Wikipedia shiwiki https://shi.wikipedia.org/wiki/Tasna_Tamzwarut MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Midya Amẓli Amsawal Asmras Amsawal n usmras Wikipidya Amsawal n Wikipidya Afaylu Amsawal n ufaylu MidyaWiki Amsawal n MidyaWiki Talɣa Amsawal n talɣa Tiwisi Amsawal n twisi Taggayt Amsawal n taggayt Aggur Amsawal n waggur TimedText TimedText talk Module Discussion module Event Event talk Asif n walim 0 15420 78775 78694 2026-08-26T19:39:55Z Aɣaras iḍlan 2610 /* */ 78775 wikitext text/x-wiki {{databox|en:milky way}} '''Asif n walim''' niɣ d '''tabrida n walim''' niɣ d '''asif n ignna''' niɣ d '''aɣaras n walim''', iga ism n yat tmzzuɣrt. Ig nit ansa n [[Angraw anafuk|Ungraw Anafuk]] ɣ illa wakal, anaw nns iga uzlig (izlg), ilkm s tiɣzi nns ikʷti n 100.000 n usggʷas anafaw, ilin gis gr 100 ar 400 n id mlyar n itran. iqqan d ad asn ittyafas ɣunckad n wuṭṭun ad nit n imttiwgn iɣ akkʷ drusn.<ref name=":0">[[Iraql|iga]] {{Bdr awib |date=2022-09-06 |title=Astronomie : qu'est-ce que la Voie Lactée ? {{!}} Maxisciences |url=https://www.maxisciences.com/sciences/espace/voie-lactee_art47348.html |access-date=2026-07-11 |website=www.maxisciences.com |language=fr}}</ref> Ar ittyawnna is d tamzzuɣrt ad tlul d ɣar kra n tizi nif abaqqay Mqqurn (Big Bang), attayn n 13,2 n id mlyar n usggʷas ayad. Itran, d imttiwgn, d tfkkiwin tisayrarin yaḍnin lli tt skarnin, ar smlillin f wammas nns, ɣilli ɣ illa yan ugḍay asggan anig-iẓẓay. Sɣ usmnu n Wakal, yaggug t ugḍay ad asggan s kra n 27.000 n usggʷas anafaw.<ref name=":0" /> Adjar nns akkʷ yaẓnn iga t tamzzuɣrt n Andṛumida lli yaggugn Tafukt s wattayn n 2,55 n umlyun n usggʷas anafaw, illa ɣ talayt n itran n Andṛumida. Ntta d wattayn n sḍiṣt tmrawin (60) n tmzzuɣar mẓẓiynin yaḍnin, lliɣ illa umdlu imqqurn n Majillan d umdlu imẓẓiyn n Majillan, ