي ڪيترن علائقن تي قبضو ڪيو. پنجاب ۽ سنڌو درياهه جي اولهه وارن علائقن ۾ سندن فوجي سرگرميون دهلي سلطنت لاءِ خطري جو سبب بڻيون. بلبن پنهنجي حڪومت ۾ منگول خطري کي وڏي اهميت ڏني. هن سرحدي قلعن جي حفاظت، فوجي چوڪين ۽ سرحدي گورنرن جي انتظام کي مضبوط ڪيو.<ref name="Chandra2004"/> === سرحدي دفاع ۽ شير خان === ناصرالدين محمود جي دور ۾ بلبن سرحدي علائقن جي حفاظت لاءِ پنهنجي ويجهي مائٽ شير خان کي اهم فوجي ذميواريون ڏنيون. رميش چندر دت موجب شير خان کي سرحدي صوبن جي دفاع لاءِ مقرر ڪيو ويو، جڏهن ته ناصرالدين محمود ۽ بلبن پنجاب ۾ گکڙن ۽ ڪجهه مقامي سردارن خلاف مهمون هلايون.<ref name="Dutt1908"/> === شهزادي محمد جي شهادت === بلبن جو وڏو پٽ '''شهزادو محمد خان''' منگولن خلاف سرحدي جنگين ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو هو. 1285ع ۾ منگول فوج سان هڪ سخت جنگ دوران شهزادو محمد مارجي ويو. سندس وفات بلبن لاءِ وڏو ذاتي ۽ سياسي صدمو هئي. شهزادو محمد سلطنت جي جانشينيءَ لاءِ اهم اميدوار هو. سندس موت کان پوءِ بلبن کي نئين ولي عهد جي چونڊ جو مسئلو پيش آيو.<ref name="Sen2013"/><ref name="MSUniversity"/> == تاريخي واقعن جو جدول == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7cad9;" |+ style="background:#234d68;color:white;padding:10px;" | غياث الدين بلبن جي زندگيءَ ۽ حڪومت جا اهم واقعا ! style="background:#dbeaf3;" | سال ! style="background:#dbeaf3;" | واقعو ! style="background:#dbeaf3;" | تاريخي اهميت |- | لڳ ڀڳ 1232ع | دهليءَ ۾ التتمش جي خدمت ۾ داخل ٿيڻ | سياسي ۽ فوجي زندگيءَ جي شروعات |- | 1236ع–1240ع | رضيه سلطانه جي دور ۾ اميرِ شڪار | درٻاري عهدي ۾ ترقي |- | 1246ع | ناصرالدين محمود جي تخت نشيني | بلبن جي سياسي طاقت ۾ واڌ |- | 1250ع واري ڏهاڪي | درٻاري مخالفت ۽ ٻيهر اقتدار ۾ واپسي | اميرن جي وچ ۾ طاقت جي جدوجهد |- | 1266ع | دهليءَ جو سلطان بڻجڻ | بلبن جي سڌي حڪمرانيءَ جي شروعات |- | 1266ع کان پوءِ | ميوات ۽ دوآب ۾ فوجي مهمون | مرڪزي حڪومت جي فوجي ڪنٽرول ۾ واڌ |- | 1279ع جي لڳ ڀڳ | بنگال ۾ طغرل خان جي بغاوت | صوبائي خودمختياريءَ خلاف فوجي ڪارروائي |- | 1285ع | شهزادي محمد خان جو منگولن سان جنگ ۾ مارجي وڃڻ | جانشينيءَ جو بحران |- | 1287ع | بلبن جي وفات | مضبوط مرڪزي اقتدار جو خاتمو |- | 1290ع | خلجي خاندان جي اقتدار ۾ اچڻ | دهليءَ ۾ غلام خاندان جي حڪومت جو خاتمو |} == خاندان ۽ جانشيني == بلبن جا ٻه مشهور پٽ هئا: * '''محمد خان:''' وڏو پٽ، جيڪو منگولن خلاف جنگ ۾ 1285ع ۾ مارجي ويو. * '''ناصرالدين بغرا خان:''' ٻيو پٽ، جيڪو بنگال جي حڪومت سان لاڳاپيل هو. شهزادي محمد جي وفات کان پوءِ بلبن پنهنجي پوٽي '''ڪيخسرو''' کي جانشينيءَ لاءِ پسند ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ درٻاري اميرن '''معز الدين قيقباد''' کي سلطان بڻايو. قيقباد بلبن جو پوٽو ۽ بغرا خان جو پٽ هو.<ref name="Sen2013"/> == وفات == بلبن 1287ع ۾ وفات ڪئي. سندس وفات جي سال بابت پراڻن تاريخي ڪتابن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. رميش چندر دت 1908ع جي ڪتاب ۾ 1286ع لکيو آهي، جڏهن ته ٻين تاريخي حوالن ۾ 1287ع ملي ٿو.<ref name="Dutt1908"/><ref name="INFLIBNET"/> بلبن جي وفات کان پوءِ سندس پوٽو قيقباد دهليءَ جي تخت تي ويٺو. پر هو پنهنجي ڏاڏي جهڙي مضبوط سياسي ۽ انتظامي حيثيت قائم نه رکي سگهيو. 1290ع ۾ [[جلال الدين فيروز خلجي]] اقتدار حاصل ڪيو ۽ دهلي سلطنت ۾ غلام خاندان جي جاءِ تي [[خلجي خاندان]] جي حڪومت قائم ٿي.<ref name="Chandra2004"/> == مقبرو == [[فائل:Balban's tomb, Mehrauli.jpg|thumb|بلبن جو مقبرو، مهرولي، دهلي.]] بلبن جو مقبرو [[مهرولي آثار قديمه پارڪ]]، [[دهلي]] ۾ واقع آهي. هيءَ عمارت هند-اسلامي تعميراتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. مقبري جي اڏاوت ۾ حقيقي محراب جي استعمال کي هندستان جي وچئين دور جي تعميراتي ارتقا ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو. عمارت جو گنبذ هاڻي موجود نه آهي ۽ ان جا ڪيترائي حصا کنڊرن جي صورت ۾ آهن. مقبري جي ڀرسان بلبن جي پٽ خان شهيد سان منسوب مقبري جا آثار پڻ موجود آهن.<ref name="CommonsTomb">{{cite web |title=Balban's tomb, Mehrauli |website=Wikimedia Commons |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Balban%27s_tomb,_Mehrauli.jpg |language=en |access-date=2026-10-22 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ جائزو == بلبن جي حڪمرانيءَ کي دهلي سلطنت جي سياسي استحڪام جي تاريخ ۾ اهم مقام حاصل آهي. هن پنهنجي دور ۾ شاهي اختيار کي مضبوط ڪيو، ترڪ اميرن جي آزاد سياسي اثر کي گهٽايو، فوجي تنظيم بهتر بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ سرحدي دفاع کي اهميت ڏني. سندس حڪومت ۾ انتظامي نگراني، جاسوسي نظام ۽ صوبائي عملدارن جي جوابدهيءَ کي وڌايو ويو. تنهن هوندي به بلبن جي حڪمرانيءَ جو ٻيو پاسو سخت فوجي جبر، باغين خلاف بي رحماڻي ڪارروايون ۽ مقامي آبادين تي ٿيندڙ تشدد هو. سندس پاليسين کي تاريخي پسمنظر ۾ ڏسندي مرڪزي اقتدار جي مضبوطي ۽ انساني نقصان ٻنهي کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="Sen2013"/><ref name="MSUniversity"/> مؤرخ ستِيش چندر جي مطالعي مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته بلبن جي طاقتور شخصيت باوجود دهلي سلطنت ۾ اميرن جي گروهي سياست، جانشينيءَ جا مسئلا ۽ منگول خطرو برقرار رهيا. سندس وفات کان ٿوري ئي عرصي پوءِ غلام خاندان جو خاتمو ٿيو.<ref name="Chandra2004"/> == لاڳاپيل مضمون == * [[دهلي سلطنت]] * [[غلام خاندان (دهلي)]] * [[شمس الدين التتمش]] * [[رضيه سلطانه]] * [[ناصرالدين محمود (دهلي سلطان)]] * [[بغرا خان]] * [[معز الدين قيقباد]] * [[جلال الدين فيروز خلجي]] * [[منگول سلطنت]] * [[بلبن جو مقبرو]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Tomb_of_Balban بلبن جي مقبري جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sultan_Ghayas-ud-Din_Balban.jpg غياث الدين بلبن جو تصويري خاڪو — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-slave-dynasty-1206-1290/ غلام خاندان جي تاريخ — INFLIBNET] * [https://books.google.com/books?id=L5eFzeyjBTQC ستِيش چندر جو ڪتاب — Medieval India] {{Authority control}} [[زمرو:دهلي جا سلطان]] [[زمرو:غلام خاندان]] [[زمرو:13هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:1287ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي وچئين دور جي تاريخ]] scovifwty6m5iftnegy5xa4a1uklv8p 424258 424257 2026-10-22T06:57:34Z Intisar Ali 8681 424258 wikitext text/x-wiki {{Short description|دهلي سلطنت جو مملوڪ سلطان (1266ع–1287ع)}} {{Infobox royalty | name = غياث الدين بلبن | title = سلطانِ اعظم، ظلِ الاهي | image = Sultan Ghayas-ud-Din Balban.jpg | caption = غياث الدين بلبن جو بعد ۾ تيار ڪيل تصويري خاڪو، لڳ ڀڳ 1900ع، برٽش لائبريري | succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان | reign = 1266ع – 1287ع | predecessor = [[ناصرالدين محمود (دهلي سلطان)|ناصرالدين محمود]] | successor = [[معز الدين قيقباد]] | birth_name = بهاءُ الدين | birth_date = تيرهين صديءَ جي شروعات | birth_place = [[ترڪستان]]، وچ ايشيا | death_date = 1287ع | death_place = [[دهلي]]، [[دهلي سلطنت]] | burial_place = [[بلبن جو مقبرو]]، مهرولي، دهلي | issue = شهزادو محمد خان، [[بغرا خان]] | house = بلبن جو گهراڻو | dynasty = [[غلام خاندان (دهلي)|مملوڪ يا غلام خاندان]] | religion = [[اسلام]]، [[سني]] }} '''غياث الدين بلبن''' (انگريزي: ''Ghiyas ud din Balban''؛ فارسي: غیاث‌الدین بلبن؛ وفات 1287ع)، جنهن جو اصل نالو '''بهاءُ الدين''' هو، [[دهلي سلطنت]] جي [[غلام خاندان (دهلي)|غلام يا مملوڪ خاندان]] جو هڪ طاقتور سلطان، فوجي اڳواڻ ۽ منتظم هو. هن 1266ع کان 1287ع تائين دهليءَ تي حڪومت ڪئي. سلطان ٿيڻ کان اڳ هو [[ناصرالدين محمود (دهلي سلطان)|سلطان ناصرالدين محمود]] جي حڪومت ۾ نائب السلطنت ۽ سلطنت جي انتظام جو اهم ذميوار رهيو. سندس دور کي دهلي سلطنت ۾ شاهي اقتدار جي مرڪزيت، فوجي تنظيم، سخت انتظامي ضابطن ۽ منگول حملن جي مقابلي جي لحاظ کان اهم سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=56–57 |language=en }}</ref><ref name="Chandra2004">{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals: Delhi Sultanat (1206–1526) |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |location=New Delhi |language=en }}</ref> بلبن جي سياسي زندگيءَ جي شروعات غلاميءَ کان ٿي. هو [[التتمش]] جي درٻار ۾ داخل ٿيو ۽ آهستي آهستي ترڪ اميرن جي بااثر گروهه ۾ شامل ٿيو. هن پنهنجي سياسي قابليت ۽ فوجي طاقت جي مدد سان دهلي سلطنت ۾ اهم مقام حاصل ڪيو. سندس حڪمرانيءَ ۾ ميوات، دوآبي علائقن ۽ بنگال جي بغاوتن خلاف ڪارروايون ڪيون ويون، جڏهن ته اتر اولهه جي سرحدن تي منگولن جي خطري کي روڪڻ لاءِ دفاعي انتظام مضبوط ڪيا ويا.<ref name="INFLIBNET">{{cite web |title=The Slave Dynasty (1206–1290) |website=Outlines of Indian History |publisher=INFLIBNET Centre |url=https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-slave-dynasty-1206-1290/ |language=en |access-date=2026-10-22 }}</ref> == شروعاتي زندگي == === اصل نسل ۽ غلامي === بلبن جو تعلق وچ ايشيا جي ترڪ نسل سان هو. تاريخي ڪتابن موجب هو ايلبري ترڪ قبيلي سان لاڳاپيل هو. سندس ننڍپڻ ۽ ڄمڻ جي صحيح تاريخ بابت پڪي ڄاڻ موجود نه آهي، جيتوڻيڪ ڪن سوانحي بيانن ۾ سندس پيدائش 1216ع ڄاڻائي وئي آهي. روايتي بيانن مطابق، ننڍي عمر ۾ منگولن کيس گرفتار ڪيو ۽ [[غزني]] وٺي ويا، جتي کيس غلام طور وڪرو ڪيو ويو. پوءِ خواجه جمال الدين بصري نالي واپاري کيس خريد ڪيو. خواجه جمال الدين کيس ٻين غلامن سان گڏ دهلي وٺي آيو، جتي سلطان [[شمس الدين التتمش]] کيس خريد ڪيو. عام طور هي واقعو 1232ع سان منسوب ڪيو وڃي ٿو.<ref name="INFLIBNET"/><ref name="Ali1978">{{cite book |last=Ali |first=K. |title=A New History of Indo-Pakistan |volume=Part II |edition=4th |publisher=Aziz Publishers |location=Lahore |year=1978 |page=57 |language=en }}</ref> === درٻاري خدمت ۽ سياسي ترقي === التتمش جي درٻار ۾ بلبن شروعات ۾ هڪ معمولي خدمتگار هو، پر جلد ئي سلطان جي خاص خادمن ۾ شامل ٿيو. هو ترڪ اميرن جي مشهور گروهه '''چهالگاني''' يا '''چاليهه اميرن''' جو ميمبر بڻيو. [[رضيه سلطانه]] جي حڪومت ۾ کيس '''اميرِ شڪار''' مقرر ڪيو ويو. هن عهدي سان شاهي شڪار جي انتظام کان علاوه فوجي ۽ سياسي ذميواريون پڻ لاڳاپيل هيون. رضيه سلطانه کان پوءِ سلطان [[معز الدين بهرام شاهه]] جي دور ۾ بلبن جي اثر ۾ واڌ آئي. کيس ريواريءَ جي جاگير ملي ۽ پوءِ هانسيءَ جهڙي اهم علائقي تي به سندس اختيار قائم ٿيو.<ref name="Sen2013">{{cite book |last=Sen |first=Sailendra |title=A Textbook of Medieval Indian History |publisher=Primus Books |year=2013 |pages=76–79 |isbn=9789380607344 |language=en }}</ref> == ناصرالدين محمود جي حڪومت ۾ ڪردار == 1246ع ۾ سلطان علاءُ الدين مسعود کي اقتدار تان هٽايو ويو ۽ ناصرالدين محمود دهليءَ جو سلطان بڻيو. بلبن هن سياسي تبديليءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ناصرالدين محمود کي مذهبي، علم دوست ۽ نسبتاً سادي زندگي گذاريندڙ حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي. سلطنت جي عملي انتظام ۾ بلبن کي وڏي اهميت حاصل ٿي ۽ هو نائب السلطنت جي حيثيت سان حڪومت هلائڻ لڳو.<ref name="Dutt1908"/> بلبن ۽ شاهي خاندان جي وچ ۾ ازدواجي تعلق پڻ قائم ٿيو. تاريخي بيانن موجب سلطان ناصرالدين محمود بلبن جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن سان بلبن جي سياسي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي.<ref name="Sen2013"/> === اميرن سان سياسي اختلاف === بلبن جي وڌندڙ طاقت سبب ٻين درٻاري اميرن ۾ مخالفت پيدا ٿي. سندس اهم مخالفن ۾ عماد الدين ريحان شامل هو. ريحان ۽ ٻين مخالفن جي اثر سبب بلبن ڪجهه وقت لاءِ پنهنجي اهم عهدي تان هٽايو ويو. پر سياسي ڳالهين ۽ درٻاري تبديلين کان پوءِ 1254ع جي لڳ ڀڳ بلبن ٻيهر پنهنجي اڳوڻي اثر واري حيثيت حاصل ڪئي.<ref name="Sen2013"/> === ناصرالدين محمود جي دور جون فوجي مهمون === بلبن نائب السلطنت جي حيثيت ۾ مختلف فوجي مهمن جي اڳواڻي ڪئي. هن ميوات جي باغي سردارن، دوآبي علائقن جي مزاحمت ڪندڙ قوتن ۽ وچ هندستان جي ڪجهه راجپوت حڪمرانن خلاف مهمون هلايون. رميش چندر دت جي بيان موجب ناصرالدين محمود ۽ بلبن ميوات، بنديل کنڊ ۽ مالوا جي علائقن ۾ فوجي ڪارروايون ڪيون. هنن ميوات جي مقامي راجائن کي شڪست ڏني ۽ ڪجهه قلعن تي قبضو ڪيو. تنهن هوندي به اهڙين مهمن کي سڄي مالوا تي مستقل حڪمرانيءَ جي برابر سمجهڻ درست نه آهي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="Chandra2004"/> == دهليءَ جو سلطان == ناصرالدين محمود جي وفات کان پوءِ 1266ع ۾ بلبن دهليءَ جي تخت تي ويٺو ۽ '''غياث الدين بلبن''' جو شاهي لقب اختيار ڪيائين. بلبن اڳ ئي ڪيترن سالن کان سلطنت جي انتظام ۽ فوجي معاملن تي وڏي حد تائين اثرانداز هو، تنهنڪري سندس تخت نشينيءَ سان عملي اقتدار رسمي طور به سندس هٿ ۾ اچي ويو. هن پنهنجي حڪومت جو بنيادي مقصد مرڪزي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ، شاهي منصب جو وقار وڌائڻ ۽ صوبائي بغاوتن کي روڪڻ مقرر ڪيو.<ref name="Chandra2004"/><ref name="INFLIBNET"/> == بادشاهت جو نظريو == بلبن بادشاهت کي هڪ بلند ۽ مقدس سياسي ادارو سمجهندو هو. هن سلطان جي حيثيت کي عام اميرن کان مٿانهون رکڻ لاءِ فارسي درٻاري روايتن کي اختيار ڪيو. سندس بادشاهت جي تصور سان '''ظلِ الاهي'''، يعني خدا جو پاڇو، جو لقب لاڳاپيل هو. هن شاهي اختيار کي مضبوط ڪرڻ لاءِ سلطان جي عزت، اطاعت ۽ درٻاري آداب تي خاص زور ڏنو.<ref name="Tripura">{{cite web |title=The Delhi Sultanate |publisher=Tripura University |url=https://tripurauniv.ac.in/site/images/pdf/StudyMaterialsDetail/BA-2ND%28History%29-History%20of%20India%20%281207-1757%20AD%29.pdf |language=en |access-date=2026-10-22 }}</ref> === سجدو ۽ پائبوس === بلبن جي درٻار ۾ ٻن رسمن کي خاص اهميت ڏني وئي: * '''سجدو:''' سلطان جي سامهون جهڪي تعظيم ڪرڻ. * '''پائبوس:''' سلطان جي پيرن کي چمڻ يا پيرن جي تعظيم ڪرڻ. اهي رسمون فارسي شاهي روايتن سان لاڳاپيل هيون ۽ انهن جو مقصد شاهي اقتدار جي عظمت ظاهر ڪرڻ هو. بلبن درٻار ۾ سخت نظم قائم ڪيو. درٻاري مجلسن ۾ غيررسمي روين، شراب نوشي ۽ اهڙين سرگرمين تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون، جيڪي سندس نظر ۾ شاهي وقار جي خلاف هيون.<ref name="Tripura"/> === فارسي ثقافت جي سرپرستي === بلبن فارسي ٻولي، ادب ۽ درٻاري ثقافت جو سرپرست هو. سندس درٻار ۾ فارسي شاهي آداب اختيار ڪيا ويا ۽ نوروز جي جشن کي پڻ اهميت حاصل ٿي. فارسي روايتن جي اثر هيٺ شاهي خاندان جي ڪجهه فردن لاءِ قديم ايراني بادشاهن سان لاڳاپيل نالا اختيار ڪيا ويا، جن ۾ ڪيخسرو ۽ قيقباد شامل آهن.<ref name="Tripura"/> == انتظامي سڌارا == === چهالگاني جي اثر کي محدود ڪرڻ === بلبن جي اقتدار کان اڳ ترڪ اميرن جو گروهه '''چهالگاني''' دهليءَ جي سياست ۾ وڏي طاقت رکندو هو. هي گروهه ڪڏهن ڪڏهن سلطان جي چونڊ ۽ معزوليءَ تي پڻ اثرانداز ٿيندو هو. بلبن سلطان ٿيڻ کان پوءِ هن گروهه جي خودمختيار سياسي طاقت کي محدود ڪيو. هن شاهي اختيار کي ڪنهن هڪ امير يا درٻاري گروهه جي مرضيءَ جي تابع رکڻ بدران مرڪزي حڪومت جي ماتحت آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Sen2013"/> === جاسوسي ۽ خبررساني جو نظام === بلبن سلطنت جي مختلف علائقن ۾ جاسوس ۽ خبررسان مقرر ڪيا، جن کي '''بريد''' چيو ويندو هو. انهن جو ڪم صوبائي گورنرن، فوجي عملدارن ۽ ٻين سرڪاري اهلڪارن جي سرگرمين بابت سلطان کي اطلاع پهچائڻ هو. بلبن جو مقصد اهو هو ته مقامي حاڪم شاهي حڪمن کان آزاد ٿي طاقت حاصل نه ڪري سگهن ۽ مرڪزي حڪومت کي صوبن جي حالتن بابت سڌي ڄاڻ ملي.<ref name="ChandraNCERT">{{cite web |last=Chandra |first=Satish |title=Government, Economic and Social Life under the Delhi Sultanat |website=Old NCERT History Textbook |url=https://edurev.in/p/180212/old-ncert-textbook-satish-chandra-government-economic-and-social-life-under-the-delhi-sultanat |language=en |access-date=2026-10-22 }}</ref> === فوجي ۽ اقطاعي انتظام === بلبن فوج جي تنظيم ۽ جاگيرن جي انتظام ۾ به تبديليون آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. التتمش جي دور کان ڪجهه فوجي عهديدارن وٽ اقطاعون موجود هيون. وقت گذرڻ سان ڪيترن خاندانن انهن اقطاعن کي وراثتي ملڪيت وانگر استعمال ڪرڻ شروع ڪيو هو. بلبن اهڙن جاگيردارن جي آمدني ۽ فوجي خدمت جي جاچ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. جيڪي عهديدار فوجي خدمت لاءِ نااهل ٿي چڪا هئا، انهن جي جاگيرن بابت نوان حڪم جاري ڪيا ويا. بهرحال، پراڻن اميرن جي مخالفت ۽ دهليءَ جي ڪوٽوال جي سفارش سبب بلبن کي پنهنجي ڪجهه فيصلن ۾ نرمي ڪرڻي پئي.<ref name="ChandraNCERT"/> === عدل ۽ سزا === بلبن جي حڪومت سخت سزائن جي ڪري مشهور هئي. هن سرڪاري اهلڪارن کي سندن ظلم ۽ بدانتظاميءَ تي سزا ڏيڻ جي پاليسي اختيار ڪئي. تاريخي روايتن ۾ بدايون جي گورنر ملڪ بق بق ۽ ٻين عملدارن خلاف سخت ڪارروائين جو ذڪر ملي ٿو. جيتوڻيڪ ڪجهه مؤرخ بلبن جي عدل پسنديءَ کي ساراهين ٿا، پر سندس حڪومت ۾ اجتماعي سزائن، قتل عام ۽ باغين خلاف بي رحماڻي فوجي ڪاررواين جا مثال پڻ موجود آهن. تنهنڪري سندس انتظامي پاليسيءَ کي رڳو عدل يا امن جي بحاليءَ تائين محدود ڪرڻ بدران جبر ۽ مرڪزي اقتدار جي سياست جي پسمنظر ۾ به ڏسڻ ضروري آهي.<ref name="Sen2013"/> == فوجي مهمون == === ميوات جي مهم === [[فائل:Filea-A silver coin of Ghiyas ud din Balban.jpg|thumb|بلبن جي دور جو چانديءَ جو ٽنڪو.]] بلبن جي حڪومت جي شروعات ۾ دهليءَ جي ڀرپاسي ميوات جا علائقا سلطنت لاءِ وڏو انتظامي مسئلو هئا. ميوات جا مقامي جنگجو گروهه دهليءَ جي ڀرپاسي رستن ۽ آبادين تي حملا ڪندا هئا. انهن حملن سبب واپارين، مسافرن ۽ سرڪاري قافلن جي آمدرفت متاثر ٿيندي هئي. بلبن ميوات خلاف وڏي فوجي مهم شروع ڪئي. سندس لشڪر مقامي مزاحمت ڪندڙن جي ڳوٺن ۽ پناهگاهن تي حملا ڪيا. هن جنگلات جا ڪجهه حصا صاف ڪرايا، فوجي چوڪيون قائم ڪيون ۽ اهم رستن جي حفاظت لاءِ فوج مقرر ڪئي. انهن ڪاررواين ۾ وڏي جاني نقصان ۽ مقامي آباديءَ جي تباهيءَ جا بيان ملن ٿا.<ref name="Dutt1908"/><ref name="INFLIBNET"/> بلبن جي هن پاليسيءَ سان دهليءَ جي چوڌاري شاهي فوجي ڪنٽرول وڌيو، پر مقامي آباديءَ تي سخت تشدد ۽ جبري ڪارروايون پڻ ٿيون. === دوآب ۽ اَوڌ === بلبن گنگا ۽ جمنا جي وچ واري دوآبي علائقي ۾ به فوجي مهمون هلايون. هتي ڪيترن مقامي سردارن شاهي اختيار جي مخالفت ڪئي هئي. بلبن باغين جي قلعن ۽ پناهگاهن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ فوجي چوڪين ذريعي آمدرفت جي رستن تي ڪنٽرول وڌائڻ جي ڪوشش ڪئي. اَوڌ ۽ دوآب ۾ سندس حڪمت عمليءَ جو بنيادي مقصد شاهي محصولن جي وصولي، مواصلاتي رستن جي حفاظت ۽ صوبائي اختيار کي مرڪزي حڪومت جي تابع رکڻ هو.<ref name="Chandra2004"/> === بنگال جي بغاوت === [[بنگال]] دهلي سلطنت جو هڪ اهم پر ڏورانهون صوبو هو. دهليءَ جي مرڪزي حڪومت جي ڪمزوريءَ جو فائدو وٺي هتان جا ڪجهه گورنر وقت بوقت آزادي حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا هئا. بلبن جي دور ۾ '''طغرل خان''' نالي گورنر دهليءَ جي اقتدار کان بغاوت ڪئي ۽ پنهنجي خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. بلبن شروعات ۾ بغاوت ختم ڪرڻ لاءِ فوجون موڪليون، پر اهي ڪامياب نه ٿيون. پوءِ هن پاڻ هڪ وڏي لشڪر جي اڳواڻي ڪئي ۽ بنگال ڏانهن روانو ٿيو. طغرل خان لکنوتي ڇڏي اوڀر بنگال ڏانهن ڀڄي ويو. بلبن سندس تعاقب جاري رکيو. آخرڪار طغرل گرفتار ٿي مارجي ويو. بلبن بغاوت ۾ شامل ماڻهن خلاف سخت سزائون لاڳو ڪيون ۽ پنهنجي پٽ [[بغرا خان]] کي بنگال جو گورنر مقرر ڪيو.<ref name="MSUniversity">{{cite web |title=History of Medieval India, 1206–1707 CE |publisher=Manonmaniam Sundaranar University |url=https://msuniv.ac.in/images/distance%20education/learning%20materials/ug%20pg%202023/ug%202021/BA%20History%202023%20english%20medium/JMHY21_IISem_History_of_Medieval_India_1206_1707_CE.pdf |language=en |access-date=2026-10-22 }}</ref> رميش چندر دت جي بيان موجب بلبن هن مهم دوران گوڙ ۽ سونارگائون ڏانهن پڻ ويو. سونارگائون جي مقامي زميندار کان ميگهنا درياهه جي نگرانيءَ ۾ مدد حاصل ڪئي وئي، جيئن طغرل خان فرار نه ٿي سگهي.<ref name="Dutt1908"/> == منگول حملن خلاف دفاع == تيرهين صديءَ ۾ [[منگول سلطنت]] جي توسيع سبب دهلي سلطنت جي اتر اولهه وارين سرحدن کي مسلسل خطرو رهيو. [[چنگيز خان]] جي فتوحات کان پوءِ منگولن وچ ايشيا ۽ افغانستان جي ڪيترن علائقن تي قبضو ڪيو. پنجاب ۽ سنڌو درياهه جي اولهه وارن علائقن ۾ سندن فوجي سرگرميون دهلي سلطنت لاءِ خطري جو سبب بڻيون. بلبن پنهنجي حڪومت ۾ منگول خطري کي وڏي اهميت ڏني. هن سرحدي قلعن جي حفاظت، فوجي چوڪين ۽ سرحدي گورنرن جي انتظام کي مضبوط ڪيو.<ref name="Chandra2004"/> === سرحدي دفاع ۽ شير خان === ناصرالدين محمود جي دور ۾ بلبن سرحدي علائقن جي حفاظت لاءِ پنهنجي ويجهي مائٽ شير خان کي اهم فوجي ذميواريون ڏنيون. رميش چندر دت موجب شير خان کي سرحدي صوبن جي دفاع لاءِ مقرر ڪيو ويو، جڏهن ته ناصرالدين محمود ۽ بلبن پنجاب ۾ گکڙن ۽ ڪجهه مقامي سردارن خلاف مهمون هلايون.<ref name="Dutt1908"/> === شهزادي محمد جي شهادت === بلبن جو وڏو پٽ '''شهزادو محمد خان''' منگولن خلاف سرحدي جنگين ۾ اهم ڪردار ادا ڪندو هو. 1285ع ۾ منگول فوج سان هڪ سخت جنگ دوران شهزادو محمد مارجي ويو. سندس وفات بلبن لاءِ وڏو ذاتي ۽ سياسي صدمو هئي. شهزادو محمد سلطنت جي جانشينيءَ لاءِ اهم اميدوار هو. سندس موت کان پوءِ بلبن کي نئين ولي عهد جي چونڊ جو مسئلو پيش آيو.<ref name="Sen2013"/><ref name="MSUniversity"/> == تاريخي واقعن جو جدول == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #b7cad9;" |+ style="background:#234d68;color:white;padding:10px;" | غياث الدين بلبن جي زندگيءَ ۽ حڪومت جا اهم واقعا ! style="background:#dbeaf3;" | سال ! style="background:#dbeaf3;" | واقعو ! style="background:#dbeaf3;" | تاريخي اهميت |- | لڳ ڀڳ 1232ع | دهليءَ ۾ التتمش جي خدمت ۾ داخل ٿيڻ | سياسي ۽ فوجي زندگيءَ جي شروعات |- | 1236ع–1240ع | رضيه سلطانه جي دور ۾ اميرِ شڪار | درٻاري عهدي ۾ ترقي |- | 1246ع | ناصرالدين محمود جي تخت نشيني | بلبن جي سياسي طاقت ۾ واڌ |- | 1250ع واري ڏهاڪي | درٻاري مخالفت ۽ ٻيهر اقتدار ۾ واپسي | اميرن جي وچ ۾ طاقت جي جدوجهد |- | 1266ع | دهليءَ جو سلطان بڻجڻ | بلبن جي سڌي حڪمرانيءَ جي شروعات |- | 1266ع کان پوءِ | ميوات ۽ دوآب ۾ فوجي مهمون | مرڪزي حڪومت جي فوجي ڪنٽرول ۾ واڌ |- | 1279ع جي لڳ ڀڳ | بنگال ۾ طغرل خان جي بغاوت | صوبائي خودمختياريءَ خلاف فوجي ڪارروائي |- | 1285ع | شهزادي محمد خان جو منگولن سان جنگ ۾ مارجي وڃڻ | جانشينيءَ جو بحران |- | 1287ع | بلبن جي وفات | مضبوط مرڪزي اقتدار جو خاتمو |- | 1290ع | خلجي خاندان جي اقتدار ۾ اچڻ | دهليءَ ۾ غلام خاندان جي حڪومت جو خاتمو |} == خاندان ۽ جانشيني == بلبن جا ٻه مشهور پٽ هئا: * '''محمد خان:''' وڏو پٽ، جيڪو منگولن خلاف جنگ ۾ 1285ع ۾ مارجي ويو. * '''ناصرالدين بغرا خان:''' ٻيو پٽ، جيڪو بنگال جي حڪومت سان لاڳاپيل هو. شهزادي محمد جي وفات کان پوءِ بلبن پنهنجي پوٽي '''ڪيخسرو''' کي جانشينيءَ لاءِ پسند ڪيو، پر سندس وفات کان پوءِ درٻاري اميرن '''معز الدين قيقباد''' کي سلطان بڻايو. قيقباد بلبن جو پوٽو ۽ بغرا خان جو پٽ هو.<ref name="Sen2013"/> == وفات == بلبن 1287ع ۾ وفات ڪئي. سندس وفات جي سال بابت پراڻن تاريخي ڪتابن ۾ ڪجهه اختلاف موجود آهن. رميش چندر دت 1908ع جي ڪتاب ۾ 1286ع لکيو آهي، جڏهن ته ٻين تاريخي حوالن ۾ 1287ع ملي ٿو.<ref name="Dutt1908"/><ref name="INFLIBNET"/> بلبن جي وفات کان پوءِ سندس پوٽو قيقباد دهليءَ جي تخت تي ويٺو. پر هو پنهنجي ڏاڏي جهڙي مضبوط سياسي ۽ انتظامي حيثيت قائم نه رکي سگهيو. 1290ع ۾ [[جلال الدين فيروز خلجي]] اقتدار حاصل ڪيو ۽ دهلي سلطنت ۾ غلام خاندان جي جاءِ تي [[خلجي خاندان]] جي حڪومت قائم ٿي.<ref name="Chandra2004"/> == مقبرو == [[فائل:Balban's tomb, Mehrauli.jpg|thumb|بلبن جو مقبرو، مهرولي، دهلي.]] بلبن جو مقبرو [[مهرولي آثار قديمه پارڪ]]، [[دهلي]] ۾ واقع آهي. هيءَ عمارت هند-اسلامي تعميراتي تاريخ ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. مقبري جي اڏاوت ۾ حقيقي محراب جي استعمال کي هندستان جي وچئين دور جي تعميراتي ارتقا ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهيو وڃي ٿو. عمارت جو گنبذ هاڻي موجود نه آهي ۽ ان جا ڪيترائي حصا کنڊرن جي صورت ۾ آهن. مقبري جي ڀرسان بلبن جي پٽ خان شهيد سان منسوب مقبري جا آثار پڻ موجود آهن.<ref name="CommonsTomb">{{cite web |title=Balban's tomb, Mehrauli |website=Wikimedia Commons |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Balban%27s_tomb,_Mehrauli.jpg |language=en |access-date=2026-10-22 }}</ref> == تاريخي اهميت ۽ جائزو == بلبن جي حڪمرانيءَ کي دهلي سلطنت جي سياسي استحڪام جي تاريخ ۾ اهم مقام حاصل آهي. هن پنهنجي دور ۾ شاهي اختيار کي مضبوط ڪيو، ترڪ اميرن جي آزاد سياسي اثر کي گهٽايو، فوجي تنظيم بهتر بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ سرحدي دفاع کي اهميت ڏني. سندس حڪومت ۾ انتظامي نگراني، جاسوسي نظام ۽ صوبائي عملدارن جي جوابدهيءَ کي وڌايو ويو. تنهن هوندي به بلبن جي حڪمرانيءَ جو ٻيو پاسو سخت فوجي جبر، باغين خلاف بي رحماڻي ڪارروايون ۽ مقامي آبادين تي ٿيندڙ تشدد هو. سندس پاليسين کي تاريخي پسمنظر ۾ ڏسندي مرڪزي اقتدار جي مضبوطي ۽ انساني نقصان ٻنهي کي نظر ۾ رکڻ ضروري آهي.<ref name="Sen2013"/><ref name="MSUniversity"/> مؤرخ ستِيش چندر جي مطالعي مان پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته بلبن جي طاقتور شخصيت باوجود دهلي سلطنت ۾ اميرن جي گروهي سياست، جانشينيءَ جا مسئلا ۽ منگول خطرو برقرار رهيا. سندس وفات کان ٿوري ئي عرصي پوءِ غلام خاندان جو خاتمو ٿيو.<ref name="Chandra2004"/> == لاڳاپيل مضمون == * [[دهلي سلطنت]] * [[غلام خاندان (دهلي)]] * [[شمس الدين التتمش]] * [[رضيه سلطانه]] * [[ناصرالدين محمود (دهلي سلطان)]] * [[بغرا خان]] * [[معز الدين قيقباد]] * [[جلال الدين فيروز خلجي]] * [[منگول سلطنت]] * [[بلبن جو مقبرو]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Tomb_of_Balban بلبن جي مقبري جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sultan_Ghayas-ud-Din_Balban.jpg غياث الدين بلبن جو تصويري خاڪو — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-slave-dynasty-1206-1290/ غلام خاندان جي تاريخ — INFLIBNET] * [https://books.google.com/books?id=L5eFzeyjBTQC ستِيش چندر جو ڪتاب — Medieval India] {{Authority control}} [[زمرو:دهلي جا سلطان]] [[زمرو:غلام خاندان]] [[زمرو:13هين صديءَ جا حڪمران]] [[زمرو:1287ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي وچئين دور جي تاريخ]] mld1a4e46esy8ybjz6mja53uj289sjn 0 104749 424259 2026-10-22T07:19:38Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|دهلي سلطنت جو سلطان ۽ خلجي خاندان جو باني (1290ع–1296ع)}} {{Infobox royalty | name = جلال الدين فيروز خلجي | title = سلطانِ دهلي | image = Imaginary portrait of Sultan Firuz Khalji.jpg | caption = جلال الدين فيروز خلجي جو تصوراتي پورٽريٽ، لڳ ڀڳ 1640ع | succession = [[دهلي سلطنت]] جو ٻارهون سلطان | reign = 13 جون 1290ع –... 424259 wikitext text/x-wiki {{Short description|دهلي سلطنت جو سلطان ۽ خلجي خاندان جو باني (1290ع–1296ع)}} {{Infobox royalty | name = جلال الدين فيروز خلجي | title = سلطانِ دهلي | image = Imaginary portrait of Sultan Firuz Khalji.jpg | caption = جلال الدين فيروز خلجي جو تصوراتي پورٽريٽ، لڳ ڀڳ 1640ع | succession = [[دهلي سلطنت]] جو ٻارهون سلطان | reign = 13 جون 1290ع – 19 جولاءِ 1296ع | coronation = 13 جون 1290ع | predecessor = [[شمس الدين ڪيومرث]] | successor = [[علاءُ الدين خلجي]] | birth_name = فيروز | birth_date = لڳ ڀڳ 1220ع | birth_place = افغانستان جو علائقو (روايتي نسبت) | death_date = 19 جولاءِ 1296ع | death_place = ڪڙا، دهلي سلطنت | death_cause = قتل | spouse = ملڪه جهان | issue = خانِ خانان محمود، ارڪلي خان، رڪن الدين ابراهيم، ٻيا | dynasty = [[خلجي خاندان]] | religion = [[اسلام]]، [[سني]] }} '''جلال الدين فيروز خلجي''' (فارسي: جلال الدین فیروز خلجی؛ انگريزي: ''Jalal-ud-Din Firuz Khalji''؛ لڳ ڀڳ 1220ع – 19 جولاءِ 1296ع) [[دهلي سلطنت]] جو سلطان ۽ [[خلجي خاندان]] جو باني هو. هن 13 جون 1290ع کان 19 جولاءِ 1296ع تائين حڪومت ڪئي. سندس اقتدار ۾ اچڻ سان [[غلام خاندان (دهلي)|غلام يا مملوڪ خاندان]] جي حڪومت ختم ٿي ۽ خلجي خاندان جو دور شروع ٿيو، جيڪو 1320ع تائين جاري رهيو.<ref name="UNESCO">{{cite book |title=History of Civilizations of Central Asia |volume=IV, Part One |publisher=UNESCO Publishing |year=1998 |isbn=9789231034671 |url=https://en.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_IVa%20silk%20road_the%20delhi%20sultanate.pdf |language=en }}</ref><ref name="Habibullah1992">{{cite book |last=Habibullah |first=A. B. M. |chapter=The Khaljis: Jalaluddin Khalji |editor-last1=Habib |editor-first1=Mohammad |editor-last2=Nizami |editor-first2=Khaliq Ahmad |title=A Comprehensive History of India |volume=5: The Delhi Sultanat (A.D. 1206–1526) |publisher=People's Publishing House |year=1992 |orig-year=1970 |language=en }}</ref> جلال الدين پنهنجي فوجي زندگيءَ جي شروعات مملوڪ سلطانن جي خدمت ۾ ڪئي. هو [[غياث الدين بلبن]] جي دور ۾ اتر اولهه سرحدن تي منگولن خلاف فوجي ڪاررواين ۾ شامل رهيو ۽ پوءِ اهم انتظامي عهدن تائين پهتو. بلبن جي جانشينن جي دور ۾ پيدا ٿيل سياسي بحران مان فائدو وٺي هن 1290ع ۾ دهليءَ جو تخت حاصل ڪيو.<ref name="Jackson2003">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |isbn=9780521543293 |language=en }}</ref> جلال الدين کي ڪيترن مؤرخن نسبتاً نرم مزاج حڪمران قرار ڏنو آهي، ڇاڪاڻ ته هن ڪيترن باغي اميرن کي معاف ڪيو ۽ پنهنجي اڳوڻي سلطان بلبن جي سخت پاليسين کان ڪجهه حد تائين مختلف طريقو اختيار ڪيو. تنهن هوندي به سندس حڪومت ۾ جنگين، مندرن جي تباهي، فوجي ڦرلٽ ۽ سياسي مخالفن خلاف سخت ڪاررواين جا واقعا پڻ پيش آيا.<ref name="Lal1950">{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=The Indian Press |location=Allahabad |year=1950 |language=en }}</ref> سندس دور ۾ منگولن جو هڪ حملو روڪيو ويو، رنٿمبور جي علائقي ۾ مهمون هلايون ويون ۽ سندس ڀائٽي [[علاءُ الدين خلجي]] ڀيلسا ۽ ديوگيريءَ تي چڙهايون ڪيون. آخرڪار علاءُ الدين 1296ع ۾ ڪڙا وٽ جلال الدين کي قتل ڪرائي پاڻ سلطان بڻيو.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=57–58 |language=en }}</ref> == شروعاتي زندگي == === نسل ۽ خانداني پسمنظر === جلال الدين جو اصل نالو '''فيروز''' هو. هو خلج يا خلجي قبيلي سان تعلق رکندو هو، جنهن جي تاريخي اصل بابت مختلف بيان موجود آهن. ڪيترن جديد مؤرخن موجب خلجي بنيادي طور ترڪ نسل سان لاڳاپيل هئا، پر سندن ابن ڏاڏن ڪيترن نسلن تائين افغانستان جي هلمند ۽ لغمان وارن علائقن ۾ رهائش اختيار ڪئي هئي. انهيءَ ڊگهي رهائش دوران هنن افغان معاشري جون ڪيتريون ثقافتي ۽ سماجي روايتون اختيار ڪيون. دهليءَ جي پراڻي ترڪ اشرافيه خلجين کي پنهنجي برابر نه سمجهندي هئي. انهيءَ سبب جلال الدين جي تخت نشينيءَ تي ڪجهه ترڪ اميرن سخت مخالفت ڪئي.<ref name="Srivastava1966">{{cite book |last=Srivastava |first=Ashirbadi Lal |title=The Sultanate of Delhi, 711–1526 A.D. |edition=2nd |publisher=Shiva Lal Agarwala |year=1966 |language=en }}</ref><ref name="Chandra2007">{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India: 800–1700 |publisher=Orient Longman |year=2007 |isbn=9788125032267 |language=en }}</ref> جلال الدين جي ڄمڻ جو صحيح سال معلوم نه آهي. عام سوانحي بيانن ۾ سندس پيدائش لڳ ڀڳ 1220ع ڄاڻائي وڃي ٿي. تخت تي ويهڻ وقت سندس عمر تقريباً ستر سال ٻڌائي وئي آهي.<ref name="Srivastava1966"/> === تاريخي ذريعن ۾ سندس نسب === پندرهين صديءَ جي تاريخ ''تاريخِ مبارڪ شاهي'' ۾ جلال الدين جي والد جو نالو بغروش ڄاڻايل آهي، جڏهن ته ڪجهه محققن ان کي يغروش نالي جي بگڙيل صورت سمجهيو آهي. ''طبقاتِ ناصري'' ۽ ٻين وچئين دور جي تاريخن ۾ خلجي اميرن ۽ سندن منگولن سان لاڳاپن بابت اشارا ملن ٿا. انهن روايتن مان جلال الدين جي شروعاتي سياسي زندگيءَ جا ڪجهه پهلو معلوم ٿين ٿا، پر سندس نسب بابت سڀ تفصيل يقيني نه آهن.<ref name="Kumar2013">{{cite book |last=Kumar |first=Sunil |chapter=The Ignored Elites: Turks, Mongols and a Persian Secretarial Class in the Early Delhi Sultanate |title=Expanding Frontiers in South Asian and World History |publisher=Cambridge University Press |year=2013 |isbn=9781107034280 |language=en }}</ref> == فوجي ۽ سياسي زندگي == === بلبن جي خدمت === جلال الدين پنهنجي فوجي ۽ انتظامي زندگيءَ جو اهم حصو سلطان [[غياث الدين بلبن]] جي خدمت ۾ گذاريو. هو شاهي محافظن جي سربراهه، يعني '''سرِ جاندار'''، جي عهدي تائين پهتو. بعد ۾ کيس پنجاب جي سرحدي علائقي سمانه جو گورنر مقرر ڪيو ويو. سمانه اتر اولهه سرحدن جي دفاعي انتظام لاءِ اهم مرڪز هو. جلال الدين هتي منگول حملن جي مقابلي ۾ تجربو حاصل ڪيو ۽ فوجي اڳواڻ طور شهرت ماڻي.<ref name="Jackson2003"/><ref name="Nizami1992">{{cite book |last=Nizami |first=Khaliq Ahmad |chapter=The Early Turkish Sultans of Delhi |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |language=en }}</ref> === قيقباد جي دور ۾ عروج === بلبن جي وفات کان پوءِ 1287ع ۾ سندس پوٽو [[معز الدين قيقباد]] دهليءَ جو سلطان بڻيو. قيقباد جي حڪومت ۾ درٻاري گروهن جي وچ ۾ سياسي اختلاف وڌيا. سندس وزير نظام الدين جو اثر وڌڻ ۽ پوءِ سندس خاتمي سبب سلطنت ۾ وڌيڪ غيريقيني صورتحال پيدا ٿي. انهن حالتن ۾ جلال الدين کي سمانه مان دهليءَ گهرايو ويو. کيس '''شائسته خان''' جو لقب، '''عارضِ ممالڪ''' جو عهدو ۽ بارن جي گورنري ڏني وئي.<ref name="Nizami1992"/> == خلجي انقلاب == 1290ع ۾ دهلي سلطنت ۾ وڏي سياسي تبديلي پيش آئي، جنهن کي تاريخ ۾ '''خلجي انقلاب''' سڏيو ويندو آهي. قيقباد جي سخت بيماريءَ ۽ سياسي ڪمزوريءَ سبب ترڪ اميرن سندس ننڍڙي پٽ [[شمس الدين ڪيومرث]] کي سلطان بڻايو. ان وقت درٻار ۾ ٻه وڏا سياسي گروهه موجود هئا. هڪ گروهه پراڻي ترڪ اشرافيه ۽ بلبن جي خاندان جي حڪومت برقرار رکڻ جو حامي هو، جڏهن ته ٻيو گروهه جلال الدين جي اڳواڻيءَ ۾ نون اميرن جي سياسي اثر کي وڌائڻ چاهيندو هو.<ref name="UNESCO"/><ref name="Nizami1992"/> === سياسي مخالفن جو خاتمو === جلال الدين جي مخالفن ۾ ملڪ ائتمور سرخا ۽ ملڪ ڪڇن اهم هئا. تاريخي بيانن موجب انهن جلال الدين کي قتل ڪرڻ جي سازش ڪئي. جلال الدين کي پنهنجي ڀائٽي احمد چپ وسيلي سازش جي خبر پئي. هن دهليءَ جي ويجهو پنهنجا فوجي انتظام مضبوط ڪيا. بعد ۾ ملڪ ڪڇن جلال الدين وٽ پهتو، جتي کيس قتل ڪيو ويو. جلال الدين جي حامين ڪيومرث کي پنهنجي قبضي ۾ ورتو ۽ مخالف اميرن جي طاقت ختم ڪئي. جلال الدين شروعات ۾ ڪيومرث جو نائب بڻيو، پر ڪجهه عرصي کان پوءِ کيس تخت تان هٽائي پاڻ سلطان بڻيو.<ref name="Nizami1992"/> === تخت نشيني === 13 جون 1290ع تي جلال الدين فيروز خلجي دهلي سلطنت جو سلطان بڻيو. سندس تخت نشيني دهليءَ جي ويجهو '''ڪيلوگهري''' يا '''ڪيلوکهري''' جي محل ۾ ٿي. هن شروعاتي دور ۾ دهليءَ جي پراڻي شاهي محل ۾ رهڻ بدران ڪيلوگهريءَ کي پنهنجي حڪومتي مرڪز طور استعمال ڪيو. ان جو هڪ سبب پراڻي ترڪ اشرافيه جي مخالفت ۽ دهليءَ ۾ سندس محدود مقبوليت هئي.<ref name="Habibullah1992"/> خلجي خاندان جي اقتدار ۾ اچڻ سان دهلي سلطنت جي سياسي اشرافيه ۾ تبديلي آئي. غيرترڪ اميرن ۽ مختلف سماجي گروهن لاءِ حڪومتي عهدن تائين پهچ جا نوان موقعا پيدا ٿيا، جيتوڻيڪ پراڻي ترڪ اشرافيه جو اثر مڪمل طور ختم نه ٿيو.<ref name="Chandra2007"/> == حڪومت ۽ انتظام == === نرم حڪمرانيءَ جي پاليسي === جلال الدين پنهنجي اڳوڻي سلطان بلبن جي سخت انتظامي طريقن کان ڪجهه حد تائين مختلف پاليسي اختيار ڪئي. هو سياسي مخالفن کي معاف ڪرڻ ۽ درٻاري اميرن سان صلح ڪرڻ جو حامي هو. سندس خيال ۾ حڪومت رڳو خوف ۽ سخت سزا تي نه، پر رعيت ۽ اميرن جي حمايت تي پڻ قائم رهي سگهي ٿي. تنهن هوندي به سندس نرم پاليسي هر طبقي يا هر بغاوت تي هڪجهڙي نموني لاڳو نه ٿيندي هئي. ڪجهه مخالفن کي معافي ڏني وئي، جڏهن ته ٻين کي قتل، جلاوطن يا غلام بڻايو ويو.<ref name="Habibullah1992"/> === پراڻن اميرن کي عهدن تي برقرار رکڻ === جلال الدين تخت تي ويهڻ کان پوءِ حڪومت جي انتظامي ڍانچي ۾ اوچتو وڏي تبديلي نه ڪئي. دهليءَ جو ڪوٽوال فخر الدين ۽ وزير خواجه خاطر پنهنجن عهدن تي برقرار رهيا. ساڳئي وقت جلال الدين پنهنجي خاندان جي ماڻهن کي به اهم عهدا ڏنا. سندس ڀاءُ يغراش خان کي فوجي انتظام سان لاڳاپيل ذميواريون ڏنيون ويون، جڏهن ته ڀائٽي احمد چپ کي درٻار ۾ اهم عهدو مليو. هن پنهنجي پٽن کي خانِ خانان، ارڪلي خان ۽ قدر خان جا لقب ڏنا.<ref name="Habibullah1992"/> == ملڪ چجو جي بغاوت == 1290ع ۾ بلبن جي خاندان سان لاڳاپيل '''ملڪ چجو''' جلال الدين خلاف بغاوت ڪئي. ملڪ چجو ڪڙا-مانڪپور جو گورنر هو. هن پاڻ کي سلطان مغيث الدين سڏايو، پنهنجي نالي ۾ خطبو پڙهايو ۽ سڪا جاري ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. اَوڌ جي گورنر علي حاتم خان ۽ ڪجهه ٻين اميرن سندس حمايت ڪئي. باغي لشڪر دهليءَ ڏانهن وڌيو، پر جلال الدين ۽ سندس پٽ ارڪلي خان جي فوجن رام گنگا ۽ ٻين علائقن ۾ باغين جو مقابلو ڪيو. آخرڪار ملڪ چجو کي شڪست ملي ۽ کيس گرفتار ڪيو ويو.<ref name="Habibullah1992"/> === باغين سان سلوڪ === جلال الدين ملڪ چجو ۽ ڪجهه ٻين ترڪ باغي اميرن کي قتل ڪرڻ بدران معاف ڪيو. ملڪ چجو کي ملتان ۾ نگرانيءَ هيٺ رکيو ويو، جڏهن ته سندس ڪيترن ساٿين کي آزاد ڪيو ويو. پر بغاوت ۾ شامل ڪجهه ٻين ماڻهن، خاص ڪري مقامي سردارن، خلاف سخت سزائون پڻ ڏنيون ويون. هي واقعو جلال الدين جي پاليسيءَ جي ٻنهي پاسن کي ظاهر ڪري ٿو: سياسي مصالحت ۽ فوجي جبر.<ref name="Habibullah1992"/> == منگولن جو حملو == جلال الدين جي دور ۾ منگولن دهلي سلطنت جي اتر اولهه سرحدن تي حملو ڪيو. تاريخي بيانن موجب منگول لشڪر جي اڳواڻي عبدالله نالي سردار ڪئي، جنهن کي ڪجهه مؤرخ [[هلاڪو خان]] جي خاندان سان لاڳاپيل ڄاڻائين ٿا. جلال الدين پاڻ فوج وٺي منگولن جي مقابلي لاءِ روانو ٿيو. ٻنهي لشڪرن جي وچ ۾ جهڙپن کان پوءِ منگول فوج پوئتي هٽي وئي. بعد ۾ منگولن جي هڪ گروهه، جنهن جي اڳواڻي الغو ڪندو هو، اسلام قبول ڪيو ۽ دهلي سلطنت ۾ آباد ٿيڻ جي اجازت حاصل ڪئي. انهن نون مسلمان منگولن کي تاريخي ذريعن ۾ '''نو مسلمان''' سڏيو ويو.<ref name="Habibullah1992"/><ref name="Jackson2003"/> == راجپوت علائقن خلاف فوجي مهمون == === رنٿمبور جي سياسي صورتحال === [[رنٿمبور]] تيرهين صديءَ جي آخر ۾ چاهامان يا چوهاڻ خاندان جي حڪمرانيءَ هيٺ هو. اتان جو حڪمران [[همير ديو]] پنهنجي سلطنت کي وڌائڻ جي ڪوشش ڪري رهيو هو. سندس سرگرميون دهلي سلطنت جي اجمير ۽ هرياڻا وارن علائقن لاءِ خطرو سمجهيون ويون. جلال الدين رنٿمبور جي علائقي ۾ فوجي مهمون شروع ڪيون.<ref name="Srivastava1966"/> === منڊاور جي مهم === جلال الدين ريواري ۽ نارناول جي رستي منڊاور جي قلعي ڏانهن وڌيو. 1292ع جي لڳ ڀڳ دهليءَ جي فوج منڊاور تي قبضو ڪيو. هي قلعو اڳ دهلي سلطنت جي قبضي ۾ رهيو هو، پر پوءِ چاهامان حڪمرانن جي هٿ ۾ هليو ويو هو. منڊاور تي قبضي کان پوءِ جلال الدين جي فوج ڀرپاسي جي علائقن ۾ چڙهايون ڪيون ۽ مال غنيمت حاصل ڪيو.<ref name="Habibullah1992"/> === جهائين جي جنگ === 1291ع ۾ جلال الدين جهائين جي علائقي ڏانهن فوج موڪلي، جيڪو رنٿمبور ڏانهن ويندڙ رستن تي هڪ اهم قلعو هو. دهليءَ جي فوج ۽ چاهامان سپاهين وچ ۾ جنگ ٿي. چاهامان لشڪر جي هڪ اڳواڻ گردن سيني جي مارجي وڃڻ کان پوءِ مقامي فوج پوئتي هٽي وئي. دهليءَ جي لشڪر جهائين تي قبضو ڪيو ۽ قلعي جي اڏاوتن کي نقصان پهچايو. جلال الدين جي درٻاري شاعر [[امير خسرو]] پنهنجي تصنيف ''مفتاح الفتوح'' ۾ هن مهم جو ذڪر ڪيو آهي.<ref name="ElliotDowson">{{cite book |last1=Elliot |first1=Henry Miers |last2=Dowson |first2=John |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |volume=3 |publisher=Trübner & Co. |location=London |year=1871 |pages=541–542 |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.458719 |language=en }}</ref> === مندرن جي تباهي === امير خسرو جي بيان موجب جهائين تي قبضي کان پوءِ جلال الدين جي حڪم تي ڪجهه هندو مندر تباهه ڪيا ويا ۽ مذهبي مجسمن کي ڀڃيو ويو. انهن واقعن ۾ مذهبي علامتن جي تباهيءَ سان گڏ فوجي ڦرلٽ ۽ فتح جي سياسي نمائش جا پهلو پڻ موجود هئا. انهن بيانن جو جائزو وٺندي اهو به ذهن ۾ رکڻ گهرجي ته امير خسرو سلطان جي درٻار سان لاڳاپيل شاعر هو ۽ سندس تحريرن ۾ فتحن جي تعريف ۽ مبالغي جا عنصر ٿي سگهن ٿا.<ref name="ElliotDowson"/><ref name="Jackson2003"/> === رنٿمبور جو گهيرو === جهائين جي مهم کان پوءِ جلال الدين رنٿمبور جي قلعي جو گهيرو ڪيو. رنٿمبور هڪ مضبوط ٽڪريءَ تي واقع هو ۽ ان تي قبضو ڪرڻ لاءِ ڊگهي محاصري ۽ وڏي فوجي قوت جي ضرورت هئي. تاريخي بيانن موجب جلال الدين گهيري لاءِ جنگي مشينن ۽ ٻين سامان جي تياريءَ جو حڪم ڏنو. پر پوءِ هن گهيرو ختم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. ضياءُ الدين برني جي بيان موجب سلطان وڌيڪ جاني نقصان کان بچڻ چاهيندو هو. نتيجي ۾ رنٿمبور جو قلعو سندس قبضي ۾ نه اچي سگهيو.<ref name="Habibullah1992"/> === مالوا بابت روايتون === رميش چندر دت پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ جلال الدين جي مالوا، اُجين ۽ منڊو خلاف مهمن جو ذڪر ڪيو آهي. دت موجب سلطان اُجين تي حملو ڪيو، ڪجهه مندر تباهه ڪيا ۽ رنٿمبور جو قلعو فتح ڪرڻ کان سواءِ واپس موٽيو. انهن بيانن کي ٻين تاريخي ذريعن سان ڀيٽڻ ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته جهائين، رنٿمبور ۽ مالوا جي مختلف مهمن جا تفصيل پراڻن تاريخي خلاصن ۾ ڪڏهن هڪٻئي سان گڏجي وڃن ٿا.<ref name="Dutt1908"/> == جلال الدين خلاف سازشون == === تاج الدين ڪچي جي سازش === جلال الدين جي نرم پاليسيءَ سبب ڪجهه امير سندس حڪمرانيءَ کي ڪمزور سمجهندا هئا. تاريخي بيانن موجب ملڪ تاج الدين ڪچي ۽ ڪجهه ٻين درٻاري اميرن شراب نوشيءَ جي مجلس دوران سلطان کي قتل ڪري تاج الدين کي تخت تي ويهارڻ بابت ڳالهيون ڪيون. جلال الدين کي جڏهن ان واقعي جي خبر پئي ته هن سازش ۾ شامل اميرن کي گهرايو. هن کين سخت سزا ڏيڻ بدران ملامت ڪئي ۽ پوءِ معاف ڪري ڇڏيو.<ref name="Habibullah1992"/> === سيدي مولا جو واقعو === جلال الدين جي دور ۾ '''سيدي مولا''' نالي هڪ مذهبي شخصيت کي سلطان خلاف سازش جي الزام ۾ گرفتار ڪيو ويو. سيدي مولا هڪ خانقاهه سان لاڳاپيل هو ۽ سندس وڏي تعداد ۾ عقيدتمند هئا. مٿس الزام لڳايو ويو ته هو ڪجهه اميرن ۽ ٻين ماڻهن سان گڏ سلطان کي اقتدار تان هٽائڻ جي سازش ڪري رهيو هو. پر سازش بابت ثبوت قطعي نه هئا ۽ تاريخي بيانن ۾ ان جي حقيقت بابت اختلاف موجود آهن. آخرڪار سيدي مولا کي سخت سزا ڏني وئي ۽ هاٿيءَ جي پيرن هيٺان مارايو ويو. هن واقعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته جلال الدين جي نسبتاً نرم حڪمرانيءَ ۾ به سياسي ۽ مذهبي مخالفت کي ڪڏهن سخت تشدد سان دٻايو ويندو هو.<ref name="Habibullah1992"/> == علاءُ الدين خلجي جو عروج == === ڪڙا جي گورنري === جلال الدين پنهنجي ڀائٽي '''علي گرشسپ'''، جيڪو بعد ۾ [[علاءُ الدين خلجي]] جي نالي سان مشهور ٿيو، کي ڪڙا-مانڪپور جو گورنر مقرر ڪيو. علاءُ الدين جلال الدين جو ڀائٽو ۽ ناٺي هو. سندس شادي سلطان جي ڌيءَ سان ٿي هئي. علاءُ الدين سياسي طور انتهائي امڪاني ۽ فوجي طاقت حاصل ڪرڻ جو خواهشمند هو. ڪڙا ۾ رهندي هن پنهنجي فوجي ۽ مالي وسيلن کي وڌائڻ شروع ڪيو.<ref name="Lal1950"/> === ڀيلسا تي حملو، 1293ع === 1293ع ۾ علاءُ الدين مالوا جي شهر [[ڀيلسا]]، موجوده وديشا، تي حملو ڪيو. ڀيلسا پرمار خاندان جي علائقي ۾ هڪ اهم مذهبي ۽ واپاري مرڪز هو. علاءُ الدين جي لشڪر شهر ۾ داخل ٿي مندرن ۽ ٻين هنڌن تان دولت حاصل ڪئي. ڪيترن مذهبي آثارن کي نقصان پهچايو ويو. هن مهم مان حاصل ٿيل مال غنيمت جو وڏو حصو علاءُ الدين جلال الدين جي خدمت ۾ پيش ڪيو. سلطان سندس ڪاميابيءَ کان خوش ٿي کيس اَوڌ جي گورنري پڻ ڏني ۽ سندس سياسي حيثيت وڌائي.<ref name="Lal1950"/><ref name="JammuUniversity">{{cite web |title=History, B.A. Part II |publisher=University of Jammu |url=https://www.distanceeducationju.in/pdf/BA%20Part-II%20History.pdf |language=en |access-date=2026-10-22 }}</ref> ڀيلسا جي مهم دوران علاءُ الدين کي دکن جي يادَو خاندان جي راڄڌاني ديوگيريءَ جي دولت بابت معلومات ملي. === ديوگيريءَ تي حملو، 1296ع === [[فائل:Delhi Sultanate under Jalaluddin Khalji - based on A Historical Atlas of South Asia.svg|thumb|1290ع ۾ جلال الدين جي تخت نشينيءَ وقت دهلي سلطنت جي حدن جو نقشو.]] 1296ع ۾ علاءُ الدين هڪ فوجي لشڪر سان دکن جي [[ديوگيري]] شهر ڏانهن روانو ٿيو. ديوگيري يادَو خاندان جي راڄڌاني هئي، جنهن جو حڪمران '''رامچندر ديو''' هو. علاءُ الدين هن مهم جي حقيقي مقصد کي سلطان جلال الدين کان لڪايو. هن پنهنجي فوجي سرگرمين بابت اهڙا اطلاع موڪليا، جن مان ظاهر ٿئي ته هو ٻين علائقن ۾ مهمون هلائي رهيو آهي. ديوگيريءَ تائين پهچڻ لاءِ سندس لشڪر وندھيا جبلن ۽ وچ هندستان جي رستن تان گذريو. ديوگيريءَ تي حملي وقت رامچندر جي فوج جو هڪ وڏو حصو ٻئي علائقي ۾ مصروف هو. علاءُ الدين جي لشڪر شهر جي هيٺئين حصي تي قبضو ڪري ڦرلٽ ڪئي. رامچندر قلعي ۾ پناه ورتي. بعد ۾ رامچندر جي پٽ جي فوج به مقابلي لاءِ پهتي، پر آخرڪار يادَو حڪمرانن کي صلح ڪرڻي پئي. صلح موجب وڏي مقدار ۾ دولت، قيمتي شيون ۽ ٻيا مالي وسيلا علاءُ الدين کي ڏنا ويا.<ref name="Lal1950"/><ref name="JammuUniversity"/> ديوگيريءَ جي مهم کي دکن ۾ دهلي سلطنت جي فوجي توسيع جي شروعاتي اهم واقعن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. رميش چندر دت هن مهم جو سال 1294ع ڄاڻايو آهي، پر جديد تاريخي مطالعي ۽ علاءُ الدين جي تخت نشينيءَ جي تسلسل موجب 1296ع وڌيڪ قبول ڪيل تاريخ آهي.<ref name="Dutt1908"/><ref name="DevagiriResearch">{{cite web |title=Historical Study of the Deccan and the Delhi Sultanate |publisher=University of Hyderabad |url=https://igmlnet.uohyd.ac.in/docs/hi-res/hcu_images/TH13513.pdf |language=en |access-date=2026-10-22 }}</ref> == جلال الدين جو قتل == [[فائل:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|thumb|جلال الدين فيروز خلجي جي قتل جي تاريخي مصوري، جامع التواريخ سان منسوب.]] ديوگيريءَ مان وڏي دولت حاصل ڪرڻ کان پوءِ علاءُ الدين پنهنجي چاچي جلال الدين خلاف اقتدار تي قبضي جي سازش تيار ڪئي. هن سلطان کي اهڙو تاثر ڏنو ته هو پنهنجي مهم جي ڪاميابيءَ کان پوءِ حاصل ڪيل دولت شاهي خزاني ۾ پيش ڪرڻ چاهي ٿو. جلال الدين پنهنجي ڀائٽي تي اعتماد ڪندي ڪڙا ڏانهن روانو ٿيو. علاءُ الدين جي ڀاءُ الماس بيگ پڻ سلطان کي يقين ڏياريو ته علاءُ الدين سندس وفادار آهي. جڏهن جلال الدين ڪڙا وٽ پهتو ته کيس محدود ساٿين سان علاءُ الدين سان ملاقات ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو ويو. ملاقات دوران علاءُ الدين سلطان جي آجيان ڪئي، پر اڳواٽ تيار ڪيل سازش موجب سندس ساٿين سلطان تي حملو ڪيو. 19 جولاءِ 1296ع تي جلال الدين قتل ٿي ويو. تاريخي بيانن موجب علاءُ الدين جي هڪ ساٿي محمد سليم سلطان تي تلوار سان وار ڪيو. قتل کان پوءِ علاءُ الدين پاڻ کي سلطان قرار ڏنو.<ref name="Habibullah1992"/><ref name="Lal1950"/> === قتل جي تاريخ بابت اختلاف === امير خسرو جي بيان موجب علاءُ الدين جي تخت نشيني 19 جولاءِ 1296ع تي ٿي، جڏهن ته ضياءُ الدين برني جي تاريخي روايت ۾ هڪ ڏينهن جو اختلاف ملي ٿو. انهيءَ ڪري عام طور 19 جولاءِ 1296ع کي جلال الدين جي وفات جي تاريخ ڄاڻايو وڃي ٿو.<ref name="Habibullah1992"/> == جانشيني ۽ خاندان جو انجام == جلال الدين جي قتل کان پوءِ سندس خاندان جي ماڻهن علاءُ الدين جي اقتدار جي مخالفت ڪئي. سندس پٽ رڪن الدين ابراهيم کي ٿوري عرصي لاءِ سلطان قرار ڏنو ويو، پر علاءُ الدين جي فوجي ۽ سياسي طاقت اڳيان اها حڪومت برقرار نه رهي سگهي. علاءُ الدين دهليءَ تي قبضو ڪري خلجي خاندان جو نئون سلطان بڻيو ۽ 1316ع تائين حڪومت ڪئي. جلال الدين جي قتل سان خلجي خاندان ختم نه ٿيو، پر اقتدار خاندان جي هڪ شاخ مان ٻي شاخ ڏانهن منتقل ٿيو.<ref name="Jackson2003"/> == علم، ادب ۽ ثقافت == === امير خسرو جي سرپرستي === جلال الدين جي درٻار سان مشهور فارسي شاعر، موسيقار ۽ اديب [[امير خسرو]] لاڳاپيل هو. امير خسرو جلال الدين جي فوجي ڪاميابين بابت '''مفتاح الفتوح''' نالي تصنيف تيار ڪئي. هي ڪتاب جلال الدين جي حڪومت ۽ فوجي مهمن بابت هڪ اهم ويجهڙائيءَ واري تاريخي ماخذ جي حيثيت رکي ٿو. تنهن هوندي به درٻاري تصنيف هئڻ سبب ان ۾ شاهي فتحن جي تعريف ۽ سياسي نقطه نظر جو اثر پڻ موجود آهي.<ref name="Jackson2003"/> == تاريخي واقعن جو جدول == {| class="wikitable" style="width:100%;border:1px solid #aabfce;" |+ style="background:#245573;color:white;padding:10px;" | جلال الدين فيروز خلجي جي زندگيءَ ۽ حڪومت جا اهم واقعا ! style="background:#dcebf5;" | سال ! style="background:#dcebf5;" | واقعو ! style="background:#dcebf5;" | اهميت |- | لڳ ڀڳ 1220ع | جلال الدين جي روايتي پيدائش | خلجي خاندان جي هڪ فوجي اڳواڻ جي شروعاتي زندگي |- | 1280ع کان اڳ | بلبن جي خدمت ۽ سمانه ۾ فوجي ذميواريون | منگولن خلاف فوجي تجربو |- | 1287ع | بلبن جي وفات | دهلي سلطنت ۾ جانشينيءَ جو بحران |- | 1290ع | ڪيومرث جي معزولي ۽ جلال الدين جي تخت نشيني | خلجي خاندان جي حڪومت جو آغاز |- | 1290ع | ملڪ چجو جي بغاوت | نئين حڪومت خلاف پراڻي امير طبقي جي مزاحمت |- | 1291ع | جهائين جي مهم | رنٿمبور جي علائقي ۾ فوجي پيشقدمي |- | 1292ع جي لڳ ڀڳ | منڊاور تي قبضو ۽ رنٿمبور خلاف مهم | راجپوت علائقن ۾ فوجي سرگرميون |- | 1290ع واري ڏهاڪي جي شروعات | منگول حملي جو مقابلو | اتر اولهه سرحدن جو دفاع |- | 1293ع | علاءُ الدين جو ڀيلسا تي حملو | دولت جي حصول ۽ سياسي طاقت ۾ واڌ |- | 1296ع | علاءُ الدين جو ديوگيريءَ تي حملو | دکن ۾ فوجي توسيع جي شروعات |- | 19 جولاءِ 1296ع | جلال الدين جو قتل | علاءُ الدين جي اقتدار ۾ اچڻ جو رستو هموار |} == تاريخي اهميت == جلال الدين فيروز خلجي جي حڪومت دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ هڪ عبوري دور جي نمائندگي ڪري ٿي. هن جي تخت نشينيءَ سان غلام خاندان جي حڪومت ختم ٿي ۽ خلجي خاندان جي شروعات ٿي. خلجي انقلاب جو هڪ اهم نتيجو اهو هو ته دهليءَ جي پراڻي ترڪ اشرافيه جي سياسي بالادستيءَ ۾ گهٽتائي آئي ۽ مختلف پسمنظر رکندڙ اميرن لاءِ اقتدار جا موقعا وڌيا.<ref name="UNESCO"/> جلال الدين جي حڪمرانيءَ جو ٻيو اهم پهلو سندس سياسي نرم رويي جي پاليسي هئي. هن ڪيترن مخالفن کي معاف ڪيو، پر ساڳئي وقت فوجي مهمن ۽ مذهبي ادارن جي تباهيءَ جا واقعا پڻ سندس حڪومت سان لاڳاپيل آهن. سندس دور ۾ منگولن جي مقابلي، راجپوت علائقن ۾ فوجي مهمن ۽ علاءُ الدين جي دکن واري حملي سبب دهلي سلطنت جي سياسي سرگرمين جو دائرو وڌيو. جلال الدين جي وفات کان پوءِ علاءُ الدين خلجي جي حڪومت ۾ دهلي سلطنت جي فوجي، اقتصادي ۽ انتظامي پاليسين ۾ وڌيڪ وسيع تبديليون آيون.<ref name="Chandra2007"/><ref name="Jackson2003"/> == لاڳاپيل مضمون == * [[دهلي سلطنت]] * [[خلجي خاندان]] * [[غلام خاندان (دهلي)]] * [[غياث الدين بلبن]] * [[معز الدين قيقباد]] * [[شمس الدين ڪيومرث]] * [[علاءُ الدين خلجي]] * [[امير خسرو]] * [[رنٿمبور قلعو]] * [[ديوگيري]] * [[منگول سلطنت]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.britannica.com/topic/Khalji-dynasty خلجي خاندان — انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا] * [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-khilji-khalji-dynasty-1290-1320/ خلجي خاندان جي تاريخ — INFLIBNET] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Special:MediaSearch?type=image&search=Jalaluddin%20Khalji جلال الدين خلجي جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://en.unesco.org/silkroad/sites/default/files/knowledge-bank-article/vol_IVa%20silk%20road_the%20delhi%20sultanate.pdf دهلي سلطنت بابت يونيسڪو جو تاريخي مطالعو] {{Authority control}} [[زمرو:خلجي خاندان]] [[زمرو:دهلي جا سلطان]] [[زمرو:13هين صديءَ جا هندستاني حڪمران]] [[زمرو:1296ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:قتل ٿيل بادشاهه]] [[زمرو:هندستان جي وچئين دور جي تاريخ]] exggpf4bx24c0ixffp3cj3wrn9geyo0 14 104750 424277 2026-10-22T09:05:53Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:يارڪشائر ۽ همبر جون ڪائونٽيون]] 424277 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يارڪشائر ۽ همبر جون ڪائونٽيون]] by8co81pp8fdr6g9nn4926i5ngks7m8 0 104751 424280 2026-10-22T09:45:22Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|دهلي سلطنت جو خلجي حڪمران (1296ع–1316ع)}} {{Infobox royalty | name = علاءُ الدين خلجي | title = سلطان دهلي | image = The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh (Alauddin Khalji detail).jpg | caption = نئين تخت نشين ٿيل علاءُ الدين خلجي، ''جامع التواريخ'' جي تصوير، لڳ ڀڳ 1314ع | succession = [[دهلي سلطنت]] جو س... 424280 wikitext text/x-wiki {{Short description|دهلي سلطنت جو خلجي حڪمران (1296ع–1316ع)}} {{Infobox royalty | name = علاءُ الدين خلجي | title = سلطان دهلي | image = The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh (Alauddin Khalji detail).jpg | caption = نئين تخت نشين ٿيل علاءُ الدين خلجي، ''جامع التواريخ'' جي تصوير، لڳ ڀڳ 1314ع | succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان | reign = 1296ع – 4 جنوري 1316ع | coronation = 1296ع، دهلي | predecessor = [[جلال الدين فيروز خلجي]] | successor = [[شهاب الدين عمر]] | birth_name = علي گرشاسپ | birth_date = لڳ ڀڳ 1266ع | death_date = 4 جنوري 1316ع | death_place = [[دهلي]] | burial_place = علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، قطب ڪمپليڪس، دهلي | dynasty = [[خلجي خاندان]] | father = شهاب الدين مسعود | spouse = ملڪه جهان، مهرو، ڪملا ديوي، جتيپالي | issue = خضر خان، مبارڪ خان، شهاب الدين عمر ۽ ٻيا | religion = [[اسلام]]، [[سني]] }} '''علاءُ الدين محمد شاهه خلجي''' (فارسي: علاء الدین محمد شاه؛ ڄمڻ وقت نالو '''علي گرشاسپ'''؛ لڳ ڀڳ 1266ع – 4 جنوري 1316ع) [[خلجي خاندان]] جو ٻيو سلطان ۽ [[دهلي سلطنت]] جو هڪ اهم حڪمران هو، جنهن 1296ع کان 1316ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ سلطنت جون حدون وڌيون، [[منگول]] حملن جي مزاحمت ڪئي وئي، اتر ۽ وچ هندستان جا ڪيترائي علائقا دهليءَ جي اقتدار هيٺ آيا ۽ [[دکن]] جي رياستن کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلايون ويون.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Zaidi |first=Nasr Hasan |title=ʿAlāʾ-al-Dīn Ḵaljī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |page=779 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/ |language=en}}</ref><ref name="Jackson1999">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521404778 |language=en}}</ref> علاءُ الدين فوجي انتظام، زميني محصولن، واپار ۽ شين جي اگهن تي ضابطي بابت وسيع سڌارا ڪيا. سندس حڪمرانيءَ ۾ طاقتور مرڪزي حڪومت ۽ وڏي مستقل فوج قائم ٿي، پر ان سان گڏ سخت سزائون، سياسي مخالفن جي دٻاءَ، فوجي مهمن ۾ قتل عام ۽ ڳرن محصولن جا واقعا پڻ تاريخي ذريعن ۾ درج آهن.<ref name="Chandra2004">{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |language=en}}</ref><ref name="Lal1950">{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |language=en}}</ref> == شروعاتي زندگي == علاءُ الدين جو اصل نالو علي گرشاسپ هو. هو شهاب الدين مسعود جو پٽ ۽ خلجي خاندان جي باني [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو ڀائٽيو هو. پيءُ جي وفات کان پوءِ سندس پرورش جلال الدين جي نگرانيءَ ۾ ٿي. هن جلال الدين جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن سبب هو سلطان جو ناٺي پڻ بڻيو.<ref name="Lal1950"/> 1290ع ۾ جلال الدين جي سلطان ٿيڻ کان پوءِ علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ'' جو عهدو ڏنو ويو. 1291ع ۾ ڪڙا جي گورنر ملڪ ڇجوءَ جي بغاوت کي دٻائڻ ۾ ڪردار ادا ڪرڻ سبب کيس ڪڙا جي گورنري ملي. بعد ۾ ڀيلسا تي فوجي حملي کان پوءِ کيس اَوڌ جي گورنري پڻ ڏني وئي.<ref name="Lal1950"/> == اقتدار تي اچڻ == === ڀيلسا ۽ ديوگري جون مهمون === 1293ع ۾ علاءُ الدين [[مالوا]] جي ڀيلسا شهر تي حملو ڪيو. هن مهم مان حاصل ٿيل دولت ۽ دکن جي خوشحال رياستن بابت معلومات سندس ايندڙ فوجي منصوبن ۾ اهم ثابت ٿي. 1296ع ۾ هن [[ديوگري]] تي حملو ڪيو، جتي يادَو حڪمران رامچندر کان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو.<ref name="Lal1950"/><ref name="Jackson1999"/> === جلال الدين جو قتل === ديوگريءَ مان واپسيءَ کان پوءِ علاءُ الدين ڪڙا ۾ پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين سان ملاقات جو بندوبست ڪيو. 1296ع ۾ ان ملاقات دوران جلال الدين کي قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ علاءُ الدين پاڻ کي سلطان قرار ڏنو ۽ دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ڪئي. دهليءَ ۾ جلال الدين جي خاندان جي مزاحمت ختم ڪرڻ کان پوءِ هن تخت تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو.<ref name="Iranica"/><ref name="Lal1950"/> === اقتدار جو استحڪام === علاءُ الدين شروع ۾ اميرن، سپاهين ۽ ٻين حامين کي انعام ڏئي پنهنجي حمايت وڌائي. هن ملتان تي قبضو ڪري جلال الدين جي وارثن جي سياسي قوت ختم ڪئي. بعد ۾ اڳوڻن اميرن مان ڪيترن کي عهدي تان هٽايو ويو ۽ سندن ملڪيتون ضبط ڪيون ويون.<ref name="Lal1950"/> == فوجي مهمون == === منگول حملن جي مزاحمت === علاءُ الدين جي حڪومت دوران [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن اتر هندستان تي بار بار حملا ڪيا. 1297ع–1298ع ۾ پنجاب ڏانهن وڌندڙ منگول فوج کي علاءُ الدين جي سپهه سالار الغ خان شڪست ڏني. 1298ع ۾ منگولن سنڌ جي سيوستان، يعني [[سيوهڻ]]، تي قبضو ڪيو، پر ظفر خان جي اڳواڻيءَ ۾ دهليءَ جي فوج قلعي تي ٻيهر قبضو حاصل ڪيو.<ref name="Jackson1999"/> 1299ع ۾ قطلوغ خواجه جي اڳواڻيءَ ۾ منگول فوج دهليءَ ڏانهن وڌي. [[ڪلي جي جنگ]] ۾ علاءُ الدين جي فوج مقابلو ڪيو؛ سندس سپهه سالار ظفر خان جنگ ۾ مارجي ويو، جڏهن ته منگول لشڪر پوئتي هٽي ويو. 1303ع ۾ منگول فوج ٻيهر دهليءَ تائين پهتي. علاءُ الدين سري جي مضبوط ڪيل علائقي ۾ دفاعي انتظام ڪيا. حملي آورن دهليءَ جي ڀرپاسي تباهي آندي، پر آخرڪار واپس هليا ويا. هن حملي کان پوءِ سلطان سرحدي قلعن ۽ فوجي دفاع کي مضبوط ڪرڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref name="Jackson1999"/> 1305ع ۾ امروهه جي جنگ ۾ ملڪ نائڪ جي اڳواڻيءَ هيٺ دهليءَ جي فوج منگولن کي شڪست ڏني. 1306ع ۾ راوي درياهه جي ڀرسان به منگول فوج کي شڪست ملي. ان کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪومت جي باقي عرصي ۾ وڏي منگول حملي جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="Lal1950"/> === گجرات جي مهم === 1299ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن، الغ خان ۽ نصرت خان جي اڳواڻيءَ ۾، [[گجرات]] تي حملو ڪيو. ان وقت گجرات تي واگهيلا خاندان جو حڪمران ڪرن ديو حڪومت ڪندو هو. حملي دوران انهلوارا، کنڀات ۽ ٻين علائقن ۾ ڦرلٽ ٿي ۽ [[سومنات مندر]] کي نقصان پهچايو ويو. ڪرن ديو ڀڄي ويو ۽ سندس راڻي ڪملا ديوي کي قيد ڪري دهلي آندو ويو.<ref name="Lal1950"/><ref name="Jackson1999"/> هن مهم دوران مالڪ ڪافور پڻ دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. هو اڳتي هلي علاءُ الدين جو اهم فوجي سپهه سالار بڻيو. 1304ع جي لڳ ڀڳ گجرات جي علائقن کي وڌيڪ مستقل نموني دهلي سلطنت جي انتظام هيٺ آندو ويو.<ref name="Chandra2004"/> === رنٿمبور جي فتح === [[رنٿمبور]] جو قلعو راجپوتانا جي اهم فوجي مرڪزن مان هو. ان جو حڪمران همير ديو هو. 1301ع ۾ علاءُ الدين قلعي جي گهيري جي اڳواڻي پاڻ ڪئي. ڊگهي مزاحمت کان پوءِ جولاءِ 1301ع ۾ قلعو دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. همير ديو جنگ دوران مارجي ويو.<ref name="Lal1950"/> === چتوڙ جو گهيرو === 1303ع ۾ علاءُ الدين [[چتوڙ قلعو|چتوڙ]] تي حملو ڪيو، جيڪو ميواڙ جي گُهلا حڪمران رتن سنگهه جي اقتدار جو مرڪز هو. اٽڪل اٺن مهينن جي گهيري کان پوءِ قلعو فتح ٿيو. معاصر شاعر [[امير خسرو]] جي بيان موجب فتح کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي قتل ڪيو ويو.<ref name="Chandra2004"/> چتوڙ جي واقعي سان راڻي پدمنيءَ جي ڪهاڻي پڻ منسوب آهي، پر اها ڪهاڻي گهڻي دير سان لکيل ادبي روايتن ۾ نمايان ٿي. جديد مورخ عام طور ان کي علاءُ الدين جي حملي جو ثابت ٿيل تاريخي سبب نٿا سمجهن.<ref name="Chandra2004"/> === مالوا جي فتح === 1305ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن مالوا تي حملو ڪيو. هن مهم ۾ پرمار خاندان جي حڪمرانيءَ کي ختم ڪيو ويو ۽ اجين، منڊو، ڌار ۽ چنديري سميت ڪيترائي اهم علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ آيا.<ref name="Jackson1999"/> === مارواڙ جون مهمون === علاءُ الدين جي فوجن راجستان جي سيوانا ۽ جالور قلعن تي پڻ مهمون هلايون. سيوانا تي 1308ع ۾ ۽ جالور تي 1311ع ۾ قبضو ڪيو ويو. انهن مهمن سان اولهه راجستان ۾ دهلي سلطنت جو فوجي اثر وڌيو.<ref name="Lal1950"/> == دکن ۽ ڏکڻ هندستان جون مهمون == === ديوگري === 1308ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين مالڪ ڪافور کي ديوگري ڏانهن موڪليو. يادَو حڪمران رامچندر دهليءَ جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيو. کيس پنهنجي رياست جي حڪمراني جاري رکڻ جي اجازت ملي.<ref name="Lal1950"/> === وارنگل === 1309ع جي آخر ۾ مالڪ ڪافور [[ڪاڪتيا خاندان]] جي راڄڌاني [[وارنگل]] ڏانهن روانو ٿيو. 1310ع ۾ گهيري کان پوءِ ڪاڪتيا حڪمران پرتاپ رودر ديو خراج ڏيڻ ۽ دولت حوالي ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان مهم سان دکن ۾ دهلي سلطنت جو سياسي اثر وڌيڪ وڌيو.<ref name="Jackson1999"/> === دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ === 1311ع ۾ مالڪ ڪافور [[هويسالا خاندان]] جي راڄڌاني دواراسمودر تي حملو ڪيو. حڪمران وير بلال ٽئين صلح ڪري خراج ڏيڻ قبول ڪيو. ان کان پوءِ ڪافور جي فوج ڏکڻ طرف [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن ڏانهن وڌي، جتي ڪيترن شهرن مان دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا.<ref name="Lal1950"/> ڏکڻ هندستان جون اهي مهمون هر علائقي جي مستقل الحاق جي برابر نه هيون. ڪيترين رياستن ۾ مقامي حڪمران برقرار رهيا ۽ دهلي سلطنت سان سندن تعلق خراج يا سياسي بالادستيءَ جي صورت ۾ هو.<ref name="Jackson1999"/> === ديوگري جي ٻيهر مهم === رامچندر جي وفات کان پوءِ ديوگريءَ ۾ دهليءَ جي بالادستيءَ جي مخالفت وڌي. 1313ع ۾ مالڪ ڪافور ٻيهر دکن ڏانهن ويو ۽ يادَو حڪمرانيءَ کي شڪست ڏني. هن مرحلي کان پوءِ ديوگري تي دهلي سلطنت جو سڌو اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو.<ref name="Lal1950"/> == اهم فوجي مهمن جو خلاصو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #a8bfd0;" |+ style="background:#244d68;color:white;padding:10px;" | علاءُ الدين خلجي جي دور جون اهم فوجي مهمون ! style="background:#dcebf4;" | سال ! style="background:#dcebf4;" | علائقو يا جنگ ! style="background:#dcebf4;" | اهم نتيجو |- | 1296ع | ديوگري | دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو |- | 1298ع | سيوستان، سنڌ | منگولن کان قلعو واپس ورتو ويو |- | 1299ع | گجرات | واگهيلا رياست تي حملو ۽ ڦرلٽ |- | 1299ع | ڪلي جي جنگ | منگول فوج جي واپسي |- | 1301ع | رنٿمبور | قلعي جي فتح |- | 1303ع | چتوڙ | گهيري کان پوءِ قلعي جي فتح |- | 1303ع | دهلي | منگول گهيري کان پوءِ حملي آورن جي واپسي |- | 1305ع | مالوا | پرمار حڪمرانيءَ جو خاتمو |- | 1305ع | امروهه | منگول فوج کي شڪست |- | 1308ع | ديوگري | رامچندر جي خراج ڏيڻ تي رضامندي |- | 1310ع | وارنگل | ڪاڪتيا حڪمران کان خراج |- | 1311ع | دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ | فوجي پيشقدمي ۽ دولت جي وصولي |- | 1313ع | ديوگري | دهليءَ جي اقتدار جي ٻيهر بحالي |} <ref name="Jackson1999"/><ref name="Lal1950"/> == انتظامي سڌارا == === زميني محصول === علاءُ الدين زمين جي محصول واري نظام کي مرڪزي حڪومت جي نگرانيءَ هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. هن ڪيترن علائقن ۾ جاگيردارن ۽ وچولي محصول وصول ڪندڙن جي اختيارن کي محدود ڪيو. گنگا ۽ جمنا جي دوآبي علائقي ۾ زرعي پيداوار تي لڳ ڀڳ اڌ پيداوار جي برابر محصول مقرر ڪيو ويو.<ref name="Chandra2004"/> هن زمين جي ماپ، پيداوار جي حساب ۽ محصول جي وصوليءَ لاءِ سرڪاري اهلڪارن جو نظام مضبوط ڪيو. ڪجهه مقامي سردارن کي عام آبادگارن وانگر محصول ادا ڪرڻ جو پابند بڻايو ويو. انهن قدمن سان مرڪزي خزاني جي آمدني وڌي، پر ڳرن محصولن سبب آبادگارن تي معاشي دٻاءُ پڻ پيو.<ref name="Habib1982">{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Agrarian System and Its Crisis |title=The Cambridge Economic History of India |volume=1 |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |language=en}}</ref> === بازارن ۽ اگهن تي ضابطو === علاءُ الدين جي مشهور انتظامي قدمن مان بازارن جي اگهن تي ضابطو هو. اناج، ڪپڙي، گهوڙن، چوپائي مال ۽ ٻين ضرورتن جي شين جا اگهه مقرر ڪيا ويا. بازارن جي نگرانيءَ لاءِ عملدار مقرر ٿيا، واپارين جي رجسٽريشن ڪئي وئي ۽ سرڪاري اناج جا ذخيرا قائم ڪيا ويا.<ref name="HabibPrice">{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Price Regulations of Alauddin Khalji |title=Money and the Market in India, 1100–1700 |publisher=Oxford University Press |year=1998 |language=en}}</ref> تاريخدانن موجب انهن سڌارن جو هڪ اهم مقصد وڏي فوج لاءِ گهربل سامان سستو رکڻ هو، جيئن سپاهين کي محدود نقد پگهارن تي برقرار رکي سگهجي. ڪجهه معاصر تاريخ نويسن انهن قدمن کي عوامي ڀلائيءَ سان پڻ ڳنڍيو آهي. ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ واپارين کي سخت سزائون ڏنيون وينديون هيون.<ref name="Chandra2004"/><ref name="HabibPrice"/> === فوجي سڌارا === علاءُ الدين وڏي مستقل فوج برقرار رکي. هن سپاهين جي سڃاڻپ ۽ رجسٽريشن لاءِ ''چهرا'' ۽ گهوڙن جي سڃاڻپ لاءِ ''داغ'' جو نظام متعارف ڪرايو يا ان کي منظم ڪيو. ان سان فوجي معائنن ۾ جعلسازي روڪڻ ۽ گهوڙن جي معيار کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="Lal1950"/> === سياسي نگراني === بغاوتن جي روڪٿام لاءِ علاءُ الدين جاسوسي ۽ اطلاع رسانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو. اميرن جي گڏجاڻين، شادين ۽ سياسي لاڳاپن تي نگراني وڌائي وئي. ڪيترن اميرن جون ملڪيتون ضبط ڪيون ويون ۽ شراب نوشيءَ تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون.<ref name="Chandra2004"/> == مذهبي پاليسي == علاءُ الدين سني مسلمان حڪمران هو. سندس دور ۾ ڪجهه فوجي مهمن دوران هندو مندرن کي تباهه يا نقصان پهچايو ويو، جڏهن ته مقامي هندو حڪمرانن مان جيڪي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪندا هئا، انهن مان ڪيترن کي پنهنجي علائقن جي انتظام ۾ برقرار رکيو ويو.<ref name="Eaton2001">{{cite journal |last=Eaton |first=Richard M. |title=Temple Desecration and Indo-Muslim States |journal=Frontline |year=2001 |language=en}}</ref><ref name="Chandra2004"/> تاريخ نويس [[ضياءُ الدين برني]] موجب علاءُ الدين ڪيترن سياسي معاملن ۾ مذهبي عالمن جي راءِ بدران رياستي ضرورتن کي ترجيح ڏيندو هو. تنهن هوندي به ان بيان جي تشريح بابت جديد تاريخدانن ۾ اختلاف موجود آهن. سندس مذهبي پاليسيءَ کي رڳو هڪ رخ کان بيان ڪرڻ بدران فوجي، مالياتي ۽ سياسي حالتن سان گڏ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="Jackson1999"/> == ذاتي زندگي == علاءُ الدين جي زالن ۾ جلال الدين جي ڌيءَ ملڪه جهان، مهرو، گجرات جي اڳوڻي راڻي ڪملا ديوي ۽ ديوگريءَ جي حڪمران رامچندر جي ڌيءَ جتيپالي شامل هيون. سندس پٽن ۾ خضر خان، شادي خان، مبارڪ خان ۽ شهاب الدين عمر جا نالا ملن ٿا.<ref name="Lal1950"/> === خضر خان ۽ ديول ديوي === گجرات جي اڳوڻي حڪمران ڪرن ديو جي ڌيءَ ديول ديوي کي دهلي آندو ويو ۽ 1308ع ۾ علاءُ الدين جي پٽ خضر خان سان سندس شادي ٿي. [[امير خسرو]] هنن ٻنهي جي ڪهاڻيءَ تي ''ديوَل راڻي خضر خان'' نالي مثنوي لکي. ان واقعي بابت ادبي بيانن ۽ تاريخي حقيقتن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="Lal1950"/> == فن تعمير == علاءُ الدين جي دور ۾ دهليءَ ۾ ڪيترائي اهم تعميراتي منصوبا شروع ٿيا. انهن ۾ [[سري قلعو]]، حوض خاص جي آبي ذخيري سان لاڳاپيل ڪم، [[علائي دروازو]] ۽ نامڪمل علائي مينار شامل آهن.<ref name="Iranica"/> === علائي دروازو === [[File:Alai Darwaza.JPG|thumb|علائي دروازو، قطب ڪمپليڪس، دهلي]] 1311ع ۾ تعمير ٿيل علائي دروازو [[قطب ڪمپليڪس]] جي اهم عمارتن مان هڪ آهي. ان ۾ ڳاڙهي پٿر، سنگ مرمر، محرابن ۽ اسلامي هندستاني طرز تعمير جا نمايان نمونا ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Lal1950"/> === علائي مينار === علاءُ الدين قطب مينار کان وڏي مينار تعمير ڪرائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، پر اها عمارت مڪمل نه ٿي سگهي. ان جا باقيات اڄ به قطب ڪمپليڪس ۾ موجود آهن.<ref name="Iranica"/> === مقبرو ۽ مدرسو === [[File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، دهلي]] علاءُ الدين جو مقبرو دهليءَ جي مهرولي واري قطب ڪمپليڪس ۾ واقع آهي. ان سان گڏ سندس نالي سان منسوب مدرسي جا آثار پڻ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Qutb Complex: Ala al Din Khalji Madrasa |website=Archnet |url=https://archnet.org/sites/5794 |language=en}}</ref> == سڪا ۽ لقب == [[File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو چانديءَ جو ٽنڪو، جنهن تي سڪندر ثاني جو لقب درج آهي]] علاءُ الدين پنهنجي سڪن تي ''سڪندر ثاني''، يعني ٻيو سڪندر، جو لقب استعمال ڪيو. اهو لقب سندس فوجي فتوحات ۽ شاهي عظمت جي دعويٰ کي ظاهر ڪندو هو. سندس دور ۾ چانديءَ، ٽامي ۽ ٻين ڌاتن جا سڪا جاري ٿيا.<ref>{{cite book |last=Farooqui |first=Salma Ahmed |title=A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-eighteenth Century |publisher=Pearson |year=2011 |isbn=9788131732021 |page=13 |language=en}}</ref> == آخري سال ۽ وفات == زندگيءَ جي آخري سالن ۾ علاءُ الدين بيمار ٿي پيو. سندس درٻار ۾ اميرن جي وچ ۾ رقابت وڌي ۽ مالڪ ڪافور جو اثر رسوخ نمايان ٿيو. خضر خان ۽ ٻين اميرن خلاف سخت قدم کنيا ويا.<ref name="Jackson1999"/> علاءُ الدين 4 جنوري 1316ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. ڪجهه تاريخي روايتن ۾ مالڪ ڪافور تي کيس زهر ڏيڻ يا سندس موت ۾ ملوث هجڻ جو شڪ ظاهر ڪيو ويو آهي، پر اها ڳالهه يقيني تاريخي حقيقت طور ثابت ٿيل ناهي.<ref name="Iranica"/><ref name="Lal1950"/> سندس وفات کان پوءِ مالڪ ڪافور نوجوان شهاب الدين عمر کي تخت تي ويهاريو. ٿوري عرصي بعد ڪافور قتل ٿي ويو ۽ علاءُ الدين جو پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] اقتدار تي آيو.<ref name="Jackson1999"/> == تاريخي جائزو == علاءُ الدين خلجي جي حڪومت دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهي وڃي ٿي. سندس دور ۾ سلطنت جو فوجي اثر اتر هندستان کان دکن ۽ ڏکڻ هندستان تائين وڌيو. منگول حملن جي مزاحمت، وڏي مستقل فوج جي تنظيم، زميني محصولن جي مرڪزيت ۽ بازارن جي ضابطي سندس اهم ڪارنامن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref name="Jackson1999"/><ref name="HabibPrice"/> ٻئي طرف، سندس اقتدار حاصل ڪرڻ جو طريقو، سياسي مخالفن خلاف سخت ڪارروايون، فوجي مهمن ۾ ڦرلٽ ۽ قتل عام، ۽ آبادگارن تي ڳرا محصول سندس حڪمرانيءَ جا تڪراري پهلو هئا. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ سندس دور کي فوجي ڪاميابين ۽ سخت مرڪزي حڪمرانيءَ جي گڏيل پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="Chandra2004"/> === مؤرخ رميش چندر دت جو نقطه نظر === هندستاني مؤرخ [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ علاءُ الدين خلجي جي حڪومت کي فوجي فتوحات، سخت حڪمرانيءَ ۽ انتظامي قابليت جي گڏيل مثال طور پيش ڪيو آهي. دت موجب علاءُ الدين دکن مان موٽڻ کان پوءِ پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين فيروز خلجي کي دوکي سان قتل ڪرائي اقتدار حاصل ڪيو. هن گجرات جي فتح، منگول حملن جي مزاحمت، رنٿمبور ۽ چتوڙ جي محاصرن، مالوا جي فتح ۽ مالڪ ڪافور جي دکن ۽ ڏکڻ هندستان وارين مهمن کي سندس حڪومت جا اهم واقعا قرار ڏنو. دت خاص طور گجرات جي راجا ڪرن راءِ، ڪملا ديوي ۽ ديول ديويءَ جي واقعن، ديوگريءَ جي رام ديو، وارنگل جي حڪمرانن ۽ ڏکڻ جي بلالا خاندان سان لاڳاپيل فوجي مهمن جو ذڪر ڪري ٿو. سندس بيان موجب علاءُ الدين جي آخري سالن ۾ گجرات، چتوڙ ۽ دکن ۾ بغاوتون ٿيون، جڏهن ته مالڪ ڪافور جو درٻار ۾ اثر وڌندو ويو. دت علاءُ الدين کي ڪڏهن ظالم ۽ سخت مزاج حڪمران سڏي ٿو، پر ساڳئي وقت سندس فوجي صلاحيت، مضبوط انتظام، سلطنت ۾ امن امان قائم ڪرڻ ۽ منگول حملن کي روڪڻ جي ڪاميابيءَ جي واکاڻ پڻ ڪري ٿو. هن جي راءِ ۾ علاءُ الدين [[اڪبر اعظم]] جهڙي وسيع نظر يا عظمت نه رکندو هو، پر پنهنجي فتوحات ۽ انتظامي طاقت سبب دهليءَ جي اهم سلطانن مان شمار ٿئي ٿو. دت جي بيان ۾ ڏنل ڪجهه تاريخون، جيئن 1295ع ۾ تخت نشيني ۽ 1300ع ۾ رنٿمبور جي فتح، جديد تاريخي تحقيق جي عام طور قبوليل تاريخن سان نٿيون ملن؛ تنهنڪري انهن کي مؤرخ جي بيان جو حصو سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=58–62 |language=en }}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|جلال الدين فيروز خلجي جي قتل جو تاريخي مصورانه منظر File:Portrait of Sultan 'Ala-ud-Din, Padshah of Delhi.jpg|علاءُ الدين خلجي جي بعد واري دور جي تصوير File:Alai Darwaza.JPG|علائي دروازو File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|علاءُ الدين جو مقبرو File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|سڪندر ثاني لقب وارو سڪو File:Sultan Alau'd Din put to Flight.jpeg|راجپوت روايت سان لاڳاپيل بعد واري دور جي تصوير </gallery> == پڻ ڏسو == * [[دهلي سلطنت]] * [[خلجي خاندان]] * [[جلال الدين فيروز خلجي]] * [[مالڪ ڪافور]] * [[امير خسرو]] * [[منگولن جا هندستان تي حملا]] * [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/ علاءُ الدين خلجي — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Alauddin_Khalji علاءُ الدين خلجي جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-khilji-khalji-dynasty-1290-1320/ خلجي خاندان ۽ ان جا انتظامي سڌارا — INFLIBNET] * [https://archnet.org/sites/5794 علاءُ الدين خلجي جو مدرسو — Archnet] {{DEFAULTSORT:علاء الدين خلجي}} [[زمرو:دهلي جا سلطان]] [[زمرو:خلجي خاندان]] [[زمرو:1260ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1316ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] cffmhknddc3twm0lcwbde30sj60c007 424281 424280 2026-10-22T09:46:04Z Intisar Ali 8681 424281 wikitext text/x-wiki {{Short description|دهلي سلطنت جو خلجي حڪمران (1296ع–1316ع)}} {{Infobox royalty | name = علاءُ الدين خلجي | title = سلطان دهلي | image = The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh (Alauddin Khalji detail).jpg | caption = نئين تخت نشين ٿيل علاءُ الدين خلجي، ''جامع التواريخ'' جي تصوير، لڳ ڀڳ 1314ع | succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان | reign = 1296ع – 4 جنوري 1316ع | coronation = 1296ع، دهلي | predecessor = [[جلال الدين فيروز خلجي]] | successor = [[شهاب الدين عمر]] | birth_name = علي گرشاسپ | birth_date = لڳ ڀڳ 1266ع | death_date = 4 جنوري 1316ع | death_place = [[دهلي]] | burial_place = علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، قطب ڪمپليڪس، دهلي | dynasty = [[خلجي خاندان]] | father = شهاب الدين مسعود | spouse = ملڪه جهان، مهرو، ڪملا ديوي، جتيپالي | issue = خضر خان، مبارڪ خان، شهاب الدين عمر ۽ ٻيا | religion = [[اسلام]]، [[سني]] }} '''علاءُ الدين محمد شاهه خلجي''' (فارسي: علاء الدین محمد شاه؛ ڄمڻ وقت نالو '''علي گرشاسپ'''؛ لڳ ڀڳ 1266ع – 4 جنوري 1316ع) [[خلجي خاندان]] جو ٻيو سلطان ۽ [[دهلي سلطنت]] جو هڪ اهم حڪمران هو، جنهن 1296ع کان 1316ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ سلطنت جون حدون وڌيون، [[منگول]] حملن جي مزاحمت ڪئي وئي، اتر ۽ وچ هندستان جا ڪيترائي علائقا دهليءَ جي اقتدار هيٺ آيا ۽ [[دکن]] جي رياستن کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلايون ويون.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Zaidi |first=Nasr Hasan |title=ʿAlāʾ-al-Dīn Ḵaljī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |page=779 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/ |language=en}}</ref><ref name="Jackson1999">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521404778 |language=en}}</ref> علاءُ الدين فوجي انتظام، زميني محصولن، واپار ۽ شين جي اگهن تي ضابطي بابت وسيع سڌارا ڪيا. سندس حڪمرانيءَ ۾ طاقتور مرڪزي حڪومت ۽ وڏي مستقل فوج قائم ٿي، پر ان سان گڏ سخت سزائون، سياسي مخالفن جي دٻاءَ، فوجي مهمن ۾ قتل عام ۽ ڳرن محصولن جا واقعا پڻ تاريخي ذريعن ۾ درج آهن.<ref name="Chandra2004">{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |language=en}}</ref><ref name="Lal1950">{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |language=en}}</ref> == شروعاتي زندگي == علاءُ الدين جو اصل نالو علي گرشاسپ هو. هو شهاب الدين مسعود جو پٽ ۽ خلجي خاندان جي باني [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو ڀائٽيو هو. پيءُ جي وفات کان پوءِ سندس پرورش جلال الدين جي نگرانيءَ ۾ ٿي. هن جلال الدين جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن سبب هو سلطان جو ناٺي پڻ بڻيو.<ref name="Lal1950"/> 1290ع ۾ جلال الدين جي سلطان ٿيڻ کان پوءِ علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ'' جو عهدو ڏنو ويو. 1291ع ۾ ڪڙا جي گورنر ملڪ ڇجوءَ جي بغاوت کي دٻائڻ ۾ ڪردار ادا ڪرڻ سبب کيس ڪڙا جي گورنري ملي. بعد ۾ ڀيلسا تي فوجي حملي کان پوءِ کيس اَوڌ جي گورنري پڻ ڏني وئي.<ref name="Lal1950"/> == اقتدار تي اچڻ == === ڀيلسا ۽ ديوگري جون مهمون === 1293ع ۾ علاءُ الدين [[مالوا]] جي ڀيلسا شهر تي حملو ڪيو. هن مهم مان حاصل ٿيل دولت ۽ دکن جي خوشحال رياستن بابت معلومات سندس ايندڙ فوجي منصوبن ۾ اهم ثابت ٿي. 1296ع ۾ هن [[ديوگري]] تي حملو ڪيو، جتي يادَو حڪمران رامچندر کان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو.<ref name="Lal1950"/><ref name="Jackson1999"/> === جلال الدين جو قتل === ديوگريءَ مان واپسيءَ کان پوءِ علاءُ الدين ڪڙا ۾ پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين سان ملاقات جو بندوبست ڪيو. 1296ع ۾ ان ملاقات دوران جلال الدين کي قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ علاءُ الدين پاڻ کي سلطان قرار ڏنو ۽ دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ڪئي. دهليءَ ۾ جلال الدين جي خاندان جي مزاحمت ختم ڪرڻ کان پوءِ هن تخت تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو.<ref name="Iranica"/><ref name="Lal1950"/> === اقتدار جو استحڪام === علاءُ الدين شروع ۾ اميرن، سپاهين ۽ ٻين حامين کي انعام ڏئي پنهنجي حمايت وڌائي. هن ملتان تي قبضو ڪري جلال الدين جي وارثن جي سياسي قوت ختم ڪئي. بعد ۾ اڳوڻن اميرن مان ڪيترن کي عهدي تان هٽايو ويو ۽ سندن ملڪيتون ضبط ڪيون ويون.<ref name="Lal1950"/> == فوجي مهمون == === منگول حملن جي مزاحمت === علاءُ الدين جي حڪومت دوران [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن اتر هندستان تي بار بار حملا ڪيا. 1297ع–1298ع ۾ پنجاب ڏانهن وڌندڙ منگول فوج کي علاءُ الدين جي سپهه سالار الغ خان شڪست ڏني. 1298ع ۾ منگولن سنڌ جي سيوستان، يعني [[سيوهڻ]]، تي قبضو ڪيو، پر ظفر خان جي اڳواڻيءَ ۾ دهليءَ جي فوج قلعي تي ٻيهر قبضو حاصل ڪيو.<ref name="Jackson1999"/> 1299ع ۾ قطلوغ خواجه جي اڳواڻيءَ ۾ منگول فوج دهليءَ ڏانهن وڌي. [[ڪلي جي جنگ]] ۾ علاءُ الدين جي فوج مقابلو ڪيو؛ سندس سپهه سالار ظفر خان جنگ ۾ مارجي ويو، جڏهن ته منگول لشڪر پوئتي هٽي ويو. 1303ع ۾ منگول فوج ٻيهر دهليءَ تائين پهتي. علاءُ الدين سري جي مضبوط ڪيل علائقي ۾ دفاعي انتظام ڪيا. حملي آورن دهليءَ جي ڀرپاسي تباهي آندي، پر آخرڪار واپس هليا ويا. هن حملي کان پوءِ سلطان سرحدي قلعن ۽ فوجي دفاع کي مضبوط ڪرڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref name="Jackson1999"/> 1305ع ۾ امروهه جي جنگ ۾ ملڪ نائڪ جي اڳواڻيءَ هيٺ دهليءَ جي فوج منگولن کي شڪست ڏني. 1306ع ۾ راوي درياهه جي ڀرسان به منگول فوج کي شڪست ملي. ان کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪومت جي باقي عرصي ۾ وڏي منگول حملي جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="Lal1950"/> === گجرات جي مهم === 1299ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن، الغ خان ۽ نصرت خان جي اڳواڻيءَ ۾، [[گجرات]] تي حملو ڪيو. ان وقت گجرات تي واگهيلا خاندان جو حڪمران ڪرن ديو حڪومت ڪندو هو. حملي دوران انهلوارا، کنڀات ۽ ٻين علائقن ۾ ڦرلٽ ٿي ۽ [[سومنات مندر]] کي نقصان پهچايو ويو. ڪرن ديو ڀڄي ويو ۽ سندس راڻي ڪملا ديوي کي قيد ڪري دهلي آندو ويو.<ref name="Lal1950"/><ref name="Jackson1999"/> هن مهم دوران مالڪ ڪافور پڻ دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. هو اڳتي هلي علاءُ الدين جو اهم فوجي سپهه سالار بڻيو. 1304ع جي لڳ ڀڳ گجرات جي علائقن کي وڌيڪ مستقل نموني دهلي سلطنت جي انتظام هيٺ آندو ويو.<ref name="Chandra2004"/> === رنٿمبور جي فتح === [[رنٿمبور]] جو قلعو راجپوتانا جي اهم فوجي مرڪزن مان هو. ان جو حڪمران همير ديو هو. 1301ع ۾ علاءُ الدين قلعي جي گهيري جي اڳواڻي پاڻ ڪئي. ڊگهي مزاحمت کان پوءِ جولاءِ 1301ع ۾ قلعو دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. همير ديو جنگ دوران مارجي ويو.<ref name="Lal1950"/> === چتوڙ جو گهيرو === 1303ع ۾ علاءُ الدين [[چتوڙ قلعو|چتوڙ]] تي حملو ڪيو، جيڪو ميواڙ جي گُهلا حڪمران رتن سنگهه جي اقتدار جو مرڪز هو. اٽڪل اٺن مهينن جي گهيري کان پوءِ قلعو فتح ٿيو. معاصر شاعر [[امير خسرو]] جي بيان موجب فتح کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي قتل ڪيو ويو.<ref name="Chandra2004"/> چتوڙ جي واقعي سان راڻي پدمنيءَ جي ڪهاڻي پڻ منسوب آهي، پر اها ڪهاڻي گهڻي دير سان لکيل ادبي روايتن ۾ نمايان ٿي. جديد مورخ عام طور ان کي علاءُ الدين جي حملي جو ثابت ٿيل تاريخي سبب نٿا سمجهن.<ref name="Chandra2004"/> === مالوا جي فتح === 1305ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن مالوا تي حملو ڪيو. هن مهم ۾ پرمار خاندان جي حڪمرانيءَ کي ختم ڪيو ويو ۽ اجين، منڊو، ڌار ۽ چنديري سميت ڪيترائي اهم علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ آيا.<ref name="Jackson1999"/> === مارواڙ جون مهمون === علاءُ الدين جي فوجن راجستان جي سيوانا ۽ جالور قلعن تي پڻ مهمون هلايون. سيوانا تي 1308ع ۾ ۽ جالور تي 1311ع ۾ قبضو ڪيو ويو. انهن مهمن سان اولهه راجستان ۾ دهلي سلطنت جو فوجي اثر وڌيو.<ref name="Lal1950"/> == [[دکن][ ۽ ڏکڻ هندستان جون مهمون == === ديوگري === 1308ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين مالڪ ڪافور کي ديوگري ڏانهن موڪليو. يادَو حڪمران رامچندر دهليءَ جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيو. کيس پنهنجي رياست جي حڪمراني جاري رکڻ جي اجازت ملي.<ref name="Lal1950"/> === وارنگل === 1309ع جي آخر ۾ مالڪ ڪافور [[ڪاڪتيا خاندان]] جي راڄڌاني [[وارنگل]] ڏانهن روانو ٿيو. 1310ع ۾ گهيري کان پوءِ ڪاڪتيا حڪمران پرتاپ رودر ديو خراج ڏيڻ ۽ دولت حوالي ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان مهم سان دکن ۾ دهلي سلطنت جو سياسي اثر وڌيڪ وڌيو.<ref name="Jackson1999"/> === دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ === 1311ع ۾ مالڪ ڪافور [[هويسالا خاندان]] جي راڄڌاني دواراسمودر تي حملو ڪيو. حڪمران وير بلال ٽئين صلح ڪري خراج ڏيڻ قبول ڪيو. ان کان پوءِ ڪافور جي فوج ڏکڻ طرف [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن ڏانهن وڌي، جتي ڪيترن شهرن مان دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا.<ref name="Lal1950"/> ڏکڻ هندستان جون اهي مهمون هر علائقي جي مستقل الحاق جي برابر نه هيون. ڪيترين رياستن ۾ مقامي حڪمران برقرار رهيا ۽ دهلي سلطنت سان سندن تعلق خراج يا سياسي بالادستيءَ جي صورت ۾ هو.<ref name="Jackson1999"/> === ديوگري جي ٻيهر مهم === رامچندر جي وفات کان پوءِ ديوگريءَ ۾ دهليءَ جي بالادستيءَ جي مخالفت وڌي. 1313ع ۾ مالڪ ڪافور ٻيهر دکن ڏانهن ويو ۽ يادَو حڪمرانيءَ کي شڪست ڏني. هن مرحلي کان پوءِ ديوگري تي دهلي سلطنت جو سڌو اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو.<ref name="Lal1950"/> == اهم فوجي مهمن جو خلاصو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #a8bfd0;" |+ style="background:#244d68;color:white;padding:10px;" | علاءُ الدين خلجي جي دور جون اهم فوجي مهمون ! style="background:#dcebf4;" | سال ! style="background:#dcebf4;" | علائقو يا جنگ ! style="background:#dcebf4;" | اهم نتيجو |- | 1296ع | ديوگري | دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو |- | 1298ع | سيوستان، سنڌ | منگولن کان قلعو واپس ورتو ويو |- | 1299ع | گجرات | واگهيلا رياست تي حملو ۽ ڦرلٽ |- | 1299ع | ڪلي جي جنگ | منگول فوج جي واپسي |- | 1301ع | رنٿمبور | قلعي جي فتح |- | 1303ع | چتوڙ | گهيري کان پوءِ قلعي جي فتح |- | 1303ع | دهلي | منگول گهيري کان پوءِ حملي آورن جي واپسي |- | 1305ع | مالوا | پرمار حڪمرانيءَ جو خاتمو |- | 1305ع | امروهه | منگول فوج کي شڪست |- | 1308ع | ديوگري | رامچندر جي خراج ڏيڻ تي رضامندي |- | 1310ع | وارنگل | ڪاڪتيا حڪمران کان خراج |- | 1311ع | دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ | فوجي پيشقدمي ۽ دولت جي وصولي |- | 1313ع | ديوگري | دهليءَ جي اقتدار جي ٻيهر بحالي |} <ref name="Jackson1999"/><ref name="Lal1950"/> == انتظامي سڌارا == === زميني محصول === علاءُ الدين زمين جي محصول واري نظام کي مرڪزي حڪومت جي نگرانيءَ هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. هن ڪيترن علائقن ۾ جاگيردارن ۽ وچولي محصول وصول ڪندڙن جي اختيارن کي محدود ڪيو. گنگا ۽ جمنا جي دوآبي علائقي ۾ زرعي پيداوار تي لڳ ڀڳ اڌ پيداوار جي برابر محصول مقرر ڪيو ويو.<ref name="Chandra2004"/> هن زمين جي ماپ، پيداوار جي حساب ۽ محصول جي وصوليءَ لاءِ سرڪاري اهلڪارن جو نظام مضبوط ڪيو. ڪجهه مقامي سردارن کي عام آبادگارن وانگر محصول ادا ڪرڻ جو پابند بڻايو ويو. انهن قدمن سان مرڪزي خزاني جي آمدني وڌي، پر ڳرن محصولن سبب آبادگارن تي معاشي دٻاءُ پڻ پيو.<ref name="Habib1982">{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Agrarian System and Its Crisis |title=The Cambridge Economic History of India |volume=1 |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |language=en}}</ref> === بازارن ۽ اگهن تي ضابطو === علاءُ الدين جي مشهور انتظامي قدمن مان بازارن جي اگهن تي ضابطو هو. اناج، ڪپڙي، گهوڙن، چوپائي مال ۽ ٻين ضرورتن جي شين جا اگهه مقرر ڪيا ويا. بازارن جي نگرانيءَ لاءِ عملدار مقرر ٿيا، واپارين جي رجسٽريشن ڪئي وئي ۽ سرڪاري اناج جا ذخيرا قائم ڪيا ويا.<ref name="HabibPrice">{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Price Regulations of Alauddin Khalji |title=Money and the Market in India, 1100–1700 |publisher=Oxford University Press |year=1998 |language=en}}</ref> تاريخدانن موجب انهن سڌارن جو هڪ اهم مقصد وڏي فوج لاءِ گهربل سامان سستو رکڻ هو، جيئن سپاهين کي محدود نقد پگهارن تي برقرار رکي سگهجي. ڪجهه معاصر تاريخ نويسن انهن قدمن کي عوامي ڀلائيءَ سان پڻ ڳنڍيو آهي. ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ واپارين کي سخت سزائون ڏنيون وينديون هيون.<ref name="Chandra2004"/><ref name="HabibPrice"/> === فوجي سڌارا === علاءُ الدين وڏي مستقل فوج برقرار رکي. هن سپاهين جي سڃاڻپ ۽ رجسٽريشن لاءِ ''چهرا'' ۽ گهوڙن جي سڃاڻپ لاءِ ''داغ'' جو نظام متعارف ڪرايو يا ان کي منظم ڪيو. ان سان فوجي معائنن ۾ جعلسازي روڪڻ ۽ گهوڙن جي معيار کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="Lal1950"/> === سياسي نگراني === بغاوتن جي روڪٿام لاءِ علاءُ الدين جاسوسي ۽ اطلاع رسانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو. اميرن جي گڏجاڻين، شادين ۽ سياسي لاڳاپن تي نگراني وڌائي وئي. ڪيترن اميرن جون ملڪيتون ضبط ڪيون ويون ۽ شراب نوشيءَ تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون.<ref name="Chandra2004"/> == مذهبي پاليسي == علاءُ الدين سني مسلمان حڪمران هو. سندس دور ۾ ڪجهه فوجي مهمن دوران هندو مندرن کي تباهه يا نقصان پهچايو ويو، جڏهن ته مقامي هندو حڪمرانن مان جيڪي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪندا هئا، انهن مان ڪيترن کي پنهنجي علائقن جي انتظام ۾ برقرار رکيو ويو.<ref name="Eaton2001">{{cite journal |last=Eaton |first=Richard M. |title=Temple Desecration and Indo-Muslim States |journal=Frontline |year=2001 |language=en}}</ref><ref name="Chandra2004"/> تاريخ نويس [[ضياءُ الدين برني]] موجب علاءُ الدين ڪيترن سياسي معاملن ۾ مذهبي عالمن جي راءِ بدران رياستي ضرورتن کي ترجيح ڏيندو هو. تنهن هوندي به ان بيان جي تشريح بابت جديد تاريخدانن ۾ اختلاف موجود آهن. سندس مذهبي پاليسيءَ کي رڳو هڪ رخ کان بيان ڪرڻ بدران فوجي، مالياتي ۽ سياسي حالتن سان گڏ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="Jackson1999"/> == ذاتي زندگي == علاءُ الدين جي زالن ۾ جلال الدين جي ڌيءَ ملڪه جهان، مهرو، گجرات جي اڳوڻي راڻي ڪملا ديوي ۽ ديوگريءَ جي حڪمران رامچندر جي ڌيءَ جتيپالي شامل هيون. سندس پٽن ۾ خضر خان، شادي خان، مبارڪ خان ۽ شهاب الدين عمر جا نالا ملن ٿا.<ref name="Lal1950"/> === خضر خان ۽ ديول ديوي === گجرات جي اڳوڻي حڪمران ڪرن ديو جي ڌيءَ ديول ديوي کي دهلي آندو ويو ۽ 1308ع ۾ علاءُ الدين جي پٽ خضر خان سان سندس شادي ٿي. [[امير خسرو]] هنن ٻنهي جي ڪهاڻيءَ تي ''ديوَل راڻي خضر خان'' نالي مثنوي لکي. ان واقعي بابت ادبي بيانن ۽ تاريخي حقيقتن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="Lal1950"/> == فن تعمير == علاءُ الدين جي دور ۾ دهليءَ ۾ ڪيترائي اهم تعميراتي منصوبا شروع ٿيا. انهن ۾ [[سري قلعو]]، حوض خاص جي آبي ذخيري سان لاڳاپيل ڪم، [[علائي دروازو]] ۽ نامڪمل علائي مينار شامل آهن.<ref name="Iranica"/> === علائي دروازو === [[File:Alai Darwaza.JPG|thumb|علائي دروازو، قطب ڪمپليڪس، دهلي]] 1311ع ۾ تعمير ٿيل علائي دروازو [[قطب ڪمپليڪس]] جي اهم عمارتن مان هڪ آهي. ان ۾ ڳاڙهي پٿر، سنگ مرمر، محرابن ۽ اسلامي هندستاني طرز تعمير جا نمايان نمونا ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Lal1950"/> === علائي مينار === علاءُ الدين قطب مينار کان وڏي مينار تعمير ڪرائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، پر اها عمارت مڪمل نه ٿي سگهي. ان جا باقيات اڄ به قطب ڪمپليڪس ۾ موجود آهن.<ref name="Iranica"/> === مقبرو ۽ مدرسو === [[File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، دهلي]] علاءُ الدين جو مقبرو دهليءَ جي مهرولي واري قطب ڪمپليڪس ۾ واقع آهي. ان سان گڏ سندس نالي سان منسوب مدرسي جا آثار پڻ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Qutb Complex: Ala al Din Khalji Madrasa |website=Archnet |url=https://archnet.org/sites/5794 |language=en}}</ref> == سڪا ۽ لقب == [[File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو چانديءَ جو ٽنڪو، جنهن تي سڪندر ثاني جو لقب درج آهي]] علاءُ الدين پنهنجي سڪن تي ''سڪندر ثاني''، يعني ٻيو سڪندر، جو لقب استعمال ڪيو. اهو لقب سندس فوجي فتوحات ۽ شاهي عظمت جي دعويٰ کي ظاهر ڪندو هو. سندس دور ۾ چانديءَ، ٽامي ۽ ٻين ڌاتن جا سڪا جاري ٿيا.<ref>{{cite book |last=Farooqui |first=Salma Ahmed |title=A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-eighteenth Century |publisher=Pearson |year=2011 |isbn=9788131732021 |page=13 |language=en}}</ref> == آخري سال ۽ وفات == زندگيءَ جي آخري سالن ۾ علاءُ الدين بيمار ٿي پيو. سندس درٻار ۾ اميرن جي وچ ۾ رقابت وڌي ۽ مالڪ ڪافور جو اثر رسوخ نمايان ٿيو. خضر خان ۽ ٻين اميرن خلاف سخت قدم کنيا ويا.<ref name="Jackson1999"/> علاءُ الدين 4 جنوري 1316ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. ڪجهه تاريخي روايتن ۾ مالڪ ڪافور تي کيس زهر ڏيڻ يا سندس موت ۾ ملوث هجڻ جو شڪ ظاهر ڪيو ويو آهي، پر اها ڳالهه يقيني تاريخي حقيقت طور ثابت ٿيل ناهي.<ref name="Iranica"/><ref name="Lal1950"/> سندس وفات کان پوءِ مالڪ ڪافور نوجوان شهاب الدين عمر کي تخت تي ويهاريو. ٿوري عرصي بعد ڪافور قتل ٿي ويو ۽ علاءُ الدين جو پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] اقتدار تي آيو.<ref name="Jackson1999"/> == تاريخي جائزو == علاءُ الدين خلجي جي حڪومت دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهي وڃي ٿي. سندس دور ۾ سلطنت جو فوجي اثر اتر هندستان کان دکن ۽ ڏکڻ هندستان تائين وڌيو. منگول حملن جي مزاحمت، وڏي مستقل فوج جي تنظيم، زميني محصولن جي مرڪزيت ۽ بازارن جي ضابطي سندس اهم ڪارنامن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref name="Jackson1999"/><ref name="HabibPrice"/> ٻئي طرف، سندس اقتدار حاصل ڪرڻ جو طريقو، سياسي مخالفن خلاف سخت ڪارروايون، فوجي مهمن ۾ ڦرلٽ ۽ قتل عام، ۽ آبادگارن تي ڳرا محصول سندس حڪمرانيءَ جا تڪراري پهلو هئا. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ سندس دور کي فوجي ڪاميابين ۽ سخت مرڪزي حڪمرانيءَ جي گڏيل پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="Chandra2004"/> === مؤرخ رميش چندر دت جو نقطه نظر === هندستاني مؤرخ [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ علاءُ الدين خلجي جي حڪومت کي فوجي فتوحات، سخت حڪمرانيءَ ۽ انتظامي قابليت جي گڏيل مثال طور پيش ڪيو آهي. دت موجب علاءُ الدين دکن مان موٽڻ کان پوءِ پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين فيروز خلجي کي دوکي سان قتل ڪرائي اقتدار حاصل ڪيو. هن گجرات جي فتح، منگول حملن جي مزاحمت، رنٿمبور ۽ چتوڙ جي محاصرن، مالوا جي فتح ۽ مالڪ ڪافور جي دکن ۽ ڏکڻ هندستان وارين مهمن کي سندس حڪومت جا اهم واقعا قرار ڏنو. دت خاص طور گجرات جي راجا ڪرن راءِ، ڪملا ديوي ۽ ديول ديويءَ جي واقعن، ديوگريءَ جي رام ديو، وارنگل جي حڪمرانن ۽ ڏکڻ جي بلالا خاندان سان لاڳاپيل فوجي مهمن جو ذڪر ڪري ٿو. سندس بيان موجب علاءُ الدين جي آخري سالن ۾ گجرات، چتوڙ ۽ دکن ۾ بغاوتون ٿيون، جڏهن ته مالڪ ڪافور جو درٻار ۾ اثر وڌندو ويو. دت علاءُ الدين کي ڪڏهن ظالم ۽ سخت مزاج حڪمران سڏي ٿو، پر ساڳئي وقت سندس فوجي صلاحيت، مضبوط انتظام، سلطنت ۾ امن امان قائم ڪرڻ ۽ منگول حملن کي روڪڻ جي ڪاميابيءَ جي واکاڻ پڻ ڪري ٿو. هن جي راءِ ۾ علاءُ الدين [[اڪبر اعظم]] جهڙي وسيع نظر يا عظمت نه رکندو هو، پر پنهنجي فتوحات ۽ انتظامي طاقت سبب دهليءَ جي اهم سلطانن مان شمار ٿئي ٿو. دت جي بيان ۾ ڏنل ڪجهه تاريخون، جيئن 1295ع ۾ تخت نشيني ۽ 1300ع ۾ رنٿمبور جي فتح، جديد تاريخي تحقيق جي عام طور قبوليل تاريخن سان نٿيون ملن؛ تنهنڪري انهن کي مؤرخ جي بيان جو حصو سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=58–62 |language=en }}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|جلال الدين فيروز خلجي جي قتل جو تاريخي مصورانه منظر File:Portrait of Sultan 'Ala-ud-Din, Padshah of Delhi.jpg|علاءُ الدين خلجي جي بعد واري دور جي تصوير File:Alai Darwaza.JPG|علائي دروازو File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|علاءُ الدين جو مقبرو File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|سڪندر ثاني لقب وارو سڪو File:Sultan Alau'd Din put to Flight.jpeg|راجپوت روايت سان لاڳاپيل بعد واري دور جي تصوير </gallery> == پڻ ڏسو == * [[دهلي سلطنت]] * [[خلجي خاندان]] * [[جلال الدين فيروز خلجي]] * [[مالڪ ڪافور]] * [[امير خسرو]] * [[منگولن جا هندستان تي حملا]] * [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/ علاءُ الدين خلجي — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Alauddin_Khalji علاءُ الدين خلجي جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-khilji-khalji-dynasty-1290-1320/ خلجي خاندان ۽ ان جا انتظامي سڌارا — INFLIBNET] * [https://archnet.org/sites/5794 علاءُ الدين خلجي جو مدرسو — Archnet] {{DEFAULTSORT:علاء الدين خلجي}} [[زمرو:دهلي جا سلطان]] [[زمرو:خلجي خاندان]] [[زمرو:1260ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1316ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] 8pqlamtt8kof1932fcen82zkuoa4idj 424283 424281 2026-10-22T09:47:48Z Intisar Ali 8681 424283 wikitext text/x-wiki {{Short description|دهلي سلطنت جو خلجي حڪمران (1296ع–1316ع)}} {{Infobox royalty | name = علاءُ الدين خلجي | title = سلطان دهلي | image = The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh (Alauddin Khalji detail).jpg | caption = نئين تخت نشين ٿيل علاءُ الدين خلجي، ''جامع التواريخ'' جي تصوير، لڳ ڀڳ 1314ع | succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان | reign = 1296ع – 4 جنوري 1316ع | coronation = 1296ع، دهلي | predecessor = [[جلال الدين فيروز خلجي]] | successor = [[شهاب الدين عمر]] | birth_name = علي گرشاسپ | birth_date = لڳ ڀڳ 1266ع | death_date = 4 جنوري 1316ع | death_place = [[دهلي]] | burial_place = علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، قطب ڪمپليڪس، دهلي | dynasty = [[خلجي خاندان]] | father = شهاب الدين مسعود | spouse = ملڪه جهان، مهرو، ڪملا ديوي، جتيپالي | issue = خضر خان، مبارڪ خان، شهاب الدين عمر ۽ ٻيا | religion = [[اسلام]]، [[سني]] }} '''علاءُ الدين محمد شاهه خلجي''' (فارسي: علاء الدین محمد شاه؛ ڄمڻ وقت نالو '''علي گرشاسپ'''؛ لڳ ڀڳ 1266ع – 4 جنوري 1316ع) [[خلجي خاندان]] جو ٻيو سلطان ۽ [[دهلي سلطنت]] جو هڪ اهم حڪمران هو، جنهن 1296ع کان 1316ع تائين حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ سلطنت جون حدون وڌيون، [[منگول]] حملن جي مزاحمت ڪئي وئي، اتر ۽ وچ هندستان جا ڪيترائي علائقا دهليءَ جي اقتدار هيٺ آيا ۽ [[دکن]] جي رياستن کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ فوجي مهمون هلايون ويون.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Zaidi |first=Nasr Hasan |title=ʿAlāʾ-al-Dīn Ḵaljī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |page=779 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/ |language=en}}</ref><ref name="Jackson1999">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521404778 |language=en}}</ref> علاءُ الدين فوجي انتظام، زميني محصولن، واپار ۽ شين جي اگهن تي ضابطي بابت وسيع سڌارا ڪيا. سندس حڪمرانيءَ ۾ طاقتور مرڪزي حڪومت ۽ وڏي مستقل فوج قائم ٿي، پر ان سان گڏ سخت سزائون، سياسي مخالفن جي دٻاءَ، فوجي مهمن ۾ قتل عام ۽ ڳرن محصولن جا واقعا پڻ تاريخي ذريعن ۾ درج آهن.<ref name="Chandra2004">{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |language=en}}</ref><ref name="Lal1950">{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |language=en}}</ref> == شروعاتي زندگي == علاءُ الدين جو اصل نالو علي گرشاسپ هو. هو شهاب الدين مسعود جو پٽ ۽ خلجي خاندان جي باني [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو ڀائٽيو هو. پيءُ جي وفات کان پوءِ سندس پرورش جلال الدين جي نگرانيءَ ۾ ٿي. هن جلال الدين جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن سبب هو سلطان جو ناٺي پڻ بڻيو.<ref name="Lal1950"/> 1290ع ۾ جلال الدين جي سلطان ٿيڻ کان پوءِ علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ'' جو عهدو ڏنو ويو. 1291ع ۾ ڪڙا جي گورنر ملڪ ڇجوءَ جي بغاوت کي دٻائڻ ۾ ڪردار ادا ڪرڻ سبب کيس ڪڙا جي گورنري ملي. بعد ۾ ڀيلسا تي فوجي حملي کان پوءِ کيس اَوڌ جي گورنري پڻ ڏني وئي.<ref name="Lal1950"/> == اقتدار تي اچڻ == === ڀيلسا ۽ ديوگري جون مهمون === 1293ع ۾ علاءُ الدين [[مالوا]] جي ڀيلسا شهر تي حملو ڪيو. هن مهم مان حاصل ٿيل دولت ۽ دکن جي خوشحال رياستن بابت معلومات سندس ايندڙ فوجي منصوبن ۾ اهم ثابت ٿي. 1296ع ۾ هن [[ديوگري]] تي حملو ڪيو، جتي يادَو حڪمران رامچندر کان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو.<ref name="Lal1950"/><ref name="Jackson1999"/> === جلال الدين جو قتل === ديوگريءَ مان واپسيءَ کان پوءِ علاءُ الدين ڪڙا ۾ پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين سان ملاقات جو بندوبست ڪيو. 1296ع ۾ ان ملاقات دوران جلال الدين کي قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ علاءُ الدين پاڻ کي سلطان قرار ڏنو ۽ دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ڪئي. دهليءَ ۾ جلال الدين جي خاندان جي مزاحمت ختم ڪرڻ کان پوءِ هن تخت تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو.<ref name="Iranica"/><ref name="Lal1950"/> === اقتدار جو استحڪام === علاءُ الدين شروع ۾ اميرن، سپاهين ۽ ٻين حامين کي انعام ڏئي پنهنجي حمايت وڌائي. هن ملتان تي قبضو ڪري جلال الدين جي وارثن جي سياسي قوت ختم ڪئي. بعد ۾ اڳوڻن اميرن مان ڪيترن کي عهدي تان هٽايو ويو ۽ سندن ملڪيتون ضبط ڪيون ويون.<ref name="Lal1950"/> == فوجي مهمون == === منگول حملن جي مزاحمت === علاءُ الدين جي حڪومت دوران [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن اتر هندستان تي بار بار حملا ڪيا. 1297ع–1298ع ۾ پنجاب ڏانهن وڌندڙ منگول فوج کي علاءُ الدين جي سپهه سالار الغ خان شڪست ڏني. 1298ع ۾ منگولن سنڌ جي سيوستان، يعني [[سيوهڻ]]، تي قبضو ڪيو، پر ظفر خان جي اڳواڻيءَ ۾ دهليءَ جي فوج قلعي تي ٻيهر قبضو حاصل ڪيو.<ref name="Jackson1999"/> 1299ع ۾ قطلوغ خواجه جي اڳواڻيءَ ۾ منگول فوج دهليءَ ڏانهن وڌي. [[ڪلي جي جنگ]] ۾ علاءُ الدين جي فوج مقابلو ڪيو؛ سندس سپهه سالار ظفر خان جنگ ۾ مارجي ويو، جڏهن ته منگول لشڪر پوئتي هٽي ويو. 1303ع ۾ منگول فوج ٻيهر دهليءَ تائين پهتي. علاءُ الدين سري جي مضبوط ڪيل علائقي ۾ دفاعي انتظام ڪيا. حملي آورن دهليءَ جي ڀرپاسي تباهي آندي، پر آخرڪار واپس هليا ويا. هن حملي کان پوءِ سلطان سرحدي قلعن ۽ فوجي دفاع کي مضبوط ڪرڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref name="Jackson1999"/> 1305ع ۾ امروهه جي جنگ ۾ ملڪ نائڪ جي اڳواڻيءَ هيٺ دهليءَ جي فوج منگولن کي شڪست ڏني. 1306ع ۾ راوي درياهه جي ڀرسان به منگول فوج کي شڪست ملي. ان کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪومت جي باقي عرصي ۾ وڏي منگول حملي جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="Lal1950"/> === گجرات جي مهم === 1299ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن، الغ خان ۽ نصرت خان جي اڳواڻيءَ ۾، [[گجرات]] تي حملو ڪيو. ان وقت گجرات تي واگهيلا خاندان جو حڪمران ڪرن ديو حڪومت ڪندو هو. حملي دوران انهلوارا، کنڀات ۽ ٻين علائقن ۾ ڦرلٽ ٿي ۽ [[سومنات مندر]] کي نقصان پهچايو ويو. ڪرن ديو ڀڄي ويو ۽ سندس راڻي ڪملا ديوي کي قيد ڪري دهلي آندو ويو.<ref name="Lal1950"/><ref name="Jackson1999"/> هن مهم دوران مالڪ ڪافور پڻ دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. هو اڳتي هلي علاءُ الدين جو اهم فوجي سپهه سالار بڻيو. 1304ع جي لڳ ڀڳ گجرات جي علائقن کي وڌيڪ مستقل نموني دهلي سلطنت جي انتظام هيٺ آندو ويو.<ref name="Chandra2004"/> === رنٿمبور جي فتح === [[رنٿمبور]] جو قلعو راجپوتانا جي اهم فوجي مرڪزن مان هو. ان جو حڪمران همير ديو هو. 1301ع ۾ علاءُ الدين قلعي جي گهيري جي اڳواڻي پاڻ ڪئي. ڊگهي مزاحمت کان پوءِ جولاءِ 1301ع ۾ قلعو دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. همير ديو جنگ دوران مارجي ويو.<ref name="Lal1950"/> === چتوڙ جو گهيرو === 1303ع ۾ علاءُ الدين [[چتوڙ قلعو|چتوڙ]] تي حملو ڪيو، جيڪو ميواڙ جي گُهلا حڪمران رتن سنگهه جي اقتدار جو مرڪز هو. اٽڪل اٺن مهينن جي گهيري کان پوءِ قلعو فتح ٿيو. معاصر شاعر [[امير خسرو]] جي بيان موجب فتح کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي قتل ڪيو ويو.<ref name="Chandra2004"/> چتوڙ جي واقعي سان راڻي پدمنيءَ جي ڪهاڻي پڻ منسوب آهي، پر اها ڪهاڻي گهڻي دير سان لکيل ادبي روايتن ۾ نمايان ٿي. جديد مورخ عام طور ان کي علاءُ الدين جي حملي جو ثابت ٿيل تاريخي سبب نٿا سمجهن.<ref name="Chandra2004"/> === مالوا جي فتح === 1305ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن مالوا تي حملو ڪيو. هن مهم ۾ پرمار خاندان جي حڪمرانيءَ کي ختم ڪيو ويو ۽ اجين، منڊو، ڌار ۽ چنديري سميت ڪيترائي اهم علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ آيا.<ref name="Jackson1999"/> === مارواڙ جون مهمون === علاءُ الدين جي فوجن راجستان جي سيوانا ۽ جالور قلعن تي پڻ مهمون هلايون. سيوانا تي 1308ع ۾ ۽ جالور تي 1311ع ۾ قبضو ڪيو ويو. انهن مهمن سان اولهه راجستان ۾ دهلي سلطنت جو فوجي اثر وڌيو.<ref name="Lal1950"/> == [[دکن]] ۽ ڏکڻ هندستان جون مهمون == === ديوگري === 1308ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين مالڪ ڪافور کي ديوگري ڏانهن موڪليو. يادَو حڪمران رامچندر دهليءَ جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيو. کيس پنهنجي رياست جي حڪمراني جاري رکڻ جي اجازت ملي.<ref name="Lal1950"/> === وارنگل === 1309ع جي آخر ۾ مالڪ ڪافور [[ڪاڪتيا خاندان]] جي راڄڌاني [[وارنگل]] ڏانهن روانو ٿيو. 1310ع ۾ گهيري کان پوءِ ڪاڪتيا حڪمران پرتاپ رودر ديو خراج ڏيڻ ۽ دولت حوالي ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان مهم سان دکن ۾ دهلي سلطنت جو سياسي اثر وڌيڪ وڌيو.<ref name="Jackson1999"/> === دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ === 1311ع ۾ مالڪ ڪافور [[هويسالا خاندان]] جي راڄڌاني دواراسمودر تي حملو ڪيو. حڪمران وير بلال ٽئين صلح ڪري خراج ڏيڻ قبول ڪيو. ان کان پوءِ ڪافور جي فوج ڏکڻ طرف [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن ڏانهن وڌي، جتي ڪيترن شهرن مان دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا.<ref name="Lal1950"/> ڏکڻ هندستان جون اهي مهمون هر علائقي جي مستقل الحاق جي برابر نه هيون. ڪيترين رياستن ۾ مقامي حڪمران برقرار رهيا ۽ دهلي سلطنت سان سندن تعلق خراج يا سياسي بالادستيءَ جي صورت ۾ هو.<ref name="Jackson1999"/> === ديوگري جي ٻيهر مهم === رامچندر جي وفات کان پوءِ ديوگريءَ ۾ دهليءَ جي بالادستيءَ جي مخالفت وڌي. 1313ع ۾ مالڪ ڪافور ٻيهر دکن ڏانهن ويو ۽ يادَو حڪمرانيءَ کي شڪست ڏني. هن مرحلي کان پوءِ ديوگري تي دهلي سلطنت جو سڌو اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو.<ref name="Lal1950"/> == اهم فوجي مهمن جو خلاصو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #a8bfd0;" |+ style="background:#244d68;color:white;padding:10px;" | علاءُ الدين خلجي جي دور جون اهم فوجي مهمون ! style="background:#dcebf4;" | سال ! style="background:#dcebf4;" | علائقو يا جنگ ! style="background:#dcebf4;" | اهم نتيجو |- | 1296ع | ديوگري | دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو |- | 1298ع | سيوستان، سنڌ | منگولن کان قلعو واپس ورتو ويو |- | 1299ع | گجرات | واگهيلا رياست تي حملو ۽ ڦرلٽ |- | 1299ع | ڪلي جي جنگ | منگول فوج جي واپسي |- | 1301ع | رنٿمبور | قلعي جي فتح |- | 1303ع | چتوڙ | گهيري کان پوءِ قلعي جي فتح |- | 1303ع | دهلي | منگول گهيري کان پوءِ حملي آورن جي واپسي |- | 1305ع | مالوا | پرمار حڪمرانيءَ جو خاتمو |- | 1305ع | امروهه | منگول فوج کي شڪست |- | 1308ع | ديوگري | رامچندر جي خراج ڏيڻ تي رضامندي |- | 1310ع | وارنگل | ڪاڪتيا حڪمران کان خراج |- | 1311ع | دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ | فوجي پيشقدمي ۽ دولت جي وصولي |- | 1313ع | ديوگري | دهليءَ جي اقتدار جي ٻيهر بحالي |} <ref name="Jackson1999"/><ref name="Lal1950"/> == انتظامي سڌارا == === زميني محصول === علاءُ الدين زمين جي محصول واري نظام کي مرڪزي حڪومت جي نگرانيءَ هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. هن ڪيترن علائقن ۾ جاگيردارن ۽ وچولي محصول وصول ڪندڙن جي اختيارن کي محدود ڪيو. گنگا ۽ جمنا جي دوآبي علائقي ۾ زرعي پيداوار تي لڳ ڀڳ اڌ پيداوار جي برابر محصول مقرر ڪيو ويو.<ref name="Chandra2004"/> هن زمين جي ماپ، پيداوار جي حساب ۽ محصول جي وصوليءَ لاءِ سرڪاري اهلڪارن جو نظام مضبوط ڪيو. ڪجهه مقامي سردارن کي عام آبادگارن وانگر محصول ادا ڪرڻ جو پابند بڻايو ويو. انهن قدمن سان مرڪزي خزاني جي آمدني وڌي، پر ڳرن محصولن سبب آبادگارن تي معاشي دٻاءُ پڻ پيو.<ref name="Habib1982">{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Agrarian System and Its Crisis |title=The Cambridge Economic History of India |volume=1 |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |language=en}}</ref> === بازارن ۽ اگهن تي ضابطو === علاءُ الدين جي مشهور انتظامي قدمن مان بازارن جي اگهن تي ضابطو هو. اناج، ڪپڙي، گهوڙن، چوپائي مال ۽ ٻين ضرورتن جي شين جا اگهه مقرر ڪيا ويا. بازارن جي نگرانيءَ لاءِ عملدار مقرر ٿيا، واپارين جي رجسٽريشن ڪئي وئي ۽ سرڪاري اناج جا ذخيرا قائم ڪيا ويا.<ref name="HabibPrice">{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Price Regulations of Alauddin Khalji |title=Money and the Market in India, 1100–1700 |publisher=Oxford University Press |year=1998 |language=en}}</ref> تاريخدانن موجب انهن سڌارن جو هڪ اهم مقصد وڏي فوج لاءِ گهربل سامان سستو رکڻ هو، جيئن سپاهين کي محدود نقد پگهارن تي برقرار رکي سگهجي. ڪجهه معاصر تاريخ نويسن انهن قدمن کي عوامي ڀلائيءَ سان پڻ ڳنڍيو آهي. ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ واپارين کي سخت سزائون ڏنيون وينديون هيون.<ref name="Chandra2004"/><ref name="HabibPrice"/> === فوجي سڌارا === علاءُ الدين وڏي مستقل فوج برقرار رکي. هن سپاهين جي سڃاڻپ ۽ رجسٽريشن لاءِ ''چهرا'' ۽ گهوڙن جي سڃاڻپ لاءِ ''داغ'' جو نظام متعارف ڪرايو يا ان کي منظم ڪيو. ان سان فوجي معائنن ۾ جعلسازي روڪڻ ۽ گهوڙن جي معيار کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="Lal1950"/> === سياسي نگراني === بغاوتن جي روڪٿام لاءِ علاءُ الدين جاسوسي ۽ اطلاع رسانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو. اميرن جي گڏجاڻين، شادين ۽ سياسي لاڳاپن تي نگراني وڌائي وئي. ڪيترن اميرن جون ملڪيتون ضبط ڪيون ويون ۽ شراب نوشيءَ تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون.<ref name="Chandra2004"/> == مذهبي پاليسي == علاءُ الدين سني مسلمان حڪمران هو. سندس دور ۾ ڪجهه فوجي مهمن دوران هندو مندرن کي تباهه يا نقصان پهچايو ويو، جڏهن ته مقامي هندو حڪمرانن مان جيڪي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪندا هئا، انهن مان ڪيترن کي پنهنجي علائقن جي انتظام ۾ برقرار رکيو ويو.<ref name="Eaton2001">{{cite journal |last=Eaton |first=Richard M. |title=Temple Desecration and Indo-Muslim States |journal=Frontline |year=2001 |language=en}}</ref><ref name="Chandra2004"/> تاريخ نويس [[ضياءُ الدين برني]] موجب علاءُ الدين ڪيترن سياسي معاملن ۾ مذهبي عالمن جي راءِ بدران رياستي ضرورتن کي ترجيح ڏيندو هو. تنهن هوندي به ان بيان جي تشريح بابت جديد تاريخدانن ۾ اختلاف موجود آهن. سندس مذهبي پاليسيءَ کي رڳو هڪ رخ کان بيان ڪرڻ بدران فوجي، مالياتي ۽ سياسي حالتن سان گڏ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="Jackson1999"/> == ذاتي زندگي == علاءُ الدين جي زالن ۾ جلال الدين جي ڌيءَ ملڪه جهان، مهرو، گجرات جي اڳوڻي راڻي ڪملا ديوي ۽ ديوگريءَ جي حڪمران رامچندر جي ڌيءَ جتيپالي شامل هيون. سندس پٽن ۾ خضر خان، شادي خان، مبارڪ خان ۽ شهاب الدين عمر جا نالا ملن ٿا.<ref name="Lal1950"/> === خضر خان ۽ ديول ديوي === گجرات جي اڳوڻي حڪمران ڪرن ديو جي ڌيءَ ديول ديوي کي دهلي آندو ويو ۽ 1308ع ۾ علاءُ الدين جي پٽ خضر خان سان سندس شادي ٿي. [[امير خسرو]] هنن ٻنهي جي ڪهاڻيءَ تي ''ديوَل راڻي خضر خان'' نالي مثنوي لکي. ان واقعي بابت ادبي بيانن ۽ تاريخي حقيقتن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="Lal1950"/> == فن تعمير == علاءُ الدين جي دور ۾ دهليءَ ۾ ڪيترائي اهم تعميراتي منصوبا شروع ٿيا. انهن ۾ [[سري قلعو]]، حوض خاص جي آبي ذخيري سان لاڳاپيل ڪم، [[علائي دروازو]] ۽ نامڪمل علائي مينار شامل آهن.<ref name="Iranica"/> === علائي دروازو === [[File:Alai Darwaza.JPG|thumb|علائي دروازو، قطب ڪمپليڪس، دهلي]] 1311ع ۾ تعمير ٿيل علائي دروازو [[قطب ڪمپليڪس]] جي اهم عمارتن مان هڪ آهي. ان ۾ ڳاڙهي پٿر، سنگ مرمر، محرابن ۽ اسلامي هندستاني طرز تعمير جا نمايان نمونا ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Lal1950"/> === علائي مينار === علاءُ الدين قطب مينار کان وڏي مينار تعمير ڪرائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، پر اها عمارت مڪمل نه ٿي سگهي. ان جا باقيات اڄ به قطب ڪمپليڪس ۾ موجود آهن.<ref name="Iranica"/> === مقبرو ۽ مدرسو === [[File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، دهلي]] علاءُ الدين جو مقبرو دهليءَ جي مهرولي واري قطب ڪمپليڪس ۾ واقع آهي. ان سان گڏ سندس نالي سان منسوب مدرسي جا آثار پڻ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Qutb Complex: Ala al Din Khalji Madrasa |website=Archnet |url=https://archnet.org/sites/5794 |language=en}}</ref> == سڪا ۽ لقب == [[File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو چانديءَ جو ٽنڪو، جنهن تي سڪندر ثاني جو لقب درج آهي]] علاءُ الدين پنهنجي سڪن تي ''سڪندر ثاني''، يعني ٻيو سڪندر، جو لقب استعمال ڪيو. اهو لقب سندس فوجي فتوحات ۽ شاهي عظمت جي دعويٰ کي ظاهر ڪندو هو. سندس دور ۾ چانديءَ، ٽامي ۽ ٻين ڌاتن جا سڪا جاري ٿيا.<ref>{{cite book |last=Farooqui |first=Salma Ahmed |title=A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-eighteenth Century |publisher=Pearson |year=2011 |isbn=9788131732021 |page=13 |language=en}}</ref> == آخري سال ۽ وفات == زندگيءَ جي آخري سالن ۾ علاءُ الدين بيمار ٿي پيو. سندس درٻار ۾ اميرن جي وچ ۾ رقابت وڌي ۽ مالڪ ڪافور جو اثر رسوخ نمايان ٿيو. خضر خان ۽ ٻين اميرن خلاف سخت قدم کنيا ويا.<ref name="Jackson1999"/> علاءُ الدين 4 جنوري 1316ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. ڪجهه تاريخي روايتن ۾ مالڪ ڪافور تي کيس زهر ڏيڻ يا سندس موت ۾ ملوث هجڻ جو شڪ ظاهر ڪيو ويو آهي، پر اها ڳالهه يقيني تاريخي حقيقت طور ثابت ٿيل ناهي.<ref name="Iranica"/><ref name="Lal1950"/> سندس وفات کان پوءِ مالڪ ڪافور نوجوان شهاب الدين عمر کي تخت تي ويهاريو. ٿوري عرصي بعد ڪافور قتل ٿي ويو ۽ علاءُ الدين جو پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] اقتدار تي آيو.<ref name="Jackson1999"/> == تاريخي جائزو == علاءُ الدين خلجي جي حڪومت دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهي وڃي ٿي. سندس دور ۾ سلطنت جو فوجي اثر اتر هندستان کان دکن ۽ ڏکڻ هندستان تائين وڌيو. منگول حملن جي مزاحمت، وڏي مستقل فوج جي تنظيم، زميني محصولن جي مرڪزيت ۽ بازارن جي ضابطي سندس اهم ڪارنامن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref name="Jackson1999"/><ref name="HabibPrice"/> ٻئي طرف، سندس اقتدار حاصل ڪرڻ جو طريقو، سياسي مخالفن خلاف سخت ڪارروايون، فوجي مهمن ۾ ڦرلٽ ۽ قتل عام، ۽ آبادگارن تي ڳرا محصول سندس حڪمرانيءَ جا تڪراري پهلو هئا. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ سندس دور کي فوجي ڪاميابين ۽ سخت مرڪزي حڪمرانيءَ جي گڏيل پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="Chandra2004"/> === مؤرخ رميش چندر دت جو نقطه نظر === هندستاني مؤرخ [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ علاءُ الدين خلجي جي حڪومت کي فوجي فتوحات، سخت حڪمرانيءَ ۽ انتظامي قابليت جي گڏيل مثال طور پيش ڪيو آهي. دت موجب علاءُ الدين دکن مان موٽڻ کان پوءِ پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين فيروز خلجي کي دوکي سان قتل ڪرائي اقتدار حاصل ڪيو. هن گجرات جي فتح، منگول حملن جي مزاحمت، رنٿمبور ۽ چتوڙ جي محاصرن، مالوا جي فتح ۽ مالڪ ڪافور جي دکن ۽ ڏکڻ هندستان وارين مهمن کي سندس حڪومت جا اهم واقعا قرار ڏنو. دت خاص طور گجرات جي راجا ڪرن راءِ، ڪملا ديوي ۽ ديول ديويءَ جي واقعن، ديوگريءَ جي رام ديو، وارنگل جي حڪمرانن ۽ ڏکڻ جي بلالا خاندان سان لاڳاپيل فوجي مهمن جو ذڪر ڪري ٿو. سندس بيان موجب علاءُ الدين جي آخري سالن ۾ گجرات، چتوڙ ۽ دکن ۾ بغاوتون ٿيون، جڏهن ته مالڪ ڪافور جو درٻار ۾ اثر وڌندو ويو. دت علاءُ الدين کي ڪڏهن ظالم ۽ سخت مزاج حڪمران سڏي ٿو، پر ساڳئي وقت سندس فوجي صلاحيت، مضبوط انتظام، سلطنت ۾ امن امان قائم ڪرڻ ۽ منگول حملن کي روڪڻ جي ڪاميابيءَ جي واکاڻ پڻ ڪري ٿو. هن جي راءِ ۾ علاءُ الدين [[اڪبر اعظم]] جهڙي وسيع نظر يا عظمت نه رکندو هو، پر پنهنجي فتوحات ۽ انتظامي طاقت سبب دهليءَ جي اهم سلطانن مان شمار ٿئي ٿو. دت جي بيان ۾ ڏنل ڪجهه تاريخون، جيئن 1295ع ۾ تخت نشيني ۽ 1300ع ۾ رنٿمبور جي فتح، جديد تاريخي تحقيق جي عام طور قبوليل تاريخن سان نٿيون ملن؛ تنهنڪري انهن کي مؤرخ جي بيان جو حصو سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=58–62 |language=en }}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|جلال الدين فيروز خلجي جي قتل جو تاريخي مصورانه منظر File:Portrait of Sultan 'Ala-ud-Din, Padshah of Delhi.jpg|علاءُ الدين خلجي جي بعد واري دور جي تصوير File:Alai Darwaza.JPG|علائي دروازو File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|علاءُ الدين جو مقبرو File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|سڪندر ثاني لقب وارو سڪو File:Sultan Alau'd Din put to Flight.jpeg|راجپوت روايت سان لاڳاپيل بعد واري دور جي تصوير </gallery> == پڻ ڏسو == * [[دهلي سلطنت]] * [[خلجي خاندان]] * [[جلال الدين فيروز خلجي]] * [[مالڪ ڪافور]] * [[امير خسرو]] * [[منگولن جا هندستان تي حملا]] * [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/ علاءُ الدين خلجي — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Alauddin_Khalji علاءُ الدين خلجي جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-khilji-khalji-dynasty-1290-1320/ خلجي خاندان ۽ ان جا انتظامي سڌارا — INFLIBNET] * [https://archnet.org/sites/5794 علاءُ الدين خلجي جو مدرسو — Archnet] {{DEFAULTSORT:علاء الدين خلجي}} [[زمرو:دهلي جا سلطان]] [[زمرو:خلجي خاندان]] [[زمرو:1260ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1316ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] la9rn2tzzjdsma139ssurza6inu49jy 424287 424283 2026-10-22T09:54:23Z Intisar Ali 8681 /* */ 424287 wikitext text/x-wiki {{Short description|دهلي سلطنت جو خلجي حڪمران (1296ع–1316ع)}} {{Infobox royalty | name = علاءُ الدين خلجي | title = سلطان دهلي | image = The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh (Alauddin Khalji detail).jpg | caption = نئين تخت نشين ٿيل علاءُ الدين خلجي، ''جامع التواريخ'' جي تصوير، لڳ ڀڳ 1314ع | succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان | reign = 1296ع – 4 جنوري 1316ع | coronation = 1296ع، دهلي | predecessor = [[جلال الدين فيروز خلجي]] | successor = [[شهاب الدين عمر]] | birth_name = علي گرشاسپ | birth_date = لڳ ڀڳ 1266ع | death_date = 4 جنوري 1316ع | death_place = [[دهلي]] | burial_place = علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، قطب ڪمپليڪس، دهلي | dynasty = [[خلجي خاندان]] | father = شهاب الدين مسعود | spouse = ملڪه جهان، مهرو، ڪملا ديوي، جتيپالي | issue = خضر خان، مبارڪ خان، شهاب الدين عمر ۽ ٻيا | religion = [[اسلام]]، [[سني]] }} '''علاءُ الدين محمد شاهه خلجي'''<ref>{{cite web |title=Silver Tanka Coin of Ala ud din Muhammad Khilji of Khilji Dynasty of Delhi Sultanate |url=https://marudhararts.com/e-auction/auction-no-39/lot-no-68/coins-of-india/sultanate-coins/delhi-sultanate/17-ala-al-din-muhammad-khilaji-ah-695-715-1296-1316-ad/silver-tanka-coin-of-ala-ud-din-muhammad-khilji-of-khilji-dynasty-of-delhi-sultanate |website=Marudhar Arts |access-date=2026-08-23 |language=en }}</ref> (فارسي: {{lang|fa|علاء الدین محمد شاه}})، عام طور '''علاءُ الدين خلجي''' (فارسي: {{lang|fa|علاء الدین خلجی}}) جي نالي سان مشهور، ڄمڻ وقت '''علي گرشاسپ''' (لڳ ڀڳ 1266ع – 4 جنوري 1316ع)، [[خلجي خاندان]] جو ٻيو سلطان ۽ [[دهلي سلطنت]] جو هڪ اهم حڪمران هو، جنهن 1296ع کان پنهنجي وفات تائين 1316ع ۾ حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ دهلي سلطنت جون حدون نمايان طور وڌيون، [[منگول]] حملن جي ڪاميابيءَ سان مزاحمت ڪئي وئي، اتر ۽ وچ هندستان جون ڪيتريون رياستون سلطنت ۾ شامل ڪيون ويون ۽ [[دکن]] توڙي ڏکڻ هندستان جي حڪمرانن کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ وسيع فوجي مهمون هلايون ويون. علاءُ الدين زميني محصولن جي وصولي، فوجي انتظام، واپار، [[قيمتن تي ضابطو|بازاري اگهن تي ضابطي]] ۽ سماجي توڙي سياسي نگرانيءَ بابت اهم انتظامي سڌارا پڻ نافذ ڪيا.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Zaidi |first=Nasr Hasan |title=ʿAlāʾ-al-Dīn Ḵaljī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |page=779 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/ |language=en }}</ref><ref name="Jackson1999">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521404778 |language=en }}</ref> علاءُ الدين پنهنجي اڳوڻي سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو ڀائٽيو ۽ ناٺي هو. جڏهن جلال الدين [[دهلي جو غلام خاندان|غلام خاندان]] جي اقتدار جي خاتمي کان پوءِ 1290ع ۾ دهليءَ جو سلطان بڻيو، تڏهن علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ''، يعني شاهي تقريبن جي انتظام جو عهدو ڏنو ويو. جلال الدين خلاف هڪ بغاوت کي دٻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ سبب علاءُ الدين کي 1291ع ۾ [[ڪڙا-مانڪپور]] جي گورنري ملي، جڏهن ته [[ڀيلسا]] تي ڪامياب فوجي حملي کان پوءِ 1296ع ۾ کيس [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني وئي. ساڳئي سال هن [[ديوگري]] تي حملو ڪري وڏي مقدار ۾ دولت حاصل ڪئي، جنهن کي پنهنجي فوجي طاقت وڌائڻ ۽ جلال الدين خلاف اقتدار حاصل ڪرڻ جي منصوبابنديءَ ۾ استعمال ڪيو. جولاءِ 1296ع ۾ هن جلال الدين کي قتل ڪرائي پاڻ کي سلطان قرار ڏنو، جنهن کان پوءِ دهليءَ تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي ۽ [[ملتان]] ۾ موجود جلال الدين جي پٽن ۽ ٻين وارثن جي مزاحمت کي ختم ڪيو.<ref name="Lal1950">{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |language=en }}</ref><ref name="Jackson1999"/> علاءُ الدين جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن هندستان تي ڪيترائي حملا ڪيا، جن کي سندس فوجن مختلف محاذن تي روڪيو. انهن مقابلن ۾ 1297ع–1298ع جي جران منجور واري مهم، 1298ع ۾ [[سيوستان]]، يعني موجوده [[سيوهڻ]]، تي منگول حملي کي ناڪام بڻائڻ، 1299ع جي [[ڪلي جي جنگ]]، 1303ع ۾ دهليءَ جو منگول گهيرو، 1305ع جي [[امروهه جي جنگ]] ۽ 1306ع ۾ [[راوي درياهه]] جي ڪناري منگول فوج جي شڪست شامل آهن. 1306ع جي فتح کان پوءِ دهلي سلطنت جي فوجن موجوده [[افغانستان]] ۾ منگولن جي قبضي وارن ڪجهه علائقن تي جوابي حملا پڻ ڪيا. منگولن خلاف انهن فوجي ڪاميابين ۾ [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]]، [[الغ خان]] ۽ علاءُ الدين جي غلام مان سپهه سالار بڻيل [[مالڪ ڪافور]] سميت ڪيترن فوجي اڳواڻن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Jackson1999"/><ref name="Lal1950"/> منگول حملن جي مزاحمت سان گڏ علاءُ الدين اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترين رياستن خلاف فوجي مهمون هلايون. سندس فوجن 1299ع ۾ [[گجرات]] تي حملو ڪيو، جنهن کي لڳ ڀڳ 1304ع ۾ دهلي سلطنت سان مستقل طور شامل ڪيو ويو. ان کان سواءِ 1299ع ۾ [[جيسلمير]]، 1301ع ۾ [[رنٿمبور]]، 1303ع ۾ [[چتوڙ]]، 1305ع ۾ [[مالوا]]، 1308ع ۾ [[سيوانا]] ۽ 1311ع ۾ [[جالور]] تي قبضو ڪيو ويو. انهن فتوحات جي نتيجي ۾ [[راجپوت]] ۽ ٻين مقامي حڪمران خاندانن جي سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو، جن ۾ مالوا جا [[پرمار خاندان|پرمار]]، گجرات جا [[واگهيلا خاندان|واگهيلا]]، رنٿمبور ۽ جالور جا [[چوهان خاندان|چوهان]]، ميواڙ جي [[گُهلا خاندان|گُهلا خاندان]] جي راول شاخ ۽ ممڪن طور [[يَجواپال خاندان]] شامل هئا. انهن مهمن سان دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي اثر ۾ نمايان واڌ آئي.<ref name="Jackson1999"/><ref name="Chandra2004">{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |language=en }}</ref> علاءُ الدين جي حڪم تي سندس اهم سپهه سالار [[مالڪ ڪافور]] [[ونڌيا جبلن]] کان ڏکڻ طرف ڪيترين فوجي مهمن جي اڳواڻي ڪئي. انهن مهمن دوران 1308ع ۾ [[ديوگري]]، 1310ع ۾ [[وارنگل]] ۽ 1311ع ۾ [[دواراسمودر]] مان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو. نتيجي ۾ ديوگريءَ جي [[يادَو خاندان]] جي حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]]، وارنگل جي [[ڪاڪتيا خاندان]] جي حڪمران [[پرتاپ رودر]] ۽ دواراسمودر جي [[هويسالا خاندان]] جي حڪمران [[وير بلال ٽيون|وير بلال ٽئين]] دهلي سلطنت جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيا. مالڪ ڪافور 1311ع ۾ ڏکڻ هندستان جي [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن تي پڻ حملو ڪيو، جتان وڏي مقدار ۾ دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا. تنهن هوندي به ڏکڻ هندستان جون سڀئي رياستون سڌي طرح دهلي سلطنت ۾ شامل نه ٿيون؛ ڪيترن علائقن ۾ مقامي حڪمران خراج گذار حيثيت سان برقرار رهيا.<ref name="Lal1950"/><ref name="Jackson1999"/> علاءُ الدين جي حڪمرانيءَ ۾ طاقتور مرڪزي حڪومت ۽ وڏي مستقل فوج قائم ٿي. هن زرعي زمينن جي ماپ، محصولن جي وصولي، فوجين جي سڃاڻپ، گهوڙن تي داغ لڳائڻ ۽ بازارن ۾ ضروري شين جي اگهن تي ضابطو رکڻ لاءِ منظم سرڪاري نظام قائم ڪيو. فوج جي سارسنڀال ۽ سلطنت جي دفاع لاءِ گهربل وسيلن کي يقيني بڻائڻ سندس انتظامي پاليسين جو اهم مقصد هو. ان سان گڏ هن سياسي بغاوتن کي روڪڻ لاءِ جاسوسي ۽ نگرانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو، اميرن جي سياسي سرگرمين تي پابنديون وڌيون ۽ ڪجهه بااثر خاندانن جون ملڪيتون ضبط ڪيون. جيتوڻيڪ سندس انتظامي سڌارن سان مرڪزي اقتدار مضبوط ٿيو، پر سندس حڪومت ۾ سخت سزائون، سياسي مخالفن خلاف جبر، فوجي مهمن دوران قتل عام ۽ آبادگارن تي ڳرن محصولن جا واقعا پڻ تاريخي ذريعن ۾ درج آهن.<ref name="Chandra2004"/><ref name="Lal1950"/> پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ علاءُ الدين بيمار ٿي پيو ۽ سلطنت جي انتظام لاءِ مالڪ ڪافور تي وڌيڪ ڀاڙڻ لڳو. ان عرصي ۾ درٻاري سازشن، اميرن جي باهمي رقابت ۽ جانشينيءَ بابت اختلافن سبب سياسي صورتحال غير مستحڪم ٿي وئي. علاءُ الدين 4 جنوري 1316ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ مالڪ ڪافور علاءُ الدين ۽ سندس زال [[جتيپالي]] جي نوجوان پٽ [[شهاب الدين عمر]] کي تخت تي ويهاريو، پر عملي اقتدار ڪافور جي هٿ ۾ رهيو. ٿوري عرصي کان پوءِ مالڪ ڪافور قتل ٿي ويو ۽ علاءُ الدين جي وڏي پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] اقتدار حاصل ڪيو.<ref name="Iranica"/><ref name="Jackson1999"/> علاءُ الدين خلجي کي دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ فوجي فتوحات، منگول حملن جي ڪامياب مزاحمت، انتظامي مرڪزيت ۽ اقتصادي سڌارن سبب هڪ اهم سلطان سمجهيو وڃي ٿو. ساڳئي وقت سندس حڪمرانيءَ جا سخت ۽ جابراڻا پهلو پڻ تاريخي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Chandra2004"/><ref name="Jackson1999"/> == شروعاتي زندگي == علاءُ الدين جو اصل نالو علي گرشاسپ هو. هو شهاب الدين مسعود جو پٽ ۽ خلجي خاندان جي باني [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو ڀائٽيو هو. پيءُ جي وفات کان پوءِ سندس پرورش جلال الدين جي نگرانيءَ ۾ ٿي. هن جلال الدين جي ڌيءَ سان شادي ڪئي، جنهن سبب هو سلطان جو ناٺي پڻ بڻيو.<ref name="Lal1950"/> 1290ع ۾ جلال الدين جي سلطان ٿيڻ کان پوءِ علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ'' جو عهدو ڏنو ويو. 1291ع ۾ ڪڙا جي گورنر ملڪ ڇجوءَ جي بغاوت کي دٻائڻ ۾ ڪردار ادا ڪرڻ سبب کيس ڪڙا جي گورنري ملي. بعد ۾ ڀيلسا تي فوجي حملي کان پوءِ کيس اَوڌ جي گورنري پڻ ڏني وئي.<ref name="Lal1950"/> == اقتدار تي اچڻ == === ڀيلسا ۽ ديوگري جون مهمون === 1293ع ۾ علاءُ الدين [[مالوا]] جي ڀيلسا شهر تي حملو ڪيو. هن مهم مان حاصل ٿيل دولت ۽ دکن جي خوشحال رياستن بابت معلومات سندس ايندڙ فوجي منصوبن ۾ اهم ثابت ٿي. 1296ع ۾ هن [[ديوگري]] تي حملو ڪيو، جتي يادَو حڪمران رامچندر کان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو.<ref name="Lal1950"/><ref name="Jackson1999"/> === جلال الدين جو قتل === ديوگريءَ مان واپسيءَ کان پوءِ علاءُ الدين ڪڙا ۾ پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين سان ملاقات جو بندوبست ڪيو. 1296ع ۾ ان ملاقات دوران جلال الدين کي قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ علاءُ الدين پاڻ کي سلطان قرار ڏنو ۽ دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ڪئي. دهليءَ ۾ جلال الدين جي خاندان جي مزاحمت ختم ڪرڻ کان پوءِ هن تخت تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو.<ref name="Iranica"/><ref name="Lal1950"/> === اقتدار جو استحڪام === علاءُ الدين شروع ۾ اميرن، سپاهين ۽ ٻين حامين کي انعام ڏئي پنهنجي حمايت وڌائي. هن ملتان تي قبضو ڪري جلال الدين جي وارثن جي سياسي قوت ختم ڪئي. بعد ۾ اڳوڻن اميرن مان ڪيترن کي عهدي تان هٽايو ويو ۽ سندن ملڪيتون ضبط ڪيون ويون.<ref name="Lal1950"/> == فوجي مهمون == === منگول حملن جي مزاحمت === علاءُ الدين جي حڪومت دوران [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن اتر هندستان تي بار بار حملا ڪيا. 1297ع–1298ع ۾ پنجاب ڏانهن وڌندڙ منگول فوج کي علاءُ الدين جي سپهه سالار الغ خان شڪست ڏني. 1298ع ۾ منگولن سنڌ جي سيوستان، يعني [[سيوهڻ]]، تي قبضو ڪيو، پر ظفر خان جي اڳواڻيءَ ۾ دهليءَ جي فوج قلعي تي ٻيهر قبضو حاصل ڪيو.<ref name="Jackson1999"/> 1299ع ۾ قطلوغ خواجه جي اڳواڻيءَ ۾ منگول فوج دهليءَ ڏانهن وڌي. [[ڪلي جي جنگ]] ۾ علاءُ الدين جي فوج مقابلو ڪيو؛ سندس سپهه سالار ظفر خان جنگ ۾ مارجي ويو، جڏهن ته منگول لشڪر پوئتي هٽي ويو. 1303ع ۾ منگول فوج ٻيهر دهليءَ تائين پهتي. علاءُ الدين سري جي مضبوط ڪيل علائقي ۾ دفاعي انتظام ڪيا. حملي آورن دهليءَ جي ڀرپاسي تباهي آندي، پر آخرڪار واپس هليا ويا. هن حملي کان پوءِ سلطان سرحدي قلعن ۽ فوجي دفاع کي مضبوط ڪرڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref name="Jackson1999"/> 1305ع ۾ امروهه جي جنگ ۾ ملڪ نائڪ جي اڳواڻيءَ هيٺ دهليءَ جي فوج منگولن کي شڪست ڏني. 1306ع ۾ راوي درياهه جي ڀرسان به منگول فوج کي شڪست ملي. ان کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪومت جي باقي عرصي ۾ وڏي منگول حملي جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="Lal1950"/> === گجرات جي مهم === 1299ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن، الغ خان ۽ نصرت خان جي اڳواڻيءَ ۾، [[گجرات]] تي حملو ڪيو. ان وقت گجرات تي واگهيلا خاندان جو حڪمران ڪرن ديو حڪومت ڪندو هو. حملي دوران انهلوارا، کنڀات ۽ ٻين علائقن ۾ ڦرلٽ ٿي ۽ [[سومنات مندر]] کي نقصان پهچايو ويو. ڪرن ديو ڀڄي ويو ۽ سندس راڻي ڪملا ديوي کي قيد ڪري دهلي آندو ويو.<ref name="Lal1950"/><ref name="Jackson1999"/> هن مهم دوران مالڪ ڪافور پڻ دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. هو اڳتي هلي علاءُ الدين جو اهم فوجي سپهه سالار بڻيو. 1304ع جي لڳ ڀڳ گجرات جي علائقن کي وڌيڪ مستقل نموني دهلي سلطنت جي انتظام هيٺ آندو ويو.<ref name="Chandra2004"/> === رنٿمبور جي فتح === [[رنٿمبور]] جو قلعو راجپوتانا جي اهم فوجي مرڪزن مان هو. ان جو حڪمران همير ديو هو. 1301ع ۾ علاءُ الدين قلعي جي گهيري جي اڳواڻي پاڻ ڪئي. ڊگهي مزاحمت کان پوءِ جولاءِ 1301ع ۾ قلعو دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. همير ديو جنگ دوران مارجي ويو.<ref name="Lal1950"/> === چتوڙ جو گهيرو === 1303ع ۾ علاءُ الدين [[چتوڙ قلعو|چتوڙ]] تي حملو ڪيو، جيڪو ميواڙ جي گُهلا حڪمران رتن سنگهه جي اقتدار جو مرڪز هو. اٽڪل اٺن مهينن جي گهيري کان پوءِ قلعو فتح ٿيو. معاصر شاعر [[امير خسرو]] جي بيان موجب فتح کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي قتل ڪيو ويو.<ref name="Chandra2004"/> چتوڙ جي واقعي سان راڻي پدمنيءَ جي ڪهاڻي پڻ منسوب آهي، پر اها ڪهاڻي گهڻي دير سان لکيل ادبي روايتن ۾ نمايان ٿي. جديد مورخ عام طور ان کي علاءُ الدين جي حملي جو ثابت ٿيل تاريخي سبب نٿا سمجهن.<ref name="Chandra2004"/> === مالوا جي فتح === 1305ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن مالوا تي حملو ڪيو. هن مهم ۾ پرمار خاندان جي حڪمرانيءَ کي ختم ڪيو ويو ۽ اجين، منڊو، ڌار ۽ چنديري سميت ڪيترائي اهم علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ آيا.<ref name="Jackson1999"/> === مارواڙ جون مهمون === علاءُ الدين جي فوجن راجستان جي سيوانا ۽ جالور قلعن تي پڻ مهمون هلايون. سيوانا تي 1308ع ۾ ۽ جالور تي 1311ع ۾ قبضو ڪيو ويو. انهن مهمن سان اولهه راجستان ۾ دهلي سلطنت جو فوجي اثر وڌيو.<ref name="Lal1950"/> == [[دکن]] ۽ ڏکڻ هندستان جون مهمون == === ديوگري === 1308ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين مالڪ ڪافور کي ديوگري ڏانهن موڪليو. يادَو حڪمران رامچندر دهليءَ جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيو. کيس پنهنجي رياست جي حڪمراني جاري رکڻ جي اجازت ملي.<ref name="Lal1950"/> === وارنگل === 1309ع جي آخر ۾ مالڪ ڪافور [[ڪاڪتيا خاندان]] جي راڄڌاني [[وارنگل]] ڏانهن روانو ٿيو. 1310ع ۾ گهيري کان پوءِ ڪاڪتيا حڪمران پرتاپ رودر ديو خراج ڏيڻ ۽ دولت حوالي ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان مهم سان دکن ۾ دهلي سلطنت جو سياسي اثر وڌيڪ وڌيو.<ref name="Jackson1999"/> === دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ === 1311ع ۾ مالڪ ڪافور [[هويسالا خاندان]] جي راڄڌاني دواراسمودر تي حملو ڪيو. حڪمران وير بلال ٽئين صلح ڪري خراج ڏيڻ قبول ڪيو. ان کان پوءِ ڪافور جي فوج ڏکڻ طرف [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن ڏانهن وڌي، جتي ڪيترن شهرن مان دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا.<ref name="Lal1950"/> ڏکڻ هندستان جون اهي مهمون هر علائقي جي مستقل الحاق جي برابر نه هيون. ڪيترين رياستن ۾ مقامي حڪمران برقرار رهيا ۽ دهلي سلطنت سان سندن تعلق خراج يا سياسي بالادستيءَ جي صورت ۾ هو.<ref name="Jackson1999"/> === ديوگري جي ٻيهر مهم === رامچندر جي وفات کان پوءِ ديوگريءَ ۾ دهليءَ جي بالادستيءَ جي مخالفت وڌي. 1313ع ۾ مالڪ ڪافور ٻيهر دکن ڏانهن ويو ۽ يادَو حڪمرانيءَ کي شڪست ڏني. هن مرحلي کان پوءِ ديوگري تي دهلي سلطنت جو سڌو اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو.<ref name="Lal1950"/> == اهم فوجي مهمن جو خلاصو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #a8bfd0;" |+ style="background:#244d68;color:white;padding:10px;" | علاءُ الدين خلجي جي دور جون اهم فوجي مهمون ! style="background:#dcebf4;" | سال ! style="background:#dcebf4;" | علائقو يا جنگ ! style="background:#dcebf4;" | اهم نتيجو |- | 1296ع | ديوگري | دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو |- | 1298ع | سيوستان، سنڌ | منگولن کان قلعو واپس ورتو ويو |- | 1299ع | گجرات | واگهيلا رياست تي حملو ۽ ڦرلٽ |- | 1299ع | ڪلي جي جنگ | منگول فوج جي واپسي |- | 1301ع | رنٿمبور | قلعي جي فتح |- | 1303ع | چتوڙ | گهيري کان پوءِ قلعي جي فتح |- | 1303ع | دهلي | منگول گهيري کان پوءِ حملي آورن جي واپسي |- | 1305ع | مالوا | پرمار حڪمرانيءَ جو خاتمو |- | 1305ع | امروهه | منگول فوج کي شڪست |- | 1308ع | ديوگري | رامچندر جي خراج ڏيڻ تي رضامندي |- | 1310ع | وارنگل | ڪاڪتيا حڪمران کان خراج |- | 1311ع | دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ | فوجي پيشقدمي ۽ دولت جي وصولي |- | 1313ع | ديوگري | دهليءَ جي اقتدار جي ٻيهر بحالي |} <ref name="Jackson1999"/><ref name="Lal1950"/> == انتظامي سڌارا == === زميني محصول === علاءُ الدين زمين جي محصول واري نظام کي مرڪزي حڪومت جي نگرانيءَ هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. هن ڪيترن علائقن ۾ جاگيردارن ۽ وچولي محصول وصول ڪندڙن جي اختيارن کي محدود ڪيو. گنگا ۽ جمنا جي دوآبي علائقي ۾ زرعي پيداوار تي لڳ ڀڳ اڌ پيداوار جي برابر محصول مقرر ڪيو ويو.<ref name="Chandra2004"/> هن زمين جي ماپ، پيداوار جي حساب ۽ محصول جي وصوليءَ لاءِ سرڪاري اهلڪارن جو نظام مضبوط ڪيو. ڪجهه مقامي سردارن کي عام آبادگارن وانگر محصول ادا ڪرڻ جو پابند بڻايو ويو. انهن قدمن سان مرڪزي خزاني جي آمدني وڌي، پر ڳرن محصولن سبب آبادگارن تي معاشي دٻاءُ پڻ پيو.<ref name="Habib1982">{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Agrarian System and Its Crisis |title=The Cambridge Economic History of India |volume=1 |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |language=en}}</ref> === بازارن ۽ اگهن تي ضابطو === علاءُ الدين جي مشهور انتظامي قدمن مان بازارن جي اگهن تي ضابطو هو. اناج، ڪپڙي، گهوڙن، چوپائي مال ۽ ٻين ضرورتن جي شين جا اگهه مقرر ڪيا ويا. بازارن جي نگرانيءَ لاءِ عملدار مقرر ٿيا، واپارين جي رجسٽريشن ڪئي وئي ۽ سرڪاري اناج جا ذخيرا قائم ڪيا ويا.<ref name="HabibPrice">{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Price Regulations of Alauddin Khalji |title=Money and the Market in India, 1100–1700 |publisher=Oxford University Press |year=1998 |language=en}}</ref> تاريخدانن موجب انهن سڌارن جو هڪ اهم مقصد وڏي فوج لاءِ گهربل سامان سستو رکڻ هو، جيئن سپاهين کي محدود نقد پگهارن تي برقرار رکي سگهجي. ڪجهه معاصر تاريخ نويسن انهن قدمن کي عوامي ڀلائيءَ سان پڻ ڳنڍيو آهي. ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ واپارين کي سخت سزائون ڏنيون وينديون هيون.<ref name="Chandra2004"/><ref name="HabibPrice"/> === فوجي سڌارا === علاءُ الدين وڏي مستقل فوج برقرار رکي. هن سپاهين جي سڃاڻپ ۽ رجسٽريشن لاءِ ''چهرا'' ۽ گهوڙن جي سڃاڻپ لاءِ ''داغ'' جو نظام متعارف ڪرايو يا ان کي منظم ڪيو. ان سان فوجي معائنن ۾ جعلسازي روڪڻ ۽ گهوڙن جي معيار کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="Lal1950"/> === سياسي نگراني === بغاوتن جي روڪٿام لاءِ علاءُ الدين جاسوسي ۽ اطلاع رسانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو. اميرن جي گڏجاڻين، شادين ۽ سياسي لاڳاپن تي نگراني وڌائي وئي. ڪيترن اميرن جون ملڪيتون ضبط ڪيون ويون ۽ شراب نوشيءَ تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون.<ref name="Chandra2004"/> == مذهبي پاليسي == علاءُ الدين سني مسلمان حڪمران هو. سندس دور ۾ ڪجهه فوجي مهمن دوران هندو مندرن کي تباهه يا نقصان پهچايو ويو، جڏهن ته مقامي هندو حڪمرانن مان جيڪي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪندا هئا، انهن مان ڪيترن کي پنهنجي علائقن جي انتظام ۾ برقرار رکيو ويو.<ref name="Eaton2001">{{cite journal |last=Eaton |first=Richard M. |title=Temple Desecration and Indo-Muslim States |journal=Frontline |year=2001 |language=en}}</ref><ref name="Chandra2004"/> تاريخ نويس [[ضياءُ الدين برني]] موجب علاءُ الدين ڪيترن سياسي معاملن ۾ مذهبي عالمن جي راءِ بدران رياستي ضرورتن کي ترجيح ڏيندو هو. تنهن هوندي به ان بيان جي تشريح بابت جديد تاريخدانن ۾ اختلاف موجود آهن. سندس مذهبي پاليسيءَ کي رڳو هڪ رخ کان بيان ڪرڻ بدران فوجي، مالياتي ۽ سياسي حالتن سان گڏ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="Jackson1999"/> == ذاتي زندگي == علاءُ الدين جي زالن ۾ جلال الدين جي ڌيءَ ملڪه جهان، مهرو، گجرات جي اڳوڻي راڻي ڪملا ديوي ۽ ديوگريءَ جي حڪمران رامچندر جي ڌيءَ جتيپالي شامل هيون. سندس پٽن ۾ خضر خان، شادي خان، مبارڪ خان ۽ شهاب الدين عمر جا نالا ملن ٿا.<ref name="Lal1950"/> === خضر خان ۽ ديول ديوي === گجرات جي اڳوڻي حڪمران ڪرن ديو جي ڌيءَ ديول ديوي کي دهلي آندو ويو ۽ 1308ع ۾ علاءُ الدين جي پٽ خضر خان سان سندس شادي ٿي. [[امير خسرو]] هنن ٻنهي جي ڪهاڻيءَ تي ''ديوَل راڻي خضر خان'' نالي مثنوي لکي. ان واقعي بابت ادبي بيانن ۽ تاريخي حقيقتن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="Lal1950"/> == فن تعمير == علاءُ الدين جي دور ۾ دهليءَ ۾ ڪيترائي اهم تعميراتي منصوبا شروع ٿيا. انهن ۾ [[سري قلعو]]، حوض خاص جي آبي ذخيري سان لاڳاپيل ڪم، [[علائي دروازو]] ۽ نامڪمل علائي مينار شامل آهن.<ref name="Iranica"/> === علائي دروازو === [[File:Alai Darwaza.JPG|thumb|علائي دروازو، قطب ڪمپليڪس، دهلي]] 1311ع ۾ تعمير ٿيل علائي دروازو [[قطب ڪمپليڪس]] جي اهم عمارتن مان هڪ آهي. ان ۾ ڳاڙهي پٿر، سنگ مرمر، محرابن ۽ اسلامي هندستاني طرز تعمير جا نمايان نمونا ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Lal1950"/> === علائي مينار === علاءُ الدين قطب مينار کان وڏي مينار تعمير ڪرائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، پر اها عمارت مڪمل نه ٿي سگهي. ان جا باقيات اڄ به قطب ڪمپليڪس ۾ موجود آهن.<ref name="Iranica"/> === مقبرو ۽ مدرسو === [[File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، دهلي]] علاءُ الدين جو مقبرو دهليءَ جي مهرولي واري قطب ڪمپليڪس ۾ واقع آهي. ان سان گڏ سندس نالي سان منسوب مدرسي جا آثار پڻ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Qutb Complex: Ala al Din Khalji Madrasa |website=Archnet |url=https://archnet.org/sites/5794 |language=en}}</ref> == سڪا ۽ لقب == [[File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو چانديءَ جو ٽنڪو، جنهن تي سڪندر ثاني جو لقب درج آهي]] علاءُ الدين پنهنجي سڪن تي ''سڪندر ثاني''، يعني ٻيو سڪندر، جو لقب استعمال ڪيو. اهو لقب سندس فوجي فتوحات ۽ شاهي عظمت جي دعويٰ کي ظاهر ڪندو هو. سندس دور ۾ چانديءَ، ٽامي ۽ ٻين ڌاتن جا سڪا جاري ٿيا.<ref>{{cite book |last=Farooqui |first=Salma Ahmed |title=A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-eighteenth Century |publisher=Pearson |year=2011 |isbn=9788131732021 |page=13 |language=en}}</ref> == آخري سال ۽ وفات == زندگيءَ جي آخري سالن ۾ علاءُ الدين بيمار ٿي پيو. سندس درٻار ۾ اميرن جي وچ ۾ رقابت وڌي ۽ مالڪ ڪافور جو اثر رسوخ نمايان ٿيو. خضر خان ۽ ٻين اميرن خلاف سخت قدم کنيا ويا.<ref name="Jackson1999"/> علاءُ الدين 4 جنوري 1316ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. ڪجهه تاريخي روايتن ۾ مالڪ ڪافور تي کيس زهر ڏيڻ يا سندس موت ۾ ملوث هجڻ جو شڪ ظاهر ڪيو ويو آهي، پر اها ڳالهه يقيني تاريخي حقيقت طور ثابت ٿيل ناهي.<ref name="Iranica"/><ref name="Lal1950"/> سندس وفات کان پوءِ مالڪ ڪافور نوجوان شهاب الدين عمر کي تخت تي ويهاريو. ٿوري عرصي بعد ڪافور قتل ٿي ويو ۽ علاءُ الدين جو پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] اقتدار تي آيو.<ref name="Jackson1999"/> == تاريخي جائزو == علاءُ الدين خلجي جي حڪومت دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهي وڃي ٿي. سندس دور ۾ سلطنت جو فوجي اثر اتر هندستان کان دکن ۽ ڏکڻ هندستان تائين وڌيو. منگول حملن جي مزاحمت، وڏي مستقل فوج جي تنظيم، زميني محصولن جي مرڪزيت ۽ بازارن جي ضابطي سندس اهم ڪارنامن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref name="Jackson1999"/><ref name="HabibPrice"/> ٻئي طرف، سندس اقتدار حاصل ڪرڻ جو طريقو، سياسي مخالفن خلاف سخت ڪارروايون، فوجي مهمن ۾ ڦرلٽ ۽ قتل عام، ۽ آبادگارن تي ڳرا محصول سندس حڪمرانيءَ جا تڪراري پهلو هئا. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ سندس دور کي فوجي ڪاميابين ۽ سخت مرڪزي حڪمرانيءَ جي گڏيل پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="Chandra2004"/> === مؤرخ رميش چندر دت جو نقطه نظر === هندستاني مؤرخ [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ علاءُ الدين خلجي جي حڪومت کي فوجي فتوحات، سخت حڪمرانيءَ ۽ انتظامي قابليت جي گڏيل مثال طور پيش ڪيو آهي. دت موجب علاءُ الدين دکن مان موٽڻ کان پوءِ پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين فيروز خلجي کي دوکي سان قتل ڪرائي اقتدار حاصل ڪيو. هن گجرات جي فتح، منگول حملن جي مزاحمت، رنٿمبور ۽ چتوڙ جي محاصرن، مالوا جي فتح ۽ مالڪ ڪافور جي دکن ۽ ڏکڻ هندستان وارين مهمن کي سندس حڪومت جا اهم واقعا قرار ڏنو. دت خاص طور گجرات جي راجا ڪرن راءِ، ڪملا ديوي ۽ ديول ديويءَ جي واقعن، ديوگريءَ جي رام ديو، وارنگل جي حڪمرانن ۽ ڏکڻ جي بلالا خاندان سان لاڳاپيل فوجي مهمن جو ذڪر ڪري ٿو. سندس بيان موجب علاءُ الدين جي آخري سالن ۾ گجرات، چتوڙ ۽ دکن ۾ بغاوتون ٿيون، جڏهن ته مالڪ ڪافور جو درٻار ۾ اثر وڌندو ويو. دت علاءُ الدين کي ڪڏهن ظالم ۽ سخت مزاج حڪمران سڏي ٿو، پر ساڳئي وقت سندس فوجي صلاحيت، مضبوط انتظام، سلطنت ۾ امن امان قائم ڪرڻ ۽ منگول حملن کي روڪڻ جي ڪاميابيءَ جي واکاڻ پڻ ڪري ٿو. هن جي راءِ ۾ علاءُ الدين [[اڪبر اعظم]] جهڙي وسيع نظر يا عظمت نه رکندو هو، پر پنهنجي فتوحات ۽ انتظامي طاقت سبب دهليءَ جي اهم سلطانن مان شمار ٿئي ٿو. دت جي بيان ۾ ڏنل ڪجهه تاريخون، جيئن 1295ع ۾ تخت نشيني ۽ 1300ع ۾ رنٿمبور جي فتح، جديد تاريخي تحقيق جي عام طور قبوليل تاريخن سان نٿيون ملن؛ تنهنڪري انهن کي مؤرخ جي بيان جو حصو سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=58–62 |language=en }}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|جلال الدين فيروز خلجي جي قتل جو تاريخي مصورانه منظر File:Portrait of Sultan 'Ala-ud-Din, Padshah of Delhi.jpg|علاءُ الدين خلجي جي بعد واري دور جي تصوير File:Alai Darwaza.JPG|علائي دروازو File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|علاءُ الدين جو مقبرو File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|سڪندر ثاني لقب وارو سڪو File:Sultan Alau'd Din put to Flight.jpeg|راجپوت روايت سان لاڳاپيل بعد واري دور جي تصوير </gallery> == پڻ ڏسو == * [[دهلي سلطنت]] * [[خلجي خاندان]] * [[جلال الدين فيروز خلجي]] * [[مالڪ ڪافور]] * [[امير خسرو]] * [[منگولن جا هندستان تي حملا]] * [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/ علاءُ الدين خلجي — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Alauddin_Khalji علاءُ الدين خلجي جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-khilji-khalji-dynasty-1290-1320/ خلجي خاندان ۽ ان جا انتظامي سڌارا — INFLIBNET] * [https://archnet.org/sites/5794 علاءُ الدين خلجي جو مدرسو — Archnet] {{DEFAULTSORT:علاء الدين خلجي}} [[زمرو:دهلي جا سلطان]] [[زمرو:خلجي خاندان]] [[زمرو:1260ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1316ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] hcw2yw1b2aoka5h6oq0g24hreces1e8 424288 424287 2026-10-22T09:57:34Z Intisar Ali 8681 424288 wikitext text/x-wiki {{Short description|دهلي سلطنت جو خلجي حڪمران (1296ع–1316ع)}} {{Infobox royalty | name = علاءُ الدين خلجي | title = سلطان دهلي | image = The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh (Alauddin Khalji detail).jpg | caption = نئين تخت نشين ٿيل علاءُ الدين خلجي، ''جامع التواريخ'' جي تصوير، لڳ ڀڳ 1314ع | succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان | reign = 1296ع – 4 جنوري 1316ع | coronation = 1296ع، دهلي | predecessor = [[جلال الدين فيروز خلجي]] | successor = [[شهاب الدين عمر]] | birth_name = علي گرشاسپ | birth_date = لڳ ڀڳ 1266ع | death_date = 4 جنوري 1316ع | death_place = [[دهلي]] | burial_place = علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، قطب ڪمپليڪس، دهلي | dynasty = [[خلجي خاندان]] | father = شهاب الدين مسعود | spouse = ملڪه جهان، مهرو، ڪملا ديوي، جتيپالي | issue = خضر خان، مبارڪ خان، شهاب الدين عمر ۽ ٻيا | religion = [[اسلام]]، [[سني]] }} '''علاءُ الدين محمد شاهه خلجي'''<ref>{{cite web |title=Silver Tanka Coin of Ala ud din Muhammad Khilji of Khilji Dynasty of Delhi Sultanate |url=https://marudhararts.com/e-auction/auction-no-39/lot-no-68/coins-of-india/sultanate-coins/delhi-sultanate/17-ala-al-din-muhammad-khilaji-ah-695-715-1296-1316-ad/silver-tanka-coin-of-ala-ud-din-muhammad-khilji-of-khilji-dynasty-of-delhi-sultanate |website=Marudhar Arts |access-date=2026-08-23 |language=en }}</ref> (فارسي: {{lang|fa|علاء الدین محمد شاه}})، عام طور '''علاءُ الدين خلجي''' (فارسي: {{lang|fa|علاء الدین خلجی}}) جي نالي سان مشهور، ڄمڻ وقت '''علي گرشاسپ''' (لڳ ڀڳ 1266ع – 4 جنوري 1316ع)، [[خلجي خاندان]] جو ٻيو سلطان ۽ [[دهلي سلطنت]] جو هڪ اهم حڪمران هو، جنهن 1296ع کان پنهنجي وفات تائين 1316ع ۾ حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ دهلي سلطنت جون حدون نمايان طور وڌيون، [[منگول]] حملن جي ڪاميابيءَ سان مزاحمت ڪئي وئي، اتر ۽ وچ هندستان جون ڪيتريون رياستون سلطنت ۾ شامل ڪيون ويون ۽ [[دکن]] توڙي ڏکڻ هندستان جي حڪمرانن کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ وسيع فوجي مهمون هلايون ويون. علاءُ الدين زميني محصولن جي وصولي، فوجي انتظام، واپار، [[قيمتن تي ضابطو|بازاري اگهن تي ضابطي]] ۽ سماجي توڙي سياسي نگرانيءَ بابت اهم انتظامي سڌارا پڻ نافذ ڪيا.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Zaidi |first=Nasr Hasan |title=ʿAlāʾ-al-Dīn Ḵaljī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |page=779 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/ |language=en }}</ref><ref name="Jackson1999">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521404778 |language=en }}</ref> علاءُ الدين پنهنجي اڳوڻي سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو ڀائٽيو ۽ ناٺي هو. جڏهن جلال الدين [[دهلي جو غلام خاندان|غلام خاندان]] جي اقتدار جي خاتمي کان پوءِ 1290ع ۾ دهليءَ جو سلطان بڻيو، تڏهن علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ''، يعني شاهي تقريبن جي انتظام جو عهدو ڏنو ويو. جلال الدين خلاف هڪ بغاوت کي دٻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ سبب علاءُ الدين کي 1291ع ۾ [[ڪڙا-مانڪپور]] جي گورنري ملي، جڏهن ته [[ڀيلسا]] تي ڪامياب فوجي حملي کان پوءِ 1296ع ۾ کيس [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني وئي. ساڳئي سال هن [[ديوگري]] تي حملو ڪري وڏي مقدار ۾ دولت حاصل ڪئي، جنهن کي پنهنجي فوجي طاقت وڌائڻ ۽ جلال الدين خلاف اقتدار حاصل ڪرڻ جي منصوبابنديءَ ۾ استعمال ڪيو. جولاءِ 1296ع ۾ هن جلال الدين کي قتل ڪرائي پاڻ کي سلطان قرار ڏنو، جنهن کان پوءِ دهليءَ تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي ۽ [[ملتان]] ۾ موجود جلال الدين جي پٽن ۽ ٻين وارثن جي مزاحمت کي ختم ڪيو.<ref name="Lal1950">{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |language=en }}</ref><ref name="Jackson1999"/> علاءُ الدين جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن هندستان تي ڪيترائي حملا ڪيا، جن کي سندس فوجن مختلف محاذن تي روڪيو. انهن مقابلن ۾ 1297ع–1298ع جي جران منجور واري مهم، 1298ع ۾ [[سيوستان]]، يعني موجوده [[سيوهڻ]]، تي منگول حملي کي ناڪام بڻائڻ، 1299ع جي [[ڪلي جي جنگ]]، 1303ع ۾ دهليءَ جو منگول گهيرو، 1305ع جي [[امروهه جي جنگ]] ۽ 1306ع ۾ [[راوي درياهه]] جي ڪناري منگول فوج جي شڪست شامل آهن. 1306ع جي فتح کان پوءِ دهلي سلطنت جي فوجن موجوده [[افغانستان]] ۾ منگولن جي قبضي وارن ڪجهه علائقن تي جوابي حملا پڻ ڪيا. منگولن خلاف انهن فوجي ڪاميابين ۾ [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]]، [[الغ خان]] ۽ علاءُ الدين جي غلام مان سپهه سالار بڻيل [[مالڪ ڪافور]] سميت ڪيترن فوجي اڳواڻن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Jackson1999"/><ref name="Lal1950"/> منگول حملن جي مزاحمت سان گڏ علاءُ الدين اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترين رياستن خلاف فوجي مهمون هلايون. سندس فوجن 1299ع ۾ [[گجرات]] تي حملو ڪيو، جنهن کي لڳ ڀڳ 1304ع ۾ دهلي سلطنت سان مستقل طور شامل ڪيو ويو. ان کان سواءِ 1299ع ۾ [[جيسلمير]]، 1301ع ۾ [[رنٿمبور]]، 1303ع ۾ [[چتوڙ]]، 1305ع ۾ [[مالوا]]، 1308ع ۾ [[سيوانا]] ۽ 1311ع ۾ [[جالور]] تي قبضو ڪيو ويو. انهن فتوحات جي نتيجي ۾ [[راجپوت]] ۽ ٻين مقامي حڪمران خاندانن جي سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو، جن ۾ مالوا جا [[پرمار خاندان|پرمار]]، گجرات جا [[واگهيلا خاندان|واگهيلا]]، رنٿمبور ۽ جالور جا [[چوهان خاندان|چوهان]]، ميواڙ جي [[گُهلا خاندان|گُهلا خاندان]] جي راول شاخ ۽ ممڪن طور [[يَجواپال خاندان]] شامل هئا. انهن مهمن سان دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي اثر ۾ نمايان واڌ آئي.<ref name="Jackson1999"/><ref name="Chandra2004">{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |language=en }}</ref> علاءُ الدين جي حڪم تي سندس اهم سپهه سالار [[مالڪ ڪافور]] [[ونڌيا جبلن]] کان ڏکڻ طرف ڪيترين فوجي مهمن جي اڳواڻي ڪئي. انهن مهمن دوران 1308ع ۾ [[ديوگري]]، 1310ع ۾ [[وارنگل]] ۽ 1311ع ۾ [[دواراسمودر]] مان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو. نتيجي ۾ ديوگريءَ جي [[يادَو خاندان]] جي حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]]، وارنگل جي [[ڪاڪتيا خاندان]] جي حڪمران [[پرتاپ رودر]] ۽ دواراسمودر جي [[هويسالا خاندان]] جي حڪمران [[وير بلال ٽيون|وير بلال ٽئين]] دهلي سلطنت جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيا. مالڪ ڪافور 1311ع ۾ ڏکڻ هندستان جي [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن تي پڻ حملو ڪيو، جتان وڏي مقدار ۾ دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا. تنهن هوندي به ڏکڻ هندستان جون سڀئي رياستون سڌي طرح دهلي سلطنت ۾ شامل نه ٿيون؛ ڪيترن علائقن ۾ مقامي حڪمران خراج گذار حيثيت سان برقرار رهيا.<ref name="Lal1950"/><ref name="Jackson1999"/> علاءُ الدين جي حڪمرانيءَ ۾ طاقتور مرڪزي حڪومت ۽ وڏي مستقل فوج قائم ٿي. هن زرعي زمينن جي ماپ، محصولن جي وصولي، فوجين جي سڃاڻپ، گهوڙن تي داغ لڳائڻ ۽ بازارن ۾ ضروري شين جي اگهن تي ضابطو رکڻ لاءِ منظم سرڪاري نظام قائم ڪيو. فوج جي سارسنڀال ۽ سلطنت جي دفاع لاءِ گهربل وسيلن کي يقيني بڻائڻ سندس انتظامي پاليسين جو اهم مقصد هو. ان سان گڏ هن سياسي بغاوتن کي روڪڻ لاءِ جاسوسي ۽ نگرانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو، اميرن جي سياسي سرگرمين تي پابنديون وڌيون ۽ ڪجهه بااثر خاندانن جون ملڪيتون ضبط ڪيون. جيتوڻيڪ سندس انتظامي سڌارن سان مرڪزي اقتدار مضبوط ٿيو، پر سندس حڪومت ۾ سخت سزائون، سياسي مخالفن خلاف جبر، فوجي مهمن دوران قتل عام ۽ آبادگارن تي ڳرن محصولن جا واقعا پڻ تاريخي ذريعن ۾ درج آهن.<ref name="Chandra2004"/><ref name="Lal1950"/> پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ علاءُ الدين بيمار ٿي پيو ۽ سلطنت جي انتظام لاءِ مالڪ ڪافور تي وڌيڪ ڀاڙڻ لڳو. ان عرصي ۾ درٻاري سازشن، اميرن جي باهمي رقابت ۽ جانشينيءَ بابت اختلافن سبب سياسي صورتحال غير مستحڪم ٿي وئي. علاءُ الدين 4 جنوري 1316ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ مالڪ ڪافور علاءُ الدين ۽ سندس زال [[جتيپالي]] جي نوجوان پٽ [[شهاب الدين عمر]] کي تخت تي ويهاريو، پر عملي اقتدار ڪافور جي هٿ ۾ رهيو. ٿوري عرصي کان پوءِ مالڪ ڪافور قتل ٿي ويو ۽ علاءُ الدين جي وڏي پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] اقتدار حاصل ڪيو.<ref name="Iranica"/><ref name="Jackson1999"/> علاءُ الدين خلجي کي دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ فوجي فتوحات، منگول حملن جي ڪامياب مزاحمت، انتظامي مرڪزيت ۽ اقتصادي سڌارن سبب هڪ اهم سلطان سمجهيو وڃي ٿو. ساڳئي وقت سندس حڪمرانيءَ جا سخت ۽ جابراڻا پهلو پڻ تاريخي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Chandra2004"/><ref name="Jackson1999"/> == شروعاتي زندگي == [[علاءُ الدين خلجي]] جي ننڍپڻ ۽ شروعاتي زندگيءَ بابت همعصر تاريخ نويسن تمام ٿوري معلومات قلمبند ڪئي آهي. سورھين ۽ سترھين صديءَ جي تاريخ نويس حاجي الدبير موجب، علاءُ الدين جڏهن 1300ع–1301ع ۾ [[رنٿمبور]] خلاف فوجي مهم شروع ڪئي، تڏهن سندس عمر لڳ ڀڳ 34 سال هئي. انهيءَ روايت کي درست تسليم ڪرڻ جي صورت ۾ سندس ڄمڻ جو سال لڳ ڀڳ 1266ع يا 1267ع قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref name="Lal1950">{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=40–41 |language=en}}</ref> سندس اصل نالو '''علي گرشاسپ''' هو. هو شهاب الدين مسعود جو وڏو پٽ هو، جيڪو [[خلجي خاندان]] جي باني سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو وڏو ڀاءُ هو. علاءُ الدين جا ٽي ننڍا ڀائر هئا: [[الماس بيگ]]، جيڪو بعد ۾ '''الغ خان''' جي لقب سان مشهور ٿيو، قتلغ تيگين ۽ محمد.<ref name="Saksena1992">{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=326 |language=en}}</ref> پيءُ شهاب الدين مسعود جي وفات کان پوءِ علاءُ الدين جي پرورش سندس چاچي جلال الدين جي نگرانيءَ ۾ ٿي. علاءُ الدين ۽ سندس ننڍي ڀاءُ الماس بيگ ٻنهي جلال الدين جي ڌيئرن سان شاديون ڪيون، جنهن سبب سندن خانداني لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا.<ref name="Saksena1992"/> جڏهن 1290ع ۾ جلال الدين دهليءَ جو سلطان بڻيو، تڏهن هن علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ''، يعني شاهي تقريبن ۽ درٻاري رسمن جي انتظام جو عهدو ڏنو، جڏهن ته الماس بيگ کي ''آخور بيگ''، يعني شاهي گهوڙن ۽ اصطبل جي انتظام جو عهدو مليو.<ref name="Lal1950"/> === جلال الدين جي ڌيءَ سان شادي === [[File:Islamic Sultanates. Delhi. ‘Ala al-Din Muhammad. AH 695-715 AD 1296-1316. Dar al-Islam mint. Dated AH 709 (AD 1309-10).jpg|thumb|300px|علاءُ الدين محمد شاهه خلجي جو سونو سڪو، جيڪو 709هه (1309ع–1310ع) ۾ ضرب ڪيو ويو.]] علاءُ الدين 1290ع ۾ خلجي خاندان جي اقتدار ۾ اچڻ کان گهڻو اڳ پنهنجي چاچي جلال الدين جي ڌيءَ '''ملڪه جهان''' سان شادي ڪئي هئي. تنهن هوندي به تاريخي روايتن موجب سندن ازدواجي تعلقات خوشگوار نه رهيا. حاجي الدبير جي بيان موجب، جلال الدين جي سلطان بڻجڻ کان پوءِ ملڪه جهان جي درٻاري حيثيت وڌي ۽ سندس پنهنجي مڙس سان اختلاف پيدا ٿيا. الدبير جي روايت موجب، علاءُ الدين بعد ۾ '''مهرو''' نالي عورت سان ٻي شادي ڪئي، جيڪا ملڪ سنجر، مشهور بہ [[الپ خان]]، جي ڀيڻ هئي. هن ٻي شاديءَ سبب ملڪه جهان ۽ علاءُ الدين جي وچ ۾ اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا.<ref name="Lal1950"/> حاجي الدبير جي بيان موجب، هڪ موقعي تي جڏهن علاءُ الدين ۽ مهرو هڪ باغ ۾ گڏ هئا، تڏهن ملڪه جهان حسد سبب مهرو تي حملو ڪيو، جنهن جي جواب ۾ علاءُ الدين پنهنجي پهرين زال سان تشدد وارو رويو اختيار ڪيو. اهو واقعو سلطان جلال الدين تائين پهتو، پر هن علاءُ الدين خلاف ڪا ڪارروائي نه ڪئي. هي واقعو بعد جي تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي، تنهنڪري ان کي قطعي طور ثابت ٿيل حقيقت بدران منسوب روايت طور ڏسڻ گهرجي.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=41 |language=en}}</ref> علاءُ الدين جا پنهنجي سَسُ، يعني جلال الدين جي زال، سان پڻ خوشگوار تعلقات نه هئا. سندس سَسُ کي شاهي درٻار ۾ نمايان اثر رسوخ حاصل هو. تاريخ نويس [[فرشته]] موجب، هن جلال الدين کي خبردار ڪيو هو ته علاءُ الدين سلطنت جي ڪنهن پري علائقي ۾ پنهنجي الڳ حڪومت قائم ڪرڻ جو منصوبو جوڙي رهيو آهي. فرشتي جي بيان موجب، هوءَ علاءُ الدين جي سرگرمين تي نظر رکندي هئي ۽ پنهنجي ڌيءَ جي موقف جي حمايت ڪندي هئي.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=42–43 |language=en}}</ref> === ڪڙا جي گورنري === 1291ع ۾ علاءُ الدين [[ڪڙا، اتر پرديش|ڪڙا]] جي گورنر '''ملڪ ڇجو''' جي بغاوت کي دٻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس خدمتن جي اعتراف ۾ سلطان جلال الدين کيس ساڳئي سال ڪڙا جو نئون گورنر مقرر ڪيو.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=41 |language=en}}</ref> ڪڙا ۾ ملڪ ڇجوءَ سان لاڳاپيل ڪجهه اڳوڻن اميرن جلال الدين کي ڪمزور ۽ غير مؤثر حڪمران سمجهيو. انهن علاءُ الدين کي دهليءَ جو تخت حاصل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ سندس سياسي خواهشن کي هٿي ڏني. تاريخي مطالعي موجب، انهن اميرن جي همت افزائي ۽ شاهي خاندان اندر موجود اختلافن علاءُ الدين جي سياسي سوچ تي اثر وڌو ۽ هن جلال الدين کي تخت تان هٽائڻ بابت سنجيدگيءَ سان غور ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=42 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=321 |language=en}}</ref> بعد ۾ علاءُ الدين [[ڀيلسا]] تي فوجي حملو ڪري وڏي مقدار ۾ دولت حاصل ڪئي. انهيءَ مهم جي ڪاميابيءَ کان پوءِ جلال الدين کيس [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني. اهڙيءَ ريت علاءُ الدين جي سياسي ۽ فوجي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ سندس هٿ هيٺ ايندڙ علائقن ۽ وسيلن ۾ اضافو ٿيو.<ref name="Lal1950"/> == اقتدار تي اچڻ == === ڀيلسا ۽ ديوگري جون مهمون === 1293ع ۾ علاءُ الدين [[مالوا]] جي ڀيلسا شهر تي حملو ڪيو. هن مهم مان حاصل ٿيل دولت ۽ دکن جي خوشحال رياستن بابت معلومات سندس ايندڙ فوجي منصوبن ۾ اهم ثابت ٿي. 1296ع ۾ هن [[ديوگري]] تي حملو ڪيو، جتي يادَو حڪمران رامچندر کان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو.<ref name="Lal1950"/><ref name="Jackson1999"/> === جلال الدين جو قتل === ديوگريءَ مان واپسيءَ کان پوءِ علاءُ الدين ڪڙا ۾ پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين سان ملاقات جو بندوبست ڪيو. 1296ع ۾ ان ملاقات دوران جلال الدين کي قتل ڪيو ويو. ان کان پوءِ علاءُ الدين پاڻ کي سلطان قرار ڏنو ۽ دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ڪئي. دهليءَ ۾ جلال الدين جي خاندان جي مزاحمت ختم ڪرڻ کان پوءِ هن تخت تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو.<ref name="Iranica"/><ref name="Lal1950"/> === اقتدار جو استحڪام === علاءُ الدين شروع ۾ اميرن، سپاهين ۽ ٻين حامين کي انعام ڏئي پنهنجي حمايت وڌائي. هن ملتان تي قبضو ڪري جلال الدين جي وارثن جي سياسي قوت ختم ڪئي. بعد ۾ اڳوڻن اميرن مان ڪيترن کي عهدي تان هٽايو ويو ۽ سندن ملڪيتون ضبط ڪيون ويون.<ref name="Lal1950"/> == فوجي مهمون == === منگول حملن جي مزاحمت === علاءُ الدين جي حڪومت دوران [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن اتر هندستان تي بار بار حملا ڪيا. 1297ع–1298ع ۾ پنجاب ڏانهن وڌندڙ منگول فوج کي علاءُ الدين جي سپهه سالار الغ خان شڪست ڏني. 1298ع ۾ منگولن سنڌ جي سيوستان، يعني [[سيوهڻ]]، تي قبضو ڪيو، پر ظفر خان جي اڳواڻيءَ ۾ دهليءَ جي فوج قلعي تي ٻيهر قبضو حاصل ڪيو.<ref name="Jackson1999"/> 1299ع ۾ قطلوغ خواجه جي اڳواڻيءَ ۾ منگول فوج دهليءَ ڏانهن وڌي. [[ڪلي جي جنگ]] ۾ علاءُ الدين جي فوج مقابلو ڪيو؛ سندس سپهه سالار ظفر خان جنگ ۾ مارجي ويو، جڏهن ته منگول لشڪر پوئتي هٽي ويو. 1303ع ۾ منگول فوج ٻيهر دهليءَ تائين پهتي. علاءُ الدين سري جي مضبوط ڪيل علائقي ۾ دفاعي انتظام ڪيا. حملي آورن دهليءَ جي ڀرپاسي تباهي آندي، پر آخرڪار واپس هليا ويا. هن حملي کان پوءِ سلطان سرحدي قلعن ۽ فوجي دفاع کي مضبوط ڪرڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref name="Jackson1999"/> 1305ع ۾ امروهه جي جنگ ۾ ملڪ نائڪ جي اڳواڻيءَ هيٺ دهليءَ جي فوج منگولن کي شڪست ڏني. 1306ع ۾ راوي درياهه جي ڀرسان به منگول فوج کي شڪست ملي. ان کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪومت جي باقي عرصي ۾ وڏي منگول حملي جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="Lal1950"/> === گجرات جي مهم === 1299ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن، الغ خان ۽ نصرت خان جي اڳواڻيءَ ۾، [[گجرات]] تي حملو ڪيو. ان وقت گجرات تي واگهيلا خاندان جو حڪمران ڪرن ديو حڪومت ڪندو هو. حملي دوران انهلوارا، کنڀات ۽ ٻين علائقن ۾ ڦرلٽ ٿي ۽ [[سومنات مندر]] کي نقصان پهچايو ويو. ڪرن ديو ڀڄي ويو ۽ سندس راڻي ڪملا ديوي کي قيد ڪري دهلي آندو ويو.<ref name="Lal1950"/><ref name="Jackson1999"/> هن مهم دوران مالڪ ڪافور پڻ دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. هو اڳتي هلي علاءُ الدين جو اهم فوجي سپهه سالار بڻيو. 1304ع جي لڳ ڀڳ گجرات جي علائقن کي وڌيڪ مستقل نموني دهلي سلطنت جي انتظام هيٺ آندو ويو.<ref name="Chandra2004"/> === رنٿمبور جي فتح === [[رنٿمبور]] جو قلعو راجپوتانا جي اهم فوجي مرڪزن مان هو. ان جو حڪمران همير ديو هو. 1301ع ۾ علاءُ الدين قلعي جي گهيري جي اڳواڻي پاڻ ڪئي. ڊگهي مزاحمت کان پوءِ جولاءِ 1301ع ۾ قلعو دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. همير ديو جنگ دوران مارجي ويو.<ref name="Lal1950"/> === چتوڙ جو گهيرو === 1303ع ۾ علاءُ الدين [[چتوڙ قلعو|چتوڙ]] تي حملو ڪيو، جيڪو ميواڙ جي گُهلا حڪمران رتن سنگهه جي اقتدار جو مرڪز هو. اٽڪل اٺن مهينن جي گهيري کان پوءِ قلعو فتح ٿيو. معاصر شاعر [[امير خسرو]] جي بيان موجب فتح کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي قتل ڪيو ويو.<ref name="Chandra2004"/> چتوڙ جي واقعي سان راڻي پدمنيءَ جي ڪهاڻي پڻ منسوب آهي، پر اها ڪهاڻي گهڻي دير سان لکيل ادبي روايتن ۾ نمايان ٿي. جديد مورخ عام طور ان کي علاءُ الدين جي حملي جو ثابت ٿيل تاريخي سبب نٿا سمجهن.<ref name="Chandra2004"/> === مالوا جي فتح === 1305ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن مالوا تي حملو ڪيو. هن مهم ۾ پرمار خاندان جي حڪمرانيءَ کي ختم ڪيو ويو ۽ اجين، منڊو، ڌار ۽ چنديري سميت ڪيترائي اهم علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ آيا.<ref name="Jackson1999"/> === مارواڙ جون مهمون === علاءُ الدين جي فوجن راجستان جي سيوانا ۽ جالور قلعن تي پڻ مهمون هلايون. سيوانا تي 1308ع ۾ ۽ جالور تي 1311ع ۾ قبضو ڪيو ويو. انهن مهمن سان اولهه راجستان ۾ دهلي سلطنت جو فوجي اثر وڌيو.<ref name="Lal1950"/> == [[دکن]] ۽ ڏکڻ هندستان جون مهمون == === ديوگري === 1308ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين مالڪ ڪافور کي ديوگري ڏانهن موڪليو. يادَو حڪمران رامچندر دهليءَ جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيو. کيس پنهنجي رياست جي حڪمراني جاري رکڻ جي اجازت ملي.<ref name="Lal1950"/> === وارنگل === 1309ع جي آخر ۾ مالڪ ڪافور [[ڪاڪتيا خاندان]] جي راڄڌاني [[وارنگل]] ڏانهن روانو ٿيو. 1310ع ۾ گهيري کان پوءِ ڪاڪتيا حڪمران پرتاپ رودر ديو خراج ڏيڻ ۽ دولت حوالي ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان مهم سان دکن ۾ دهلي سلطنت جو سياسي اثر وڌيڪ وڌيو.<ref name="Jackson1999"/> === دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ === 1311ع ۾ مالڪ ڪافور [[هويسالا خاندان]] جي راڄڌاني دواراسمودر تي حملو ڪيو. حڪمران وير بلال ٽئين صلح ڪري خراج ڏيڻ قبول ڪيو. ان کان پوءِ ڪافور جي فوج ڏکڻ طرف [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن ڏانهن وڌي، جتي ڪيترن شهرن مان دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا.<ref name="Lal1950"/> ڏکڻ هندستان جون اهي مهمون هر علائقي جي مستقل الحاق جي برابر نه هيون. ڪيترين رياستن ۾ مقامي حڪمران برقرار رهيا ۽ دهلي سلطنت سان سندن تعلق خراج يا سياسي بالادستيءَ جي صورت ۾ هو.<ref name="Jackson1999"/> === ديوگري جي ٻيهر مهم === رامچندر جي وفات کان پوءِ ديوگريءَ ۾ دهليءَ جي بالادستيءَ جي مخالفت وڌي. 1313ع ۾ مالڪ ڪافور ٻيهر دکن ڏانهن ويو ۽ يادَو حڪمرانيءَ کي شڪست ڏني. هن مرحلي کان پوءِ ديوگري تي دهلي سلطنت جو سڌو اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو.<ref name="Lal1950"/> == اهم فوجي مهمن جو خلاصو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #a8bfd0;" |+ style="background:#244d68;color:white;padding:10px;" | علاءُ الدين خلجي جي دور جون اهم فوجي مهمون ! style="background:#dcebf4;" | سال ! style="background:#dcebf4;" | علائقو يا جنگ ! style="background:#dcebf4;" | اهم نتيجو |- | 1296ع | ديوگري | دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو |- | 1298ع | سيوستان، سنڌ | منگولن کان قلعو واپس ورتو ويو |- | 1299ع | گجرات | واگهيلا رياست تي حملو ۽ ڦرلٽ |- | 1299ع | ڪلي جي جنگ | منگول فوج جي واپسي |- | 1301ع | رنٿمبور | قلعي جي فتح |- | 1303ع | چتوڙ | گهيري کان پوءِ قلعي جي فتح |- | 1303ع | دهلي | منگول گهيري کان پوءِ حملي آورن جي واپسي |- | 1305ع | مالوا | پرمار حڪمرانيءَ جو خاتمو |- | 1305ع | امروهه | منگول فوج کي شڪست |- | 1308ع | ديوگري | رامچندر جي خراج ڏيڻ تي رضامندي |- | 1310ع | وارنگل | ڪاڪتيا حڪمران کان خراج |- | 1311ع | دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ | فوجي پيشقدمي ۽ دولت جي وصولي |- | 1313ع | ديوگري | دهليءَ جي اقتدار جي ٻيهر بحالي |} <ref name="Jackson1999"/><ref name="Lal1950"/> == انتظامي سڌارا == === زميني محصول === علاءُ الدين زمين جي محصول واري نظام کي مرڪزي حڪومت جي نگرانيءَ هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. هن ڪيترن علائقن ۾ جاگيردارن ۽ وچولي محصول وصول ڪندڙن جي اختيارن کي محدود ڪيو. گنگا ۽ جمنا جي دوآبي علائقي ۾ زرعي پيداوار تي لڳ ڀڳ اڌ پيداوار جي برابر محصول مقرر ڪيو ويو.<ref name="Chandra2004"/> هن زمين جي ماپ، پيداوار جي حساب ۽ محصول جي وصوليءَ لاءِ سرڪاري اهلڪارن جو نظام مضبوط ڪيو. ڪجهه مقامي سردارن کي عام آبادگارن وانگر محصول ادا ڪرڻ جو پابند بڻايو ويو. انهن قدمن سان مرڪزي خزاني جي آمدني وڌي، پر ڳرن محصولن سبب آبادگارن تي معاشي دٻاءُ پڻ پيو.<ref name="Habib1982">{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Agrarian System and Its Crisis |title=The Cambridge Economic History of India |volume=1 |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |language=en}}</ref> === بازارن ۽ اگهن تي ضابطو === علاءُ الدين جي مشهور انتظامي قدمن مان بازارن جي اگهن تي ضابطو هو. اناج، ڪپڙي، گهوڙن، چوپائي مال ۽ ٻين ضرورتن جي شين جا اگهه مقرر ڪيا ويا. بازارن جي نگرانيءَ لاءِ عملدار مقرر ٿيا، واپارين جي رجسٽريشن ڪئي وئي ۽ سرڪاري اناج جا ذخيرا قائم ڪيا ويا.<ref name="HabibPrice">{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Price Regulations of Alauddin Khalji |title=Money and the Market in India, 1100–1700 |publisher=Oxford University Press |year=1998 |language=en}}</ref> تاريخدانن موجب انهن سڌارن جو هڪ اهم مقصد وڏي فوج لاءِ گهربل سامان سستو رکڻ هو، جيئن سپاهين کي محدود نقد پگهارن تي برقرار رکي سگهجي. ڪجهه معاصر تاريخ نويسن انهن قدمن کي عوامي ڀلائيءَ سان پڻ ڳنڍيو آهي. ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ واپارين کي سخت سزائون ڏنيون وينديون هيون.<ref name="Chandra2004"/><ref name="HabibPrice"/> === فوجي سڌارا === علاءُ الدين وڏي مستقل فوج برقرار رکي. هن سپاهين جي سڃاڻپ ۽ رجسٽريشن لاءِ ''چهرا'' ۽ گهوڙن جي سڃاڻپ لاءِ ''داغ'' جو نظام متعارف ڪرايو يا ان کي منظم ڪيو. ان سان فوجي معائنن ۾ جعلسازي روڪڻ ۽ گهوڙن جي معيار کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="Lal1950"/> === سياسي نگراني === بغاوتن جي روڪٿام لاءِ علاءُ الدين جاسوسي ۽ اطلاع رسانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو. اميرن جي گڏجاڻين، شادين ۽ سياسي لاڳاپن تي نگراني وڌائي وئي. ڪيترن اميرن جون ملڪيتون ضبط ڪيون ويون ۽ شراب نوشيءَ تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون.<ref name="Chandra2004"/> == مذهبي پاليسي == علاءُ الدين سني مسلمان حڪمران هو. سندس دور ۾ ڪجهه فوجي مهمن دوران هندو مندرن کي تباهه يا نقصان پهچايو ويو، جڏهن ته مقامي هندو حڪمرانن مان جيڪي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪندا هئا، انهن مان ڪيترن کي پنهنجي علائقن جي انتظام ۾ برقرار رکيو ويو.<ref name="Eaton2001">{{cite journal |last=Eaton |first=Richard M. |title=Temple Desecration and Indo-Muslim States |journal=Frontline |year=2001 |language=en}}</ref><ref name="Chandra2004"/> تاريخ نويس [[ضياءُ الدين برني]] موجب علاءُ الدين ڪيترن سياسي معاملن ۾ مذهبي عالمن جي راءِ بدران رياستي ضرورتن کي ترجيح ڏيندو هو. تنهن هوندي به ان بيان جي تشريح بابت جديد تاريخدانن ۾ اختلاف موجود آهن. سندس مذهبي پاليسيءَ کي رڳو هڪ رخ کان بيان ڪرڻ بدران فوجي، مالياتي ۽ سياسي حالتن سان گڏ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="Jackson1999"/> == ذاتي زندگي == علاءُ الدين جي زالن ۾ جلال الدين جي ڌيءَ ملڪه جهان، مهرو، گجرات جي اڳوڻي راڻي ڪملا ديوي ۽ ديوگريءَ جي حڪمران رامچندر جي ڌيءَ جتيپالي شامل هيون. سندس پٽن ۾ خضر خان، شادي خان، مبارڪ خان ۽ شهاب الدين عمر جا نالا ملن ٿا.<ref name="Lal1950"/> === خضر خان ۽ ديول ديوي === گجرات جي اڳوڻي حڪمران ڪرن ديو جي ڌيءَ ديول ديوي کي دهلي آندو ويو ۽ 1308ع ۾ علاءُ الدين جي پٽ خضر خان سان سندس شادي ٿي. [[امير خسرو]] هنن ٻنهي جي ڪهاڻيءَ تي ''ديوَل راڻي خضر خان'' نالي مثنوي لکي. ان واقعي بابت ادبي بيانن ۽ تاريخي حقيقتن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="Lal1950"/> == فن تعمير == علاءُ الدين جي دور ۾ دهليءَ ۾ ڪيترائي اهم تعميراتي منصوبا شروع ٿيا. انهن ۾ [[سري قلعو]]، حوض خاص جي آبي ذخيري سان لاڳاپيل ڪم، [[علائي دروازو]] ۽ نامڪمل علائي مينار شامل آهن.<ref name="Iranica"/> === علائي دروازو === [[File:Alai Darwaza.JPG|thumb|علائي دروازو، قطب ڪمپليڪس، دهلي]] 1311ع ۾ تعمير ٿيل علائي دروازو [[قطب ڪمپليڪس]] جي اهم عمارتن مان هڪ آهي. ان ۾ ڳاڙهي پٿر، سنگ مرمر، محرابن ۽ اسلامي هندستاني طرز تعمير جا نمايان نمونا ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Lal1950"/> === علائي مينار === علاءُ الدين قطب مينار کان وڏي مينار تعمير ڪرائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، پر اها عمارت مڪمل نه ٿي سگهي. ان جا باقيات اڄ به قطب ڪمپليڪس ۾ موجود آهن.<ref name="Iranica"/> === مقبرو ۽ مدرسو === [[File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، دهلي]] علاءُ الدين جو مقبرو دهليءَ جي مهرولي واري قطب ڪمپليڪس ۾ واقع آهي. ان سان گڏ سندس نالي سان منسوب مدرسي جا آثار پڻ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Qutb Complex: Ala al Din Khalji Madrasa |website=Archnet |url=https://archnet.org/sites/5794 |language=en}}</ref> == سڪا ۽ لقب == [[File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو چانديءَ جو ٽنڪو، جنهن تي سڪندر ثاني جو لقب درج آهي]] علاءُ الدين پنهنجي سڪن تي ''سڪندر ثاني''، يعني ٻيو سڪندر، جو لقب استعمال ڪيو. اهو لقب سندس فوجي فتوحات ۽ شاهي عظمت جي دعويٰ کي ظاهر ڪندو هو. سندس دور ۾ چانديءَ، ٽامي ۽ ٻين ڌاتن جا سڪا جاري ٿيا.<ref>{{cite book |last=Farooqui |first=Salma Ahmed |title=A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-eighteenth Century |publisher=Pearson |year=2011 |isbn=9788131732021 |page=13 |language=en}}</ref> == آخري سال ۽ وفات == زندگيءَ جي آخري سالن ۾ علاءُ الدين بيمار ٿي پيو. سندس درٻار ۾ اميرن جي وچ ۾ رقابت وڌي ۽ مالڪ ڪافور جو اثر رسوخ نمايان ٿيو. خضر خان ۽ ٻين اميرن خلاف سخت قدم کنيا ويا.<ref name="Jackson1999"/> علاءُ الدين 4 جنوري 1316ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. ڪجهه تاريخي روايتن ۾ مالڪ ڪافور تي کيس زهر ڏيڻ يا سندس موت ۾ ملوث هجڻ جو شڪ ظاهر ڪيو ويو آهي، پر اها ڳالهه يقيني تاريخي حقيقت طور ثابت ٿيل ناهي.<ref name="Iranica"/><ref name="Lal1950"/> سندس وفات کان پوءِ مالڪ ڪافور نوجوان شهاب الدين عمر کي تخت تي ويهاريو. ٿوري عرصي بعد ڪافور قتل ٿي ويو ۽ علاءُ الدين جو پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] اقتدار تي آيو.<ref name="Jackson1999"/> == تاريخي جائزو == علاءُ الدين خلجي جي حڪومت دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهي وڃي ٿي. سندس دور ۾ سلطنت جو فوجي اثر اتر هندستان کان دکن ۽ ڏکڻ هندستان تائين وڌيو. منگول حملن جي مزاحمت، وڏي مستقل فوج جي تنظيم، زميني محصولن جي مرڪزيت ۽ بازارن جي ضابطي سندس اهم ڪارنامن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref name="Jackson1999"/><ref name="HabibPrice"/> ٻئي طرف، سندس اقتدار حاصل ڪرڻ جو طريقو، سياسي مخالفن خلاف سخت ڪارروايون، فوجي مهمن ۾ ڦرلٽ ۽ قتل عام، ۽ آبادگارن تي ڳرا محصول سندس حڪمرانيءَ جا تڪراري پهلو هئا. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ سندس دور کي فوجي ڪاميابين ۽ سخت مرڪزي حڪمرانيءَ جي گڏيل پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="Chandra2004"/> === مؤرخ رميش چندر دت جو نقطه نظر === هندستاني مؤرخ [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ علاءُ الدين خلجي جي حڪومت کي فوجي فتوحات، سخت حڪمرانيءَ ۽ انتظامي قابليت جي گڏيل مثال طور پيش ڪيو آهي. دت موجب علاءُ الدين دکن مان موٽڻ کان پوءِ پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين فيروز خلجي کي دوکي سان قتل ڪرائي اقتدار حاصل ڪيو. هن گجرات جي فتح، منگول حملن جي مزاحمت، رنٿمبور ۽ چتوڙ جي محاصرن، مالوا جي فتح ۽ مالڪ ڪافور جي دکن ۽ ڏکڻ هندستان وارين مهمن کي سندس حڪومت جا اهم واقعا قرار ڏنو. دت خاص طور گجرات جي راجا ڪرن راءِ، ڪملا ديوي ۽ ديول ديويءَ جي واقعن، ديوگريءَ جي رام ديو، وارنگل جي حڪمرانن ۽ ڏکڻ جي بلالا خاندان سان لاڳاپيل فوجي مهمن جو ذڪر ڪري ٿو. سندس بيان موجب علاءُ الدين جي آخري سالن ۾ گجرات، چتوڙ ۽ دکن ۾ بغاوتون ٿيون، جڏهن ته مالڪ ڪافور جو درٻار ۾ اثر وڌندو ويو. دت علاءُ الدين کي ڪڏهن ظالم ۽ سخت مزاج حڪمران سڏي ٿو، پر ساڳئي وقت سندس فوجي صلاحيت، مضبوط انتظام، سلطنت ۾ امن امان قائم ڪرڻ ۽ منگول حملن کي روڪڻ جي ڪاميابيءَ جي واکاڻ پڻ ڪري ٿو. هن جي راءِ ۾ علاءُ الدين [[اڪبر اعظم]] جهڙي وسيع نظر يا عظمت نه رکندو هو، پر پنهنجي فتوحات ۽ انتظامي طاقت سبب دهليءَ جي اهم سلطانن مان شمار ٿئي ٿو. دت جي بيان ۾ ڏنل ڪجهه تاريخون، جيئن 1295ع ۾ تخت نشيني ۽ 1300ع ۾ رنٿمبور جي فتح، جديد تاريخي تحقيق جي عام طور قبوليل تاريخن سان نٿيون ملن؛ تنهنڪري انهن کي مؤرخ جي بيان جو حصو سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=58–62 |language=en }}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|جلال الدين فيروز خلجي جي قتل جو تاريخي مصورانه منظر File:Portrait of Sultan 'Ala-ud-Din, Padshah of Delhi.jpg|علاءُ الدين خلجي جي بعد واري دور جي تصوير File:Alai Darwaza.JPG|علائي دروازو File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|علاءُ الدين جو مقبرو File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|سڪندر ثاني لقب وارو سڪو File:Sultan Alau'd Din put to Flight.jpeg|راجپوت روايت سان لاڳاپيل بعد واري دور جي تصوير </gallery> == پڻ ڏسو == * [[دهلي سلطنت]] * [[خلجي خاندان]] * [[جلال الدين فيروز خلجي]] * [[مالڪ ڪافور]] * [[امير خسرو]] * [[منگولن جا هندستان تي حملا]] * [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/ علاءُ الدين خلجي — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Alauddin_Khalji علاءُ الدين خلجي جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-khilji-khalji-dynasty-1290-1320/ خلجي خاندان ۽ ان جا انتظامي سڌارا — INFLIBNET] * [https://archnet.org/sites/5794 علاءُ الدين خلجي جو مدرسو — Archnet] {{DEFAULTSORT:علاء الدين خلجي}} [[زمرو:دهلي جا سلطان]] [[زمرو:خلجي خاندان]] [[زمرو:1260ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1316ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] t8pt07eo6h3d1831yzp62oecv0t1t95 424293 424288 2026-10-22T10:09:00Z Intisar Ali 8681 424293 wikitext text/x-wiki {{Short description|دهلي سلطنت جو خلجي حڪمران (1296ع–1316ع)}} {{Infobox royalty | name = علاءُ الدين خلجي | title = سلطان دهلي | image = The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh (Alauddin Khalji detail).jpg | caption = نئين تخت نشين ٿيل علاءُ الدين خلجي، ''جامع التواريخ'' جي تصوير، لڳ ڀڳ 1314ع | succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان | reign = 1296ع – 4 جنوري 1316ع | coronation = 1296ع، دهلي | predecessor = [[جلال الدين فيروز خلجي]] | successor = [[شهاب الدين عمر]] | birth_name = علي گرشاسپ | birth_date = لڳ ڀڳ 1266ع | death_date = 4 جنوري 1316ع | death_place = [[دهلي]] | burial_place = علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، قطب ڪمپليڪس، دهلي | dynasty = [[خلجي خاندان]] | father = شهاب الدين مسعود | spouse = ملڪه جهان، مهرو، ڪملا ديوي، جتيپالي | issue = خضر خان، مبارڪ خان، شهاب الدين عمر ۽ ٻيا | religion = [[اسلام]]، [[سني]] }} '''علاءُ الدين محمد شاهه خلجي'''<ref>{{cite web |title=Silver Tanka Coin of Ala ud din Muhammad Khilji of Khilji Dynasty of Delhi Sultanate |url=https://marudhararts.com/e-auction/auction-no-39/lot-no-68/coins-of-india/sultanate-coins/delhi-sultanate/17-ala-al-din-muhammad-khilaji-ah-695-715-1296-1316-ad/silver-tanka-coin-of-ala-ud-din-muhammad-khilji-of-khilji-dynasty-of-delhi-sultanate |website=Marudhar Arts |access-date=2026-08-23 |language=en }}</ref> (فارسي: {{lang|fa|علاء الدین محمد شاه}})، عام طور '''علاءُ الدين خلجي''' (فارسي: {{lang|fa|علاء الدین خلجی}}) جي نالي سان مشهور، ڄمڻ وقت '''علي گرشاسپ''' (لڳ ڀڳ 1266ع – 4 جنوري 1316ع)، [[خلجي خاندان]] جو ٻيو سلطان ۽ [[دهلي سلطنت]] جو هڪ اهم حڪمران هو، جنهن 1296ع کان پنهنجي وفات تائين 1316ع ۾ حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ دهلي سلطنت جون حدون نمايان طور وڌيون، [[منگول]] حملن جي ڪاميابيءَ سان مزاحمت ڪئي وئي، اتر ۽ وچ هندستان جون ڪيتريون رياستون سلطنت ۾ شامل ڪيون ويون ۽ [[دکن]] توڙي ڏکڻ هندستان جي حڪمرانن کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ وسيع فوجي مهمون هلايون ويون. علاءُ الدين زميني محصولن جي وصولي، فوجي انتظام، واپار، [[قيمتن تي ضابطو|بازاري اگهن تي ضابطي]] ۽ سماجي توڙي سياسي نگرانيءَ بابت اهم انتظامي سڌارا پڻ نافذ ڪيا.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Zaidi |first=Nasr Hasan |title=ʿAlāʾ-al-Dīn Ḵaljī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |page=779 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/ |language=en }}</ref><ref name="Jackson1999">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521404778 |language=en }}</ref> علاءُ الدين پنهنجي اڳوڻي سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو ڀائٽيو ۽ ناٺي هو. جڏهن جلال الدين [[دهلي جو غلام خاندان|غلام خاندان]] جي اقتدار جي خاتمي کان پوءِ 1290ع ۾ دهليءَ جو سلطان بڻيو، تڏهن علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ''، يعني شاهي تقريبن جي انتظام جو عهدو ڏنو ويو. جلال الدين خلاف هڪ بغاوت کي دٻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ سبب علاءُ الدين کي 1291ع ۾ [[ڪڙا-مانڪپور]] جي گورنري ملي، جڏهن ته [[ڀيلسا]] تي ڪامياب فوجي حملي کان پوءِ 1296ع ۾ کيس [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني وئي. ساڳئي سال هن [[ديوگري]] تي حملو ڪري وڏي مقدار ۾ دولت حاصل ڪئي، جنهن کي پنهنجي فوجي طاقت وڌائڻ ۽ جلال الدين خلاف اقتدار حاصل ڪرڻ جي منصوبابنديءَ ۾ استعمال ڪيو. جولاءِ 1296ع ۾ هن جلال الدين کي قتل ڪرائي پاڻ کي سلطان قرار ڏنو، جنهن کان پوءِ دهليءَ تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي ۽ [[ملتان]] ۾ موجود جلال الدين جي پٽن ۽ ٻين وارثن جي مزاحمت کي ختم ڪيو.<ref name="Lal1950">{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |language=en }}</ref><ref name="Jackson1999"/> علاءُ الدين جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن هندستان تي ڪيترائي حملا ڪيا، جن کي سندس فوجن مختلف محاذن تي روڪيو. انهن مقابلن ۾ 1297ع–1298ع جي جران منجور واري مهم، 1298ع ۾ [[سيوستان]]، يعني موجوده [[سيوهڻ]]، تي منگول حملي کي ناڪام بڻائڻ، 1299ع جي [[ڪلي جي جنگ]]، 1303ع ۾ دهليءَ جو منگول گهيرو، 1305ع جي [[امروهه جي جنگ]] ۽ 1306ع ۾ [[راوي درياهه]] جي ڪناري منگول فوج جي شڪست شامل آهن. 1306ع جي فتح کان پوءِ دهلي سلطنت جي فوجن موجوده [[افغانستان]] ۾ منگولن جي قبضي وارن ڪجهه علائقن تي جوابي حملا پڻ ڪيا. منگولن خلاف انهن فوجي ڪاميابين ۾ [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]]، [[الغ خان]] ۽ علاءُ الدين جي غلام مان سپهه سالار بڻيل [[مالڪ ڪافور]] سميت ڪيترن فوجي اڳواڻن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Jackson1999"/><ref name="Lal1950"/> منگول حملن جي مزاحمت سان گڏ علاءُ الدين اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترين رياستن خلاف فوجي مهمون هلايون. سندس فوجن 1299ع ۾ [[گجرات]] تي حملو ڪيو، جنهن کي لڳ ڀڳ 1304ع ۾ دهلي سلطنت سان مستقل طور شامل ڪيو ويو. ان کان سواءِ 1299ع ۾ [[جيسلمير]]، 1301ع ۾ [[رنٿمبور]]، 1303ع ۾ [[چتوڙ]]، 1305ع ۾ [[مالوا]]، 1308ع ۾ [[سيوانا]] ۽ 1311ع ۾ [[جالور]] تي قبضو ڪيو ويو. انهن فتوحات جي نتيجي ۾ [[راجپوت]] ۽ ٻين مقامي حڪمران خاندانن جي سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو، جن ۾ مالوا جا [[پرمار خاندان|پرمار]]، گجرات جا [[واگهيلا خاندان|واگهيلا]]، رنٿمبور ۽ جالور جا [[چوهان خاندان|چوهان]]، ميواڙ جي [[گُهلا خاندان|گُهلا خاندان]] جي راول شاخ ۽ ممڪن طور [[يَجواپال خاندان]] شامل هئا. انهن مهمن سان دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي اثر ۾ نمايان واڌ آئي.<ref name="Jackson1999"/><ref name="Chandra2004">{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |language=en }}</ref> علاءُ الدين جي حڪم تي سندس اهم سپهه سالار [[مالڪ ڪافور]] [[ونڌيا جبلن]] کان ڏکڻ طرف ڪيترين فوجي مهمن جي اڳواڻي ڪئي. انهن مهمن دوران 1308ع ۾ [[ديوگري]]، 1310ع ۾ [[وارنگل]] ۽ 1311ع ۾ [[دواراسمودر]] مان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو. نتيجي ۾ ديوگريءَ جي [[يادَو خاندان]] جي حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]]، وارنگل جي [[ڪاڪتيا خاندان]] جي حڪمران [[پرتاپ رودر]] ۽ دواراسمودر جي [[هويسالا خاندان]] جي حڪمران [[وير بلال ٽيون|وير بلال ٽئين]] دهلي سلطنت جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيا. مالڪ ڪافور 1311ع ۾ ڏکڻ هندستان جي [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن تي پڻ حملو ڪيو، جتان وڏي مقدار ۾ دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا. تنهن هوندي به ڏکڻ هندستان جون سڀئي رياستون سڌي طرح دهلي سلطنت ۾ شامل نه ٿيون؛ ڪيترن علائقن ۾ مقامي حڪمران خراج گذار حيثيت سان برقرار رهيا.<ref name="Lal1950"/><ref name="Jackson1999"/> علاءُ الدين جي حڪمرانيءَ ۾ طاقتور مرڪزي حڪومت ۽ وڏي مستقل فوج قائم ٿي. هن زرعي زمينن جي ماپ، محصولن جي وصولي، فوجين جي سڃاڻپ، گهوڙن تي داغ لڳائڻ ۽ بازارن ۾ ضروري شين جي اگهن تي ضابطو رکڻ لاءِ منظم سرڪاري نظام قائم ڪيو. فوج جي سارسنڀال ۽ سلطنت جي دفاع لاءِ گهربل وسيلن کي يقيني بڻائڻ سندس انتظامي پاليسين جو اهم مقصد هو. ان سان گڏ هن سياسي بغاوتن کي روڪڻ لاءِ جاسوسي ۽ نگرانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو، اميرن جي سياسي سرگرمين تي پابنديون وڌيون ۽ ڪجهه بااثر خاندانن جون ملڪيتون ضبط ڪيون. جيتوڻيڪ سندس انتظامي سڌارن سان مرڪزي اقتدار مضبوط ٿيو، پر سندس حڪومت ۾ سخت سزائون، سياسي مخالفن خلاف جبر، فوجي مهمن دوران قتل عام ۽ آبادگارن تي ڳرن محصولن جا واقعا پڻ تاريخي ذريعن ۾ درج آهن.<ref name="Chandra2004"/><ref name="Lal1950"/> پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ علاءُ الدين بيمار ٿي پيو ۽ سلطنت جي انتظام لاءِ مالڪ ڪافور تي وڌيڪ ڀاڙڻ لڳو. ان عرصي ۾ درٻاري سازشن، اميرن جي باهمي رقابت ۽ جانشينيءَ بابت اختلافن سبب سياسي صورتحال غير مستحڪم ٿي وئي. علاءُ الدين 4 جنوري 1316ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ مالڪ ڪافور علاءُ الدين ۽ سندس زال [[جتيپالي]] جي نوجوان پٽ [[شهاب الدين عمر]] کي تخت تي ويهاريو، پر عملي اقتدار ڪافور جي هٿ ۾ رهيو. ٿوري عرصي کان پوءِ مالڪ ڪافور قتل ٿي ويو ۽ علاءُ الدين جي وڏي پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] اقتدار حاصل ڪيو.<ref name="Iranica"/><ref name="Jackson1999"/> علاءُ الدين خلجي کي دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ فوجي فتوحات، منگول حملن جي ڪامياب مزاحمت، انتظامي مرڪزيت ۽ اقتصادي سڌارن سبب هڪ اهم سلطان سمجهيو وڃي ٿو. ساڳئي وقت سندس حڪمرانيءَ جا سخت ۽ جابراڻا پهلو پڻ تاريخي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Chandra2004"/><ref name="Jackson1999"/> == شروعاتي زندگي == [[علاءُ الدين خلجي]] جي ننڍپڻ ۽ شروعاتي زندگيءَ بابت همعصر تاريخ نويسن تمام ٿوري معلومات قلمبند ڪئي آهي. سورھين ۽ سترھين صديءَ جي تاريخ نويس حاجي الدبير موجب، علاءُ الدين جڏهن 1300ع–1301ع ۾ [[رنٿمبور]] خلاف فوجي مهم شروع ڪئي، تڏهن سندس عمر لڳ ڀڳ 34 سال هئي. انهيءَ روايت کي درست تسليم ڪرڻ جي صورت ۾ سندس ڄمڻ جو سال لڳ ڀڳ 1266ع يا 1267ع قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref name="Lal1950">{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=40–41 |language=en}}</ref> سندس اصل نالو '''علي گرشاسپ''' هو. هو شهاب الدين مسعود جو وڏو پٽ هو، جيڪو [[خلجي خاندان]] جي باني سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو وڏو ڀاءُ هو. علاءُ الدين جا ٽي ننڍا ڀائر هئا: [[الماس بيگ]]، جيڪو بعد ۾ '''الغ خان''' جي لقب سان مشهور ٿيو، قتلغ تيگين ۽ محمد.<ref name="Saksena1992">{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=326 |language=en}}</ref> پيءُ شهاب الدين مسعود جي وفات کان پوءِ علاءُ الدين جي پرورش سندس چاچي جلال الدين جي نگرانيءَ ۾ ٿي. علاءُ الدين ۽ سندس ننڍي ڀاءُ الماس بيگ ٻنهي جلال الدين جي ڌيئرن سان شاديون ڪيون، جنهن سبب سندن خانداني لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا.<ref name="Saksena1992"/> جڏهن 1290ع ۾ جلال الدين دهليءَ جو سلطان بڻيو، تڏهن هن علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ''، يعني شاهي تقريبن ۽ درٻاري رسمن جي انتظام جو عهدو ڏنو، جڏهن ته الماس بيگ کي ''آخور بيگ''، يعني شاهي گهوڙن ۽ اصطبل جي انتظام جو عهدو مليو.<ref name="Lal1950"/> === جلال الدين جي ڌيءَ سان شادي === [[File:Islamic Sultanates. Delhi. ‘Ala al-Din Muhammad. AH 695-715 AD 1296-1316. Dar al-Islam mint. Dated AH 709 (AD 1309-10).jpg|thumb|300px|علاءُ الدين محمد شاهه خلجي جو سونو سڪو، جيڪو 709هه (1309ع–1310ع) ۾ ضرب ڪيو ويو.]] علاءُ الدين 1290ع ۾ خلجي خاندان جي اقتدار ۾ اچڻ کان گهڻو اڳ پنهنجي چاچي جلال الدين جي ڌيءَ '''ملڪه جهان''' سان شادي ڪئي هئي. تنهن هوندي به تاريخي روايتن موجب سندن ازدواجي تعلقات خوشگوار نه رهيا. حاجي الدبير جي بيان موجب، جلال الدين جي سلطان بڻجڻ کان پوءِ ملڪه جهان جي درٻاري حيثيت وڌي ۽ سندس پنهنجي مڙس سان اختلاف پيدا ٿيا. الدبير جي روايت موجب، علاءُ الدين بعد ۾ '''مهرو''' نالي عورت سان ٻي شادي ڪئي، جيڪا ملڪ سنجر، مشهور بہ [[الپ خان]]، جي ڀيڻ هئي. هن ٻي شاديءَ سبب ملڪه جهان ۽ علاءُ الدين جي وچ ۾ اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا.<ref name="Lal1950"/> حاجي الدبير جي بيان موجب، هڪ موقعي تي جڏهن علاءُ الدين ۽ مهرو هڪ باغ ۾ گڏ هئا، تڏهن ملڪه جهان حسد سبب مهرو تي حملو ڪيو، جنهن جي جواب ۾ علاءُ الدين پنهنجي پهرين زال سان تشدد وارو رويو اختيار ڪيو. اهو واقعو سلطان جلال الدين تائين پهتو، پر هن علاءُ الدين خلاف ڪا ڪارروائي نه ڪئي. هي واقعو بعد جي تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي، تنهنڪري ان کي قطعي طور ثابت ٿيل حقيقت بدران منسوب روايت طور ڏسڻ گهرجي.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=41 |language=en}}</ref> علاءُ الدين جا پنهنجي سَسُ، يعني جلال الدين جي زال، سان پڻ خوشگوار تعلقات نه هئا. سندس سَسُ کي شاهي درٻار ۾ نمايان اثر رسوخ حاصل هو. تاريخ نويس [[فرشته]] موجب، هن جلال الدين کي خبردار ڪيو هو ته علاءُ الدين سلطنت جي ڪنهن پري علائقي ۾ پنهنجي الڳ حڪومت قائم ڪرڻ جو منصوبو جوڙي رهيو آهي. فرشتي جي بيان موجب، هوءَ علاءُ الدين جي سرگرمين تي نظر رکندي هئي ۽ پنهنجي ڌيءَ جي موقف جي حمايت ڪندي هئي.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=42–43 |language=en}}</ref> === ڪڙا جي گورنري === 1291ع ۾ علاءُ الدين [[ڪڙا، اتر پرديش|ڪڙا]] جي گورنر '''ملڪ ڇجو''' جي بغاوت کي دٻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس خدمتن جي اعتراف ۾ سلطان جلال الدين کيس ساڳئي سال ڪڙا جو نئون گورنر مقرر ڪيو.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=41 |language=en}}</ref> ڪڙا ۾ ملڪ ڇجوءَ سان لاڳاپيل ڪجهه اڳوڻن اميرن جلال الدين کي ڪمزور ۽ غير مؤثر حڪمران سمجهيو. انهن علاءُ الدين کي دهليءَ جو تخت حاصل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ سندس سياسي خواهشن کي هٿي ڏني. تاريخي مطالعي موجب، انهن اميرن جي همت افزائي ۽ شاهي خاندان اندر موجود اختلافن علاءُ الدين جي سياسي سوچ تي اثر وڌو ۽ هن جلال الدين کي تخت تان هٽائڻ بابت سنجيدگيءَ سان غور ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=42 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=321 |language=en}}</ref> بعد ۾ علاءُ الدين [[ڀيلسا]] تي فوجي حملو ڪري وڏي مقدار ۾ دولت حاصل ڪئي. انهيءَ مهم جي ڪاميابيءَ کان پوءِ جلال الدين کيس [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني. اهڙيءَ ريت علاءُ الدين جي سياسي ۽ فوجي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ سندس هٿ هيٺ ايندڙ علائقن ۽ وسيلن ۾ اضافو ٿيو.<ref name="Lal1950"/> == اقتدار تي اچڻ == === ڀيلسا ۽ ديوگري جون مهمون === 1291ع ۾ [[ڪڙا، اتر پرديش|ڪڙا]] جي گورنر ملڪ ڇجوءَ جي بغاوت کي دٻائڻ کان پوءِ علاءُ الدين کي ڪڙا جي گورنري ملي. ملڪ ڇجوءَ جي ڪجهه اڳوڻن حامين علاءُ الدين کي سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] خلاف بغاوت ڪرڻ لاءِ همٿايو. انهن جو خيال هو ته دهليءَ جو تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ وڏي فوج ۽ ڪافي مالي وسيلن جي ضرورت هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ ڇجوءَ جي بغاوت ناڪام ٿيڻ جو هڪ اهم سبب مالي وسيلن جي کوٽ هئي. انهيءَ پسمنظر ۾ علاءُ الدين پنهنجي فوجي ۽ سياسي منصوبن لاءِ دولت حاصل ڪرڻ جي مقصد سان پاڙيسري رياستن تي حملا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Lal1950"/><ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=42 |language=en}}</ref> 1293ع ۾ علاءُ الدين [[مالوا]] جي [[ڀيلسا]] شهر تي حملو ڪيو. ڀيلسا ان وقت [[پرمار خاندان]] جي حڪومت هيٺ هڪ خوشحال شهر هو، جيتوڻيڪ مالوا جي رياست اڳوڻن فوجي حملن سبب ڪمزور ٿي چڪي هئي. هن مهم دوران علاءُ الدين کي [[دکن]] جي خوشحال [[يادَو خاندان]]، ان جي گاديءَ واري شهر [[ديوگري]] ۽ اتي پهچڻ وارن رستن بابت اهم معلومات ملي. اها معلومات سندس ايندڙ فوجي منصوبن ۾ اهم ثابت ٿي.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=321 |language=en}}</ref> علاءُ الدين ڀيلسا مان حاصل ٿيل مالِ غنيمت سلطان جلال الدين جي حوالي ڪيو، جنهن سان سلطان جو مٿس اعتماد وڌيڪ وڌيو. تنهن هوندي به هن دکن جي يادَو رياست جي دولت ۽ فوجي رستن بابت حاصل ڪيل معلومات سلطان کان ڳجهي رکي. علاءُ الدين جي ڪاميابيءَ کان خوش ٿي جلال الدين کيس ''عارضِ ممالڪ''، يعني فوجي معاملن جي اعليٰ انتظامي عهدي، تي مقرر ڪيو ۽ [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني. سلطان کيس پنهنجي علائقن جي اضافي محصولن مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني.<ref>{{cite book |last=Habibullah |first=A. B. M. |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=322 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=45 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=322 |language=en}}</ref> 1296ع ۾ علاءُ الدين [[ديوگري]] تي فوجي حملو ڪيو، جتي يادَو حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]] کان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو. انهيءَ مهم مان کيس سون، چاندي، قيمتي جواهر، ريشمي ڪپڙا، هاٿي، گهوڙا ۽ غلام هٿ آيا. ديوگريءَ مان حاصل ٿيل دولت علاءُ الدين جي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ هن ان کي جلال الدين خلاف اقتدار حاصل ڪرڻ جي منصوبابنديءَ ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Lal1950"/><ref name="Jackson1999"/><ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=322–323 |language=en}}</ref> === جلال الدين جو قتل === [[File:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|thumb|upright=1.7|سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جي قتل ۽ علاءُ الدين جي اقتدار تي اچڻ جي تصوير، جيڪا لڳ ڀڳ 1314ع ۾ مرتب ٿيل ''[[جامع التواريخ]]'' مان ورتل آهي.]] ديوگريءَ تي علاءُ الدين جي ڪامياب حملي جي خبر جڏهن سلطان جلال الدين تائين پهتي، تڏهن هو [[گواليار]] پهتو، جتي کيس اميد هئي ته علاءُ الدين فتح مان حاصل ٿيل دولت سندس آڏو پيش ڪندو. پر علاءُ الدين سموري دولت ساڻ ڪري سڌو ڪڙا ڏانهن روانو ٿي ويو. سلطان جي صلاحڪارن، جن ۾ '''احمد چپ''' پڻ شامل هو، جلال الدين کي صلاح ڏني ته علاءُ الدين کي [[چنديري]] وٽ روڪيو وڃي، پر سلطان پنهنجي ڀائٽي تي اعتماد رکندي اها صلاح قبول نه ڪئي ۽ دهليءَ ڏانهن موٽي ويو. کيس اميد هئي ته علاءُ الدين ڪڙا مان دولت کڻي دهليءَ ايندو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=323 |language=en}}</ref> ڪڙا پهچڻ کان پوءِ علاءُ الدين سلطان ڏانهن معافيءَ جو خط موڪليو. هن خدشو ظاهر ڪيو ته سندس مخالفن سلطان جي ذهن ۾ هن بابت بدگمانيون پيدا ڪيون هونديون. علاءُ الدين سلطان کان پنهنجي هٿ سان لکيل يا صحيح ٿيل معافي نامو گهريو، جيڪو جلال الدين فوراً پنهنجي قاصدن وسيلي موڪلي ڏنو. جڏهن اهي قاصد ڪڙا پهتا، تڏهن کين علاءُ الدين جي فوجي تيارين ۽ سلطان کي تخت تان هٽائڻ جي منصوبن بابت خبر پئي. علاءُ الدين کين روڪي ڇڏيو ته جيئن اهي اها معلومات جلال الدين تائين نه پهچائي سگهن.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=323 |language=en}}</ref> انهيءَ دوران علاءُ الدين جي ننڍي ڀاءُ [[الماس بيگ]]، جيڪو بعد ۾ '''الغ خان''' جي لقب سان مشهور ٿيو ۽ جلال الدين جو ناٺي پڻ هو، سلطان کي علاءُ الدين جي وفاداريءَ جو يقين ڏياريو. هن جلال الدين کي ڪڙا وڃي علاءُ الدين سان ذاتي ملاقات ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو. الماس بيگ سلطان کي ٻڌايو ته علاءُ الدين پنهنجي مبينا غلطيءَ سبب سخت پريشان آهي ۽ جيڪڏهن سلطان کيس ذاتي طور معاف نه ڪندو ته هو شرمندگيءَ ۾ پنهنجي جان به وٺي سگهي ٿو. انهن ڳالهين تي اعتبار ڪندي جلال الدين پنهنجي فوج سميت ڪڙا ڏانهن روانو ٿيو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=324 |language=en}}</ref> ڪڙا جي ويجهو پهچڻ کان پوءِ جلال الدين پنهنجي مکيه فوج کي احمد چپ جي اڳواڻيءَ ۾ زميني رستي روانو ڪيو، جڏهن ته پاڻ لڳ ڀڳ هڪ هزار سپاهين جي ننڍڙي دستي سان [[گنگا درياهه]] پار ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. 20 جولاءِ 1296ع تي علاءُ الدين پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين سان ملاقات جو بندوبست ڪيو. ملاقات دوران علاءُ الدين بظاهر سلطان جو استقبال ڪيو، پر سندس ماڻهن جلال الدين کي قتل ڪري ڇڏيو. جلال الدين جا ساٿي پڻ ماريا ويا، جڏهن ته احمد چپ جي اڳواڻيءَ ۾ موجود فوج دهليءَ ڏانهن واپس هٽي وئي. انهيءَ واقعي کان پوءِ علاءُ الدين پاڻ کي نئون سلطان قرار ڏنو.<ref name="Iranica"/><ref name="Lal1950"/><ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=324 |language=en}}</ref> === دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ۽ تخت نشيني === [[File:Delhi Sultanate under Jalaluddin Khalji - based on A Historical Atlas of South Asia.svg|thumb|280px|1290ع ۾ جلال الدين خلجي جي تخت نشينيءَ وقت [[دهلي سلطنت]] جون حدون.]] جولاءِ 1296ع ۾ جلال الدين جي قتل کان پوءِ علاءُ الدين، جيڪو ان وقت تائين '''علي گرشاسپ''' جي نالي سان مشهور هو، ڪڙا ۾ '''علاءُ الدنيا والدين محمد شاهه السلطان''' جو لقب اختيار ڪري پنهنجي بادشاهيءَ جو اعلان ڪيو. تاريخي روايتن موجب، جلال الدين جو ڪٽيل مٿو علاءُ الدين جي فوجي ڪئمپ ۾ نيزِي تي گهمايو ويو ۽ پوءِ [[اَوڌ]] ڏانهن موڪليو ويو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=326 |language=en}}</ref> ايندڙ ٻن ڏينهن اندر علاءُ الدين ڪڙا ۾ هڪ عارضي حڪومت قائم ڪئي. هن اڳوڻن ''اميرن'' کي ترقي ڏئي ''ملڪ'' جا لقب ڏنا ۽ پنهنجي ويجهن ساٿين کي نون اميرن طور مقرر ڪيو. انهيءَ انتظام جو مقصد پنهنجي حامين کي سياسي ۽ انتظامي عهدن تي آڻڻ ۽ دهليءَ ڏانهن پيشقدميءَ کان اڳ اقتدار جو بنياد مضبوط ڪرڻ هو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}</ref> ان وقت سخت برساتن سبب [[گنگا]] ۽ [[جمنا درياهه|جمنا]] درياهن ۾ ٻوڏ آيل هئي، جنهن سبب فوجي چرپر ۾ رڪاوٽون پيدا ٿيون. تنهن هوندي به علاءُ الدين دهليءَ تي حملي جون تياريون جاري رکيون. هن پنهنجي عملدارن کي حڪم ڏنو ته وڌ کان وڌ سپاهي ڀرتي ڪيا وڃن، ڀلي انهن جي جسماني صلاحيت يا اڳوڻي پسمنظر جي مڪمل جاچ نه ڪئي وڃي. ان جو مقصد فوجي تعداد وڌائڻ سان گڏ عام ماڻهن ۾ اهو تاثر پيدا ڪرڻ هو ته علاءُ الدين کي وڏي عوامي ۽ فوجي حمايت حاصل آهي.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=327–328 |language=en}}</ref> پنهنجي سخاوت جو تاثر پيدا ڪرڻ لاءِ علاءُ الدين ڪڙا ۾ هڪ ''منجنيق'' ذريعي ماڻهن جي ميڙ ڏانهن سون جا سڪا اڇلائڻ جو حڪم ڏنو. تاريخي روايت موجب، انهن سڪن جو مجموعي وزن پنج ''من'' هو. اهڙيءَ ريت دولت جي ورڇ کي علاءُ الدين پنهنجي سياسي حمايت وڌائڻ ۽ نون سپاهين کي پاڻ ڏانهن راغب ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}</ref> دهليءَ ڏانهن پيشقدميءَ لاءِ علاءُ الدين پنهنجي فوج کي ٻن حصن ۾ ورهايو. هڪ حصو سندس ۽ [[نصرت خان جليسري|نصرت خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[بدايون]] ۽ برن، يعني موجوده [[بلندشهر]]، جي رستي روانو ٿيو، جڏهن ته ٻيو حصو [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڪوئل، يعني موجوده [[علي ڳڙهه]]، جي رستي دهليءَ ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}</ref> علاءُ الدين جي پيشقدميءَ دوران شهرن ۽ ڳوٺن ۾ اها خبر پکڙجي وئي ته هو سپاهي ڀرتي ڪرڻ سان گڏ سون پڻ ورهائي رهيو آهي. نتيجي ۾ فوجي ۽ غير فوجي پسمنظر رکندڙ ڪيترائي ماڻهو سندس فوج ۾ شامل ٿيا. تاريخي بيان موجب، جڏهن علاءُ الدين بدايون پهتو، تڏهن سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 56,000 گهوڙيسوار ۽ 60,000 پيادا سپاهي شامل هئا. اهي انگ تاريخي روايتن ۾ ڏنل آهن ۽ انهن کي قطعي طور تصديق ٿيل فوجي ڳڻپ نه سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}</ref> برن وٽ جلال الدين جي دور جا ست بااثر امير، جيڪي اڳ ۾ علاءُ الدين جي مخالفت ڪندا هئا، سندس حمايت ۾ اچي ويا. انهن ۾ '''تاج الملڪ ڪُوچي'''، '''ملڪ آباجي آخور بيگ'''، '''ملڪ امير علي ديوانه'''، '''ملڪ عثمان امير آخور'''، '''ملڪ امير خان'''، '''ملڪ عمر سرخا''' ۽ '''ملڪ هيرانمار''' شامل هئا. علاءُ الدين انهن مان هر امير کي 30 کان 50 من سون ڏنو ۽ سندن سپاهين مان هر هڪ کي 300 چانديءَ جا ''ٽڪا'' انعام طور ڏنا.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}</ref> علاءُ الدين جي دهليءَ ڏانهن پيشقدمي جمنا درياهه ۾ ٻوڏ سبب ڪجهه وقت لاءِ رڪجي وئي. انهيءَ دوران دهليءَ ۾ جلال الدين جي بيوهه '''ملڪه جهان'''، ٻين اميرن سان صلاح ڪرڻ کان سواءِ، پنهنجي ننڍي پٽ '''قدر خان''' کي '''رڪن الدين ابراهيم''' جي لقب سان سلطان مقرر ڪيو. انهيءَ فيصلي سبب سندس وڏي پٽ '''ارڪلي خان'''، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، ناراض ٿيو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}</ref> جڏهن ملڪه جهان کي معلوم ٿيو ته جلال الدين جا ڪيترائي امير علاءُ الدين سان شامل ٿي ويا آهن، تڏهن هن ارڪلي خان کان معافي گهري ۽ کيس تخت سنڀالڻ جي آڇ ڪئي. هن ارڪلي خان کي ملتان مان دهليءَ اچي حڪومت بچائڻ لاءِ چيو، پر ارڪلي خان سندس مدد لاءِ اچڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}</ref> آڪٽوبر 1296ع جي ٻئي هفتي ۾، جڏهن جمنا درياهه ۾ پاڻي گهٽيو، تڏهن علاءُ الدين دهليءَ ڏانهن پنهنجي پيشقدمي ٻيهر شروع ڪئي. جڏهن هو [[سيري قلعو|سيري]] جي علائقي وٽ پهتو، تڏهن رڪن الدين ابراهيم سندس مقابلي لاءِ فوج وٺي نڪتو. پر رات جي وقت رڪن الدين جي فوج جو هڪ حصو علاءُ الدين سان وڃي مليو. انهيءَ صورتحال سبب رڪن الدين جي فوجي طاقت ڪمزور ٿي وئي ۽ هو پنهنجي ماءُ ۽ وفادار اميرن سان گڏ ملتان ڏانهن ڀڄي ويو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}</ref> ان کان پوءِ علاءُ الدين دهليءَ ۾ داخل ٿيو، جتي ڪيترن اميرن ۽ سرڪاري عملدارن سندس اقتدار کي تسليم ڪيو. '''21 آڪٽوبر 1296ع''' تي علاءُ الدين کي دهليءَ ۾ باضابطه طور سلطان قرار ڏنو ويو. اهڙيءَ ريت ڪڙا ۾ ڪيل سندس شروعاتي بادشاهيءَ جو اعلان دهليءَ جي تخت تي رسمي اقتدار ۾ تبديل ٿي ويو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=329 |language=en}}</ref> === اقتدار جو استحڪام === دهليءَ جي تخت تي ويهڻ کان پوءِ علاءُ الدين شروع ۾ اميرن، سپاهين ۽ ٻين حامين کي انعام ڏئي پنهنجي حمايت وڌائي. هن مختلف سياسي ۽ فوجي گروهن جي وچ ۾ طاقت جو توازن قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پنهنجي وفادار ماڻهن کي اهم انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو. اهڙيءَ طرح هن نئين حڪومت لاءِ فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل ڪرڻ کي اوليت ڏني.<ref name="Lal1950"/> علاءُ الدين ملتان تي قبضو ڪري جلال الدين جي وارثن جي سياسي قوت ختم ڪئي. ان مهم کان پوءِ جلال الدين جي خاندان سان لاڳاپيل ڪيترن ماڻهن کي گرفتار ڪيو ويو، جڏهن ته ڪجهه کي انڌو ڪيو ويو يا قتل ڪيو ويو. انهيءَ سخت ڪارروائيءَ سان علاءُ الدين پنهنجي اقتدار جي ممڪن دعويدارن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Lal1950"/> بعد ۾ اڳوڻن اميرن مان ڪيترن کي عهدن تان هٽايو ويو ۽ سندن ملڪيتون ضبط ڪيون ويون. انهن جي جاءِ تي علاءُ الدين پنهنجي وفادار اميرن ۽ عملدارن کي مقرر ڪيو، جنهن سان مرڪزي حڪومت تي سندس گرفت وڌيڪ مضبوط ٿي. اهڙين ڪاررواين سبب سندس حڪمرانيءَ ۾ سياسي استحڪام ته وڌيو، پر ساڳئي وقت سخت سزائن ۽ مخالفن خلاف جبر جو سلسلو پڻ شروع ٿيو.<ref name="Lal1950"/> == فوجي مهمون == === منگول حملن جي مزاحمت === علاءُ الدين جي حڪومت دوران [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن اتر هندستان تي بار بار حملا ڪيا. 1297ع–1298ع ۾ پنجاب ڏانهن وڌندڙ منگول فوج کي علاءُ الدين جي سپهه سالار الغ خان شڪست ڏني. 1298ع ۾ منگولن سنڌ جي سيوستان، يعني [[سيوهڻ]]، تي قبضو ڪيو، پر ظفر خان جي اڳواڻيءَ ۾ دهليءَ جي فوج قلعي تي ٻيهر قبضو حاصل ڪيو.<ref name="Jackson1999"/> 1299ع ۾ قطلوغ خواجه جي اڳواڻيءَ ۾ منگول فوج دهليءَ ڏانهن وڌي. [[ڪلي جي جنگ]] ۾ علاءُ الدين جي فوج مقابلو ڪيو؛ سندس سپهه سالار ظفر خان جنگ ۾ مارجي ويو، جڏهن ته منگول لشڪر پوئتي هٽي ويو. 1303ع ۾ منگول فوج ٻيهر دهليءَ تائين پهتي. علاءُ الدين سري جي مضبوط ڪيل علائقي ۾ دفاعي انتظام ڪيا. حملي آورن دهليءَ جي ڀرپاسي تباهي آندي، پر آخرڪار واپس هليا ويا. هن حملي کان پوءِ سلطان سرحدي قلعن ۽ فوجي دفاع کي مضبوط ڪرڻ تي وڌيڪ ڌيان ڏنو.<ref name="Jackson1999"/> 1305ع ۾ امروهه جي جنگ ۾ ملڪ نائڪ جي اڳواڻيءَ هيٺ دهليءَ جي فوج منگولن کي شڪست ڏني. 1306ع ۾ راوي درياهه جي ڀرسان به منگول فوج کي شڪست ملي. ان کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪومت جي باقي عرصي ۾ وڏي منگول حملي جو سلسلو ختم ٿي ويو.<ref name="Lal1950"/> === گجرات جي مهم === 1299ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن، الغ خان ۽ نصرت خان جي اڳواڻيءَ ۾، [[گجرات]] تي حملو ڪيو. ان وقت گجرات تي واگهيلا خاندان جو حڪمران ڪرن ديو حڪومت ڪندو هو. حملي دوران انهلوارا، کنڀات ۽ ٻين علائقن ۾ ڦرلٽ ٿي ۽ [[سومنات مندر]] کي نقصان پهچايو ويو. ڪرن ديو ڀڄي ويو ۽ سندس راڻي ڪملا ديوي کي قيد ڪري دهلي آندو ويو.<ref name="Lal1950"/><ref name="Jackson1999"/> هن مهم دوران مالڪ ڪافور پڻ دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. هو اڳتي هلي علاءُ الدين جو اهم فوجي سپهه سالار بڻيو. 1304ع جي لڳ ڀڳ گجرات جي علائقن کي وڌيڪ مستقل نموني دهلي سلطنت جي انتظام هيٺ آندو ويو.<ref name="Chandra2004"/> === رنٿمبور جي فتح === [[رنٿمبور]] جو قلعو راجپوتانا جي اهم فوجي مرڪزن مان هو. ان جو حڪمران همير ديو هو. 1301ع ۾ علاءُ الدين قلعي جي گهيري جي اڳواڻي پاڻ ڪئي. ڊگهي مزاحمت کان پوءِ جولاءِ 1301ع ۾ قلعو دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. همير ديو جنگ دوران مارجي ويو.<ref name="Lal1950"/> === چتوڙ جو گهيرو === 1303ع ۾ علاءُ الدين [[چتوڙ قلعو|چتوڙ]] تي حملو ڪيو، جيڪو ميواڙ جي گُهلا حڪمران رتن سنگهه جي اقتدار جو مرڪز هو. اٽڪل اٺن مهينن جي گهيري کان پوءِ قلعو فتح ٿيو. معاصر شاعر [[امير خسرو]] جي بيان موجب فتح کان پوءِ وڏي تعداد ۾ مقامي ماڻهن کي قتل ڪيو ويو.<ref name="Chandra2004"/> چتوڙ جي واقعي سان راڻي پدمنيءَ جي ڪهاڻي پڻ منسوب آهي، پر اها ڪهاڻي گهڻي دير سان لکيل ادبي روايتن ۾ نمايان ٿي. جديد مورخ عام طور ان کي علاءُ الدين جي حملي جو ثابت ٿيل تاريخي سبب نٿا سمجهن.<ref name="Chandra2004"/> === مالوا جي فتح === 1305ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن مالوا تي حملو ڪيو. هن مهم ۾ پرمار خاندان جي حڪمرانيءَ کي ختم ڪيو ويو ۽ اجين، منڊو، ڌار ۽ چنديري سميت ڪيترائي اهم علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ آيا.<ref name="Jackson1999"/> === مارواڙ جون مهمون === علاءُ الدين جي فوجن راجستان جي سيوانا ۽ جالور قلعن تي پڻ مهمون هلايون. سيوانا تي 1308ع ۾ ۽ جالور تي 1311ع ۾ قبضو ڪيو ويو. انهن مهمن سان اولهه راجستان ۾ دهلي سلطنت جو فوجي اثر وڌيو.<ref name="Lal1950"/> == [[دکن]] ۽ ڏکڻ هندستان جون مهمون == === ديوگري === 1308ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين مالڪ ڪافور کي ديوگري ڏانهن موڪليو. يادَو حڪمران رامچندر دهليءَ جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيو. کيس پنهنجي رياست جي حڪمراني جاري رکڻ جي اجازت ملي.<ref name="Lal1950"/> === وارنگل === 1309ع جي آخر ۾ مالڪ ڪافور [[ڪاڪتيا خاندان]] جي راڄڌاني [[وارنگل]] ڏانهن روانو ٿيو. 1310ع ۾ گهيري کان پوءِ ڪاڪتيا حڪمران پرتاپ رودر ديو خراج ڏيڻ ۽ دولت حوالي ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان مهم سان دکن ۾ دهلي سلطنت جو سياسي اثر وڌيڪ وڌيو.<ref name="Jackson1999"/> === دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ === 1311ع ۾ مالڪ ڪافور [[هويسالا خاندان]] جي راڄڌاني دواراسمودر تي حملو ڪيو. حڪمران وير بلال ٽئين صلح ڪري خراج ڏيڻ قبول ڪيو. ان کان پوءِ ڪافور جي فوج ڏکڻ طرف [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن ڏانهن وڌي، جتي ڪيترن شهرن مان دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا.<ref name="Lal1950"/> ڏکڻ هندستان جون اهي مهمون هر علائقي جي مستقل الحاق جي برابر نه هيون. ڪيترين رياستن ۾ مقامي حڪمران برقرار رهيا ۽ دهلي سلطنت سان سندن تعلق خراج يا سياسي بالادستيءَ جي صورت ۾ هو.<ref name="Jackson1999"/> === ديوگري جي ٻيهر مهم === رامچندر جي وفات کان پوءِ ديوگريءَ ۾ دهليءَ جي بالادستيءَ جي مخالفت وڌي. 1313ع ۾ مالڪ ڪافور ٻيهر دکن ڏانهن ويو ۽ يادَو حڪمرانيءَ کي شڪست ڏني. هن مرحلي کان پوءِ ديوگري تي دهلي سلطنت جو سڌو اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو.<ref name="Lal1950"/> == اهم فوجي مهمن جو خلاصو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #a8bfd0;" |+ style="background:#244d68;color:white;padding:10px;" | علاءُ الدين خلجي جي دور جون اهم فوجي مهمون ! style="background:#dcebf4;" | سال ! style="background:#dcebf4;" | علائقو يا جنگ ! style="background:#dcebf4;" | اهم نتيجو |- | 1296ع | ديوگري | دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو |- | 1298ع | سيوستان، سنڌ | منگولن کان قلعو واپس ورتو ويو |- | 1299ع | گجرات | واگهيلا رياست تي حملو ۽ ڦرلٽ |- | 1299ع | ڪلي جي جنگ | منگول فوج جي واپسي |- | 1301ع | رنٿمبور | قلعي جي فتح |- | 1303ع | چتوڙ | گهيري کان پوءِ قلعي جي فتح |- | 1303ع | دهلي | منگول گهيري کان پوءِ حملي آورن جي واپسي |- | 1305ع | مالوا | پرمار حڪمرانيءَ جو خاتمو |- | 1305ع | امروهه | منگول فوج کي شڪست |- | 1308ع | ديوگري | رامچندر جي خراج ڏيڻ تي رضامندي |- | 1310ع | وارنگل | ڪاڪتيا حڪمران کان خراج |- | 1311ع | دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ | فوجي پيشقدمي ۽ دولت جي وصولي |- | 1313ع | ديوگري | دهليءَ جي اقتدار جي ٻيهر بحالي |} <ref name="Jackson1999"/><ref name="Lal1950"/> == انتظامي سڌارا == === زميني محصول === علاءُ الدين زمين جي محصول واري نظام کي مرڪزي حڪومت جي نگرانيءَ هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. هن ڪيترن علائقن ۾ جاگيردارن ۽ وچولي محصول وصول ڪندڙن جي اختيارن کي محدود ڪيو. گنگا ۽ جمنا جي دوآبي علائقي ۾ زرعي پيداوار تي لڳ ڀڳ اڌ پيداوار جي برابر محصول مقرر ڪيو ويو.<ref name="Chandra2004"/> هن زمين جي ماپ، پيداوار جي حساب ۽ محصول جي وصوليءَ لاءِ سرڪاري اهلڪارن جو نظام مضبوط ڪيو. ڪجهه مقامي سردارن کي عام آبادگارن وانگر محصول ادا ڪرڻ جو پابند بڻايو ويو. انهن قدمن سان مرڪزي خزاني جي آمدني وڌي، پر ڳرن محصولن سبب آبادگارن تي معاشي دٻاءُ پڻ پيو.<ref name="Habib1982">{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Agrarian System and Its Crisis |title=The Cambridge Economic History of India |volume=1 |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |language=en}}</ref> === بازارن ۽ اگهن تي ضابطو === علاءُ الدين جي مشهور انتظامي قدمن مان بازارن جي اگهن تي ضابطو هو. اناج، ڪپڙي، گهوڙن، چوپائي مال ۽ ٻين ضرورتن جي شين جا اگهه مقرر ڪيا ويا. بازارن جي نگرانيءَ لاءِ عملدار مقرر ٿيا، واپارين جي رجسٽريشن ڪئي وئي ۽ سرڪاري اناج جا ذخيرا قائم ڪيا ويا.<ref name="HabibPrice">{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Price Regulations of Alauddin Khalji |title=Money and the Market in India, 1100–1700 |publisher=Oxford University Press |year=1998 |language=en}}</ref> تاريخدانن موجب انهن سڌارن جو هڪ اهم مقصد وڏي فوج لاءِ گهربل سامان سستو رکڻ هو، جيئن سپاهين کي محدود نقد پگهارن تي برقرار رکي سگهجي. ڪجهه معاصر تاريخ نويسن انهن قدمن کي عوامي ڀلائيءَ سان پڻ ڳنڍيو آهي. ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ واپارين کي سخت سزائون ڏنيون وينديون هيون.<ref name="Chandra2004"/><ref name="HabibPrice"/> === فوجي سڌارا === علاءُ الدين وڏي مستقل فوج برقرار رکي. هن سپاهين جي سڃاڻپ ۽ رجسٽريشن لاءِ ''چهرا'' ۽ گهوڙن جي سڃاڻپ لاءِ ''داغ'' جو نظام متعارف ڪرايو يا ان کي منظم ڪيو. ان سان فوجي معائنن ۾ جعلسازي روڪڻ ۽ گهوڙن جي معيار کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="Lal1950"/> === سياسي نگراني === بغاوتن جي روڪٿام لاءِ علاءُ الدين جاسوسي ۽ اطلاع رسانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو. اميرن جي گڏجاڻين، شادين ۽ سياسي لاڳاپن تي نگراني وڌائي وئي. ڪيترن اميرن جون ملڪيتون ضبط ڪيون ويون ۽ شراب نوشيءَ تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون.<ref name="Chandra2004"/> == مذهبي پاليسي == علاءُ الدين سني مسلمان حڪمران هو. سندس دور ۾ ڪجهه فوجي مهمن دوران هندو مندرن کي تباهه يا نقصان پهچايو ويو، جڏهن ته مقامي هندو حڪمرانن مان جيڪي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪندا هئا، انهن مان ڪيترن کي پنهنجي علائقن جي انتظام ۾ برقرار رکيو ويو.<ref name="Eaton2001">{{cite journal |last=Eaton |first=Richard M. |title=Temple Desecration and Indo-Muslim States |journal=Frontline |year=2001 |language=en}}</ref><ref name="Chandra2004"/> تاريخ نويس [[ضياءُ الدين برني]] موجب علاءُ الدين ڪيترن سياسي معاملن ۾ مذهبي عالمن جي راءِ بدران رياستي ضرورتن کي ترجيح ڏيندو هو. تنهن هوندي به ان بيان جي تشريح بابت جديد تاريخدانن ۾ اختلاف موجود آهن. سندس مذهبي پاليسيءَ کي رڳو هڪ رخ کان بيان ڪرڻ بدران فوجي، مالياتي ۽ سياسي حالتن سان گڏ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="Jackson1999"/> == ذاتي زندگي == علاءُ الدين جي زالن ۾ جلال الدين جي ڌيءَ ملڪه جهان، مهرو، گجرات جي اڳوڻي راڻي ڪملا ديوي ۽ ديوگريءَ جي حڪمران رامچندر جي ڌيءَ جتيپالي شامل هيون. سندس پٽن ۾ خضر خان، شادي خان، مبارڪ خان ۽ شهاب الدين عمر جا نالا ملن ٿا.<ref name="Lal1950"/> === خضر خان ۽ ديول ديوي === گجرات جي اڳوڻي حڪمران ڪرن ديو جي ڌيءَ ديول ديوي کي دهلي آندو ويو ۽ 1308ع ۾ علاءُ الدين جي پٽ خضر خان سان سندس شادي ٿي. [[امير خسرو]] هنن ٻنهي جي ڪهاڻيءَ تي ''ديوَل راڻي خضر خان'' نالي مثنوي لکي. ان واقعي بابت ادبي بيانن ۽ تاريخي حقيقتن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="Lal1950"/> == فن تعمير == علاءُ الدين جي دور ۾ دهليءَ ۾ ڪيترائي اهم تعميراتي منصوبا شروع ٿيا. انهن ۾ [[سري قلعو]]، حوض خاص جي آبي ذخيري سان لاڳاپيل ڪم، [[علائي دروازو]] ۽ نامڪمل علائي مينار شامل آهن.<ref name="Iranica"/> === علائي دروازو === [[File:Alai Darwaza.JPG|thumb|علائي دروازو، قطب ڪمپليڪس، دهلي]] 1311ع ۾ تعمير ٿيل علائي دروازو [[قطب ڪمپليڪس]] جي اهم عمارتن مان هڪ آهي. ان ۾ ڳاڙهي پٿر، سنگ مرمر، محرابن ۽ اسلامي هندستاني طرز تعمير جا نمايان نمونا ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Lal1950"/> === علائي مينار === علاءُ الدين قطب مينار کان وڏي مينار تعمير ڪرائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، پر اها عمارت مڪمل نه ٿي سگهي. ان جا باقيات اڄ به قطب ڪمپليڪس ۾ موجود آهن.<ref name="Iranica"/> === مقبرو ۽ مدرسو === [[File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، دهلي]] علاءُ الدين جو مقبرو دهليءَ جي مهرولي واري قطب ڪمپليڪس ۾ واقع آهي. ان سان گڏ سندس نالي سان منسوب مدرسي جا آثار پڻ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Qutb Complex: Ala al Din Khalji Madrasa |website=Archnet |url=https://archnet.org/sites/5794 |language=en}}</ref> == سڪا ۽ لقب == [[File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو چانديءَ جو ٽنڪو، جنهن تي سڪندر ثاني جو لقب درج آهي]] علاءُ الدين پنهنجي سڪن تي ''سڪندر ثاني''، يعني ٻيو سڪندر، جو لقب استعمال ڪيو. اهو لقب سندس فوجي فتوحات ۽ شاهي عظمت جي دعويٰ کي ظاهر ڪندو هو. سندس دور ۾ چانديءَ، ٽامي ۽ ٻين ڌاتن جا سڪا جاري ٿيا.<ref>{{cite book |last=Farooqui |first=Salma Ahmed |title=A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-eighteenth Century |publisher=Pearson |year=2011 |isbn=9788131732021 |page=13 |language=en}}</ref> == آخري سال ۽ وفات == زندگيءَ جي آخري سالن ۾ علاءُ الدين بيمار ٿي پيو. سندس درٻار ۾ اميرن جي وچ ۾ رقابت وڌي ۽ مالڪ ڪافور جو اثر رسوخ نمايان ٿيو. خضر خان ۽ ٻين اميرن خلاف سخت قدم کنيا ويا.<ref name="Jackson1999"/> علاءُ الدين 4 جنوري 1316ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. ڪجهه تاريخي روايتن ۾ مالڪ ڪافور تي کيس زهر ڏيڻ يا سندس موت ۾ ملوث هجڻ جو شڪ ظاهر ڪيو ويو آهي، پر اها ڳالهه يقيني تاريخي حقيقت طور ثابت ٿيل ناهي.<ref name="Iranica"/><ref name="Lal1950"/> سندس وفات کان پوءِ مالڪ ڪافور نوجوان شهاب الدين عمر کي تخت تي ويهاريو. ٿوري عرصي بعد ڪافور قتل ٿي ويو ۽ علاءُ الدين جو پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] اقتدار تي آيو.<ref name="Jackson1999"/> == تاريخي جائزو == علاءُ الدين خلجي جي حڪومت دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهي وڃي ٿي. سندس دور ۾ سلطنت جو فوجي اثر اتر هندستان کان دکن ۽ ڏکڻ هندستان تائين وڌيو. منگول حملن جي مزاحمت، وڏي مستقل فوج جي تنظيم، زميني محصولن جي مرڪزيت ۽ بازارن جي ضابطي سندس اهم ڪارنامن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref name="Jackson1999"/><ref name="HabibPrice"/> ٻئي طرف، سندس اقتدار حاصل ڪرڻ جو طريقو، سياسي مخالفن خلاف سخت ڪارروايون، فوجي مهمن ۾ ڦرلٽ ۽ قتل عام، ۽ آبادگارن تي ڳرا محصول سندس حڪمرانيءَ جا تڪراري پهلو هئا. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ سندس دور کي فوجي ڪاميابين ۽ سخت مرڪزي حڪمرانيءَ جي گڏيل پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="Chandra2004"/> === مؤرخ رميش چندر دت جو نقطه نظر === هندستاني مؤرخ [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ علاءُ الدين خلجي جي حڪومت کي فوجي فتوحات، سخت حڪمرانيءَ ۽ انتظامي قابليت جي گڏيل مثال طور پيش ڪيو آهي. دت موجب علاءُ الدين دکن مان موٽڻ کان پوءِ پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين فيروز خلجي کي دوکي سان قتل ڪرائي اقتدار حاصل ڪيو. هن گجرات جي فتح، منگول حملن جي مزاحمت، رنٿمبور ۽ چتوڙ جي محاصرن، مالوا جي فتح ۽ مالڪ ڪافور جي دکن ۽ ڏکڻ هندستان وارين مهمن کي سندس حڪومت جا اهم واقعا قرار ڏنو. دت خاص طور گجرات جي راجا ڪرن راءِ، ڪملا ديوي ۽ ديول ديويءَ جي واقعن، ديوگريءَ جي رام ديو، وارنگل جي حڪمرانن ۽ ڏکڻ جي بلالا خاندان سان لاڳاپيل فوجي مهمن جو ذڪر ڪري ٿو. سندس بيان موجب علاءُ الدين جي آخري سالن ۾ گجرات، چتوڙ ۽ دکن ۾ بغاوتون ٿيون، جڏهن ته مالڪ ڪافور جو درٻار ۾ اثر وڌندو ويو. دت علاءُ الدين کي ڪڏهن ظالم ۽ سخت مزاج حڪمران سڏي ٿو، پر ساڳئي وقت سندس فوجي صلاحيت، مضبوط انتظام، سلطنت ۾ امن امان قائم ڪرڻ ۽ منگول حملن کي روڪڻ جي ڪاميابيءَ جي واکاڻ پڻ ڪري ٿو. هن جي راءِ ۾ علاءُ الدين [[اڪبر اعظم]] جهڙي وسيع نظر يا عظمت نه رکندو هو، پر پنهنجي فتوحات ۽ انتظامي طاقت سبب دهليءَ جي اهم سلطانن مان شمار ٿئي ٿو. دت جي بيان ۾ ڏنل ڪجهه تاريخون، جيئن 1295ع ۾ تخت نشيني ۽ 1300ع ۾ رنٿمبور جي فتح، جديد تاريخي تحقيق جي عام طور قبوليل تاريخن سان نٿيون ملن؛ تنهنڪري انهن کي مؤرخ جي بيان جو حصو سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=58–62 |language=en }}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|جلال الدين فيروز خلجي جي قتل جو تاريخي مصورانه منظر File:Portrait of Sultan 'Ala-ud-Din, Padshah of Delhi.jpg|علاءُ الدين خلجي جي بعد واري دور جي تصوير File:Alai Darwaza.JPG|علائي دروازو File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|علاءُ الدين جو مقبرو File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|سڪندر ثاني لقب وارو سڪو File:Sultan Alau'd Din put to Flight.jpeg|راجپوت روايت سان لاڳاپيل بعد واري دور جي تصوير </gallery> == پڻ ڏسو == * [[دهلي سلطنت]] * [[خلجي خاندان]] * [[جلال الدين فيروز خلجي]] * [[مالڪ ڪافور]] * [[امير خسرو]] * [[منگولن جا هندستان تي حملا]] * [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/ علاءُ الدين خلجي — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Alauddin_Khalji علاءُ الدين خلجي جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-khilji-khalji-dynasty-1290-1320/ خلجي خاندان ۽ ان جا انتظامي سڌارا — INFLIBNET] * [https://archnet.org/sites/5794 علاءُ الدين خلجي جو مدرسو — Archnet] {{DEFAULTSORT:علاء الدين خلجي}} [[زمرو:دهلي جا سلطان]] [[زمرو:خلجي خاندان]] [[زمرو:1260ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1316ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] hxoxapg3p3kr5ovkgeg6wtinugcviov 424298 424293 2026-10-22T10:55:25Z Intisar Ali 8681 424298 wikitext text/x-wiki {{Short description|دهلي سلطنت جو خلجي حڪمران (1296ع–1316ع)}} {{Infobox royalty | name = علاءُ الدين خلجي | title = سلطان دهلي | image = The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh (Alauddin Khalji detail).jpg | caption = نئين تخت نشين ٿيل علاءُ الدين خلجي، ''جامع التواريخ'' جي تصوير، لڳ ڀڳ 1314ع | succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان | reign = 1296ع – 4 جنوري 1316ع | coronation = 1296ع، دهلي | predecessor = [[جلال الدين فيروز خلجي]] | successor = [[شهاب الدين عمر]] | birth_name = علي گرشاسپ | birth_date = لڳ ڀڳ 1266ع | death_date = 4 جنوري 1316ع | death_place = [[دهلي]] | burial_place = علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، قطب ڪمپليڪس، دهلي | dynasty = [[خلجي خاندان]] | father = شهاب الدين مسعود | spouse = ملڪه جهان، مهرو، ڪملا ديوي، جتيپالي | issue = خضر خان، مبارڪ خان، شهاب الدين عمر ۽ ٻيا | religion = [[اسلام]]، [[سني]] }} '''علاءُ الدين محمد شاهه خلجي'''<ref>{{cite web |title=Silver Tanka Coin of Ala ud din Muhammad Khilji of Khilji Dynasty of Delhi Sultanate |url=https://marudhararts.com/e-auction/auction-no-39/lot-no-68/coins-of-india/sultanate-coins/delhi-sultanate/17-ala-al-din-muhammad-khilaji-ah-695-715-1296-1316-ad/silver-tanka-coin-of-ala-ud-din-muhammad-khilji-of-khilji-dynasty-of-delhi-sultanate |website=Marudhar Arts |access-date=2026-08-23 |language=en }}</ref> (فارسي: {{lang|fa|علاء الدین محمد شاه}})، عام طور '''علاءُ الدين خلجي''' (فارسي: {{lang|fa|علاء الدین خلجی}}) جي نالي سان مشهور، ڄمڻ وقت '''علي گرشاسپ''' (لڳ ڀڳ 1266ع – 4 جنوري 1316ع)، [[خلجي خاندان]] جو ٻيو سلطان ۽ [[دهلي سلطنت]] جو هڪ اهم حڪمران هو، جنهن 1296ع کان پنهنجي وفات تائين 1316ع ۾ حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ دهلي سلطنت جون حدون نمايان طور وڌيون، [[منگول]] حملن جي ڪاميابيءَ سان مزاحمت ڪئي وئي، اتر ۽ وچ هندستان جون ڪيتريون رياستون سلطنت ۾ شامل ڪيون ويون ۽ [[دکن]] توڙي ڏکڻ هندستان جي حڪمرانن کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ وسيع فوجي مهمون هلايون ويون. علاءُ الدين زميني محصولن جي وصولي، فوجي انتظام، واپار، [[قيمتن تي ضابطو|بازاري اگهن تي ضابطي]] ۽ سماجي توڙي سياسي نگرانيءَ بابت اهم انتظامي سڌارا پڻ نافذ ڪيا.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Zaidi |first=Nasr Hasan |title=ʿAlāʾ-al-Dīn Ḵaljī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |page=779 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/ |language=en }}</ref><ref name="Jackson1999">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521404778 |language=en }}</ref> علاءُ الدين پنهنجي اڳوڻي سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو ڀائٽيو ۽ ناٺي هو. جڏهن جلال الدين [[دهلي جو غلام خاندان|غلام خاندان]] جي اقتدار جي خاتمي کان پوءِ 1290ع ۾ دهليءَ جو سلطان بڻيو، تڏهن علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ''، يعني شاهي تقريبن جي انتظام جو عهدو ڏنو ويو. جلال الدين خلاف هڪ بغاوت کي دٻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ سبب علاءُ الدين کي 1291ع ۾ [[ڪڙا-مانڪپور]] جي گورنري ملي، جڏهن ته [[ڀيلسا]] تي ڪامياب فوجي حملي کان پوءِ 1296ع ۾ کيس [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني وئي. ساڳئي سال هن [[ديوگري]] تي حملو ڪري وڏي مقدار ۾ دولت حاصل ڪئي، جنهن کي پنهنجي فوجي طاقت وڌائڻ ۽ جلال الدين خلاف اقتدار حاصل ڪرڻ جي منصوبابنديءَ ۾ استعمال ڪيو. جولاءِ 1296ع ۾ هن جلال الدين کي قتل ڪرائي پاڻ کي سلطان قرار ڏنو، جنهن کان پوءِ دهليءَ تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي ۽ [[ملتان]] ۾ موجود جلال الدين جي پٽن ۽ ٻين وارثن جي مزاحمت کي ختم ڪيو.<ref name="Lal1950">{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |language=en }}</ref><ref name="Jackson1999"/> علاءُ الدين جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن هندستان تي ڪيترائي حملا ڪيا، جن کي سندس فوجن مختلف محاذن تي روڪيو. انهن مقابلن ۾ 1297ع–1298ع جي جران منجور واري مهم، 1298ع ۾ [[سيوستان]]، يعني موجوده [[سيوهڻ]]، تي منگول حملي کي ناڪام بڻائڻ، 1299ع جي [[ڪلي جي جنگ]]، 1303ع ۾ دهليءَ جو منگول گهيرو، 1305ع جي [[امروهه جي جنگ]] ۽ 1306ع ۾ [[راوي درياهه]] جي ڪناري منگول فوج جي شڪست شامل آهن. 1306ع جي فتح کان پوءِ دهلي سلطنت جي فوجن موجوده [[افغانستان]] ۾ منگولن جي قبضي وارن ڪجهه علائقن تي جوابي حملا پڻ ڪيا. منگولن خلاف انهن فوجي ڪاميابين ۾ [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]]، [[الغ خان]] ۽ علاءُ الدين جي غلام مان سپهه سالار بڻيل [[مالڪ ڪافور]] سميت ڪيترن فوجي اڳواڻن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Jackson1999"/><ref name="Lal1950"/> منگول حملن جي مزاحمت سان گڏ علاءُ الدين اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترين رياستن خلاف فوجي مهمون هلايون. سندس فوجن 1299ع ۾ [[گجرات]] تي حملو ڪيو، جنهن کي لڳ ڀڳ 1304ع ۾ دهلي سلطنت سان مستقل طور شامل ڪيو ويو. ان کان سواءِ 1299ع ۾ [[جيسلمير]]، 1301ع ۾ [[رنٿمبور]]، 1303ع ۾ [[چتوڙ]]، 1305ع ۾ [[مالوا]]، 1308ع ۾ [[سيوانا]] ۽ 1311ع ۾ [[جالور]] تي قبضو ڪيو ويو. انهن فتوحات جي نتيجي ۾ [[راجپوت]] ۽ ٻين مقامي حڪمران خاندانن جي سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو، جن ۾ مالوا جا [[پرمار خاندان|پرمار]]، گجرات جا [[واگهيلا خاندان|واگهيلا]]، رنٿمبور ۽ جالور جا [[چوهان خاندان|چوهان]]، ميواڙ جي [[گُهلا خاندان|گُهلا خاندان]] جي راول شاخ ۽ ممڪن طور [[يَجواپال خاندان]] شامل هئا. انهن مهمن سان دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي اثر ۾ نمايان واڌ آئي.<ref name="Jackson1999"/><ref name="Chandra2004">{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |language=en }}</ref> علاءُ الدين جي حڪم تي سندس اهم سپهه سالار [[مالڪ ڪافور]] [[ونڌيا جبلن]] کان ڏکڻ طرف ڪيترين فوجي مهمن جي اڳواڻي ڪئي. انهن مهمن دوران 1308ع ۾ [[ديوگري]]، 1310ع ۾ [[وارنگل]] ۽ 1311ع ۾ [[دواراسمودر]] مان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو. نتيجي ۾ ديوگريءَ جي [[يادَو خاندان]] جي حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]]، وارنگل جي [[ڪاڪتيا خاندان]] جي حڪمران [[پرتاپ رودر]] ۽ دواراسمودر جي [[هويسالا خاندان]] جي حڪمران [[وير بلال ٽيون|وير بلال ٽئين]] دهلي سلطنت جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيا. مالڪ ڪافور 1311ع ۾ ڏکڻ هندستان جي [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن تي پڻ حملو ڪيو، جتان وڏي مقدار ۾ دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا. تنهن هوندي به ڏکڻ هندستان جون سڀئي رياستون سڌي طرح دهلي سلطنت ۾ شامل نه ٿيون؛ ڪيترن علائقن ۾ مقامي حڪمران خراج گذار حيثيت سان برقرار رهيا.<ref name="Lal1950"/><ref name="Jackson1999"/> علاءُ الدين جي حڪمرانيءَ ۾ طاقتور مرڪزي حڪومت ۽ وڏي مستقل فوج قائم ٿي. هن زرعي زمينن جي ماپ، محصولن جي وصولي، فوجين جي سڃاڻپ، گهوڙن تي داغ لڳائڻ ۽ بازارن ۾ ضروري شين جي اگهن تي ضابطو رکڻ لاءِ منظم سرڪاري نظام قائم ڪيو. فوج جي سارسنڀال ۽ سلطنت جي دفاع لاءِ گهربل وسيلن کي يقيني بڻائڻ سندس انتظامي پاليسين جو اهم مقصد هو. ان سان گڏ هن سياسي بغاوتن کي روڪڻ لاءِ جاسوسي ۽ نگرانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو، اميرن جي سياسي سرگرمين تي پابنديون وڌيون ۽ ڪجهه بااثر خاندانن جون ملڪيتون ضبط ڪيون. جيتوڻيڪ سندس انتظامي سڌارن سان مرڪزي اقتدار مضبوط ٿيو، پر سندس حڪومت ۾ سخت سزائون، سياسي مخالفن خلاف جبر، فوجي مهمن دوران قتل عام ۽ آبادگارن تي ڳرن محصولن جا واقعا پڻ تاريخي ذريعن ۾ درج آهن.<ref name="Chandra2004"/><ref name="Lal1950"/> پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ علاءُ الدين بيمار ٿي پيو ۽ سلطنت جي انتظام لاءِ مالڪ ڪافور تي وڌيڪ ڀاڙڻ لڳو. ان عرصي ۾ درٻاري سازشن، اميرن جي باهمي رقابت ۽ جانشينيءَ بابت اختلافن سبب سياسي صورتحال غير مستحڪم ٿي وئي. علاءُ الدين 4 جنوري 1316ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ مالڪ ڪافور علاءُ الدين ۽ سندس زال [[جتيپالي]] جي نوجوان پٽ [[شهاب الدين عمر]] کي تخت تي ويهاريو، پر عملي اقتدار ڪافور جي هٿ ۾ رهيو. ٿوري عرصي کان پوءِ مالڪ ڪافور قتل ٿي ويو ۽ علاءُ الدين جي وڏي پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] اقتدار حاصل ڪيو.<ref name="Iranica"/><ref name="Jackson1999"/> علاءُ الدين خلجي کي دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ فوجي فتوحات، منگول حملن جي ڪامياب مزاحمت، انتظامي مرڪزيت ۽ اقتصادي سڌارن سبب هڪ اهم سلطان سمجهيو وڃي ٿو. ساڳئي وقت سندس حڪمرانيءَ جا سخت ۽ جابراڻا پهلو پڻ تاريخي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Chandra2004"/><ref name="Jackson1999"/> == شروعاتي زندگي == [[علاءُ الدين خلجي]] جي ننڍپڻ ۽ شروعاتي زندگيءَ بابت همعصر تاريخ نويسن تمام ٿوري معلومات قلمبند ڪئي آهي. سورھين ۽ سترھين صديءَ جي تاريخ نويس حاجي الدبير موجب، علاءُ الدين جڏهن 1300ع–1301ع ۾ [[رنٿمبور]] خلاف فوجي مهم شروع ڪئي، تڏهن سندس عمر لڳ ڀڳ 34 سال هئي. انهيءَ روايت کي درست تسليم ڪرڻ جي صورت ۾ سندس ڄمڻ جو سال لڳ ڀڳ 1266ع يا 1267ع قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref name="Lal1950">{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=40–41 |language=en}}</ref> سندس اصل نالو '''علي گرشاسپ''' هو. هو شهاب الدين مسعود جو وڏو پٽ هو، جيڪو [[خلجي خاندان]] جي باني سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو وڏو ڀاءُ هو. علاءُ الدين جا ٽي ننڍا ڀائر هئا: [[الماس بيگ]]، جيڪو بعد ۾ '''الغ خان''' جي لقب سان مشهور ٿيو، قتلغ تيگين ۽ محمد.<ref name="Saksena1992">{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=326 |language=en}}</ref> پيءُ شهاب الدين مسعود جي وفات کان پوءِ علاءُ الدين جي پرورش سندس چاچي جلال الدين جي نگرانيءَ ۾ ٿي. علاءُ الدين ۽ سندس ننڍي ڀاءُ الماس بيگ ٻنهي جلال الدين جي ڌيئرن سان شاديون ڪيون، جنهن سبب سندن خانداني لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا.<ref name="Saksena1992"/> جڏهن 1290ع ۾ جلال الدين دهليءَ جو سلطان بڻيو، تڏهن هن علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ''، يعني شاهي تقريبن ۽ درٻاري رسمن جي انتظام جو عهدو ڏنو، جڏهن ته الماس بيگ کي ''آخور بيگ''، يعني شاهي گهوڙن ۽ اصطبل جي انتظام جو عهدو مليو.<ref name="Lal1950"/> === جلال الدين جي ڌيءَ سان شادي === [[File:Islamic Sultanates. Delhi. ‘Ala al-Din Muhammad. AH 695-715 AD 1296-1316. Dar al-Islam mint. Dated AH 709 (AD 1309-10).jpg|thumb|300px|علاءُ الدين محمد شاهه خلجي جو سونو سڪو، جيڪو 709هه (1309ع–1310ع) ۾ ضرب ڪيو ويو.]] علاءُ الدين 1290ع ۾ خلجي خاندان جي اقتدار ۾ اچڻ کان گهڻو اڳ پنهنجي چاچي جلال الدين جي ڌيءَ '''ملڪه جهان''' سان شادي ڪئي هئي. تنهن هوندي به تاريخي روايتن موجب سندن ازدواجي تعلقات خوشگوار نه رهيا. حاجي الدبير جي بيان موجب، جلال الدين جي سلطان بڻجڻ کان پوءِ ملڪه جهان جي درٻاري حيثيت وڌي ۽ سندس پنهنجي مڙس سان اختلاف پيدا ٿيا. الدبير جي روايت موجب، علاءُ الدين بعد ۾ '''مهرو''' نالي عورت سان ٻي شادي ڪئي، جيڪا ملڪ سنجر، مشهور بہ [[الپ خان]]، جي ڀيڻ هئي. هن ٻي شاديءَ سبب ملڪه جهان ۽ علاءُ الدين جي وچ ۾ اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا.<ref name="Lal1950"/> حاجي الدبير جي بيان موجب، هڪ موقعي تي جڏهن علاءُ الدين ۽ مهرو هڪ باغ ۾ گڏ هئا، تڏهن ملڪه جهان حسد سبب مهرو تي حملو ڪيو، جنهن جي جواب ۾ علاءُ الدين پنهنجي پهرين زال سان تشدد وارو رويو اختيار ڪيو. اهو واقعو سلطان جلال الدين تائين پهتو، پر هن علاءُ الدين خلاف ڪا ڪارروائي نه ڪئي. هي واقعو بعد جي تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي، تنهنڪري ان کي قطعي طور ثابت ٿيل حقيقت بدران منسوب روايت طور ڏسڻ گهرجي.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=41 |language=en}}</ref> علاءُ الدين جا پنهنجي سَسُ، يعني جلال الدين جي زال، سان پڻ خوشگوار تعلقات نه هئا. سندس سَسُ کي شاهي درٻار ۾ نمايان اثر رسوخ حاصل هو. تاريخ نويس [[فرشته]] موجب، هن جلال الدين کي خبردار ڪيو هو ته علاءُ الدين سلطنت جي ڪنهن پري علائقي ۾ پنهنجي الڳ حڪومت قائم ڪرڻ جو منصوبو جوڙي رهيو آهي. فرشتي جي بيان موجب، هوءَ علاءُ الدين جي سرگرمين تي نظر رکندي هئي ۽ پنهنجي ڌيءَ جي موقف جي حمايت ڪندي هئي.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=42–43 |language=en}}</ref> === ڪڙا جي گورنري === 1291ع ۾ علاءُ الدين [[ڪڙا، اتر پرديش|ڪڙا]] جي گورنر '''ملڪ ڇجو''' جي بغاوت کي دٻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس خدمتن جي اعتراف ۾ سلطان جلال الدين کيس ساڳئي سال ڪڙا جو نئون گورنر مقرر ڪيو.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=41 |language=en}}</ref> ڪڙا ۾ ملڪ ڇجوءَ سان لاڳاپيل ڪجهه اڳوڻن اميرن جلال الدين کي ڪمزور ۽ غير مؤثر حڪمران سمجهيو. انهن علاءُ الدين کي دهليءَ جو تخت حاصل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ سندس سياسي خواهشن کي هٿي ڏني. تاريخي مطالعي موجب، انهن اميرن جي همت افزائي ۽ شاهي خاندان اندر موجود اختلافن علاءُ الدين جي سياسي سوچ تي اثر وڌو ۽ هن جلال الدين کي تخت تان هٽائڻ بابت سنجيدگيءَ سان غور ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=42 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=321 |language=en}}</ref> بعد ۾ علاءُ الدين [[ڀيلسا]] تي فوجي حملو ڪري وڏي مقدار ۾ دولت حاصل ڪئي. انهيءَ مهم جي ڪاميابيءَ کان پوءِ جلال الدين کيس [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني. اهڙيءَ ريت علاءُ الدين جي سياسي ۽ فوجي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ سندس هٿ هيٺ ايندڙ علائقن ۽ وسيلن ۾ اضافو ٿيو.<ref name="Lal1950"/> == اقتدار تي اچڻ == === ڀيلسا ۽ ديوگري جون مهمون === 1291ع ۾ [[ڪڙا، اتر پرديش|ڪڙا]] جي گورنر ملڪ ڇجوءَ جي بغاوت کي دٻائڻ کان پوءِ علاءُ الدين کي ڪڙا جي گورنري ملي. ملڪ ڇجوءَ جي ڪجهه اڳوڻن حامين علاءُ الدين کي سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] خلاف بغاوت ڪرڻ لاءِ همٿايو. انهن جو خيال هو ته دهليءَ جو تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ وڏي فوج ۽ ڪافي مالي وسيلن جي ضرورت هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ ڇجوءَ جي بغاوت ناڪام ٿيڻ جو هڪ اهم سبب مالي وسيلن جي کوٽ هئي. انهيءَ پسمنظر ۾ علاءُ الدين پنهنجي فوجي ۽ سياسي منصوبن لاءِ دولت حاصل ڪرڻ جي مقصد سان پاڙيسري رياستن تي حملا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Lal1950"/><ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=42 |language=en}}</ref> 1293ع ۾ علاءُ الدين [[مالوا]] جي [[ڀيلسا]] شهر تي حملو ڪيو. ڀيلسا ان وقت [[پرمار خاندان]] جي حڪومت هيٺ هڪ خوشحال شهر هو، جيتوڻيڪ مالوا جي رياست اڳوڻن فوجي حملن سبب ڪمزور ٿي چڪي هئي. هن مهم دوران علاءُ الدين کي [[دکن]] جي خوشحال [[يادَو خاندان]]، ان جي گاديءَ واري شهر [[ديوگري]] ۽ اتي پهچڻ وارن رستن بابت اهم معلومات ملي. اها معلومات سندس ايندڙ فوجي منصوبن ۾ اهم ثابت ٿي.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=321 |language=en}}</ref> علاءُ الدين ڀيلسا مان حاصل ٿيل مالِ غنيمت سلطان جلال الدين جي حوالي ڪيو، جنهن سان سلطان جو مٿس اعتماد وڌيڪ وڌيو. تنهن هوندي به هن دکن جي يادَو رياست جي دولت ۽ فوجي رستن بابت حاصل ڪيل معلومات سلطان کان ڳجهي رکي. علاءُ الدين جي ڪاميابيءَ کان خوش ٿي جلال الدين کيس ''عارضِ ممالڪ''، يعني فوجي معاملن جي اعليٰ انتظامي عهدي، تي مقرر ڪيو ۽ [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني. سلطان کيس پنهنجي علائقن جي اضافي محصولن مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني.<ref>{{cite book |last=Habibullah |first=A. B. M. |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=322 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=45 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=322 |language=en}}</ref> 1296ع ۾ علاءُ الدين [[ديوگري]] تي فوجي حملو ڪيو، جتي يادَو حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]] کان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو. انهيءَ مهم مان کيس سون، چاندي، قيمتي جواهر، ريشمي ڪپڙا، هاٿي، گهوڙا ۽ غلام هٿ آيا. ديوگريءَ مان حاصل ٿيل دولت علاءُ الدين جي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ هن ان کي جلال الدين خلاف اقتدار حاصل ڪرڻ جي منصوبابنديءَ ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Lal1950"/><ref name="Jackson1999"/><ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=322–323 |language=en}}</ref> === جلال الدين جو قتل === [[File:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|thumb|upright=1.7|سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جي قتل ۽ علاءُ الدين جي اقتدار تي اچڻ جي تصوير، جيڪا لڳ ڀڳ 1314ع ۾ مرتب ٿيل ''[[جامع التواريخ]]'' مان ورتل آهي.]] ديوگريءَ تي علاءُ الدين جي ڪامياب حملي جي خبر جڏهن سلطان جلال الدين تائين پهتي، تڏهن هو [[گواليار]] پهتو، جتي کيس اميد هئي ته علاءُ الدين فتح مان حاصل ٿيل دولت سندس آڏو پيش ڪندو. پر علاءُ الدين سموري دولت ساڻ ڪري سڌو ڪڙا ڏانهن روانو ٿي ويو. سلطان جي صلاحڪارن، جن ۾ '''احمد چپ''' پڻ شامل هو، جلال الدين کي صلاح ڏني ته علاءُ الدين کي [[چنديري]] وٽ روڪيو وڃي، پر سلطان پنهنجي ڀائٽي تي اعتماد رکندي اها صلاح قبول نه ڪئي ۽ دهليءَ ڏانهن موٽي ويو. کيس اميد هئي ته علاءُ الدين ڪڙا مان دولت کڻي دهليءَ ايندو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=323 |language=en}}</ref> ڪڙا پهچڻ کان پوءِ علاءُ الدين سلطان ڏانهن معافيءَ جو خط موڪليو. هن خدشو ظاهر ڪيو ته سندس مخالفن سلطان جي ذهن ۾ هن بابت بدگمانيون پيدا ڪيون هونديون. علاءُ الدين سلطان کان پنهنجي هٿ سان لکيل يا صحيح ٿيل معافي نامو گهريو، جيڪو جلال الدين فوراً پنهنجي قاصدن وسيلي موڪلي ڏنو. جڏهن اهي قاصد ڪڙا پهتا، تڏهن کين علاءُ الدين جي فوجي تيارين ۽ سلطان کي تخت تان هٽائڻ جي منصوبن بابت خبر پئي. علاءُ الدين کين روڪي ڇڏيو ته جيئن اهي اها معلومات جلال الدين تائين نه پهچائي سگهن.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=323 |language=en}}</ref> انهيءَ دوران علاءُ الدين جي ننڍي ڀاءُ [[الماس بيگ]]، جيڪو بعد ۾ '''الغ خان''' جي لقب سان مشهور ٿيو ۽ جلال الدين جو ناٺي پڻ هو، سلطان کي علاءُ الدين جي وفاداريءَ جو يقين ڏياريو. هن جلال الدين کي ڪڙا وڃي علاءُ الدين سان ذاتي ملاقات ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو. الماس بيگ سلطان کي ٻڌايو ته علاءُ الدين پنهنجي مبينا غلطيءَ سبب سخت پريشان آهي ۽ جيڪڏهن سلطان کيس ذاتي طور معاف نه ڪندو ته هو شرمندگيءَ ۾ پنهنجي جان به وٺي سگهي ٿو. انهن ڳالهين تي اعتبار ڪندي جلال الدين پنهنجي فوج سميت ڪڙا ڏانهن روانو ٿيو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=324 |language=en}}</ref> ڪڙا جي ويجهو پهچڻ کان پوءِ جلال الدين پنهنجي مکيه فوج کي احمد چپ جي اڳواڻيءَ ۾ زميني رستي روانو ڪيو، جڏهن ته پاڻ لڳ ڀڳ هڪ هزار سپاهين جي ننڍڙي دستي سان [[گنگا درياهه]] پار ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. 20 جولاءِ 1296ع تي علاءُ الدين پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين سان ملاقات جو بندوبست ڪيو. ملاقات دوران علاءُ الدين بظاهر سلطان جو استقبال ڪيو، پر سندس ماڻهن جلال الدين کي قتل ڪري ڇڏيو. جلال الدين جا ساٿي پڻ ماريا ويا، جڏهن ته احمد چپ جي اڳواڻيءَ ۾ موجود فوج دهليءَ ڏانهن واپس هٽي وئي. انهيءَ واقعي کان پوءِ علاءُ الدين پاڻ کي نئون سلطان قرار ڏنو.<ref name="Iranica"/><ref name="Lal1950"/><ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=324 |language=en}}</ref> === دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ۽ تخت نشيني === [[File:Delhi Sultanate under Jalaluddin Khalji - based on A Historical Atlas of South Asia.svg|thumb|280px|1290ع ۾ جلال الدين خلجي جي تخت نشينيءَ وقت [[دهلي سلطنت]] جون حدون.]] جولاءِ 1296ع ۾ جلال الدين جي قتل کان پوءِ علاءُ الدين، جيڪو ان وقت تائين '''علي گرشاسپ''' جي نالي سان مشهور هو، ڪڙا ۾ '''علاءُ الدنيا والدين محمد شاهه السلطان''' جو لقب اختيار ڪري پنهنجي بادشاهيءَ جو اعلان ڪيو. تاريخي روايتن موجب، جلال الدين جو ڪٽيل مٿو علاءُ الدين جي فوجي ڪئمپ ۾ نيزِي تي گهمايو ويو ۽ پوءِ [[اَوڌ]] ڏانهن موڪليو ويو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=326 |language=en}}</ref> ايندڙ ٻن ڏينهن اندر علاءُ الدين ڪڙا ۾ هڪ عارضي حڪومت قائم ڪئي. هن اڳوڻن ''اميرن'' کي ترقي ڏئي ''ملڪ'' جا لقب ڏنا ۽ پنهنجي ويجهن ساٿين کي نون اميرن طور مقرر ڪيو. انهيءَ انتظام جو مقصد پنهنجي حامين کي سياسي ۽ انتظامي عهدن تي آڻڻ ۽ دهليءَ ڏانهن پيشقدميءَ کان اڳ اقتدار جو بنياد مضبوط ڪرڻ هو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}</ref> ان وقت سخت برساتن سبب [[گنگا]] ۽ [[جمنا درياهه|جمنا]] درياهن ۾ ٻوڏ آيل هئي، جنهن سبب فوجي چرپر ۾ رڪاوٽون پيدا ٿيون. تنهن هوندي به علاءُ الدين دهليءَ تي حملي جون تياريون جاري رکيون. هن پنهنجي عملدارن کي حڪم ڏنو ته وڌ کان وڌ سپاهي ڀرتي ڪيا وڃن، ڀلي انهن جي جسماني صلاحيت يا اڳوڻي پسمنظر جي مڪمل جاچ نه ڪئي وڃي. ان جو مقصد فوجي تعداد وڌائڻ سان گڏ عام ماڻهن ۾ اهو تاثر پيدا ڪرڻ هو ته علاءُ الدين کي وڏي عوامي ۽ فوجي حمايت حاصل آهي.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=327–328 |language=en}}</ref> پنهنجي سخاوت جو تاثر پيدا ڪرڻ لاءِ علاءُ الدين ڪڙا ۾ هڪ ''منجنيق'' ذريعي ماڻهن جي ميڙ ڏانهن سون جا سڪا اڇلائڻ جو حڪم ڏنو. تاريخي روايت موجب، انهن سڪن جو مجموعي وزن پنج ''من'' هو. اهڙيءَ ريت دولت جي ورڇ کي علاءُ الدين پنهنجي سياسي حمايت وڌائڻ ۽ نون سپاهين کي پاڻ ڏانهن راغب ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}</ref> دهليءَ ڏانهن پيشقدميءَ لاءِ علاءُ الدين پنهنجي فوج کي ٻن حصن ۾ ورهايو. هڪ حصو سندس ۽ [[نصرت خان جليسري|نصرت خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[بدايون]] ۽ برن، يعني موجوده [[بلندشهر]]، جي رستي روانو ٿيو، جڏهن ته ٻيو حصو [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڪوئل، يعني موجوده [[علي ڳڙهه]]، جي رستي دهليءَ ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}</ref> علاءُ الدين جي پيشقدميءَ دوران شهرن ۽ ڳوٺن ۾ اها خبر پکڙجي وئي ته هو سپاهي ڀرتي ڪرڻ سان گڏ سون پڻ ورهائي رهيو آهي. نتيجي ۾ فوجي ۽ غير فوجي پسمنظر رکندڙ ڪيترائي ماڻهو سندس فوج ۾ شامل ٿيا. تاريخي بيان موجب، جڏهن علاءُ الدين بدايون پهتو، تڏهن سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 56,000 گهوڙيسوار ۽ 60,000 پيادا سپاهي شامل هئا. اهي انگ تاريخي روايتن ۾ ڏنل آهن ۽ انهن کي قطعي طور تصديق ٿيل فوجي ڳڻپ نه سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}</ref> برن وٽ جلال الدين جي دور جا ست بااثر امير، جيڪي اڳ ۾ علاءُ الدين جي مخالفت ڪندا هئا، سندس حمايت ۾ اچي ويا. انهن ۾ '''تاج الملڪ ڪُوچي'''، '''ملڪ آباجي آخور بيگ'''، '''ملڪ امير علي ديوانه'''، '''ملڪ عثمان امير آخور'''، '''ملڪ امير خان'''، '''ملڪ عمر سرخا''' ۽ '''ملڪ هيرانمار''' شامل هئا. علاءُ الدين انهن مان هر امير کي 30 کان 50 من سون ڏنو ۽ سندن سپاهين مان هر هڪ کي 300 چانديءَ جا ''ٽڪا'' انعام طور ڏنا.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}</ref> علاءُ الدين جي دهليءَ ڏانهن پيشقدمي جمنا درياهه ۾ ٻوڏ سبب ڪجهه وقت لاءِ رڪجي وئي. انهيءَ دوران دهليءَ ۾ جلال الدين جي بيوهه '''ملڪه جهان'''، ٻين اميرن سان صلاح ڪرڻ کان سواءِ، پنهنجي ننڍي پٽ '''قدر خان''' کي '''رڪن الدين ابراهيم''' جي لقب سان سلطان مقرر ڪيو. انهيءَ فيصلي سبب سندس وڏي پٽ '''ارڪلي خان'''، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، ناراض ٿيو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}</ref> جڏهن ملڪه جهان کي معلوم ٿيو ته جلال الدين جا ڪيترائي امير علاءُ الدين سان شامل ٿي ويا آهن، تڏهن هن ارڪلي خان کان معافي گهري ۽ کيس تخت سنڀالڻ جي آڇ ڪئي. هن ارڪلي خان کي ملتان مان دهليءَ اچي حڪومت بچائڻ لاءِ چيو، پر ارڪلي خان سندس مدد لاءِ اچڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}</ref> آڪٽوبر 1296ع جي ٻئي هفتي ۾، جڏهن جمنا درياهه ۾ پاڻي گهٽيو، تڏهن علاءُ الدين دهليءَ ڏانهن پنهنجي پيشقدمي ٻيهر شروع ڪئي. جڏهن هو [[سيري قلعو|سيري]] جي علائقي وٽ پهتو، تڏهن رڪن الدين ابراهيم سندس مقابلي لاءِ فوج وٺي نڪتو. پر رات جي وقت رڪن الدين جي فوج جو هڪ حصو علاءُ الدين سان وڃي مليو. انهيءَ صورتحال سبب رڪن الدين جي فوجي طاقت ڪمزور ٿي وئي ۽ هو پنهنجي ماءُ ۽ وفادار اميرن سان گڏ ملتان ڏانهن ڀڄي ويو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}</ref> ان کان پوءِ علاءُ الدين دهليءَ ۾ داخل ٿيو، جتي ڪيترن اميرن ۽ سرڪاري عملدارن سندس اقتدار کي تسليم ڪيو. '''21 آڪٽوبر 1296ع''' تي علاءُ الدين کي دهليءَ ۾ باضابطه طور سلطان قرار ڏنو ويو. اهڙيءَ ريت ڪڙا ۾ ڪيل سندس شروعاتي بادشاهيءَ جو اعلان دهليءَ جي تخت تي رسمي اقتدار ۾ تبديل ٿي ويو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=329 |language=en}}</ref> === اقتدار جو استحڪام === دهليءَ جي تخت تي ويهڻ کان پوءِ علاءُ الدين شروع ۾ اميرن، سپاهين ۽ ٻين حامين کي انعام ڏئي پنهنجي حمايت وڌائي. هن مختلف سياسي ۽ فوجي گروهن جي وچ ۾ طاقت جو توازن قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پنهنجي وفادار ماڻهن کي اهم انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو. اهڙيءَ طرح هن نئين حڪومت لاءِ فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل ڪرڻ کي اوليت ڏني.<ref name="Lal1950"/> علاءُ الدين ملتان تي قبضو ڪري جلال الدين جي وارثن جي سياسي قوت ختم ڪئي. ان مهم کان پوءِ جلال الدين جي خاندان سان لاڳاپيل ڪيترن ماڻهن کي گرفتار ڪيو ويو، جڏهن ته ڪجهه کي انڌو ڪيو ويو يا قتل ڪيو ويو. انهيءَ سخت ڪارروائيءَ سان علاءُ الدين پنهنجي اقتدار جي ممڪن دعويدارن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Lal1950"/> بعد ۾ اڳوڻن اميرن مان ڪيترن کي عهدن تان هٽايو ويو ۽ سندن ملڪيتون ضبط ڪيون ويون. انهن جي جاءِ تي علاءُ الدين پنهنجي وفادار اميرن ۽ عملدارن کي مقرر ڪيو، جنهن سان مرڪزي حڪومت تي سندس گرفت وڌيڪ مضبوط ٿي. اهڙين ڪاررواين سبب سندس حڪمرانيءَ ۾ سياسي استحڪام ته وڌيو، پر ساڳئي وقت سخت سزائن ۽ مخالفن خلاف جبر جو سلسلو پڻ شروع ٿيو.<ref name="Lal1950"/> == فوجي مهمون == [[File:Map of the Khalji Sultanate.png|thumb|300px|[[خلجي خاندان]] جي حڪومت هيٺ دهلي سلطنت جون حدون، جن ۾ ڏکڻ هندستان جون خراج ڏيندڙ رياستون پڻ ڏيکاريل آهن.]] === منگول حملن جي مزاحمت === علاءُ الدين جي حڪومت دوران [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن اتر هندستان تي بار بار حملا ڪيا. اهي حملا دهلي سلطنت جي سرحدي سلامتي ۽ سياسي استحڪام لاءِ وڏو خطرو هئا. علاءُ الدين جي دور ۾ منگولن خلاف ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا، جن ۾ سندس سپهه سالارن [[الغ خان]]، [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]]، ملڪ نائڪ ۽ [[ملڪ ڪافور]] اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Jackson1999"/> ==== پنجاب تي منگول حملو (1297ع–1298ع) ==== 1297ع جي سياري ۾ [[چغتائي خانات]] جي هڪ منگول فوج، هڪ ''نويان'' جي اڳواڻيءَ ۾، [[پنجاب]] تي حملو ڪيو ۽ [[قصور]] تائين پهچي وئي. علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالار الغ خان جي اڳواڻيءَ ۾ فوج موڪلي. 6 فيبروري 1298ع تي دهليءَ جي فوج منگولن کي شڪست ڏني. معاصر شاعر ۽ مورخ [[امير خسرو]] جي بيان موجب، انهيءَ مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 منگول مارجي ويا، جڏهن ته ڪيترن قيدين کي دهلي آڻڻ کان پوءِ پڻ قتل ڪيو ويو. اهو انگ معاصر روايت ۾ ڏنل آهي ۽ ان جي قطعي درستگيءَ بابت احتياط ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=221 |isbn=9780521543293 |language=en}}</ref> ==== سنڌ ۽ سيوستان تي منگول حملو (1298ع–1299ع) ==== 1298ع–1299ع ۾ منگولن جي هڪ ٻي فوج [[سنڌ]] ۾ داخل ٿي. ڪجهه تاريخدانن موجب اهي حملي آور ممڪن آهي ته ''نگودري'' منگولن سان لاڳاپيل هجن. منگولن [[سيوستان]]، يعني موجوده [[سيوهڻ شريف|سيوهڻ]]، جي قلعي تي قبضو ڪري ورتو. سنڌ ۾ منگولن جي اها اڳڀرائي دهلي سلطنت جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه وارن علائقن لاءِ خطري جو سبب بڻي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=219–220 |isbn=9780521543293 |language=en}}</ref> علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالار ظفر خان کي سيوستان ڏانهن روانو ڪيو. ظفر خان منگول حملي آورن کي شڪست ڏئي قلعي تي ٻيهر قبضو حاصل ڪيو. انهيءَ فتح سان سيوستان ۾ دهلي سلطنت جو فوجي اقتدار بحال ٿيو ۽ منگولن جي سنڌ ۾ وڌيڪ اڳڀرائي کي روڪيو ويو.<ref name="Jackson1999"/><ref>{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |title=The Cambridge Economic History of India |volume=1 |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |language=en}}</ref> ==== ڪلي جي جنگ (1299ع) ==== 1299ع ۾ چغتائي حڪمران [[دوا خان]] دهليءَ کي فتح ڪرڻ جي مقصد سان [[قطلوغ خواجه]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ وڏي منگول فوج موڪلي. منگول لشڪر اتر هندستان مان اڳتي وڌي دهليءَ جي ويجهو پهتو. علاءُ الدين پاڻ پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪئي ۽ ٻنهي لشڪرن وچ ۾ [[ڪلي جي جنگ]] لڳي.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=338 |language=en}}</ref> جنگ دوران علاءُ الدين جي سپهه سالار ظفر خان سلطان جي حڪم جو انتظار ڪرڻ کان سواءِ منگولن تي حملو ڪيو. سندس فوجي دستي دشمن کي وڏو نقصان پهچايو، پر ظفر خان پاڻ ۽ سندس ڪيترائي ساٿي جنگ ۾ مارجي ويا. منگول سپهه سالار قطلوغ خواجه پڻ سخت زخمي ٿيو، جنهن کان پوءِ منگول فوج واپس هٽڻ لڳي. قطلوغ خواجه واپسيءَ جي سفر دوران زخمن سبب فوت ٿي ويو.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=159–161 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=221–222 |isbn=9780521543293 |language=en}}</ref> ==== دهليءَ تي منگول حملو (1303ع) ==== 1303ع ۾ منگول فوج ٻيهر دهليءَ تائين پهتي. ان وقت علاءُ الدين جون فوجون [[چتوڙ]] ۽ [[ورنگل]] جي مهمن ۾ مصروف هيون. لڳ ڀڳ آگسٽ 1303ع ۾ منگولن دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ڪئي. علاءُ الدين حملي آورن کان اڳ دهليءَ ۾ پهچي ويو، پر کيس شهر جي مضبوط دفاع لاءِ ڪافي وقت نه ملي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=368–369 |language=en}}</ref> انهيءَ دوران ورنگل ڏانهن موڪليل دهليءَ جي فوجي مهم ناڪام ٿي چڪي هئي. [[ضياءُ الدين برني]] موجب، ان ناڪاميءَ جو هڪ سبب سخت برساتون هيون. فوج کي جاني ۽ مالي نقصان پهتو ۽ ان جو سامان پڻ ضايع ٿيو. منگولن جي گهيري ۽ رستن تي قبضي سبب ورنگل مان واپس ايندڙ فوج ۽ صوبائي گورنرن جي موڪليل مدد دهليءَ تائين نه پهچي سگهي.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=164–165 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=366–369 |language=en}}</ref> علاءُ الدين [[سيري قلعو|سيري]] جي تعمير هيٺ قلعي واري علائقي ۾ هڪ مضبوط فوجي ڪئمپ قائم ڪري دفاعي انتظام ڪيا. منگولن ۽ دهليءَ جي فوج وچ ۾ ڪجهه ننڍا مقابلا ٿيا، پر ڪنهن به ڌر کي فيصلائتي فتح حاصل نه ٿي. حملي آورن دهليءَ ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ڦرلٽ ۽ تباهي آندي، پر سيري جي دفاع کي ٽوڙڻ ۾ ناڪام ٿيڻ کان پوءِ واپس هليا ويا.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=369–370 |language=en}}</ref> 1303ع جو منگول حملو علاءُ الدين جي حڪومت لاءِ سڀ کان سنگين فوجي خطرن مان هڪ هو. انهيءَ حملي کان پوءِ سلطان سرحدي قلعن، فوجي چوڪين ۽ منگولن جي اچ وڃ وارن رستن تي دفاعي انتظامن کي مضبوط ڪيو. وڏي مستقل فوج برقرار رکڻ لاءِ هن زميني محصولن ۽ اقتصادي انتظام ۾ پڻ سڌارا ڪيا.<ref name="Jackson1999"/><ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=372–373 |language=en}}</ref> ==== امروهه جي جنگ (1305ع) ==== ڊسمبر 1305ع ۾ منگول فوجن هندستان تي ٻيهر حملو ڪيو. هن ڀيري حملي آورن دهليءَ جي مضبوط دفاع سان سڌي مقابلي کان پاسو ڪيو ۽ [[شوالڪ جبل|شوالڪ جبلن]] جي دامن سان ڏکڻ اوڀر طرف [[گنگا جو ميدان|گنگا جي ميداني علائقن]] ڏانهن وڌيا.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=227–228 |isbn=9780521543293 |language=en}}</ref> علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالار '''ملڪ نائڪ''' جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 30,000 گهوڙيسوارن تي مشتمل فوج موڪلي. [[امروهه جي جنگ]] ۾ دهليءَ جي فوج منگولن کي شڪست ڏني. ڪيترائي منگول سپاهي گرفتار ڪيا ويا ۽ انهن مان وڏي تعداد کي قتل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=392–393 |language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي مورخ [[فرشته]] موجب، جنگ کان پوءِ لڳ ڀڳ 8,000 منگولن جا ڪٽيل مٿا سيري قلعي جي تعمير ۾ استعمال ڪيا ويا. اهو بيان فرشته جي تاريخي روايت طور درج آهي ۽ ان جي تفصيلن جي آزاد تصديق موجود نه آهي.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=393 |language=en}}</ref> ==== راوي درياهه جي جنگ (1306ع) ==== 1306ع ۾ دوا خان جي موڪليل هڪ ٻي منگول فوج [[راوي درياهه]] تائين پهتي ۽ رستي ۾ ايندڙ علائقن ۾ ڦرلٽ ڪئي. علاءُ الدين جي فوج، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، منگولن کي فيصلائتي شڪست ڏني.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=171–172 |language=en}}</ref> 1307ع ۾ دوا خان جي وفات کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪومت جي باقي عرصي ۾ هندستان تي وڏي منگول حملي جو سلسلو ختم ٿي ويو. ان جي ابتڙ، علاءُ الدين جي [[ديپالپور]] جي گورنر '''ملڪ تغلق'''، جيڪو بعد ۾ [[غياث الدين تغلق]] جي نالي سان سلطان ٿيو، موجوده [[افغانستان]] جي منگولن جي قبضي هيٺ علائقن تي وقت بوقت فوجي حملا ڪيا.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=175 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=229 |isbn=9780521543293 |language=en}}</ref> === گجرات جي مهم === 1299ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن، الغ خان ۽ نصرت خان جي اڳواڻيءَ ۾، [[گجرات]] تي حملو ڪيو. ان وقت گجرات تي [[واگهيلا خاندان]] جو حڪمران [[ڪرن ديو ٻيون|ڪرن ديو]] حڪومت ڪندو هو. ڪرن ديو دهليءَ جي فوج جي مقابلي ۾ مضبوط مزاحمت نه ڪري سگهيو ۽ آخرڪار پنهنجو علائقو ڇڏي ڀڄي ويو.<ref name="Lal1950"/><ref name="Jackson1999"/> حملي دوران [[انهلوارا پٽن]]، [[کنڀات]]، [[سومنات]] ۽ ٻين علائقن ۾ ڦرلٽ ٿي. [[سومنات مندر]] کي نقصان پهچايو ويو ۽ ڪيترن شهرن مان دولت ۽ ٻيو مالِ غنيمت هٿ ڪيو ويو. دهليءَ جي فوج ڪيترن ماڻهن کي قيد ڪيو، جن ۾ واگهيلا حڪمران جي راڻي '''ڪملا ديوي''' پڻ شامل هئي. کيس دهلي آندو ويو ۽ بعد ۾ علاءُ الدين جي زالن ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=84–86 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=334–335 |language=en}}</ref> هن مهم دوران [[ملڪ ڪافور]] پڻ دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. هو ان وقت غلام هو، پر اڳتي هلي علاءُ الدين جي درٻار ۾ اهم مقام حاصل ڪري ڏکڻ هندستان جي فوجي مهمن جو مشهور سپهه سالار بڻيو.<ref name="Chandra2004"/> ==== گجرات مان واپسيءَ دوران بغاوت ==== گجرات مان دهليءَ ڏانهن واپسيءَ دوران فوج ۾ شامل ڪجهه منگول سپاهين [[جالور]] جي ويجهو بغاوت ڪئي. ان بغاوت جو سبب فوجي اڳواڻن طرفان مالِ غنيمت مان سرڪاري حصو، يعني ''خُمس''، زبردستي وصول ڪرڻ جي ڪوشش هئي. بغاوت ناڪام ٿي، پر ان کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪومت باغين ۽ سندن خاندانن خلاف سخت ڪارروايون ڪيون.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=88 |language=en}}</ref> دهليءَ ۾ باغي سپاهين جي زالن ۽ ٻارن کي پڻ سزائون ڏنيون ويون. تاريخي بيانن موجب، ڪجهه ٻارن کي سندن مائرن جي سامهون قتل ڪيو ويو. [[ضياءُ الدين برني]] جي بيان موجب، مردن جي سياسي يا فوجي ڏوهن جي سزا سندن زالن ۽ ٻارن کي ڏيڻ جو رواج دهلي سلطنت ۾ انهيءَ واقعي کان پوءِ شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=335 |language=en}}</ref> ==== گجرات جو الحاق (1304ع) ==== 1304ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين گجرات ڏانهن ٻي فوجي مهم موڪلي. تاريخدانن موجب، انهيءَ مهم کان پوءِ واگهيلا خاندان جي حڪومت ختم ٿي ۽ گجرات جا علائقا وڌيڪ مستقل نموني [[دهلي سلطنت]] جي انتظام هيٺ آيا. اهڙيءَ طرح 1299ع جي شروعاتي فوجي حملي ۽ 1304ع جي سياسي الحاق ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Majumdar |first=R. C. |title=The History and Culture of the Indian People |volume=6 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1956 |page=191 |language=en}}</ref> === اتر هندستان ۽ راجپوتانا جون فتحون === گجرات ۽ مالوا ڏانهن ويندڙ فوجي رستن کي محفوظ ڪرڻ ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ايندڙ مهمن لاءِ مضبوط بنياد قائم ڪرڻ جي مقصد سان علاءُ الدين [[راجپوتانا]] جي مختلف رياستن تي فوجي مهمون شروع ڪيون. انهن مهمن دوران [[جيسلمير]]، [[رنٿمبور]]، [[چتوڙ]]، [[سيوانا]] ۽ [[جالور]] جهڙا اهم قلعا دهلي سلطنت جي قبضي ۾ آيا.<ref name="Jackson1999"/> ==== جيسلمير جي فتح (1299ع) ==== [[File:Jaisalmer forteresse.jpg|thumb|[[جيسلمير قلعو]]، جنهن تي علاءُ الدين خلجي جي حڪومت دوران فوجي حملو ڪيو ويو.]] 1299ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين جي فوجن [[جيسلمير قلعو|جيسلمير جي قلعي]] جو گهيرو ڪيو. ان وقت جيسلمير تي [[ڀاٽي راجپوت]] خاندان جي حڪمران '''جيت سنگهه پهرئين''' جي حڪومت هئي. قلعو مضبوط هجڻ سبب گهيرو ڊگهي عرصي تائين جاري رهيو ۽ اندر موجود ماڻهن کي خوراڪ ۽ ٻين ضروري وسيلن جي کوٽ کي منهن ڏيڻو پيو.<ref>{{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa & Company |year=2006 |page=368 |isbn=9788129115010 |language=en}}</ref> راجپوت روايتن موجب، جيت سنگهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ '''مولراج''' قلعي جي دفاع جي اڳواڻي ڪئي. جڏهن گهيرو وڌيڪ سخت ٿيو ۽ خوراڪ جي کوٽ وڌي، تڏهن قلعي ۾ موجود عورتن ''جوهر'' ڪيو، جڏهن ته راجپوت جنگجو قلعي جا دروازا کولي آخري مقابلي لاءِ ٻاهر نڪتا. انهيءَ رسم ۽ آخري فوجي مقابلي کي راجپوت تاريخي روايتن ۾ ''ساڪا'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa & Company |year=2006 |page=368 |isbn=9788129115010 |language=en}}</ref> ڪجهه تاريخي روايتن موجب، مولراج اڳ ئي ڪنهن مقابلي ۾ مارجي ويو هو ۽ سندس ڀاءُ '''رتن سنگهه''' دفاع جي اڳواڻي سنڀالي هئي. انهن تفصيلن بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي، پر جيسلمير جي قلعي تي خلجي فوجن جي قبضي کان پوءِ اهو ڪجهه سالن تائين دهلي سلطنت جي اختيار هيٺ رهيو.<ref>{{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa & Company |year=2006 |page=368 |isbn=9788129115010 |language=en}}</ref> === رنٿمبور جي فتح === [[File:Sultan Alau'd Din put to Flight.jpeg|thumb|220px|1825ع جي هڪ راجپوت مصوري، جنهن ۾ علاءُ الدين جي فوجي مهم ۽ رنٿمبور جي عورتن جي ''جوهر'' واري روايت کي ڏيکاريو ويو آهي.]] [[رنٿمبور]] جو قلعو راجپوتانا جي اهم فوجي مرڪزن مان هو. ان جو حڪمران [[همير ديو]] هو. هن گجرات مان واپسيءَ دوران بغاوت ڪندڙ ڪجهه منگول اڳواڻن کي پناهه ڏني هئي، جنهن کي علاءُ الدين رنٿمبور خلاف فوجي ڪارروائيءَ جو هڪ سبب بڻايو.<ref name="Lal1950"/> 1301ع ۾ علاءُ الدين الغ خان ۽ نصرت خان جي اڳواڻيءَ ۾ رنٿمبور ڏانهن فوج موڪلي. گهيري دوران نصرت خان مارجي ويو، جنهن کان پوءِ علاءُ الدين پاڻ فوجي مهم جي اڳواڻي سنڀالي. ڊگهي مزاحمت کان پوءِ جولاءِ 1301ع ۾ قلعو دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. همير ديو جنگ دوران مارجي ويو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=342–347 |language=en}}</ref> رنٿمبور جي مهم دوران علاءُ الدين کي پنهنجي سلطنت اندر ٽن ناڪام بغاوتن کي به منهن ڏيڻو پيو. انهن واقعن کان پوءِ هن مستقبل ۾ بغاوتن کي روڪڻ لاءِ جاسوسي ۽ نگرانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو، دهليءَ ۾ شراب جي وڪري ۽ استعمال تي سخت پابنديون لڳايون، اميرن جي پاڻ ۾ سياسي لاڳاپن کي محدود ڪيو ۽ ڪيترن ماڻهن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=343–352 |language=en}}</ref> === چتوڙ جو گهيرو === [[File:Chittorgarh fort.JPG|thumb|[[چتوڙ قلعو]]، جنهن تي علاءُ الدين خلجي 1303ع ۾ قبضو ڪيو.]] 1303ع ۾ علاءُ الدين [[چتوڙ قلعو|چتوڙ]] تي حملو ڪيو، جيڪو [[ميواڙ]] جي [[گُهلا خاندان]] جي حڪمران [[رتن سنگهه|رتن سنگهه يا رتن سمها]] جي اقتدار جو مرڪز هو. انهيءَ کان اڳ 1302ع–1303ع جي سياري ۾ علاءُ الدين [[ڪاڪتيا خاندان]] جي گاديءَ واري شهر [[ورنگل]] ڏانهن پڻ فوج موڪلي هئي.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=366 |language=en}}</ref> چتوڙ جو گهيرو لڳ ڀڳ اٺ مهينا جاري رهيو. قلعي جي محافظن سخت مزاحمت ڪئي، پر آخرڪار 1303ع ۾ قلعو فتح ٿيو. معاصر شاعر [[امير خسرو]] جي بيان موجب، فتح کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪم سان لڳ ڀڳ 30,000 مقامي هندو قتل ڪيا ويا. اهو انگ معاصر درٻاري روايت مان ورتل آهي ۽ ان جي درستگيءَ بابت تاريخي احتياط ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=367 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=119–120 |language=en}}</ref> چتوڙ جي واقعي سان [[راڻي پدمني]] جي ڪهاڻي پڻ منسوب آهي. بعد جي ادبي روايتن موجب، علاءُ الدين پدمنيءَ جي حسن سبب چتوڙ تي حملو ڪيو، پر اها ڪهاڻي معاصر تاريخي ذريعن ۾ ان صورت ۾ موجود نه آهي. جديد مورخ عام طور ان کي علاءُ الدين جي حملي جو ثابت ٿيل تاريخي سبب نٿا سمجهن.<ref name="Chandra2004"/><ref>{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |page=89 |language=en}}</ref> === مالوا جي فتح === 1305ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن [[مالوا]] تي حملو ڪيو. هن مهم ۾ [[پرمار خاندان]] جي حڪمران [[مهالڪ ديو]] کي شڪست ڏني وئي ۽ هو جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ فتح کان پوءِ مالوا ۾ پرمار خاندان جي اقتدار جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=133–134 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=198 |isbn=9780521543293 |language=en}}</ref> هن مهم جي نتيجي ۾ [[اجين]]، [[منڊو]]، [[ڌار]] ۽ [[چنديري]] سميت ڪيترائي اهم علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ آيا. مالوا جي اتر اوڀر ۾ حڪومت ڪندڙ [[يجوپال خاندان]] پڻ ممڪن آهي ته انهيءَ فوجي مهم دوران پنهنجي سياسي خودمختياري وڃائي ويٺو هجي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=145 |isbn=9780521543293 |language=en}}</ref> === مارواڙ جون مهمون === علاءُ الدين جي فوجن [[راجستان]] جي [[مارواڙ]] علائقي ۾ [[سيوانا]] ۽ [[جالور]] قلعن تي پڻ مهمون هلايون. انهن قلعن تي قبضو ڪرڻ سان دهلي سلطنت جي فوجي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ گجرات ۽ اتر هندستان جي وچ ۾ آمدرفت جا رستا وڌيڪ محفوظ ٿيا.<ref name="Lal1950"/> ==== سيوانا جي فتح (1308ع) ==== سيوانا جو قلعو ڪيترن سالن کان دهلي سلطنت جي فوجي گهيري هيٺ هو، پر شروعاتي ڪوششن باوجود قلعي تي قبضو نه ٿي سگهيو. آگسٽ–سيپٽمبر 1308ع ۾ علاءُ الدين پاڻ سيوانا جي گهيري جي اڳواڻي سنڀالي.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=396 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=198 |isbn=9780521543293 |language=en}}</ref> نومبر 1308ع ۾ دهليءَ جي فوج قلعي تي قبضو ڪري ورتو. سيوانا جو محافظ حڪمران '''سيتل ديو''' جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ فتح سان مارواڙ جي هڪ اهم فوجي مرڪز تي علاءُ الدين جو اقتدار قائم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=135 |language=en}}</ref> ==== جالور جي فتح (1311ع) ==== سيوانا جي فتح کان پوءِ علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالارن کي مارواڙ جي ٻين علائقن تي قبضو ڪرڻ جو حڪم ڏنو. انهن مهمن دوران دهليءَ جي فوجن جو مقابلو [[جالور]] جي [[چوهان خاندان]] جي حڪمران [[ڪانهاڙ ديو]] سان ٿيو.<ref>{{cite book |last=Srivastava |first=Ashirbadi Lal |title=The Sultanate of Delhi |year=1979 |pages=48–50 |language=en}}</ref> 1311ع ۾ علاءُ الدين جي سپهه سالار '''ملڪ ڪمال الدين گرگ''' جالور تي حملو ڪيو. جنگ ۾ ڪانهاڙ ديو کي شڪست ڏني وئي ۽ هو مارجي ويو. ان کان پوءِ [[جالور قلعو]] دهلي سلطنت جي قبضي ۾ آيو.<ref>{{cite book |last=Srivastava |first=Ashirbadi Lal |title=The Sultanate of Delhi |year=1979 |pages=52–53 |language=en}}</ref> == [[دکن]] ۽ ڏکڻ هندستان جون مهمون == === ديوگري === 1308ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين مالڪ ڪافور کي ديوگري ڏانهن موڪليو. يادَو حڪمران رامچندر دهليءَ جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيو. کيس پنهنجي رياست جي حڪمراني جاري رکڻ جي اجازت ملي.<ref name="Lal1950"/> === وارنگل === 1309ع جي آخر ۾ مالڪ ڪافور [[ڪاڪتيا خاندان]] جي راڄڌاني [[وارنگل]] ڏانهن روانو ٿيو. 1310ع ۾ گهيري کان پوءِ ڪاڪتيا حڪمران پرتاپ رودر ديو خراج ڏيڻ ۽ دولت حوالي ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان مهم سان دکن ۾ دهلي سلطنت جو سياسي اثر وڌيڪ وڌيو.<ref name="Jackson1999"/> === دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ === 1311ع ۾ مالڪ ڪافور [[هويسالا خاندان]] جي راڄڌاني دواراسمودر تي حملو ڪيو. حڪمران وير بلال ٽئين صلح ڪري خراج ڏيڻ قبول ڪيو. ان کان پوءِ ڪافور جي فوج ڏکڻ طرف [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن ڏانهن وڌي، جتي ڪيترن شهرن مان دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا.<ref name="Lal1950"/> ڏکڻ هندستان جون اهي مهمون هر علائقي جي مستقل الحاق جي برابر نه هيون. ڪيترين رياستن ۾ مقامي حڪمران برقرار رهيا ۽ دهلي سلطنت سان سندن تعلق خراج يا سياسي بالادستيءَ جي صورت ۾ هو.<ref name="Jackson1999"/> === ديوگري جي ٻيهر مهم === رامچندر جي وفات کان پوءِ ديوگريءَ ۾ دهليءَ جي بالادستيءَ جي مخالفت وڌي. 1313ع ۾ مالڪ ڪافور ٻيهر دکن ڏانهن ويو ۽ يادَو حڪمرانيءَ کي شڪست ڏني. هن مرحلي کان پوءِ ديوگري تي دهلي سلطنت جو سڌو اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو.<ref name="Lal1950"/> == اهم فوجي مهمن جو خلاصو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #a8bfd0;" |+ style="background:#244d68;color:white;padding:10px;" | علاءُ الدين خلجي جي دور جون اهم فوجي مهمون ! style="background:#dcebf4;" | سال ! style="background:#dcebf4;" | علائقو يا جنگ ! style="background:#dcebf4;" | اهم نتيجو |- | 1296ع | ديوگري | دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو |- | 1298ع | سيوستان، سنڌ | منگولن کان قلعو واپس ورتو ويو |- | 1299ع | گجرات | واگهيلا رياست تي حملو ۽ ڦرلٽ |- | 1299ع | ڪلي جي جنگ | منگول فوج جي واپسي |- | 1301ع | رنٿمبور | قلعي جي فتح |- | 1303ع | چتوڙ | گهيري کان پوءِ قلعي جي فتح |- | 1303ع | دهلي | منگول گهيري کان پوءِ حملي آورن جي واپسي |- | 1305ع | مالوا | پرمار حڪمرانيءَ جو خاتمو |- | 1305ع | امروهه | منگول فوج کي شڪست |- | 1308ع | ديوگري | رامچندر جي خراج ڏيڻ تي رضامندي |- | 1310ع | وارنگل | ڪاڪتيا حڪمران کان خراج |- | 1311ع | دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ | فوجي پيشقدمي ۽ دولت جي وصولي |- | 1313ع | ديوگري | دهليءَ جي اقتدار جي ٻيهر بحالي |} <ref name="Jackson1999"/><ref name="Lal1950"/> == انتظامي سڌارا == === زميني محصول === علاءُ الدين زمين جي محصول واري نظام کي مرڪزي حڪومت جي نگرانيءَ هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. هن ڪيترن علائقن ۾ جاگيردارن ۽ وچولي محصول وصول ڪندڙن جي اختيارن کي محدود ڪيو. گنگا ۽ جمنا جي دوآبي علائقي ۾ زرعي پيداوار تي لڳ ڀڳ اڌ پيداوار جي برابر محصول مقرر ڪيو ويو.<ref name="Chandra2004"/> هن زمين جي ماپ، پيداوار جي حساب ۽ محصول جي وصوليءَ لاءِ سرڪاري اهلڪارن جو نظام مضبوط ڪيو. ڪجهه مقامي سردارن کي عام آبادگارن وانگر محصول ادا ڪرڻ جو پابند بڻايو ويو. انهن قدمن سان مرڪزي خزاني جي آمدني وڌي، پر ڳرن محصولن سبب آبادگارن تي معاشي دٻاءُ پڻ پيو.<ref name="Habib1982">{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Agrarian System and Its Crisis |title=The Cambridge Economic History of India |volume=1 |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |language=en}}</ref> === بازارن ۽ اگهن تي ضابطو === علاءُ الدين جي مشهور انتظامي قدمن مان بازارن جي اگهن تي ضابطو هو. اناج، ڪپڙي، گهوڙن، چوپائي مال ۽ ٻين ضرورتن جي شين جا اگهه مقرر ڪيا ويا. بازارن جي نگرانيءَ لاءِ عملدار مقرر ٿيا، واپارين جي رجسٽريشن ڪئي وئي ۽ سرڪاري اناج جا ذخيرا قائم ڪيا ويا.<ref name="HabibPrice">{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Price Regulations of Alauddin Khalji |title=Money and the Market in India, 1100–1700 |publisher=Oxford University Press |year=1998 |language=en}}</ref> تاريخدانن موجب انهن سڌارن جو هڪ اهم مقصد وڏي فوج لاءِ گهربل سامان سستو رکڻ هو، جيئن سپاهين کي محدود نقد پگهارن تي برقرار رکي سگهجي. ڪجهه معاصر تاريخ نويسن انهن قدمن کي عوامي ڀلائيءَ سان پڻ ڳنڍيو آهي. ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ واپارين کي سخت سزائون ڏنيون وينديون هيون.<ref name="Chandra2004"/><ref name="HabibPrice"/> === فوجي سڌارا === علاءُ الدين وڏي مستقل فوج برقرار رکي. هن سپاهين جي سڃاڻپ ۽ رجسٽريشن لاءِ ''چهرا'' ۽ گهوڙن جي سڃاڻپ لاءِ ''داغ'' جو نظام متعارف ڪرايو يا ان کي منظم ڪيو. ان سان فوجي معائنن ۾ جعلسازي روڪڻ ۽ گهوڙن جي معيار کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="Lal1950"/> === سياسي نگراني === بغاوتن جي روڪٿام لاءِ علاءُ الدين جاسوسي ۽ اطلاع رسانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو. اميرن جي گڏجاڻين، شادين ۽ سياسي لاڳاپن تي نگراني وڌائي وئي. ڪيترن اميرن جون ملڪيتون ضبط ڪيون ويون ۽ شراب نوشيءَ تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون.<ref name="Chandra2004"/> == مذهبي پاليسي == علاءُ الدين سني مسلمان حڪمران هو. سندس دور ۾ ڪجهه فوجي مهمن دوران هندو مندرن کي تباهه يا نقصان پهچايو ويو، جڏهن ته مقامي هندو حڪمرانن مان جيڪي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪندا هئا، انهن مان ڪيترن کي پنهنجي علائقن جي انتظام ۾ برقرار رکيو ويو.<ref name="Eaton2001">{{cite journal |last=Eaton |first=Richard M. |title=Temple Desecration and Indo-Muslim States |journal=Frontline |year=2001 |language=en}}</ref><ref name="Chandra2004"/> تاريخ نويس [[ضياءُ الدين برني]] موجب علاءُ الدين ڪيترن سياسي معاملن ۾ مذهبي عالمن جي راءِ بدران رياستي ضرورتن کي ترجيح ڏيندو هو. تنهن هوندي به ان بيان جي تشريح بابت جديد تاريخدانن ۾ اختلاف موجود آهن. سندس مذهبي پاليسيءَ کي رڳو هڪ رخ کان بيان ڪرڻ بدران فوجي، مالياتي ۽ سياسي حالتن سان گڏ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="Jackson1999"/> == ذاتي زندگي == علاءُ الدين جي زالن ۾ جلال الدين جي ڌيءَ ملڪه جهان، مهرو، گجرات جي اڳوڻي راڻي ڪملا ديوي ۽ ديوگريءَ جي حڪمران رامچندر جي ڌيءَ جتيپالي شامل هيون. سندس پٽن ۾ خضر خان، شادي خان، مبارڪ خان ۽ شهاب الدين عمر جا نالا ملن ٿا.<ref name="Lal1950"/> === خضر خان ۽ ديول ديوي === گجرات جي اڳوڻي حڪمران ڪرن ديو جي ڌيءَ ديول ديوي کي دهلي آندو ويو ۽ 1308ع ۾ علاءُ الدين جي پٽ خضر خان سان سندس شادي ٿي. [[امير خسرو]] هنن ٻنهي جي ڪهاڻيءَ تي ''ديوَل راڻي خضر خان'' نالي مثنوي لکي. ان واقعي بابت ادبي بيانن ۽ تاريخي حقيقتن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="Lal1950"/> == فن تعمير == علاءُ الدين جي دور ۾ دهليءَ ۾ ڪيترائي اهم تعميراتي منصوبا شروع ٿيا. انهن ۾ [[سري قلعو]]، حوض خاص جي آبي ذخيري سان لاڳاپيل ڪم، [[علائي دروازو]] ۽ نامڪمل علائي مينار شامل آهن.<ref name="Iranica"/> === علائي دروازو === [[File:Alai Darwaza.JPG|thumb|علائي دروازو، قطب ڪمپليڪس، دهلي]] 1311ع ۾ تعمير ٿيل علائي دروازو [[قطب ڪمپليڪس]] جي اهم عمارتن مان هڪ آهي. ان ۾ ڳاڙهي پٿر، سنگ مرمر، محرابن ۽ اسلامي هندستاني طرز تعمير جا نمايان نمونا ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Lal1950"/> === علائي مينار === علاءُ الدين قطب مينار کان وڏي مينار تعمير ڪرائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، پر اها عمارت مڪمل نه ٿي سگهي. ان جا باقيات اڄ به قطب ڪمپليڪس ۾ موجود آهن.<ref name="Iranica"/> === مقبرو ۽ مدرسو === [[File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، دهلي]] علاءُ الدين جو مقبرو دهليءَ جي مهرولي واري قطب ڪمپليڪس ۾ واقع آهي. ان سان گڏ سندس نالي سان منسوب مدرسي جا آثار پڻ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Qutb Complex: Ala al Din Khalji Madrasa |website=Archnet |url=https://archnet.org/sites/5794 |language=en}}</ref> == سڪا ۽ لقب == [[File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو چانديءَ جو ٽنڪو، جنهن تي سڪندر ثاني جو لقب درج آهي]] علاءُ الدين پنهنجي سڪن تي ''سڪندر ثاني''، يعني ٻيو سڪندر، جو لقب استعمال ڪيو. اهو لقب سندس فوجي فتوحات ۽ شاهي عظمت جي دعويٰ کي ظاهر ڪندو هو. سندس دور ۾ چانديءَ، ٽامي ۽ ٻين ڌاتن جا سڪا جاري ٿيا.<ref>{{cite book |last=Farooqui |first=Salma Ahmed |title=A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-eighteenth Century |publisher=Pearson |year=2011 |isbn=9788131732021 |page=13 |language=en}}</ref> == آخري سال ۽ وفات == زندگيءَ جي آخري سالن ۾ علاءُ الدين بيمار ٿي پيو. سندس درٻار ۾ اميرن جي وچ ۾ رقابت وڌي ۽ مالڪ ڪافور جو اثر رسوخ نمايان ٿيو. خضر خان ۽ ٻين اميرن خلاف سخت قدم کنيا ويا.<ref name="Jackson1999"/> علاءُ الدين 4 جنوري 1316ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. ڪجهه تاريخي روايتن ۾ مالڪ ڪافور تي کيس زهر ڏيڻ يا سندس موت ۾ ملوث هجڻ جو شڪ ظاهر ڪيو ويو آهي، پر اها ڳالهه يقيني تاريخي حقيقت طور ثابت ٿيل ناهي.<ref name="Iranica"/><ref name="Lal1950"/> سندس وفات کان پوءِ مالڪ ڪافور نوجوان شهاب الدين عمر کي تخت تي ويهاريو. ٿوري عرصي بعد ڪافور قتل ٿي ويو ۽ علاءُ الدين جو پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] اقتدار تي آيو.<ref name="Jackson1999"/> == تاريخي جائزو == علاءُ الدين خلجي جي حڪومت دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهي وڃي ٿي. سندس دور ۾ سلطنت جو فوجي اثر اتر هندستان کان دکن ۽ ڏکڻ هندستان تائين وڌيو. منگول حملن جي مزاحمت، وڏي مستقل فوج جي تنظيم، زميني محصولن جي مرڪزيت ۽ بازارن جي ضابطي سندس اهم ڪارنامن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref name="Jackson1999"/><ref name="HabibPrice"/> ٻئي طرف، سندس اقتدار حاصل ڪرڻ جو طريقو، سياسي مخالفن خلاف سخت ڪارروايون، فوجي مهمن ۾ ڦرلٽ ۽ قتل عام، ۽ آبادگارن تي ڳرا محصول سندس حڪمرانيءَ جا تڪراري پهلو هئا. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ سندس دور کي فوجي ڪاميابين ۽ سخت مرڪزي حڪمرانيءَ جي گڏيل پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="Chandra2004"/> === مؤرخ رميش چندر دت جو نقطه نظر === هندستاني مؤرخ [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ علاءُ الدين خلجي جي حڪومت کي فوجي فتوحات، سخت حڪمرانيءَ ۽ انتظامي قابليت جي گڏيل مثال طور پيش ڪيو آهي. دت موجب علاءُ الدين دکن مان موٽڻ کان پوءِ پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين فيروز خلجي کي دوکي سان قتل ڪرائي اقتدار حاصل ڪيو. هن گجرات جي فتح، منگول حملن جي مزاحمت، رنٿمبور ۽ چتوڙ جي محاصرن، مالوا جي فتح ۽ مالڪ ڪافور جي دکن ۽ ڏکڻ هندستان وارين مهمن کي سندس حڪومت جا اهم واقعا قرار ڏنو. دت خاص طور گجرات جي راجا ڪرن راءِ، ڪملا ديوي ۽ ديول ديويءَ جي واقعن، ديوگريءَ جي رام ديو، وارنگل جي حڪمرانن ۽ ڏکڻ جي بلالا خاندان سان لاڳاپيل فوجي مهمن جو ذڪر ڪري ٿو. سندس بيان موجب علاءُ الدين جي آخري سالن ۾ گجرات، چتوڙ ۽ دکن ۾ بغاوتون ٿيون، جڏهن ته مالڪ ڪافور جو درٻار ۾ اثر وڌندو ويو. دت علاءُ الدين کي ڪڏهن ظالم ۽ سخت مزاج حڪمران سڏي ٿو، پر ساڳئي وقت سندس فوجي صلاحيت، مضبوط انتظام، سلطنت ۾ امن امان قائم ڪرڻ ۽ منگول حملن کي روڪڻ جي ڪاميابيءَ جي واکاڻ پڻ ڪري ٿو. هن جي راءِ ۾ علاءُ الدين [[اڪبر اعظم]] جهڙي وسيع نظر يا عظمت نه رکندو هو، پر پنهنجي فتوحات ۽ انتظامي طاقت سبب دهليءَ جي اهم سلطانن مان شمار ٿئي ٿو. دت جي بيان ۾ ڏنل ڪجهه تاريخون، جيئن 1295ع ۾ تخت نشيني ۽ 1300ع ۾ رنٿمبور جي فتح، جديد تاريخي تحقيق جي عام طور قبوليل تاريخن سان نٿيون ملن؛ تنهنڪري انهن کي مؤرخ جي بيان جو حصو سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=58–62 |language=en }}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|جلال الدين فيروز خلجي جي قتل جو تاريخي مصورانه منظر File:Portrait of Sultan 'Ala-ud-Din, Padshah of Delhi.jpg|علاءُ الدين خلجي جي بعد واري دور جي تصوير File:Alai Darwaza.JPG|علائي دروازو File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|علاءُ الدين جو مقبرو File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|سڪندر ثاني لقب وارو سڪو File:Sultan Alau'd Din put to Flight.jpeg|راجپوت روايت سان لاڳاپيل بعد واري دور جي تصوير </gallery> == پڻ ڏسو == * [[دهلي سلطنت]] * [[خلجي خاندان]] * [[جلال الدين فيروز خلجي]] * [[مالڪ ڪافور]] * [[امير خسرو]] * [[منگولن جا هندستان تي حملا]] * [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/ علاءُ الدين خلجي — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Alauddin_Khalji علاءُ الدين خلجي جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-khilji-khalji-dynasty-1290-1320/ خلجي خاندان ۽ ان جا انتظامي سڌارا — INFLIBNET] * [https://archnet.org/sites/5794 علاءُ الدين خلجي جو مدرسو — Archnet] {{DEFAULTSORT:علاء الدين خلجي}} [[زمرو:دهلي جا سلطان]] [[زمرو:خلجي خاندان]] [[زمرو:1260ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1316ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] 9il9qttly6zwiihuq5vm05uuwmfe5h6 424303 424298 2026-10-22T11:04:30Z Intisar Ali 8681 424303 wikitext text/x-wiki {{Short description|دهلي سلطنت جو خلجي حڪمران (1296ع–1316ع)}} {{Infobox royalty | name = علاءُ الدين خلجي | title = سلطان دهلي | image = The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh (Alauddin Khalji detail).jpg | caption = نئين تخت نشين ٿيل علاءُ الدين خلجي، ''جامع التواريخ'' جي تصوير، لڳ ڀڳ 1314ع | succession = [[دهلي سلطنت]] جو سلطان | reign = 1296ع – 4 جنوري 1316ع | coronation = 1296ع، دهلي | predecessor = [[جلال الدين فيروز خلجي]] | successor = [[شهاب الدين عمر]] | birth_name = علي گرشاسپ | birth_date = لڳ ڀڳ 1266ع | death_date = 4 جنوري 1316ع | death_place = [[دهلي]] | burial_place = علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، قطب ڪمپليڪس، دهلي | dynasty = [[خلجي خاندان]] | father = شهاب الدين مسعود | spouse = ملڪه جهان، مهرو، ڪملا ديوي، جتيپالي | issue = خضر خان، مبارڪ خان، شهاب الدين عمر ۽ ٻيا | religion = [[اسلام]]، [[سني]] }} '''علاءُ الدين محمد شاهه خلجي'''<ref>{{cite web |title=Silver Tanka Coin of Ala ud din Muhammad Khilji of Khilji Dynasty of Delhi Sultanate |url=https://marudhararts.com/e-auction/auction-no-39/lot-no-68/coins-of-india/sultanate-coins/delhi-sultanate/17-ala-al-din-muhammad-khilaji-ah-695-715-1296-1316-ad/silver-tanka-coin-of-ala-ud-din-muhammad-khilji-of-khilji-dynasty-of-delhi-sultanate |website=Marudhar Arts |access-date=2026-08-23 |language=en }}</ref> (فارسي: {{lang|fa|علاء الدین محمد شاه}})، عام طور '''علاءُ الدين خلجي''' (فارسي: {{lang|fa|علاء الدین خلجی}}) جي نالي سان مشهور، ڄمڻ وقت '''علي گرشاسپ''' (لڳ ڀڳ 1266ع – 4 جنوري 1316ع)، [[خلجي خاندان]] جو ٻيو سلطان ۽ [[دهلي سلطنت]] جو هڪ اهم حڪمران هو، جنهن 1296ع کان پنهنجي وفات تائين 1316ع ۾ حڪومت ڪئي. سندس دور ۾ دهلي سلطنت جون حدون نمايان طور وڌيون، [[منگول]] حملن جي ڪاميابيءَ سان مزاحمت ڪئي وئي، اتر ۽ وچ هندستان جون ڪيتريون رياستون سلطنت ۾ شامل ڪيون ويون ۽ [[دکن]] توڙي ڏکڻ هندستان جي حڪمرانن کان خراج وصول ڪرڻ لاءِ وسيع فوجي مهمون هلايون ويون. علاءُ الدين زميني محصولن جي وصولي، فوجي انتظام، واپار، [[قيمتن تي ضابطو|بازاري اگهن تي ضابطي]] ۽ سماجي توڙي سياسي نگرانيءَ بابت اهم انتظامي سڌارا پڻ نافذ ڪيا.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Zaidi |first=Nasr Hasan |title=ʿAlāʾ-al-Dīn Ḵaljī |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |volume=1 |page=779 |url=https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/ |language=en }}</ref><ref name="Jackson1999">{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=1999 |isbn=9780521404778 |language=en }}</ref> علاءُ الدين پنهنجي اڳوڻي سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو ڀائٽيو ۽ ناٺي هو. جڏهن جلال الدين [[دهلي جو غلام خاندان|غلام خاندان]] جي اقتدار جي خاتمي کان پوءِ 1290ع ۾ دهليءَ جو سلطان بڻيو، تڏهن علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ''، يعني شاهي تقريبن جي انتظام جو عهدو ڏنو ويو. جلال الدين خلاف هڪ بغاوت کي دٻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪرڻ سبب علاءُ الدين کي 1291ع ۾ [[ڪڙا-مانڪپور]] جي گورنري ملي، جڏهن ته [[ڀيلسا]] تي ڪامياب فوجي حملي کان پوءِ 1296ع ۾ کيس [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني وئي. ساڳئي سال هن [[ديوگري]] تي حملو ڪري وڏي مقدار ۾ دولت حاصل ڪئي، جنهن کي پنهنجي فوجي طاقت وڌائڻ ۽ جلال الدين خلاف اقتدار حاصل ڪرڻ جي منصوبابنديءَ ۾ استعمال ڪيو. جولاءِ 1296ع ۾ هن جلال الدين کي قتل ڪرائي پاڻ کي سلطان قرار ڏنو، جنهن کان پوءِ دهليءَ تي قبضو ڪري پنهنجي حڪومت مضبوط ڪئي ۽ [[ملتان]] ۾ موجود جلال الدين جي پٽن ۽ ٻين وارثن جي مزاحمت کي ختم ڪيو.<ref name="Lal1950">{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |language=en }}</ref><ref name="Jackson1999"/> علاءُ الدين جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن هندستان تي ڪيترائي حملا ڪيا، جن کي سندس فوجن مختلف محاذن تي روڪيو. انهن مقابلن ۾ 1297ع–1298ع جي جران منجور واري مهم، 1298ع ۾ [[سيوستان]]، يعني موجوده [[سيوهڻ]]، تي منگول حملي کي ناڪام بڻائڻ، 1299ع جي [[ڪلي جي جنگ]]، 1303ع ۾ دهليءَ جو منگول گهيرو، 1305ع جي [[امروهه جي جنگ]] ۽ 1306ع ۾ [[راوي درياهه]] جي ڪناري منگول فوج جي شڪست شامل آهن. 1306ع جي فتح کان پوءِ دهلي سلطنت جي فوجن موجوده [[افغانستان]] ۾ منگولن جي قبضي وارن ڪجهه علائقن تي جوابي حملا پڻ ڪيا. منگولن خلاف انهن فوجي ڪاميابين ۾ [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]]، [[الغ خان]] ۽ علاءُ الدين جي غلام مان سپهه سالار بڻيل [[مالڪ ڪافور]] سميت ڪيترن فوجي اڳواڻن اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Jackson1999"/><ref name="Lal1950"/> منگول حملن جي مزاحمت سان گڏ علاءُ الدين اتر ۽ وچ هندستان جي ڪيترين رياستن خلاف فوجي مهمون هلايون. سندس فوجن 1299ع ۾ [[گجرات]] تي حملو ڪيو، جنهن کي لڳ ڀڳ 1304ع ۾ دهلي سلطنت سان مستقل طور شامل ڪيو ويو. ان کان سواءِ 1299ع ۾ [[جيسلمير]]، 1301ع ۾ [[رنٿمبور]]، 1303ع ۾ [[چتوڙ]]، 1305ع ۾ [[مالوا]]، 1308ع ۾ [[سيوانا]] ۽ 1311ع ۾ [[جالور]] تي قبضو ڪيو ويو. انهن فتوحات جي نتيجي ۾ [[راجپوت]] ۽ ٻين مقامي حڪمران خاندانن جي سياسي طاقت کي وڏو ڌڪ رسيو، جن ۾ مالوا جا [[پرمار خاندان|پرمار]]، گجرات جا [[واگهيلا خاندان|واگهيلا]]، رنٿمبور ۽ جالور جا [[چوهان خاندان|چوهان]]، ميواڙ جي [[گُهلا خاندان|گُهلا خاندان]] جي راول شاخ ۽ ممڪن طور [[يَجواپال خاندان]] شامل هئا. انهن مهمن سان دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي اثر ۾ نمايان واڌ آئي.<ref name="Jackson1999"/><ref name="Chandra2004">{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |language=en }}</ref> علاءُ الدين جي حڪم تي سندس اهم سپهه سالار [[مالڪ ڪافور]] [[ونڌيا جبلن]] کان ڏکڻ طرف ڪيترين فوجي مهمن جي اڳواڻي ڪئي. انهن مهمن دوران 1308ع ۾ [[ديوگري]]، 1310ع ۾ [[وارنگل]] ۽ 1311ع ۾ [[دواراسمودر]] مان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو. نتيجي ۾ ديوگريءَ جي [[يادَو خاندان]] جي حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]]، وارنگل جي [[ڪاڪتيا خاندان]] جي حڪمران [[پرتاپ رودر]] ۽ دواراسمودر جي [[هويسالا خاندان]] جي حڪمران [[وير بلال ٽيون|وير بلال ٽئين]] دهلي سلطنت جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيا. مالڪ ڪافور 1311ع ۾ ڏکڻ هندستان جي [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن تي پڻ حملو ڪيو، جتان وڏي مقدار ۾ دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا. تنهن هوندي به ڏکڻ هندستان جون سڀئي رياستون سڌي طرح دهلي سلطنت ۾ شامل نه ٿيون؛ ڪيترن علائقن ۾ مقامي حڪمران خراج گذار حيثيت سان برقرار رهيا.<ref name="Lal1950"/><ref name="Jackson1999"/> علاءُ الدين جي حڪمرانيءَ ۾ طاقتور مرڪزي حڪومت ۽ وڏي مستقل فوج قائم ٿي. هن زرعي زمينن جي ماپ، محصولن جي وصولي، فوجين جي سڃاڻپ، گهوڙن تي داغ لڳائڻ ۽ بازارن ۾ ضروري شين جي اگهن تي ضابطو رکڻ لاءِ منظم سرڪاري نظام قائم ڪيو. فوج جي سارسنڀال ۽ سلطنت جي دفاع لاءِ گهربل وسيلن کي يقيني بڻائڻ سندس انتظامي پاليسين جو اهم مقصد هو. ان سان گڏ هن سياسي بغاوتن کي روڪڻ لاءِ جاسوسي ۽ نگرانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو، اميرن جي سياسي سرگرمين تي پابنديون وڌيون ۽ ڪجهه بااثر خاندانن جون ملڪيتون ضبط ڪيون. جيتوڻيڪ سندس انتظامي سڌارن سان مرڪزي اقتدار مضبوط ٿيو، پر سندس حڪومت ۾ سخت سزائون، سياسي مخالفن خلاف جبر، فوجي مهمن دوران قتل عام ۽ آبادگارن تي ڳرن محصولن جا واقعا پڻ تاريخي ذريعن ۾ درج آهن.<ref name="Chandra2004"/><ref name="Lal1950"/> پنهنجي زندگيءَ جي آخري سالن ۾ علاءُ الدين بيمار ٿي پيو ۽ سلطنت جي انتظام لاءِ مالڪ ڪافور تي وڌيڪ ڀاڙڻ لڳو. ان عرصي ۾ درٻاري سازشن، اميرن جي باهمي رقابت ۽ جانشينيءَ بابت اختلافن سبب سياسي صورتحال غير مستحڪم ٿي وئي. علاءُ الدين 4 جنوري 1316ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. سندس وفات کان پوءِ مالڪ ڪافور علاءُ الدين ۽ سندس زال [[جتيپالي]] جي نوجوان پٽ [[شهاب الدين عمر]] کي تخت تي ويهاريو، پر عملي اقتدار ڪافور جي هٿ ۾ رهيو. ٿوري عرصي کان پوءِ مالڪ ڪافور قتل ٿي ويو ۽ علاءُ الدين جي وڏي پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] اقتدار حاصل ڪيو.<ref name="Iranica"/><ref name="Jackson1999"/> علاءُ الدين خلجي کي دهلي سلطنت جي تاريخ ۾ فوجي فتوحات، منگول حملن جي ڪامياب مزاحمت، انتظامي مرڪزيت ۽ اقتصادي سڌارن سبب هڪ اهم سلطان سمجهيو وڃي ٿو. ساڳئي وقت سندس حڪمرانيءَ جا سخت ۽ جابراڻا پهلو پڻ تاريخي بحث جو موضوع رهيا آهن.<ref name="Chandra2004"/><ref name="Jackson1999"/> == شروعاتي زندگي == [[علاءُ الدين خلجي]] جي ننڍپڻ ۽ شروعاتي زندگيءَ بابت همعصر تاريخ نويسن تمام ٿوري معلومات قلمبند ڪئي آهي. سورھين ۽ سترھين صديءَ جي تاريخ نويس حاجي الدبير موجب، علاءُ الدين جڏهن 1300ع–1301ع ۾ [[رنٿمبور]] خلاف فوجي مهم شروع ڪئي، تڏهن سندس عمر لڳ ڀڳ 34 سال هئي. انهيءَ روايت کي درست تسليم ڪرڻ جي صورت ۾ سندس ڄمڻ جو سال لڳ ڀڳ 1266ع يا 1267ع قرار ڏئي سگهجي ٿو.<ref name="Lal1950">{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=40–41 |language=en}}</ref> سندس اصل نالو '''علي گرشاسپ''' هو. هو شهاب الدين مسعود جو وڏو پٽ هو، جيڪو [[خلجي خاندان]] جي باني سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جو وڏو ڀاءُ هو. علاءُ الدين جا ٽي ننڍا ڀائر هئا: [[الماس بيگ]]، جيڪو بعد ۾ '''الغ خان''' جي لقب سان مشهور ٿيو، قتلغ تيگين ۽ محمد.<ref name="Saksena1992">{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=326 |language=en}}</ref> پيءُ شهاب الدين مسعود جي وفات کان پوءِ علاءُ الدين جي پرورش سندس چاچي جلال الدين جي نگرانيءَ ۾ ٿي. علاءُ الدين ۽ سندس ننڍي ڀاءُ الماس بيگ ٻنهي جلال الدين جي ڌيئرن سان شاديون ڪيون، جنهن سبب سندن خانداني لاڳاپا وڌيڪ مضبوط ٿيا.<ref name="Saksena1992"/> جڏهن 1290ع ۾ جلال الدين دهليءَ جو سلطان بڻيو، تڏهن هن علاءُ الدين کي ''اميرِ توزڪ''، يعني شاهي تقريبن ۽ درٻاري رسمن جي انتظام جو عهدو ڏنو، جڏهن ته الماس بيگ کي ''آخور بيگ''، يعني شاهي گهوڙن ۽ اصطبل جي انتظام جو عهدو مليو.<ref name="Lal1950"/> === جلال الدين جي ڌيءَ سان شادي === [[File:Islamic Sultanates. Delhi. ‘Ala al-Din Muhammad. AH 695-715 AD 1296-1316. Dar al-Islam mint. Dated AH 709 (AD 1309-10).jpg|thumb|300px|علاءُ الدين محمد شاهه خلجي جو سونو سڪو، جيڪو 709هه (1309ع–1310ع) ۾ ضرب ڪيو ويو.]] علاءُ الدين 1290ع ۾ خلجي خاندان جي اقتدار ۾ اچڻ کان گهڻو اڳ پنهنجي چاچي جلال الدين جي ڌيءَ '''ملڪه جهان''' سان شادي ڪئي هئي. تنهن هوندي به تاريخي روايتن موجب سندن ازدواجي تعلقات خوشگوار نه رهيا. حاجي الدبير جي بيان موجب، جلال الدين جي سلطان بڻجڻ کان پوءِ ملڪه جهان جي درٻاري حيثيت وڌي ۽ سندس پنهنجي مڙس سان اختلاف پيدا ٿيا. الدبير جي روايت موجب، علاءُ الدين بعد ۾ '''مهرو''' نالي عورت سان ٻي شادي ڪئي، جيڪا ملڪ سنجر، مشهور بہ [[الپ خان]]، جي ڀيڻ هئي. هن ٻي شاديءَ سبب ملڪه جهان ۽ علاءُ الدين جي وچ ۾ اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا.<ref name="Lal1950"/> حاجي الدبير جي بيان موجب، هڪ موقعي تي جڏهن علاءُ الدين ۽ مهرو هڪ باغ ۾ گڏ هئا، تڏهن ملڪه جهان حسد سبب مهرو تي حملو ڪيو، جنهن جي جواب ۾ علاءُ الدين پنهنجي پهرين زال سان تشدد وارو رويو اختيار ڪيو. اهو واقعو سلطان جلال الدين تائين پهتو، پر هن علاءُ الدين خلاف ڪا ڪارروائي نه ڪئي. هي واقعو بعد جي تاريخي روايتن ۾ بيان ٿيل آهي، تنهنڪري ان کي قطعي طور ثابت ٿيل حقيقت بدران منسوب روايت طور ڏسڻ گهرجي.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=41 |language=en}}</ref> علاءُ الدين جا پنهنجي سَسُ، يعني جلال الدين جي زال، سان پڻ خوشگوار تعلقات نه هئا. سندس سَسُ کي شاهي درٻار ۾ نمايان اثر رسوخ حاصل هو. تاريخ نويس [[فرشته]] موجب، هن جلال الدين کي خبردار ڪيو هو ته علاءُ الدين سلطنت جي ڪنهن پري علائقي ۾ پنهنجي الڳ حڪومت قائم ڪرڻ جو منصوبو جوڙي رهيو آهي. فرشتي جي بيان موجب، هوءَ علاءُ الدين جي سرگرمين تي نظر رکندي هئي ۽ پنهنجي ڌيءَ جي موقف جي حمايت ڪندي هئي.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=42–43 |language=en}}</ref> === ڪڙا جي گورنري === 1291ع ۾ علاءُ الدين [[ڪڙا، اتر پرديش|ڪڙا]] جي گورنر '''ملڪ ڇجو''' جي بغاوت کي دٻائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس خدمتن جي اعتراف ۾ سلطان جلال الدين کيس ساڳئي سال ڪڙا جو نئون گورنر مقرر ڪيو.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=41 |language=en}}</ref> ڪڙا ۾ ملڪ ڇجوءَ سان لاڳاپيل ڪجهه اڳوڻن اميرن جلال الدين کي ڪمزور ۽ غير مؤثر حڪمران سمجهيو. انهن علاءُ الدين کي دهليءَ جو تخت حاصل ڪرڻ لاءِ همٿايو ۽ سندس سياسي خواهشن کي هٿي ڏني. تاريخي مطالعي موجب، انهن اميرن جي همت افزائي ۽ شاهي خاندان اندر موجود اختلافن علاءُ الدين جي سياسي سوچ تي اثر وڌو ۽ هن جلال الدين کي تخت تان هٽائڻ بابت سنجيدگيءَ سان غور ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=42 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=321 |language=en}}</ref> بعد ۾ علاءُ الدين [[ڀيلسا]] تي فوجي حملو ڪري وڏي مقدار ۾ دولت حاصل ڪئي. انهيءَ مهم جي ڪاميابيءَ کان پوءِ جلال الدين کيس [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني. اهڙيءَ ريت علاءُ الدين جي سياسي ۽ فوجي حيثيت وڌيڪ مضبوط ٿي ۽ سندس هٿ هيٺ ايندڙ علائقن ۽ وسيلن ۾ اضافو ٿيو.<ref name="Lal1950"/> == اقتدار تي اچڻ == === ڀيلسا ۽ ديوگري جون مهمون === 1291ع ۾ [[ڪڙا، اتر پرديش|ڪڙا]] جي گورنر ملڪ ڇجوءَ جي بغاوت کي دٻائڻ کان پوءِ علاءُ الدين کي ڪڙا جي گورنري ملي. ملڪ ڇجوءَ جي ڪجهه اڳوڻن حامين علاءُ الدين کي سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] خلاف بغاوت ڪرڻ لاءِ همٿايو. انهن جو خيال هو ته دهليءَ جو تخت حاصل ڪرڻ لاءِ هڪ وڏي فوج ۽ ڪافي مالي وسيلن جي ضرورت هئي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ ڇجوءَ جي بغاوت ناڪام ٿيڻ جو هڪ اهم سبب مالي وسيلن جي کوٽ هئي. انهيءَ پسمنظر ۾ علاءُ الدين پنهنجي فوجي ۽ سياسي منصوبن لاءِ دولت حاصل ڪرڻ جي مقصد سان پاڙيسري رياستن تي حملا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name="Lal1950"/><ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=42 |language=en}}</ref> 1293ع ۾ علاءُ الدين [[مالوا]] جي [[ڀيلسا]] شهر تي حملو ڪيو. ڀيلسا ان وقت [[پرمار خاندان]] جي حڪومت هيٺ هڪ خوشحال شهر هو، جيتوڻيڪ مالوا جي رياست اڳوڻن فوجي حملن سبب ڪمزور ٿي چڪي هئي. هن مهم دوران علاءُ الدين کي [[دکن]] جي خوشحال [[يادَو خاندان]]، ان جي گاديءَ واري شهر [[ديوگري]] ۽ اتي پهچڻ وارن رستن بابت اهم معلومات ملي. اها معلومات سندس ايندڙ فوجي منصوبن ۾ اهم ثابت ٿي.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=321 |language=en}}</ref> علاءُ الدين ڀيلسا مان حاصل ٿيل مالِ غنيمت سلطان جلال الدين جي حوالي ڪيو، جنهن سان سلطان جو مٿس اعتماد وڌيڪ وڌيو. تنهن هوندي به هن دکن جي يادَو رياست جي دولت ۽ فوجي رستن بابت حاصل ڪيل معلومات سلطان کان ڳجهي رکي. علاءُ الدين جي ڪاميابيءَ کان خوش ٿي جلال الدين کيس ''عارضِ ممالڪ''، يعني فوجي معاملن جي اعليٰ انتظامي عهدي، تي مقرر ڪيو ۽ [[اَوڌ]] جي گورنري پڻ ڏني. سلطان کيس پنهنجي علائقن جي اضافي محصولن مان وڌيڪ سپاهي ڀرتي ڪرڻ جي اجازت پڻ ڏني.<ref>{{cite book |last=Habibullah |first=A. B. M. |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=322 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=45 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=322 |language=en}}</ref> 1296ع ۾ علاءُ الدين [[ديوگري]] تي فوجي حملو ڪيو، جتي يادَو حڪمران [[رامچندر ديوگري|رامچندر]] کان وڏي مقدار ۾ دولت ۽ خراج حاصل ڪيو. انهيءَ مهم مان کيس سون، چاندي، قيمتي جواهر، ريشمي ڪپڙا، هاٿي، گهوڙا ۽ غلام هٿ آيا. ديوگريءَ مان حاصل ٿيل دولت علاءُ الدين جي سياسي ۽ فوجي طاقت وڌائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ هن ان کي جلال الدين خلاف اقتدار حاصل ڪرڻ جي منصوبابنديءَ ۾ استعمال ڪيو.<ref name="Lal1950"/><ref name="Jackson1999"/><ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=322–323 |language=en}}</ref> === جلال الدين جو قتل === [[File:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|thumb|upright=1.7|سلطان [[جلال الدين فيروز خلجي]] جي قتل ۽ علاءُ الدين جي اقتدار تي اچڻ جي تصوير، جيڪا لڳ ڀڳ 1314ع ۾ مرتب ٿيل ''[[جامع التواريخ]]'' مان ورتل آهي.]] ديوگريءَ تي علاءُ الدين جي ڪامياب حملي جي خبر جڏهن سلطان جلال الدين تائين پهتي، تڏهن هو [[گواليار]] پهتو، جتي کيس اميد هئي ته علاءُ الدين فتح مان حاصل ٿيل دولت سندس آڏو پيش ڪندو. پر علاءُ الدين سموري دولت ساڻ ڪري سڌو ڪڙا ڏانهن روانو ٿي ويو. سلطان جي صلاحڪارن، جن ۾ '''احمد چپ''' پڻ شامل هو، جلال الدين کي صلاح ڏني ته علاءُ الدين کي [[چنديري]] وٽ روڪيو وڃي، پر سلطان پنهنجي ڀائٽي تي اعتماد رکندي اها صلاح قبول نه ڪئي ۽ دهليءَ ڏانهن موٽي ويو. کيس اميد هئي ته علاءُ الدين ڪڙا مان دولت کڻي دهليءَ ايندو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=323 |language=en}}</ref> ڪڙا پهچڻ کان پوءِ علاءُ الدين سلطان ڏانهن معافيءَ جو خط موڪليو. هن خدشو ظاهر ڪيو ته سندس مخالفن سلطان جي ذهن ۾ هن بابت بدگمانيون پيدا ڪيون هونديون. علاءُ الدين سلطان کان پنهنجي هٿ سان لکيل يا صحيح ٿيل معافي نامو گهريو، جيڪو جلال الدين فوراً پنهنجي قاصدن وسيلي موڪلي ڏنو. جڏهن اهي قاصد ڪڙا پهتا، تڏهن کين علاءُ الدين جي فوجي تيارين ۽ سلطان کي تخت تان هٽائڻ جي منصوبن بابت خبر پئي. علاءُ الدين کين روڪي ڇڏيو ته جيئن اهي اها معلومات جلال الدين تائين نه پهچائي سگهن.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=323 |language=en}}</ref> انهيءَ دوران علاءُ الدين جي ننڍي ڀاءُ [[الماس بيگ]]، جيڪو بعد ۾ '''الغ خان''' جي لقب سان مشهور ٿيو ۽ جلال الدين جو ناٺي پڻ هو، سلطان کي علاءُ الدين جي وفاداريءَ جو يقين ڏياريو. هن جلال الدين کي ڪڙا وڃي علاءُ الدين سان ذاتي ملاقات ڪرڻ لاءِ آماده ڪيو. الماس بيگ سلطان کي ٻڌايو ته علاءُ الدين پنهنجي مبينا غلطيءَ سبب سخت پريشان آهي ۽ جيڪڏهن سلطان کيس ذاتي طور معاف نه ڪندو ته هو شرمندگيءَ ۾ پنهنجي جان به وٺي سگهي ٿو. انهن ڳالهين تي اعتبار ڪندي جلال الدين پنهنجي فوج سميت ڪڙا ڏانهن روانو ٿيو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=324 |language=en}}</ref> ڪڙا جي ويجهو پهچڻ کان پوءِ جلال الدين پنهنجي مکيه فوج کي احمد چپ جي اڳواڻيءَ ۾ زميني رستي روانو ڪيو، جڏهن ته پاڻ لڳ ڀڳ هڪ هزار سپاهين جي ننڍڙي دستي سان [[گنگا درياهه]] پار ڪرڻ جو فيصلو ڪيائين. 20 جولاءِ 1296ع تي علاءُ الدين پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين سان ملاقات جو بندوبست ڪيو. ملاقات دوران علاءُ الدين بظاهر سلطان جو استقبال ڪيو، پر سندس ماڻهن جلال الدين کي قتل ڪري ڇڏيو. جلال الدين جا ساٿي پڻ ماريا ويا، جڏهن ته احمد چپ جي اڳواڻيءَ ۾ موجود فوج دهليءَ ڏانهن واپس هٽي وئي. انهيءَ واقعي کان پوءِ علاءُ الدين پاڻ کي نئون سلطان قرار ڏنو.<ref name="Iranica"/><ref name="Lal1950"/><ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=324 |language=en}}</ref> === دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ۽ تخت نشيني === [[File:Delhi Sultanate under Jalaluddin Khalji - based on A Historical Atlas of South Asia.svg|thumb|280px|1290ع ۾ جلال الدين خلجي جي تخت نشينيءَ وقت [[دهلي سلطنت]] جون حدون.]] جولاءِ 1296ع ۾ جلال الدين جي قتل کان پوءِ علاءُ الدين، جيڪو ان وقت تائين '''علي گرشاسپ''' جي نالي سان مشهور هو، ڪڙا ۾ '''علاءُ الدنيا والدين محمد شاهه السلطان''' جو لقب اختيار ڪري پنهنجي بادشاهيءَ جو اعلان ڪيو. تاريخي روايتن موجب، جلال الدين جو ڪٽيل مٿو علاءُ الدين جي فوجي ڪئمپ ۾ نيزِي تي گهمايو ويو ۽ پوءِ [[اَوڌ]] ڏانهن موڪليو ويو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=326 |language=en}}</ref> ايندڙ ٻن ڏينهن اندر علاءُ الدين ڪڙا ۾ هڪ عارضي حڪومت قائم ڪئي. هن اڳوڻن ''اميرن'' کي ترقي ڏئي ''ملڪ'' جا لقب ڏنا ۽ پنهنجي ويجهن ساٿين کي نون اميرن طور مقرر ڪيو. انهيءَ انتظام جو مقصد پنهنجي حامين کي سياسي ۽ انتظامي عهدن تي آڻڻ ۽ دهليءَ ڏانهن پيشقدميءَ کان اڳ اقتدار جو بنياد مضبوط ڪرڻ هو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}</ref> ان وقت سخت برساتن سبب [[گنگا]] ۽ [[جمنا درياهه|جمنا]] درياهن ۾ ٻوڏ آيل هئي، جنهن سبب فوجي چرپر ۾ رڪاوٽون پيدا ٿيون. تنهن هوندي به علاءُ الدين دهليءَ تي حملي جون تياريون جاري رکيون. هن پنهنجي عملدارن کي حڪم ڏنو ته وڌ کان وڌ سپاهي ڀرتي ڪيا وڃن، ڀلي انهن جي جسماني صلاحيت يا اڳوڻي پسمنظر جي مڪمل جاچ نه ڪئي وڃي. ان جو مقصد فوجي تعداد وڌائڻ سان گڏ عام ماڻهن ۾ اهو تاثر پيدا ڪرڻ هو ته علاءُ الدين کي وڏي عوامي ۽ فوجي حمايت حاصل آهي.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=327–328 |language=en}}</ref> پنهنجي سخاوت جو تاثر پيدا ڪرڻ لاءِ علاءُ الدين ڪڙا ۾ هڪ ''منجنيق'' ذريعي ماڻهن جي ميڙ ڏانهن سون جا سڪا اڇلائڻ جو حڪم ڏنو. تاريخي روايت موجب، انهن سڪن جو مجموعي وزن پنج ''من'' هو. اهڙيءَ ريت دولت جي ورڇ کي علاءُ الدين پنهنجي سياسي حمايت وڌائڻ ۽ نون سپاهين کي پاڻ ڏانهن راغب ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}</ref> دهليءَ ڏانهن پيشقدميءَ لاءِ علاءُ الدين پنهنجي فوج کي ٻن حصن ۾ ورهايو. هڪ حصو سندس ۽ [[نصرت خان جليسري|نصرت خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ [[بدايون]] ۽ برن، يعني موجوده [[بلندشهر]]، جي رستي روانو ٿيو، جڏهن ته ٻيو حصو [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]] جي اڳواڻيءَ ۾ ڪوئل، يعني موجوده [[علي ڳڙهه]]، جي رستي دهليءَ ڏانهن وڌيو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}</ref> علاءُ الدين جي پيشقدميءَ دوران شهرن ۽ ڳوٺن ۾ اها خبر پکڙجي وئي ته هو سپاهي ڀرتي ڪرڻ سان گڏ سون پڻ ورهائي رهيو آهي. نتيجي ۾ فوجي ۽ غير فوجي پسمنظر رکندڙ ڪيترائي ماڻهو سندس فوج ۾ شامل ٿيا. تاريخي بيان موجب، جڏهن علاءُ الدين بدايون پهتو، تڏهن سندس فوج ۾ لڳ ڀڳ 56,000 گهوڙيسوار ۽ 60,000 پيادا سپاهي شامل هئا. اهي انگ تاريخي روايتن ۾ ڏنل آهن ۽ انهن کي قطعي طور تصديق ٿيل فوجي ڳڻپ نه سمجهڻ گهرجي.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=327 |language=en}}</ref> برن وٽ جلال الدين جي دور جا ست بااثر امير، جيڪي اڳ ۾ علاءُ الدين جي مخالفت ڪندا هئا، سندس حمايت ۾ اچي ويا. انهن ۾ '''تاج الملڪ ڪُوچي'''، '''ملڪ آباجي آخور بيگ'''، '''ملڪ امير علي ديوانه'''، '''ملڪ عثمان امير آخور'''، '''ملڪ امير خان'''، '''ملڪ عمر سرخا''' ۽ '''ملڪ هيرانمار''' شامل هئا. علاءُ الدين انهن مان هر امير کي 30 کان 50 من سون ڏنو ۽ سندن سپاهين مان هر هڪ کي 300 چانديءَ جا ''ٽڪا'' انعام طور ڏنا.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}</ref> علاءُ الدين جي دهليءَ ڏانهن پيشقدمي جمنا درياهه ۾ ٻوڏ سبب ڪجهه وقت لاءِ رڪجي وئي. انهيءَ دوران دهليءَ ۾ جلال الدين جي بيوهه '''ملڪه جهان'''، ٻين اميرن سان صلاح ڪرڻ کان سواءِ، پنهنجي ننڍي پٽ '''قدر خان''' کي '''رڪن الدين ابراهيم''' جي لقب سان سلطان مقرر ڪيو. انهيءَ فيصلي سبب سندس وڏي پٽ '''ارڪلي خان'''، جيڪو [[ملتان]] جو گورنر هو، ناراض ٿيو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}</ref> جڏهن ملڪه جهان کي معلوم ٿيو ته جلال الدين جا ڪيترائي امير علاءُ الدين سان شامل ٿي ويا آهن، تڏهن هن ارڪلي خان کان معافي گهري ۽ کيس تخت سنڀالڻ جي آڇ ڪئي. هن ارڪلي خان کي ملتان مان دهليءَ اچي حڪومت بچائڻ لاءِ چيو، پر ارڪلي خان سندس مدد لاءِ اچڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}</ref> آڪٽوبر 1296ع جي ٻئي هفتي ۾، جڏهن جمنا درياهه ۾ پاڻي گهٽيو، تڏهن علاءُ الدين دهليءَ ڏانهن پنهنجي پيشقدمي ٻيهر شروع ڪئي. جڏهن هو [[سيري قلعو|سيري]] جي علائقي وٽ پهتو، تڏهن رڪن الدين ابراهيم سندس مقابلي لاءِ فوج وٺي نڪتو. پر رات جي وقت رڪن الدين جي فوج جو هڪ حصو علاءُ الدين سان وڃي مليو. انهيءَ صورتحال سبب رڪن الدين جي فوجي طاقت ڪمزور ٿي وئي ۽ هو پنهنجي ماءُ ۽ وفادار اميرن سان گڏ ملتان ڏانهن ڀڄي ويو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=328 |language=en}}</ref> ان کان پوءِ علاءُ الدين دهليءَ ۾ داخل ٿيو، جتي ڪيترن اميرن ۽ سرڪاري عملدارن سندس اقتدار کي تسليم ڪيو. '''21 آڪٽوبر 1296ع''' تي علاءُ الدين کي دهليءَ ۾ باضابطه طور سلطان قرار ڏنو ويو. اهڙيءَ ريت ڪڙا ۾ ڪيل سندس شروعاتي بادشاهيءَ جو اعلان دهليءَ جي تخت تي رسمي اقتدار ۾ تبديل ٿي ويو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=329 |language=en}}</ref> === اقتدار جو استحڪام === دهليءَ جي تخت تي ويهڻ کان پوءِ علاءُ الدين شروع ۾ اميرن، سپاهين ۽ ٻين حامين کي انعام ڏئي پنهنجي حمايت وڌائي. هن مختلف سياسي ۽ فوجي گروهن جي وچ ۾ طاقت جو توازن قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ پنهنجي وفادار ماڻهن کي اهم انتظامي عهدن تي مقرر ڪيو. اهڙيءَ طرح هن نئين حڪومت لاءِ فوجي ۽ سياسي حمايت حاصل ڪرڻ کي اوليت ڏني.<ref name="Lal1950"/> علاءُ الدين ملتان تي قبضو ڪري جلال الدين جي وارثن جي سياسي قوت ختم ڪئي. ان مهم کان پوءِ جلال الدين جي خاندان سان لاڳاپيل ڪيترن ماڻهن کي گرفتار ڪيو ويو، جڏهن ته ڪجهه کي انڌو ڪيو ويو يا قتل ڪيو ويو. انهيءَ سخت ڪارروائيءَ سان علاءُ الدين پنهنجي اقتدار جي ممڪن دعويدارن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Lal1950"/> بعد ۾ اڳوڻن اميرن مان ڪيترن کي عهدن تان هٽايو ويو ۽ سندن ملڪيتون ضبط ڪيون ويون. انهن جي جاءِ تي علاءُ الدين پنهنجي وفادار اميرن ۽ عملدارن کي مقرر ڪيو، جنهن سان مرڪزي حڪومت تي سندس گرفت وڌيڪ مضبوط ٿي. اهڙين ڪاررواين سبب سندس حڪمرانيءَ ۾ سياسي استحڪام ته وڌيو، پر ساڳئي وقت سخت سزائن ۽ مخالفن خلاف جبر جو سلسلو پڻ شروع ٿيو.<ref name="Lal1950"/> == فوجي مهمون == [[File:Map of the Khalji Sultanate.png|thumb|300px|[[خلجي خاندان]] جي حڪومت هيٺ دهلي سلطنت جون حدون، جن ۾ ڏکڻ هندستان جون خراج ڏيندڙ رياستون پڻ ڏيکاريل آهن.]] === منگول حملن جي مزاحمت === علاءُ الدين جي حڪومت دوران [[چغتائي خانات]] سان لاڳاپيل منگول فوجن اتر هندستان تي بار بار حملا ڪيا. اهي حملا دهلي سلطنت جي سرحدي سلامتي ۽ سياسي استحڪام لاءِ وڏو خطرو هئا. علاءُ الدين جي دور ۾ منگولن خلاف ڪيترائي فوجي مقابلا ٿيا، جن ۾ سندس سپهه سالارن [[الغ خان]]، [[ظفر خان (سپهه سالار)|ظفر خان]]، ملڪ نائڪ ۽ [[ملڪ ڪافور]] اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="Jackson1999"/> ==== پنجاب تي منگول حملو (1297ع–1298ع) ==== 1297ع جي سياري ۾ [[چغتائي خانات]] جي هڪ منگول فوج، هڪ ''نويان'' جي اڳواڻيءَ ۾، [[پنجاب]] تي حملو ڪيو ۽ [[قصور]] تائين پهچي وئي. علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالار الغ خان جي اڳواڻيءَ ۾ فوج موڪلي. 6 فيبروري 1298ع تي دهليءَ جي فوج منگولن کي شڪست ڏني. معاصر شاعر ۽ مورخ [[امير خسرو]] جي بيان موجب، انهيءَ مقابلي ۾ لڳ ڀڳ 20,000 منگول مارجي ويا، جڏهن ته ڪيترن قيدين کي دهلي آڻڻ کان پوءِ پڻ قتل ڪيو ويو. اهو انگ معاصر روايت ۾ ڏنل آهي ۽ ان جي قطعي درستگيءَ بابت احتياط ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=221 |isbn=9780521543293 |language=en}}</ref> ==== سنڌ ۽ سيوستان تي منگول حملو (1298ع–1299ع) ==== 1298ع–1299ع ۾ منگولن جي هڪ ٻي فوج [[سنڌ]] ۾ داخل ٿي. ڪجهه تاريخدانن موجب اهي حملي آور ممڪن آهي ته ''نگودري'' منگولن سان لاڳاپيل هجن. منگولن [[سيوستان]]، يعني موجوده [[سيوهڻ شريف|سيوهڻ]]، جي قلعي تي قبضو ڪري ورتو. سنڌ ۾ منگولن جي اها اڳڀرائي دهلي سلطنت جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه وارن علائقن لاءِ خطري جو سبب بڻي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=219–220 |isbn=9780521543293 |language=en}}</ref> علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالار ظفر خان کي سيوستان ڏانهن روانو ڪيو. ظفر خان منگول حملي آورن کي شڪست ڏئي قلعي تي ٻيهر قبضو حاصل ڪيو. انهيءَ فتح سان سيوستان ۾ دهلي سلطنت جو فوجي اقتدار بحال ٿيو ۽ منگولن جي سنڌ ۾ وڌيڪ اڳڀرائي کي روڪيو ويو.<ref name="Jackson1999"/><ref>{{cite book |last=Habib |first=Mohammad |title=The Cambridge Economic History of India |volume=1 |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |language=en}}</ref> ==== ڪلي جي جنگ (1299ع) ==== 1299ع ۾ چغتائي حڪمران [[دوا خان]] دهليءَ کي فتح ڪرڻ جي مقصد سان [[قطلوغ خواجه]] جي اڳواڻيءَ ۾ هڪ وڏي منگول فوج موڪلي. منگول لشڪر اتر هندستان مان اڳتي وڌي دهليءَ جي ويجهو پهتو. علاءُ الدين پاڻ پنهنجي فوج جي اڳواڻي ڪئي ۽ ٻنهي لشڪرن وچ ۾ [[ڪلي جي جنگ]] لڳي.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=338 |language=en}}</ref> جنگ دوران علاءُ الدين جي سپهه سالار ظفر خان سلطان جي حڪم جو انتظار ڪرڻ کان سواءِ منگولن تي حملو ڪيو. سندس فوجي دستي دشمن کي وڏو نقصان پهچايو، پر ظفر خان پاڻ ۽ سندس ڪيترائي ساٿي جنگ ۾ مارجي ويا. منگول سپهه سالار قطلوغ خواجه پڻ سخت زخمي ٿيو، جنهن کان پوءِ منگول فوج واپس هٽڻ لڳي. قطلوغ خواجه واپسيءَ جي سفر دوران زخمن سبب فوت ٿي ويو.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=159–161 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=221–222 |isbn=9780521543293 |language=en}}</ref> ==== دهليءَ تي منگول حملو (1303ع) ==== 1303ع ۾ منگول فوج ٻيهر دهليءَ تائين پهتي. ان وقت علاءُ الدين جون فوجون [[چتوڙ]] ۽ [[ورنگل]] جي مهمن ۾ مصروف هيون. لڳ ڀڳ آگسٽ 1303ع ۾ منگولن دهليءَ ڏانهن پيشقدمي ڪئي. علاءُ الدين حملي آورن کان اڳ دهليءَ ۾ پهچي ويو، پر کيس شهر جي مضبوط دفاع لاءِ ڪافي وقت نه ملي سگهيو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=368–369 |language=en}}</ref> انهيءَ دوران ورنگل ڏانهن موڪليل دهليءَ جي فوجي مهم ناڪام ٿي چڪي هئي. [[ضياءُ الدين برني]] موجب، ان ناڪاميءَ جو هڪ سبب سخت برساتون هيون. فوج کي جاني ۽ مالي نقصان پهتو ۽ ان جو سامان پڻ ضايع ٿيو. منگولن جي گهيري ۽ رستن تي قبضي سبب ورنگل مان واپس ايندڙ فوج ۽ صوبائي گورنرن جي موڪليل مدد دهليءَ تائين نه پهچي سگهي.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=164–165 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=366–369 |language=en}}</ref> علاءُ الدين [[سيري قلعو|سيري]] جي تعمير هيٺ قلعي واري علائقي ۾ هڪ مضبوط فوجي ڪئمپ قائم ڪري دفاعي انتظام ڪيا. منگولن ۽ دهليءَ جي فوج وچ ۾ ڪجهه ننڍا مقابلا ٿيا، پر ڪنهن به ڌر کي فيصلائتي فتح حاصل نه ٿي. حملي آورن دهليءَ ۽ ان جي ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ڦرلٽ ۽ تباهي آندي، پر سيري جي دفاع کي ٽوڙڻ ۾ ناڪام ٿيڻ کان پوءِ واپس هليا ويا.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=369–370 |language=en}}</ref> 1303ع جو منگول حملو علاءُ الدين جي حڪومت لاءِ سڀ کان سنگين فوجي خطرن مان هڪ هو. انهيءَ حملي کان پوءِ سلطان سرحدي قلعن، فوجي چوڪين ۽ منگولن جي اچ وڃ وارن رستن تي دفاعي انتظامن کي مضبوط ڪيو. وڏي مستقل فوج برقرار رکڻ لاءِ هن زميني محصولن ۽ اقتصادي انتظام ۾ پڻ سڌارا ڪيا.<ref name="Jackson1999"/><ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=372–373 |language=en}}</ref> ==== امروهه جي جنگ (1305ع) ==== ڊسمبر 1305ع ۾ منگول فوجن هندستان تي ٻيهر حملو ڪيو. هن ڀيري حملي آورن دهليءَ جي مضبوط دفاع سان سڌي مقابلي کان پاسو ڪيو ۽ [[شوالڪ جبل|شوالڪ جبلن]] جي دامن سان ڏکڻ اوڀر طرف [[گنگا جو ميدان|گنگا جي ميداني علائقن]] ڏانهن وڌيا.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |pages=227–228 |isbn=9780521543293 |language=en}}</ref> علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالار '''ملڪ نائڪ''' جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 30,000 گهوڙيسوارن تي مشتمل فوج موڪلي. [[امروهه جي جنگ]] ۾ دهليءَ جي فوج منگولن کي شڪست ڏني. ڪيترائي منگول سپاهي گرفتار ڪيا ويا ۽ انهن مان وڏي تعداد کي قتل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=392–393 |language=en}}</ref> سورهين صديءَ جي مورخ [[فرشته]] موجب، جنگ کان پوءِ لڳ ڀڳ 8,000 منگولن جا ڪٽيل مٿا سيري قلعي جي تعمير ۾ استعمال ڪيا ويا. اهو بيان فرشته جي تاريخي روايت طور درج آهي ۽ ان جي تفصيلن جي آزاد تصديق موجود نه آهي.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=393 |language=en}}</ref> ==== راوي درياهه جي جنگ (1306ع) ==== 1306ع ۾ دوا خان جي موڪليل هڪ ٻي منگول فوج [[راوي درياهه]] تائين پهتي ۽ رستي ۾ ايندڙ علائقن ۾ ڦرلٽ ڪئي. علاءُ الدين جي فوج، ملڪ ڪافور جي اڳواڻيءَ ۾، منگولن کي فيصلائتي شڪست ڏني.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=171–172 |language=en}}</ref> 1307ع ۾ دوا خان جي وفات کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪومت جي باقي عرصي ۾ هندستان تي وڏي منگول حملي جو سلسلو ختم ٿي ويو. ان جي ابتڙ، علاءُ الدين جي [[ديپالپور]] جي گورنر '''ملڪ تغلق'''، جيڪو بعد ۾ [[غياث الدين تغلق]] جي نالي سان سلطان ٿيو، موجوده [[افغانستان]] جي منگولن جي قبضي هيٺ علائقن تي وقت بوقت فوجي حملا ڪيا.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=175 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=229 |isbn=9780521543293 |language=en}}</ref> === گجرات جي مهم === 1299ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن، الغ خان ۽ نصرت خان جي اڳواڻيءَ ۾، [[گجرات]] تي حملو ڪيو. ان وقت گجرات تي [[واگهيلا خاندان]] جو حڪمران [[ڪرن ديو ٻيون|ڪرن ديو]] حڪومت ڪندو هو. ڪرن ديو دهليءَ جي فوج جي مقابلي ۾ مضبوط مزاحمت نه ڪري سگهيو ۽ آخرڪار پنهنجو علائقو ڇڏي ڀڄي ويو.<ref name="Lal1950"/><ref name="Jackson1999"/> حملي دوران [[انهلوارا پٽن]]، [[کنڀات]]، [[سومنات]] ۽ ٻين علائقن ۾ ڦرلٽ ٿي. [[سومنات مندر]] کي نقصان پهچايو ويو ۽ ڪيترن شهرن مان دولت ۽ ٻيو مالِ غنيمت هٿ ڪيو ويو. دهليءَ جي فوج ڪيترن ماڻهن کي قيد ڪيو، جن ۾ واگهيلا حڪمران جي راڻي '''ڪملا ديوي''' پڻ شامل هئي. کيس دهلي آندو ويو ۽ بعد ۾ علاءُ الدين جي زالن ۾ شامل ڪيو ويو.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=84–86 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=334–335 |language=en}}</ref> هن مهم دوران [[ملڪ ڪافور]] پڻ دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. هو ان وقت غلام هو، پر اڳتي هلي علاءُ الدين جي درٻار ۾ اهم مقام حاصل ڪري ڏکڻ هندستان جي فوجي مهمن جو مشهور سپهه سالار بڻيو.<ref name="Chandra2004"/> ==== گجرات مان واپسيءَ دوران بغاوت ==== گجرات مان دهليءَ ڏانهن واپسيءَ دوران فوج ۾ شامل ڪجهه منگول سپاهين [[جالور]] جي ويجهو بغاوت ڪئي. ان بغاوت جو سبب فوجي اڳواڻن طرفان مالِ غنيمت مان سرڪاري حصو، يعني ''خُمس''، زبردستي وصول ڪرڻ جي ڪوشش هئي. بغاوت ناڪام ٿي، پر ان کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪومت باغين ۽ سندن خاندانن خلاف سخت ڪارروايون ڪيون.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=88 |language=en}}</ref> دهليءَ ۾ باغي سپاهين جي زالن ۽ ٻارن کي پڻ سزائون ڏنيون ويون. تاريخي بيانن موجب، ڪجهه ٻارن کي سندن مائرن جي سامهون قتل ڪيو ويو. [[ضياءُ الدين برني]] جي بيان موجب، مردن جي سياسي يا فوجي ڏوهن جي سزا سندن زالن ۽ ٻارن کي ڏيڻ جو رواج دهلي سلطنت ۾ انهيءَ واقعي کان پوءِ شروع ٿيو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=335 |language=en}}</ref> ==== گجرات جو الحاق (1304ع) ==== 1304ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين گجرات ڏانهن ٻي فوجي مهم موڪلي. تاريخدانن موجب، انهيءَ مهم کان پوءِ واگهيلا خاندان جي حڪومت ختم ٿي ۽ گجرات جا علائقا وڌيڪ مستقل نموني [[دهلي سلطنت]] جي انتظام هيٺ آيا. اهڙيءَ طرح 1299ع جي شروعاتي فوجي حملي ۽ 1304ع جي سياسي الحاق ۾ فرق ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Majumdar |first=R. C. |title=The History and Culture of the Indian People |volume=6 |publisher=Bharatiya Vidya Bhavan |year=1956 |page=191 |language=en}}</ref> === اتر هندستان ۽ راجپوتانا جون فتحون === گجرات ۽ مالوا ڏانهن ويندڙ فوجي رستن کي محفوظ ڪرڻ ۽ ڏکڻ هندستان ۾ ايندڙ مهمن لاءِ مضبوط بنياد قائم ڪرڻ جي مقصد سان علاءُ الدين [[راجپوتانا]] جي مختلف رياستن تي فوجي مهمون شروع ڪيون. انهن مهمن دوران [[جيسلمير]]، [[رنٿمبور]]، [[چتوڙ]]، [[سيوانا]] ۽ [[جالور]] جهڙا اهم قلعا دهلي سلطنت جي قبضي ۾ آيا.<ref name="Jackson1999"/> ==== جيسلمير جي فتح (1299ع) ==== [[File:Jaisalmer forteresse.jpg|thumb|[[جيسلمير قلعو]]، جنهن تي علاءُ الدين خلجي جي حڪومت دوران فوجي حملو ڪيو ويو.]] 1299ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين جي فوجن [[جيسلمير قلعو|جيسلمير جي قلعي]] جو گهيرو ڪيو. ان وقت جيسلمير تي [[ڀاٽي راجپوت]] خاندان جي حڪمران '''جيت سنگهه پهرئين''' جي حڪومت هئي. قلعو مضبوط هجڻ سبب گهيرو ڊگهي عرصي تائين جاري رهيو ۽ اندر موجود ماڻهن کي خوراڪ ۽ ٻين ضروري وسيلن جي کوٽ کي منهن ڏيڻو پيو.<ref>{{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa & Company |year=2006 |page=368 |isbn=9788129115010 |language=en}}</ref> راجپوت روايتن موجب، جيت سنگهه جي وفات کان پوءِ سندس پٽ '''مولراج''' قلعي جي دفاع جي اڳواڻي ڪئي. جڏهن گهيرو وڌيڪ سخت ٿيو ۽ خوراڪ جي کوٽ وڌي، تڏهن قلعي ۾ موجود عورتن ''جوهر'' ڪيو، جڏهن ته راجپوت جنگجو قلعي جا دروازا کولي آخري مقابلي لاءِ ٻاهر نڪتا. انهيءَ رسم ۽ آخري فوجي مقابلي کي راجپوت تاريخي روايتن ۾ ''ساڪا'' چيو وڃي ٿو.<ref>{{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa & Company |year=2006 |page=368 |isbn=9788129115010 |language=en}}</ref> ڪجهه تاريخي روايتن موجب، مولراج اڳ ئي ڪنهن مقابلي ۾ مارجي ويو هو ۽ سندس ڀاءُ '''رتن سنگهه''' دفاع جي اڳواڻي سنڀالي هئي. انهن تفصيلن بابت روايتن ۾ اختلاف موجود آهي، پر جيسلمير جي قلعي تي خلجي فوجن جي قبضي کان پوءِ اهو ڪجهه سالن تائين دهلي سلطنت جي اختيار هيٺ رهيو.<ref>{{cite book |last=Hooja |first=Rima |title=A History of Rajasthan |publisher=Rupa & Company |year=2006 |page=368 |isbn=9788129115010 |language=en}}</ref> === رنٿمبور جي فتح === [[File:Sultan Alau'd Din put to Flight.jpeg|thumb|220px|1825ع جي هڪ راجپوت مصوري، جنهن ۾ علاءُ الدين جي فوجي مهم ۽ رنٿمبور جي عورتن جي ''جوهر'' واري روايت کي ڏيکاريو ويو آهي.]] [[رنٿمبور]] جو قلعو راجپوتانا جي اهم فوجي مرڪزن مان هو. ان جو حڪمران [[همير ديو]] هو. هن گجرات مان واپسيءَ دوران بغاوت ڪندڙ ڪجهه منگول اڳواڻن کي پناهه ڏني هئي، جنهن کي علاءُ الدين رنٿمبور خلاف فوجي ڪارروائيءَ جو هڪ سبب بڻايو.<ref name="Lal1950"/> 1301ع ۾ علاءُ الدين الغ خان ۽ نصرت خان جي اڳواڻيءَ ۾ رنٿمبور ڏانهن فوج موڪلي. گهيري دوران نصرت خان مارجي ويو، جنهن کان پوءِ علاءُ الدين پاڻ فوجي مهم جي اڳواڻي سنڀالي. ڊگهي مزاحمت کان پوءِ جولاءِ 1301ع ۾ قلعو دهليءَ جي فوج جي قبضي ۾ آيو. همير ديو جنگ دوران مارجي ويو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=342–347 |language=en}}</ref> رنٿمبور جي مهم دوران علاءُ الدين کي پنهنجي سلطنت اندر ٽن ناڪام بغاوتن کي به منهن ڏيڻو پيو. انهن واقعن کان پوءِ هن مستقبل ۾ بغاوتن کي روڪڻ لاءِ جاسوسي ۽ نگرانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو، دهليءَ ۾ شراب جي وڪري ۽ استعمال تي سخت پابنديون لڳايون، اميرن جي پاڻ ۾ سياسي لاڳاپن کي محدود ڪيو ۽ ڪيترن ماڻهن جون ملڪيتون ضبط ڪيون.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=343–352 |language=en}}</ref> === چتوڙ جو گهيرو === [[File:Chittorgarh fort.JPG|thumb|[[چتوڙ قلعو]]، جنهن تي علاءُ الدين خلجي 1303ع ۾ قبضو ڪيو.]] 1303ع ۾ علاءُ الدين [[چتوڙ قلعو|چتوڙ]] تي حملو ڪيو، جيڪو [[ميواڙ]] جي [[گُهلا خاندان]] جي حڪمران [[رتن سنگهه|رتن سنگهه يا رتن سمها]] جي اقتدار جو مرڪز هو. انهيءَ کان اڳ 1302ع–1303ع جي سياري ۾ علاءُ الدين [[ڪاڪتيا خاندان]] جي گاديءَ واري شهر [[ورنگل]] ڏانهن پڻ فوج موڪلي هئي.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=366 |language=en}}</ref> چتوڙ جو گهيرو لڳ ڀڳ اٺ مهينا جاري رهيو. قلعي جي محافظن سخت مزاحمت ڪئي، پر آخرڪار 1303ع ۾ قلعو فتح ٿيو. معاصر شاعر [[امير خسرو]] جي بيان موجب، فتح کان پوءِ علاءُ الدين جي حڪم سان لڳ ڀڳ 30,000 مقامي هندو قتل ڪيا ويا. اهو انگ معاصر درٻاري روايت مان ورتل آهي ۽ ان جي درستگيءَ بابت تاريخي احتياط ضروري آهي.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=367 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=119–120 |language=en}}</ref> چتوڙ جي واقعي سان [[راڻي پدمني]] جي ڪهاڻي پڻ منسوب آهي. بعد جي ادبي روايتن موجب، علاءُ الدين پدمنيءَ جي حسن سبب چتوڙ تي حملو ڪيو، پر اها ڪهاڻي معاصر تاريخي ذريعن ۾ ان صورت ۾ موجود نه آهي. جديد مورخ عام طور ان کي علاءُ الدين جي حملي جو ثابت ٿيل تاريخي سبب نٿا سمجهن.<ref name="Chandra2004"/><ref>{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |page=89 |language=en}}</ref> === مالوا جي فتح === 1305ع ۾ علاءُ الدين جي فوجن [[مالوا]] تي حملو ڪيو. هن مهم ۾ [[پرمار خاندان]] جي حڪمران [[مهالڪ ديو]] کي شڪست ڏني وئي ۽ هو جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ فتح کان پوءِ مالوا ۾ پرمار خاندان جي اقتدار جو خاتمو ٿيو.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=133–134 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=198 |isbn=9780521543293 |language=en}}</ref> هن مهم جي نتيجي ۾ [[اجين]]، [[منڊو]]، [[ڌار]] ۽ [[چنديري]] سميت ڪيترائي اهم علائقا دهلي سلطنت جي اثر هيٺ آيا. مالوا جي اتر اوڀر ۾ حڪومت ڪندڙ [[يجوپال خاندان]] پڻ ممڪن آهي ته انهيءَ فوجي مهم دوران پنهنجي سياسي خودمختياري وڃائي ويٺو هجي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=145 |isbn=9780521543293 |language=en}}</ref> === مارواڙ جون مهمون === علاءُ الدين جي فوجن [[راجستان]] جي [[مارواڙ]] علائقي ۾ [[سيوانا]] ۽ [[جالور]] قلعن تي پڻ مهمون هلايون. انهن قلعن تي قبضو ڪرڻ سان دهلي سلطنت جي فوجي اثر ۾ واڌ ٿي ۽ گجرات ۽ اتر هندستان جي وچ ۾ آمدرفت جا رستا وڌيڪ محفوظ ٿيا.<ref name="Lal1950"/> ==== سيوانا جي فتح (1308ع) ==== سيوانا جو قلعو ڪيترن سالن کان دهلي سلطنت جي فوجي گهيري هيٺ هو، پر شروعاتي ڪوششن باوجود قلعي تي قبضو نه ٿي سگهيو. آگسٽ–سيپٽمبر 1308ع ۾ علاءُ الدين پاڻ سيوانا جي گهيري جي اڳواڻي سنڀالي.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=396 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=198 |isbn=9780521543293 |language=en}}</ref> نومبر 1308ع ۾ دهليءَ جي فوج قلعي تي قبضو ڪري ورتو. سيوانا جو محافظ حڪمران '''سيتل ديو''' جنگ ۾ مارجي ويو. انهيءَ فتح سان مارواڙ جي هڪ اهم فوجي مرڪز تي علاءُ الدين جو اقتدار قائم ٿيو.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=135 |language=en}}</ref> ==== جالور جي فتح (1311ع) ==== سيوانا جي فتح کان پوءِ علاءُ الدين پنهنجي سپهه سالارن کي مارواڙ جي ٻين علائقن تي قبضو ڪرڻ جو حڪم ڏنو. انهن مهمن دوران دهليءَ جي فوجن جو مقابلو [[جالور]] جي [[چوهان خاندان]] جي حڪمران [[ڪانهاڙ ديو]] سان ٿيو.<ref>{{cite book |last=Srivastava |first=Ashirbadi Lal |title=The Sultanate of Delhi |year=1979 |pages=48–50 |language=en}}</ref> 1311ع ۾ علاءُ الدين جي سپهه سالار '''ملڪ ڪمال الدين گرگ''' جالور تي حملو ڪيو. جنگ ۾ ڪانهاڙ ديو کي شڪست ڏني وئي ۽ هو مارجي ويو. ان کان پوءِ [[جالور قلعو]] دهلي سلطنت جي قبضي ۾ آيو.<ref>{{cite book |last=Srivastava |first=Ashirbadi Lal |title=The Sultanate of Delhi |year=1979 |pages=52–53 |language=en}}</ref> == [[دکن]] ۽ ڏکڻ هندستان جون مهمون == === ديوگري === 1308ع جي لڳ ڀڳ علاءُ الدين مالڪ ڪافور کي ديوگري ڏانهن موڪليو. يادَو حڪمران رامچندر دهليءَ جي بالادستي قبول ڪئي ۽ خراج ڏيڻ تي راضي ٿيو. کيس پنهنجي رياست جي حڪمراني جاري رکڻ جي اجازت ملي.<ref name="Lal1950"/> === وارنگل === 1309ع جي آخر ۾ مالڪ ڪافور [[ڪاڪتيا خاندان]] جي راڄڌاني [[وارنگل]] ڏانهن روانو ٿيو. 1310ع ۾ گهيري کان پوءِ ڪاڪتيا حڪمران پرتاپ رودر ديو خراج ڏيڻ ۽ دولت حوالي ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان مهم سان دکن ۾ دهلي سلطنت جو سياسي اثر وڌيڪ وڌيو.<ref name="Jackson1999"/> === دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ === 1311ع ۾ مالڪ ڪافور [[هويسالا خاندان]] جي راڄڌاني دواراسمودر تي حملو ڪيو. حڪمران وير بلال ٽئين صلح ڪري خراج ڏيڻ قبول ڪيو. ان کان پوءِ ڪافور جي فوج ڏکڻ طرف [[پانڊيا خاندان]] جي علائقن ڏانهن وڌي، جتي ڪيترن شهرن مان دولت، هاٿي ۽ گهوڙا حاصل ڪيا ويا.<ref name="Lal1950"/> ڏکڻ هندستان جون اهي مهمون هر علائقي جي مستقل الحاق جي برابر نه هيون. ڪيترين رياستن ۾ مقامي حڪمران برقرار رهيا ۽ دهلي سلطنت سان سندن تعلق خراج يا سياسي بالادستيءَ جي صورت ۾ هو.<ref name="Jackson1999"/> === ديوگري جي ٻيهر مهم === رامچندر جي وفات کان پوءِ ديوگريءَ ۾ دهليءَ جي بالادستيءَ جي مخالفت وڌي. 1313ع ۾ مالڪ ڪافور ٻيهر دکن ڏانهن ويو ۽ يادَو حڪمرانيءَ کي شڪست ڏني. هن مرحلي کان پوءِ ديوگري تي دهلي سلطنت جو سڌو اثر وڌيڪ مضبوط ٿيو.<ref name="Lal1950"/> == اهم فوجي مهمن جو خلاصو == {| class="wikitable sortable" style="width:100%;border:1px solid #a8bfd0;" |+ style="background:#244d68;color:white;padding:10px;" | علاءُ الدين خلجي جي دور جون اهم فوجي مهمون ! style="background:#dcebf4;" | سال ! style="background:#dcebf4;" | علائقو يا جنگ ! style="background:#dcebf4;" | اهم نتيجو |- | 1296ع | ديوگري | دولت ۽ خراج حاصل ڪيو ويو |- | 1298ع | سيوستان، سنڌ | منگولن کان قلعو واپس ورتو ويو |- | 1299ع | گجرات | واگهيلا رياست تي حملو ۽ ڦرلٽ |- | 1299ع | ڪلي جي جنگ | منگول فوج جي واپسي |- | 1301ع | رنٿمبور | قلعي جي فتح |- | 1303ع | چتوڙ | گهيري کان پوءِ قلعي جي فتح |- | 1303ع | دهلي | منگول گهيري کان پوءِ حملي آورن جي واپسي |- | 1305ع | مالوا | پرمار حڪمرانيءَ جو خاتمو |- | 1305ع | امروهه | منگول فوج کي شڪست |- | 1308ع | ديوگري | رامچندر جي خراج ڏيڻ تي رضامندي |- | 1310ع | وارنگل | ڪاڪتيا حڪمران کان خراج |- | 1311ع | دواراسمودر ۽ پانڊيا ملڪ | فوجي پيشقدمي ۽ دولت جي وصولي |- | 1313ع | ديوگري | دهليءَ جي اقتدار جي ٻيهر بحالي |} <ref name="Jackson1999"/><ref name="Lal1950"/> == انتظامي سڌارا == [[علاءُ الدين خلجي]] کي [[خلجي خاندان]] جي طاقتور ترين حڪمرانن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو. سندس دور ۾ [[دهلي سلطنت]] جي فوجي، مالي، معاشي ۽ سياسي انتظام ۾ وڏي پيماني تي تبديليون آنديون ويون. اڳوڻن سلطانن جي ڀيٽ ۾، جيڪي گهڻو ڪري اڳ ۾ موجود انتظامي ڍانچي تي ڀاڙيندا هئا، علاءُ الدين مرڪزي حڪومت جي اختيارن کي وڌائڻ ۽ انتظامي ادارن کي سڌيءَ طرح سلطان جي نگرانيءَ هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref>{{cite book |last=Habib |first=Irfan |title=Essays in Indian History: Towards a Marxist Perception |publisher=Anthem Press |location=London |year=2002 |page=81 |isbn=9781843310617 |url=https://books.google.com/books?id=jUcu6uD5bU4C |language=en}}</ref><ref name="Lal1950"/> منگول حملن ۽ سلطنت اندر ٿيندڙ ڪيترين بغاوتن کان پوءِ علاءُ الدين اهڙا سڌارا متعارف ڪرايا، جن سان هڪ وڏي مستقل فوج برقرار رکي سگهجي ۽ انهن اميرن، سردارن ۽ ٻين طاقتور گروهن جي سياسي ۽ معاشي قوت کي محدود ڪري سگهجي، جيڪي سلطان خلاف بغاوت منظم ڪرڻ جي صلاحيت رکندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |page=172 |language=en}}</ref> تاريخدان [[ستيش چندر]] موجب، علاءُ الدين جي سڌارن جو بنيادي تصور حڪومت کي خوف، ضابطي ۽ مرڪزي اختيار جي بنياد تي مضبوط ڪرڻ هو. سندس ڪيترائي قدم فوجي ضرورتن، محصولن جي وصولي ۽ سلطان جي ذاتي اقتدار کي مستحڪم ڪرڻ سان لاڳاپيل هئا.<ref name="Chandra2004"/><ref>{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=76–79 |language=en}}</ref> [[ضياءُ الدين برني]] علاءُ الدين جي ڪجهه زرعي ۽ مالي قدمن کي هندو زميندارن ۽ مقامي سردارن جي معاشي طاقت ختم ڪرڻ جي پاليسيءَ سان پڻ ڳنڍيو آهي. جديد مورخ انهن قدمن کي فوجي ضرورتن، مرڪزي حڪومت جي توسيع، مقامي طاقت جي خاتمي ۽ مذهبي تعصب سميت مختلف سببن جي روشنيءَ ۾ سمجهن ٿا.<ref>{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |pages=172–173 |language=en}}</ref> علاءُ الدين جي زميني محصولن بابت ڪجهه انتظامي طريقا سندس جانشينن جي دور ۾ پڻ برقرار رهيا ۽ بعد ۾ [[شير شاهه سوري]] ۽ [[اڪبر اعظم]] جي زرعي سڌارن لاءِ تاريخي بنياد بڻيا. تنهن هوندي به سندس ڪيترائي ٻيا ضابطا، خاص طور بازارن ۾ اگهن تي سخت ڪنٽرول، سندس وفات کان ڪجهه مهينن اندر سندس پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] ختم ڪري ڇڏيا.<ref>{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=105 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=429 |language=en}}</ref> === زميني محصول === {{مک مضمون|علاءُ الدين خلجي جا محصولي سڌارا}} [[File:Copper coin of Alauddin Khilji.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جي دور جو ٽامي جو سڪو.]] علاءُ الدين زمين جي محصول واري نظام کي مرڪزي حڪومت جي نگرانيءَ هيٺ آڻڻ جي ڪوشش ڪئي. سندس دور ۾ ڳوٺاڻن علائقن ۽ زرعي پيداوار تي مقامي سردارن، ڳوٺن جي وڏيرن ۽ روايتي هندو زميندارن جو وڏو اثر هو. اهي مقامي اڳواڻ محصولن جي وصوليءَ ۾ وچولي حيثيت رکندا هئا ۽ ڪيترن علائقن ۾ مرڪزي حڪومت جي حڪمن جي مزاحمت پڻ ڪندا هئا.<ref>{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |pages=171–173 |language=en}}</ref> علاءُ الدين مقامي سردارن جي سياسي طاقت ۽ درٻار اندر سازشن کي پنهنجي اقتدار لاءِ اهم مسئلو سمجهندو هو. سندس حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ ڪجهه بغاوتن ۽ سياسي سازشن کان پوءِ هن زرعي نظام ۾ اهڙيون تبديليون آنديون، جن سان هڪ طرف مرڪزي خزاني جي آمدني وڌي ۽ ٻئي طرف فوج ۽ دهليءَ جي شهر لاءِ اناج جي فراهمي کي يقيني بڻائي سگهجي.<ref name="Chandra2004"/> ==== زمينن ۽ جاگيرن تي مرڪزي ڪنٽرول ==== علاءُ الدين ڪيترن علائقن ۾ جاگيردارن ۽ وچولي محصول وصول ڪندڙن جي اختيارن کي محدود ڪيو. هن درٻاري اميرن ۽ ٻين طاقتور ماڻهن کي ڏنل زمينن ۽ محصول وصول ڪرڻ جي حقن تي نظرثاني ڪئي. ڪيترين جاگيرن، زميني عطين ۽ محصولي حقن کي ختم ڪري انهن کي مرڪزي حڪومت جي سڌي انتظام هيٺ آندو ويو.<ref>{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=102 |language=en}}</ref> خاص طور [[گنگا]] ۽ [[جمنا]] درياهن جي وچ واري زرخيز [[دوآبو|دوآبي]] علائقي ۾ ڪيترين ''اقطاعن'' ۽ ٻين جاگيرن کي ختم ڪري زمين کي سڌيءَ طرح شاهي خزاني سان لاڳاپيل ڪيو ويو. انهيءَ پاليسيءَ سان سلطان جي آمدنيءَ ۾ واڌ ٿي ۽ مقامي جاگيردارن جي معاشي خودمختياري گهٽجي وئي.<ref>{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=102 |language=en}}</ref> برني جي بيان موجب، علاءُ الدين اهڙي پاليسي اختيار ڪرڻ چاهيندو هو، جنهن سان طاقتور زميندار ۽ امير پنهنجي روزمرهه جي معاشي ضرورتن ۾ مصروف رهن ۽ بغاوت لاءِ دولت ۽ وسيلا گڏ نه ڪري سگهن. برني هن پاليسيءَ کي خاص طور هندو سردارن جي دولت ۽ سياسي قوت گهٽائڻ سان ڳنڍيو آهي.<ref>{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |pages=171–173 |language=en}}</ref> ==== زرعي محصول جي شرح ==== علاءُ الدين گنگا ۽ جمنا جي دوآبي علائقي سميت اتر هندستان جي ڪيترن حصن ۾ زرعي پيداوار تي لڳ ڀڳ '''50 سيڪڙو''' محصول مقرر ڪيو. هن محصول کي ''خراج'' چيو ويندو هو. اها شرح ان وقت دهليءَ ۾ غالب [[حنفي فقه]] جي روايتي تشريح موجب جائز سمجهي ويندڙ وڌ ۾ وڌ محصولي شرح سان مطابقت رکندڙ هئي.<ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=242 |isbn=9780521543293 |language=en}}</ref> زمين جي ماپ ۽ زرعي پيداوار جي حساب موجب محصول مقرر ڪرڻ سان وڏين زمينن تي قابض ڳوٺن ۽ طاقتور زميندارن کي نسبتاً وڌيڪ محصول ادا ڪرڻو پيو. اهڙيءَ طرح محصول جي وصوليءَ کي زمين جي ايراضيءَ ۽ زرعي پيداوار سان ڳنڍڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=104 |language=en}}</ref> تاريخدان [[عرفان حبيب]] موجب، علاءُ الدين جي دور ۾ زميني محصول جي وصوليءَ لاءِ قائم ڪيل انتظامي طريقن جا ڪجهه بنيادي اصول ڊگهي عرصي تائين هندستان جي زرعي مالياتي نظام تي اثرانداز رهيا. زمين مان حاصل ٿيندڙ پيداوار جو سرڪاري حصو حڪمران طبقي جي آمدنيءَ جو اهم ذريعو بڻجي ويو.<ref name="Habib1982">{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Agrarian System and Its Crisis |title=The Cambridge Economic History of India |volume=1 |publisher=Cambridge University Press |year=1982 |page=62 |language=en}}</ref> ==== مقامي سردارن جي اختيارن ۾ گهٽتائي ==== علاءُ الدين ڪيترن علائقن ۾ وچولي حيثيت رکندڙ هندو ڳوٺاڻن سردارن جي محصول وصول ڪرڻ وارن اختيارن کي ختم يا محدود ڪيو ۽ سرڪاري عملدارن کي سڌو آبادگارن کان خراج وصول ڪرڻ جو حڪم ڏنو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=357–358 |language=en}}</ref> هن مقامي سردارن کي عام آبادگارن وانگر محصول ادا ڪرڻ جو پابند بڻايو ۽ کين هارين کان غيرقانوني اضافي محصول وصول ڪرڻ کان روڪيو. اڳ ۾ وچولي وصول ڪندڙن کي ملندڙ ڪجهه حصا پڻ ختم ڪيا ويا.<ref>{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=78–80 |language=en}}</ref> بغاوتن کي روڪڻ لاءِ ڪيترن طاقتور ڳوٺاڻن سردارن کان دولت، گهوڙا ۽ هٿيار پڻ کسيا ويا. انهيءَ پاليسيءَ سان انهن جي فوجي ۽ سياسي قوت گهٽجي وئي.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=358–359 |language=en}}</ref> مقامي سردارن جي استحصال کي محدود ڪرڻ سبب علاءُ الدين پنهنجي حڪومت کي ڪمزور آبادگارن جي محافظ طور پيش ڪري سگهيو. تنهن هوندي به مرڪزي حڪومت جا ڳرا محصول هارين لاءِ وڏو معاشي بار هئا. ستيش چندر موجب، ڪيترن آبادگارن وٽ محصول ادا ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي خوراڪ ۽ پوک جاري رکڻ لاءِ بمشڪل ڪافي وسيلا بچندا هئا.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=361 |language=en}}</ref><ref name="Chandra2004"/> ==== محصولي انتظام ۽ سرڪاري نگراني ==== زمين جي ماپ، پيداوار جي حساب ۽ محصول جي وصوليءَ لاءِ علاءُ الدين سرڪاري اهلڪارن جو نظام مضبوط ڪيو. محصولي کاتي ۾ حسابدار، وصول ڪندڙ ۽ ٻين انتظامي عملدارن کي مقرر ڪيو ويو.<ref name="Chandra2004"/> انهن عملدارن کي مناسب پگهارون ڏنيون وينديون هيون، پر رشوت وٺڻ يا سرڪاري حسابن ۾ بي ضابطگي ڪرڻ جي صورت ۾ سخت سزائون مقرر هيون. محصولي رجسٽرن ۽ حساب ڪتاب جي باقاعده جاچ ڪئي ويندي هئي ۽ ننڍين مالي غلطين تي پڻ ڪارروائي ٿي سگهندي هئي.<ref>{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |page=80 |language=en}}</ref> اهڙي سخت نگرانيءَ سبب وڏا زميندار ۽ ننڍا آبادگار ٻئي محصول جي ادائيگيءَ بابت محتاط رهندا هئا. انهن قدمن سان مرڪزي خزاني جي آمدني وڌي، پر زرعي آباديءَ تي معاشي ۽ انتظامي دٻاءُ پڻ وڌيو.<ref name="Habib1982"/> ==== ٻين محصولن جو نظام ==== علاءُ الدين جي حڪومت ۾ زميني خراج کان سواءِ ٻين قسمن جا محصول پڻ وصول ڪيا ويندا هئا. * '''خراج:''' زرعي زمين ۽ ان جي پيداوار تي لاڳو محصول، جيڪو ڪيترن علائقن ۾ پيداوار جي لڳ ڀڳ اڌ حصي تائين پهچندو هو. * '''جزيو:''' غيرمسلم رعيت تي لاڳو مذهبي حيثيت سان لاڳاپيل محصول. * '''زڪوات:''' مسلمانن تي مذهبي اصولن موجب لاڳو مالي ذميواري. * '''گهري:''' رهائشي گهرن تي لاڳو محصول. * '''چرائي:''' چوپائي مال جي چرڻ يا چراگاهن جي استعمال سان لاڳاپيل محصول. جزيو ۽ زڪوات جي وصوليءَ جو ذڪر علاءُ الدين جي مالي نظام جي تاريخي بيانن ۾ ملي ٿو، جڏهن ته ''گهري'' ۽ ''چرائي'' جهڙا محصول پڻ وصول ڪيا ويندا هئا، جن کي ان وقت جي فقهي تشريحن ۾ روايتي اسلامي محصولن کان الڳ سمجهيو ويو.<ref name="Lal1950"/><ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=250 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Jackson |first=Peter |title=The Delhi Sultanate: A Political and Military History |publisher=Cambridge University Press |year=2003 |page=243 |isbn=9780521543293 |language=en}}</ref> علاءُ الدين فوجي مهمن مان حاصل ٿيندڙ مالِ غنيمت جي ورڇ ۾ پڻ تبديلي ڪئي. هن سپاهين کان مالِ غنيمت جو چار پنجون حصو سرڪاري خزاني لاءِ طلب ڪيو، جڏهن ته روايتي ''خُمس'' موجب پنجون حصو سرڪاري حق طور مقرر هوندو هو. انهيءَ پاليسيءَ سان شاهي خزاني جي آمدنيءَ ۾ واڌ ٿي.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=250 |language=en}}</ref> === بازارن ۽ اگهن تي ضابطو === {{مک مضمون|علاءُ الدين خلجي جا بازاري سڌارا}} علاءُ الدين جي مشهور انتظامي قدمن مان بازارن جي اگهن تي ضابطو هو. اناج، ڪپڙي، گهوڙن، چوپائي مال ۽ ٻين ضرورتن جي شين جا اگهه مقرر ڪيا ويا. بازارن جي نگرانيءَ لاءِ عملدار مقرر ٿيا، واپارين جي رجسٽريشن ڪئي وئي ۽ سرڪاري اناج جا ذخيرا قائم ڪيا ويا.<ref name="HabibPrice">{{cite book |last=Habib |first=Irfan |chapter=The Price Regulations of Alauddin Khalji |title=Money and the Market in India, 1100–1700 |publisher=Oxford University Press |year=1998 |language=en}}</ref> تاريخدانن موجب انهن سڌارن جو هڪ اهم مقصد وڏي فوج لاءِ گهربل سامان سستو رکڻ هو، جيئن سپاهين کي محدود نقد پگهارن تي برقرار رکي سگهجي. ڪجهه معاصر تاريخ نويسن انهن قدمن کي عوامي ڀلائيءَ سان پڻ ڳنڍيو آهي. ضابطن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ واپارين کي سخت سزائون ڏنيون وينديون هيون.<ref name="Chandra2004"/><ref name="HabibPrice"/> ==== اگهن جي مقرريءَ جا مقصد ==== علاءُ الدين مختلف بازارن ۾ شين جي وڪري لاءِ مقرر قيمتون لاڳو ڪيون. انهن ۾ روزمرهه جي خوراڪ، اناج، ڪپڙا، گهوڙا، چوپايو مال ۽ فوجي ضرورتن جون شيون شامل هيون.<ref>{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=105 |language=en}}</ref> علاءُ الدين جي درٻاري شاعر [[امير خسرو]] ۽ چوڏهين صديءَ جي ليکڪ '''حميد قلندر''' جي بيانن مان اهو تاثر ملي ٿو ته بازارن جي اگهن تي ضابطو عوامي ڀلائيءَ لاءِ پڻ هو. ان جي ابتڙ، [[ضياءُ الدين برني]] موجب، سلطان جو بنيادي مقصد شين جا اگهه گهٽ رکڻ هو، جيئن سپاهين کي گهٽ نقد پگهارون ڏئي وڏي مستقل فوج برقرار رکي سگهجي.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |pages=374–376 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=103 |language=en}}</ref> برني پنهنجي تاريخي بيان ۾ هندو واپارين تي ناجائز منافعو ڪمائڻ جا الزام پڻ لڳايا ۽ سلطان جي ڪجهه بازاري قدمن کي انهن جي معاشي قوت محدود ڪرڻ سان ڳنڍيو. جديد تاريخي مطالعي ۾ اهڙن بيانن کي برني جي پنهنجي سماجي ۽ مذهبي نقطه نظر جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويندو آهي.<ref>{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=History of Medieval India |publisher=Orient Blackswan |year=2007 |page=104 |language=en}}</ref> ==== بازارن جي نگراني ==== مقرر اگهن تي شين جي وڪري کي يقيني بڻائڻ لاءِ علاءُ الدين بازارن جي نگراني ڪندڙ عملدار مقرر ڪيا. جاسوسن ۽ اطلاع ڏيندڙن جو نظام پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو بازارن جي صورتحال بابت سلطان تائين الڳ الڳ رپورٽون پهچائيندو هو.<ref name="HabibPrice"/> بازارن ۾ واپارين جي رجسٽريشن ڪئي ويندي هئي ۽ مقرر اگهن تي سامان وڪڻڻ جي پابندي هئي. اهڙيءَ طرح حڪومت قيمتن، سامان جي فراهمي ۽ واپارين جي ڪاروباري سرگرمين تي سڌي نگراني قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name="Chandra2004"/> ==== اناج جا ذخيرا ۽ رسد ==== اناج جي کوٽ ۽ قيمتن ۾ واڌ کي روڪڻ لاءِ حڪومت آبادگارن ۽ واپارين کي وڏي مقدار ۾ اناج لڪائي رکڻ يا مصنوعي کوٽ پيدا ڪرڻ کان منع ڪيو. حڪومت پنهنجي حصي ۾ وصول ٿيندڙ اناج کي محفوظ ڪرڻ لاءِ سرڪاري گدام ۽ ذخيرا قائم ڪيا.<ref>{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |page=173 |language=en}}</ref> دهليءَ تائين اناج جي باقاعده فراهمي برقرار رکڻ لاءِ سامان کڻندڙن ۽ واپاري قافلن جي آمدرفت کي منظم ڪيو ويو. ڪجهه ٽرانسپورٽ سان لاڳاپيل ماڻهن کي [[جمنا درياهه]] جي ڪناري سان مخصوص فاصلن تي واقع ڳوٺن ۾ آباد ٿيڻ جو حڪم ڏنو ويو، جيئن اناج ۽ ٻيو ضروري سامان جلد دهلي پهچائي سگهجي.<ref>{{cite book |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |title=A History of India |publisher=Routledge |year=2004 |page=173 |language=en}}</ref> ==== اگهن جي ڀڃڪڙيءَ تي سزائون ==== امير خسرو ۽ برني جهڙن تاريخ نويسن موجب، علاءُ الدين جي زندگيءَ دوران بازارن ۾ مقرر اگهن کي وڌڻ نه ڏنو ويندو هو، ايتري قدر جو گهٽ برساتن جي صورت ۾ به قيمتن کي ضابطي ۾ رکڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=379 |language=en}}</ref> جيڪي واپاري مقرر اگهن کان وڌيڪ قيمت وصول ڪندا هئا، گهٽ وزن ڏيندا هئا يا ٻئي ڪنهن طريقي سان سرڪاري ضابطن کان بچڻ جي ڪوشش ڪندا هئا، تن کي سخت سزائون ڏنيون وينديون هيون. انهيءَ سخت نگرانيءَ سان بازارن ۾ قيمتن کي ڪنٽرول ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=387 |language=en}}</ref> علاءُ الدين جي وفات کان پوءِ سندس پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه خلجي]] ڪجهه مهينن اندر بازارن جي قيمتن بابت ڪيترائي سخت ضابطا ختم ڪري ڇڏيا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته انهن قدمن جو نفاذ وڏي حد تائين علاءُ الدين جي ذاتي اقتدار ۽ سخت انتظامي نگرانيءَ سان ڳنڍيل هو.<ref>{{cite book |last=Saksena |first=Banarsi Prasad |chapter=The Khaljis: Alauddin Khalji |title=A Comprehensive History of India |volume=5 |publisher=People's Publishing House |year=1992 |page=429 |language=en}}</ref> === فوجي سڌارا === علاءُ الدين وڏي مستقل فوج برقرار رکي. هن سپاهين جي سڃاڻپ ۽ رجسٽريشن لاءِ ''چهرا'' ۽ گهوڙن جي سڃاڻپ لاءِ ''داغ'' جو نظام متعارف ڪرايو يا ان کي منظم ڪيو. ان سان فوجي معائنن ۾ جعلسازي روڪڻ ۽ گهوڙن جي معيار کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref name="Lal1950"/> ==== مستقل فوج ==== علاءُ الدين جي فوجي سڌارن جو بنيادي مقصد هڪ اهڙي وڏي مستقل فوج قائم ڪرڻ هو، جيڪا منگول حملن کي روڪي سگهي ۽ سلطنت اندر بغاوتن کي دٻائڻ سان گڏ نون علائقن کي فتح ڪرڻ جي صلاحيت پڻ رکي.<ref name="Jackson1999"/> سورهين صديءَ جي مورخ [[فرشته]] موجب، علاءُ الدين جي فوج ۾ لڳ ڀڳ '''475,000 گهوڙيسوار''' شامل هئا. اهو انگ هڪ بعد واري تاريخي روايت مان ورتل آهي ۽ ان کي مڪمل طور تصديق ٿيل فوجي ڳڻپ نٿو سمجهي سگهجي.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=257 |language=en}}</ref> ايتري وڏي فوج جي خرچ کي برداشت ڪرڻ لاءِ علاءُ الدين سپاهين جون نقد پگهارون نسبتاً گهٽ رکيون ۽ بازارن ۾ ضروري شين جا اگهه مقرر ڪيا، جيئن محدود پگهارن باوجود سپاهي پنهنجي روزمرهه جون ضرورتون پوريون ڪري سگهن.<ref>{{cite book |last=Eraly |first=Abraham |title=The Age of Wrath: A History of the Delhi Sultanate |publisher=Penguin Books |year=2015 |page=166 |language=en}}</ref> ==== چهرا ۽ داغ جو نظام ==== علاءُ الدين فوجي رجسٽريشن ۽ معائنن لاءِ ٻه اهم طريقا استعمال ڪيا: * '''چهرا:''' فوج ۾ شامل سپاهين جي سڃاڻپ، جسماني وصفن ۽ ٻين ضروري تفصيلن جو سرڪاري رڪارڊ. * '''داغ:''' فوجي گهوڙن جي سڃاڻپ لاءِ انهن تي مخصوص نشان لڳائڻ جو نظام. انهن قدمن سان فوجي عملدارن کي هڪ ئي گهوڙو بار بار مختلف نالن سان پيش ڪرڻ، فوجي معائني وقت سٺي گهوڙي جي جاءِ تي گهٽ معيار وارو گهوڙو آڻڻ يا سپاهين جي تعداد بابت غلط معلومات ڏيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪئي وئي.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |pages=256–257 |language=en}}</ref> فوج جا وقت بوقت معائنا ڪيا ويندا هئا، جن ۾ سپاهين جي موجودگي، هٿيارن ۽ گهوڙن جي حالت جو جائزو ورتو ويندو هو.<ref name="Lal1950"/> ==== فوجي پگهارون ۽ انعام ==== علاءُ الدين عام طور فوجي سپهه سالارن ۽ سپاهين کي مستقل جاگيرون ڏيڻ جي پاليسيءَ کان پاسو ڪندو هو ۽ نقد پگهارن واري نظام کي ترجيح ڏيندو هو. ان جو مقصد فوجي قوت کي سڌيءَ طرح مرڪزي حڪومت سان ڳنڍڻ هو.<ref name="Lal1950"/> تنهن هوندي به ڪامياب فوجي مهمن کان پوءِ سپهه سالارن ۽ سپاهين کي انعام ڏنا ويندا هئا، خاص طور [[دکن]] ۽ ڏکڻ هندستان جي مهمن کان پوءِ حاصل ٿيل دولت مان فوجي اڳواڻن کي نوازيو ويو.<ref>{{cite book |last=Lal |first=Kishori Saran |title=History of the Khaljis (1290–1320) |publisher=University of Allahabad |year=1950 |page=260 |language=en}}</ref> === سياسي نگراني === بغاوتن جي روڪٿام لاءِ علاءُ الدين جاسوسي ۽ اطلاع رسانيءَ جو نظام مضبوط ڪيو. اميرن جي گڏجاڻين، شادين ۽ سياسي لاڳاپن تي نگراني وڌائي وئي. ڪيترن اميرن جون ملڪيتون ضبط ڪيون ويون ۽ شراب نوشيءَ تي پابنديون لاڳو ڪيون ويون.<ref name="Chandra2004"/> ==== اميرن ۽ درٻاري طبقي تي ضابطو ==== علاءُ الدين جي حڪومت جي شروعاتي سالن ۾ ٿيندڙ بغاوتن سبب سلطان درٻاري اميرن ۽ طاقتور خاندانن کي پنهنجي اقتدار لاءِ هڪ ممڪن خطرو سمجهندو هو. انهن جي سياسي قوت گهٽائڻ لاءِ هن ڪيترن اميرن جون ملڪيتون ضبط ڪيون ۽ سندن معاشي وسيلن تي مرڪزي حڪومت جي نگراني وڌائي.<ref>{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=76–77 |language=en}}</ref> هن ڪجهه خيراتي ۽ مذهبي مقصدن لاءِ ڏنل زمينن کي پڻ ضبط ڪيو. اميرن کي هڪ ٻئي سان آزادانه سياسي اتحاد قائم ڪرڻ، ڳجهيون گڏجاڻيون ڪرڻ ۽ سلطان جي اجازت کان سواءِ شاديءَ وسيلي خانداني اتحاد ٺاهڻ کان روڪيو ويو.<ref name="Chandra2004"/> طاقتور امير خاندانن جي وچ ۾ ٿيندڙ شادين لاءِ سلطان جي منظوري ضروري قرار ڏني وئي، جيئن انهن خاندانن جي گڏيل سياسي قوت مرڪزي اقتدار لاءِ خطرو نه بڻجي سگهي.<ref>{{cite book |last=Chandra |first=Satish |title=Medieval India: From Sultanat to the Mughals |volume=1 |publisher=Har-Anand Publications |year=2004 |pages=76–77 |language=en}}</ref> ==== جاسوسي ۽ اطلاع رساني ==== علاءُ الدين هڪ منظم جاسوسي نظام قائم ڪيو، جنهن ذريعي درٻاري اميرن، فوجي اڳواڻن ۽ ٻين طاقتور ماڻهن جي سرگرمين بابت معلومات گڏ ڪئي ويندي هئي. جاسوس اميرن جي گهرن ۽ ذاتي گڏجاڻين تائين پهچي انهن جي سياسي لاڳاپن بابت اطلاع ڏيندا هئا.<ref name="Chandra2004"/> سلطان جاسوسن کان ملندڙ اطلاعن کي سياسي سازشن ۽ بغاوتن جي اڳواٽ سڃاڻپ لاءِ استعمال ڪندو هو. انهيءَ نگرانيءَ سان درٻاري طبقي جي ذاتي ۽ سياسي آزادي محدود ٿي وئي.<ref name="Chandra2004"/> ==== بغاوتن تي سخت سزائون ==== علاءُ الدين سياسي بي وفائي ۽ بغاوتن لاءِ سخت سزائون مقرر ڪيون. ڪيترن واقعن ۾ بغاوت ڪندڙ سپاهين ي == مذهبي پاليسي == علاءُ الدين سني مسلمان حڪمران هو. سندس دور ۾ ڪجهه فوجي مهمن دوران هندو مندرن کي تباهه يا نقصان پهچايو ويو، جڏهن ته مقامي هندو حڪمرانن مان جيڪي دهليءَ جي بالادستي قبول ڪندا هئا، انهن مان ڪيترن کي پنهنجي علائقن جي انتظام ۾ برقرار رکيو ويو.<ref name="Eaton2001">{{cite journal |last=Eaton |first=Richard M. |title=Temple Desecration and Indo-Muslim States |journal=Frontline |year=2001 |language=en}}</ref><ref name="Chandra2004"/> تاريخ نويس [[ضياءُ الدين برني]] موجب علاءُ الدين ڪيترن سياسي معاملن ۾ مذهبي عالمن جي راءِ بدران رياستي ضرورتن کي ترجيح ڏيندو هو. تنهن هوندي به ان بيان جي تشريح بابت جديد تاريخدانن ۾ اختلاف موجود آهن. سندس مذهبي پاليسيءَ کي رڳو هڪ رخ کان بيان ڪرڻ بدران فوجي، مالياتي ۽ سياسي حالتن سان گڏ سمجهڻ ضروري آهي.<ref name="Jackson1999"/> == ذاتي زندگي == علاءُ الدين جي زالن ۾ جلال الدين جي ڌيءَ ملڪه جهان، مهرو، گجرات جي اڳوڻي راڻي ڪملا ديوي ۽ ديوگريءَ جي حڪمران رامچندر جي ڌيءَ جتيپالي شامل هيون. سندس پٽن ۾ خضر خان، شادي خان، مبارڪ خان ۽ شهاب الدين عمر جا نالا ملن ٿا.<ref name="Lal1950"/> === خضر خان ۽ ديول ديوي === گجرات جي اڳوڻي حڪمران ڪرن ديو جي ڌيءَ ديول ديوي کي دهلي آندو ويو ۽ 1308ع ۾ علاءُ الدين جي پٽ خضر خان سان سندس شادي ٿي. [[امير خسرو]] هنن ٻنهي جي ڪهاڻيءَ تي ''ديوَل راڻي خضر خان'' نالي مثنوي لکي. ان واقعي بابت ادبي بيانن ۽ تاريخي حقيقتن ۾ فرق رکڻ ضروري آهي.<ref name="Lal1950"/> == فن تعمير == علاءُ الدين جي دور ۾ دهليءَ ۾ ڪيترائي اهم تعميراتي منصوبا شروع ٿيا. انهن ۾ [[سري قلعو]]، حوض خاص جي آبي ذخيري سان لاڳاپيل ڪم، [[علائي دروازو]] ۽ نامڪمل علائي مينار شامل آهن.<ref name="Iranica"/> === علائي دروازو === [[File:Alai Darwaza.JPG|thumb|علائي دروازو، قطب ڪمپليڪس، دهلي]] 1311ع ۾ تعمير ٿيل علائي دروازو [[قطب ڪمپليڪس]] جي اهم عمارتن مان هڪ آهي. ان ۾ ڳاڙهي پٿر، سنگ مرمر، محرابن ۽ اسلامي هندستاني طرز تعمير جا نمايان نمونا ڏسڻ ۾ اچن ٿا.<ref name="Lal1950"/> === علائي مينار === علاءُ الدين قطب مينار کان وڏي مينار تعمير ڪرائڻ جو منصوبو شروع ڪيو، پر اها عمارت مڪمل نه ٿي سگهي. ان جا باقيات اڄ به قطب ڪمپليڪس ۾ موجود آهن.<ref name="Iranica"/> === مقبرو ۽ مدرسو === [[File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو مقبرو، دهلي]] علاءُ الدين جو مقبرو دهليءَ جي مهرولي واري قطب ڪمپليڪس ۾ واقع آهي. ان سان گڏ سندس نالي سان منسوب مدرسي جا آثار پڻ موجود آهن.<ref>{{cite web |title=Qutb Complex: Ala al Din Khalji Madrasa |website=Archnet |url=https://archnet.org/sites/5794 |language=en}}</ref> == سڪا ۽ لقب == [[File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|thumb|علاءُ الدين خلجي جو چانديءَ جو ٽنڪو، جنهن تي سڪندر ثاني جو لقب درج آهي]] علاءُ الدين پنهنجي سڪن تي ''سڪندر ثاني''، يعني ٻيو سڪندر، جو لقب استعمال ڪيو. اهو لقب سندس فوجي فتوحات ۽ شاهي عظمت جي دعويٰ کي ظاهر ڪندو هو. سندس دور ۾ چانديءَ، ٽامي ۽ ٻين ڌاتن جا سڪا جاري ٿيا.<ref>{{cite book |last=Farooqui |first=Salma Ahmed |title=A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-eighteenth Century |publisher=Pearson |year=2011 |isbn=9788131732021 |page=13 |language=en}}</ref> == آخري سال ۽ وفات == زندگيءَ جي آخري سالن ۾ علاءُ الدين بيمار ٿي پيو. سندس درٻار ۾ اميرن جي وچ ۾ رقابت وڌي ۽ مالڪ ڪافور جو اثر رسوخ نمايان ٿيو. خضر خان ۽ ٻين اميرن خلاف سخت قدم کنيا ويا.<ref name="Jackson1999"/> علاءُ الدين 4 جنوري 1316ع تي دهليءَ ۾ وفات ڪئي. ڪجهه تاريخي روايتن ۾ مالڪ ڪافور تي کيس زهر ڏيڻ يا سندس موت ۾ ملوث هجڻ جو شڪ ظاهر ڪيو ويو آهي، پر اها ڳالهه يقيني تاريخي حقيقت طور ثابت ٿيل ناهي.<ref name="Iranica"/><ref name="Lal1950"/> سندس وفات کان پوءِ مالڪ ڪافور نوجوان شهاب الدين عمر کي تخت تي ويهاريو. ٿوري عرصي بعد ڪافور قتل ٿي ويو ۽ علاءُ الدين جو پٽ [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] اقتدار تي آيو.<ref name="Jackson1999"/> == تاريخي جائزو == علاءُ الدين خلجي جي حڪومت دهلي سلطنت جي فوجي ۽ انتظامي تاريخ ۾ هڪ اهم مرحلو سمجهي وڃي ٿي. سندس دور ۾ سلطنت جو فوجي اثر اتر هندستان کان دکن ۽ ڏکڻ هندستان تائين وڌيو. منگول حملن جي مزاحمت، وڏي مستقل فوج جي تنظيم، زميني محصولن جي مرڪزيت ۽ بازارن جي ضابطي سندس اهم ڪارنامن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref name="Jackson1999"/><ref name="HabibPrice"/> ٻئي طرف، سندس اقتدار حاصل ڪرڻ جو طريقو، سياسي مخالفن خلاف سخت ڪارروايون، فوجي مهمن ۾ ڦرلٽ ۽ قتل عام، ۽ آبادگارن تي ڳرا محصول سندس حڪمرانيءَ جا تڪراري پهلو هئا. جديد تاريخ نگاريءَ ۾ سندس دور کي فوجي ڪاميابين ۽ سخت مرڪزي حڪمرانيءَ جي گڏيل پسمنظر ۾ ڏٺو وڃي ٿو.<ref name="Chandra2004"/> === مؤرخ رميش چندر دت جو نقطه نظر === هندستاني مؤرخ [[رميش چندر دت]] پنهنجي ڪتاب ''A Brief History of Ancient and Modern India'' ۾ علاءُ الدين خلجي جي حڪومت کي فوجي فتوحات، سخت حڪمرانيءَ ۽ انتظامي قابليت جي گڏيل مثال طور پيش ڪيو آهي. دت موجب علاءُ الدين دکن مان موٽڻ کان پوءِ پنهنجي چاچي ۽ سهري جلال الدين فيروز خلجي کي دوکي سان قتل ڪرائي اقتدار حاصل ڪيو. هن گجرات جي فتح، منگول حملن جي مزاحمت، رنٿمبور ۽ چتوڙ جي محاصرن، مالوا جي فتح ۽ مالڪ ڪافور جي دکن ۽ ڏکڻ هندستان وارين مهمن کي سندس حڪومت جا اهم واقعا قرار ڏنو. دت خاص طور گجرات جي راجا ڪرن راءِ، ڪملا ديوي ۽ ديول ديويءَ جي واقعن، ديوگريءَ جي رام ديو، وارنگل جي حڪمرانن ۽ ڏکڻ جي بلالا خاندان سان لاڳاپيل فوجي مهمن جو ذڪر ڪري ٿو. سندس بيان موجب علاءُ الدين جي آخري سالن ۾ گجرات، چتوڙ ۽ دکن ۾ بغاوتون ٿيون، جڏهن ته مالڪ ڪافور جو درٻار ۾ اثر وڌندو ويو. دت علاءُ الدين کي ڪڏهن ظالم ۽ سخت مزاج حڪمران سڏي ٿو، پر ساڳئي وقت سندس فوجي صلاحيت، مضبوط انتظام، سلطنت ۾ امن امان قائم ڪرڻ ۽ منگول حملن کي روڪڻ جي ڪاميابيءَ جي واکاڻ پڻ ڪري ٿو. هن جي راءِ ۾ علاءُ الدين [[اڪبر اعظم]] جهڙي وسيع نظر يا عظمت نه رکندو هو، پر پنهنجي فتوحات ۽ انتظامي طاقت سبب دهليءَ جي اهم سلطانن مان شمار ٿئي ٿو. دت جي بيان ۾ ڏنل ڪجهه تاريخون، جيئن 1295ع ۾ تخت نشيني ۽ 1300ع ۾ رنٿمبور جي فتح، جديد تاريخي تحقيق جي عام طور قبوليل تاريخن سان نٿيون ملن؛ تنهنڪري انهن کي مؤرخ جي بيان جو حصو سمجهڻ گهرجي.<ref name="Dutt1908">{{cite book |last=Dutt |first=Romesh Chunder |title=A Brief History of Ancient and Modern India |trans-title=قديم ۽ جديد هندستان جي مختصر تاريخ |edition=3rd revised |publisher=S. K. Lahiri & Co. |location=Calcutta |year=1908 |pages=58–62 |language=en }}</ref> == تصويرون == <gallery mode="packed" heights="170"> File:The Execution of Jalal-al-Din Firuzshah II (r1290-96), Jami al-Tawarikh.jpg|جلال الدين فيروز خلجي جي قتل جو تاريخي مصورانه منظر File:Portrait of Sultan 'Ala-ud-Din, Padshah of Delhi.jpg|علاءُ الدين خلجي جي بعد واري دور جي تصوير File:Alai Darwaza.JPG|علائي دروازو File:Tomb of Alauddin Khilji, Qutub Minar complex, Delhi.jpg|علاءُ الدين جو مقبرو File:Silver Tanka of Alauddin Khilji (1296-1316 CE) with Sikander-us-sani within double lined square, Delhi mint, housed in the INHCRF Coin Museum, Nashik, Maharashtra.jpg|سڪندر ثاني لقب وارو سڪو File:Sultan Alau'd Din put to Flight.jpeg|راجپوت روايت سان لاڳاپيل بعد واري دور جي تصوير </gallery> == پڻ ڏسو == * [[دهلي سلطنت]] * [[خلجي خاندان]] * [[جلال الدين فيروز خلجي]] * [[مالڪ ڪافور]] * [[امير خسرو]] * [[منگولن جا هندستان تي حملا]] * [[قطب الدين مبارڪ شاهه]] == حوالا == {{Reflist}} == خارجي ڳنڍڻا == * [https://www.iranicaonline.org/articles/ala-al-din-mohammad-shah-kalji-sultan-of-delhi-r/ علاءُ الدين خلجي — انسائيڪلوپيڊيا ايرانيڪا] * [https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Alauddin_Khalji علاءُ الدين خلجي جون تصويرون — وڪيميڊيا ڪامنز] * [https://ebooks.inflibnet.ac.in/icp01/chapter/the-khilji-khalji-dynasty-1290-1320/ خلجي خاندان ۽ ان جا انتظامي سڌارا — INFLIBNET] * [https://archnet.org/sites/5794 علاءُ الدين خلجي جو مدرسو — Archnet] {{DEFAULTSORT:علاء الدين خلجي}} [[زمرو:دهلي جا سلطان]] [[زمرو:خلجي خاندان]] [[زمرو:1260ع واري ڏهاڪي ۾ ڄاول]] [[زمرو:1316ع ۾ وفات ڪندڙ]] [[زمرو:هندستان جي تاريخ]] [[زمرو:دهلي سلطنت]] qamjx1lhkei1nkxf5jly4f477noy8js 14 104752 424285 2026-10-22T09:53:33Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:يورپ ۾ عيسائيت]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] 424285 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يورپ ۾ عيسائيت]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] isobycfyyu5pbcvzn4qpt6662wrlfkd 14 104753 424286 2026-10-22T09:53:54Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:يورپ ۾ مذهب]] 424286 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسائيت]] [[زمرو:يورپ ۾ مذهب]] fipepvpan7tg1w9btimom0h3dtaqp4g 14 104754 424290 2026-10-22T10:02:52Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:عيسائي]] [[زمرو:وچ اوڀر]] 424290 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسائي]] [[زمرو:وچ اوڀر]] 2drzjl2zxya3gm3rbjgj0yiit4uedsx 14 104755 424291 2026-10-22T10:03:21Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:يونان جي ثقافت]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:يورپ ۾ اوڀرين آرٿوڊوڪسي]] 424291 wikitext text/x-wiki [[زمرو:يونان جي ثقافت]] [[زمرو:اوڀرين آرٿوڊوڪس چرچ]] [[زمرو:يورپ ۾ اوڀرين آرٿوڊوڪسي]] sv75ll9hpeu7i8nzhuv4dyeh1e8ggx3 0 104756 424297 2026-10-22T10:53:10Z Memon2025 21315 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/11622866|مسجد ابراہیمی]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 424297 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site|map_alt|name=ابراهيمي مسجد|native_name=الحرم الإبراهيمي<br> מערת המכפלה|alternate_name=ابراہیم کی پناہ گاہ یا مکپیلہ کی غار|image=Palestine Hebron Cave of the Patriarchs.jpg|alt=|caption=Southern view|map_type=|map_size=220|location=[[الخلیل]]|region=[[مغربی کنارہ]]|coordinates=|type=مقبرہ، [[مسجد]]|part_of=|length=|width=|area=|height=|builder=|material=|built=|abandoned=|epochs=|cultures=[[ایوبی سلطنت]]، عبرانی، صلبی، بازنطینی|dependency_of=|occupants=|event=|excavations=|archaeologists=|condition=|ownership=|public_access=|website=|notes=}} '''ابراهيمي مسجد''' ('''حرم ابراهيمي)''' [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] جي شهر الخليل ۾ واقع هڪ مسجد آهي. هن مسجد بابت چيو ويندو آهي ته حضرت [[اسلام ۾ ابراهيم|ابراهيم عليه السلام]] هي جاءِ هڪ ماڻهوءَ کان پنهنجي تدفين لاءِ خريد ڪئي هئي. 64itx71v3lddgmx3vmh8qd3scbbjymo 424307 424297 2026-10-22T11:13:52Z Memon2025 21315 /* */ 424307 wikitext text/x-wiki {{Infobox ancient site|map_alt|name=ابراهيمي مسجد|native_name=الحرم الإبراهيمي<br> מערת המכפלה|alternate_name=ابراہیم کی پناہ گاہ یا مکپیلہ کی غار|image=Palestine Hebron Cave of the Patriarchs.jpg|alt=|caption=Southern view|map_type=|map_size=220|location=[[الخلیل]]|region=[[مغربی کنارہ]]|coordinates=|type=مقبرہ، [[مسجد]]|part_of=|length=|width=|area=|height=|builder=|material=|built=|abandoned=|epochs=|cultures=[[ایوبی سلطنت]]، عبرانی، صلبی، بازنطینی|dependency_of=|occupants=|event=|excavations=|archaeologists=|condition=|ownership=|public_access=|website=|notes=}} '''ابراهيمي مسجد''' (حرم ابراهيمي) [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] جي شهر [[الخليل]] ۾ واقع هڪ مسجد آهي. هن مسجد بابت چيو ويندو آهي ته حضرت [[اسلام ۾ ابراهيم|ابراهيم عليه السلام]] هي جاءِ هڪ ماڻهوءَ کان پنهنجي تدفين لاءِ خريد ڪئي هئي. [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:فلسطين]] [[زمرو:فلسطين جي رياست]] rawniseomdd2dgxegb65qel2jl48rsu 14 104757 424305 2026-10-22T11:06:59Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:وچ اوڀر]] [[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]] 424305 wikitext text/x-wiki [[زمرو:وچ اوڀر]] [[زمرو:ايشيا جا تاريخي علائقا]] cjx1sludy2l4yq6wmbekmilp6uve14q 14 104758 424306 2026-10-22T11:09:46Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:فلسطين]] [[زمرو:وچ اوڀر جا ملڪ]] [[زمرو:جزوي سڃاڻپ واري رياستون]] 424306 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فلسطين]] [[زمرو:وچ اوڀر جا ملڪ]] [[زمرو:جزوي سڃاڻپ واري رياستون]] 96xya8qsdrdaotjlynaqkw310l03101 2 104759 424309 2026-10-22T11:32:29Z RehmanAliMagsi 23035 منهنجي ذاتي صفحي جو سنڌي ثقافتي ڊيزائن تيار ڪيو. 424309 wikitext text/x-wiki <div style="border:2px solid #8b1e3f; border-radius:12px; overflow:hidden; background:#fffaf3; color:#292421;"> <div style="background:#172b4d; color:white; padding:28px 16px; text-align:center; border-bottom:7px solid #8b1e3f;"> <div style="font-size:30px; font-weight:bold;">رحمان علي مگسي</div> <div style="font-size:16px; margin-top:8px;">سنڌ • ٻولي • ثقافت • تاريخ • علم</div> <div style="margin-top:14px; color:#f1d9a7;">سنڌ جي سڃاڻپ، علم ۽ ثقافتي ورثي جي واڌاري لاءِ</div> </div> <div style="padding:18px;"> <div style="background:#f1e4d2; border-left:5px solid #8b1e3f; padding:14px; margin-bottom:16px;"> '''ڀليڪار!''' هي منهنجو سنڌي وڪيپيڊيا تي ذاتي صفحو آهي. مون کي سنڌي ٻولي، سنڌ جي تاريخ، ثقافت، ادب ۽ شطرنج سان دلچسپي آهي. منهنجي خواهش آهي ته سنڌ بابت ڄاڻ ۽ علمي مواد انٽرنيٽ تي وڌيڪ ماڻهن تائين پهچي. </div> <div style="background:#172b4d; color:white; padding:9px 12px; font-size:19px; font-weight:bold;">منهنجي دلچسپي</div> <ul> <li>سنڌي ٻولي ۽ ادب</li> <li>سنڌ جي تاريخ ۽ ثقافتي ورثو</li> <li>سنڌي موسيقي، شاعري ۽ لوڪ روايتون</li> <li>شطرنج ۽ ذهني صلاحيتن جي واڌاري</li> <li>وڪيپيڊيا تي سنڌي ٻوليءَ ۾ ڄاڻ جي واڌاري</li> </ul> <div style="background:#172b4d; color:white; padding:9px 12px; font-size:19px; font-weight:bold;">وڪيپيڊيا تي منهنجو مقصد</div> <p>سنڌي ٻوليءَ ۾ معياري ڄاڻ کي وڌائڻ، سنڌ جي تاريخ ۽ ثقافت بابت مواد کي بهتر بنائڻ، ۽ علم کي هر ڪنهن جي پهچ ۾ آڻڻ لاءِ پنهنجو حصو ادا ڪرڻ.</p> <div style="background:#172b4d; color:white; padding:9px 12px; font-size:19px; font-weight:bold;">رابطو</div> <p>وڪيپيڊيا بابت ڳالهه ٻولهه يا سهڪار لاءِ منهنجي <span>[[خاص:مباحثو/واپرائيندڙ:RehmanAliMagsi|مباحثي واري صفحي]]</span> تي پيغام ڇڏي سگهو ٿا.</p> <div style="text-align:center; background:#f1e4d2; padding:13px; border-top:3px solid #8b1e3f;"> ''سنڌي ٻوليءَ ۾ علم جي واڌاري لاءِ گڏجي ڪم ڪريون.'' </div> </div> </div> 54rmenfq21rj9tmkdl1daxbxvv4s74k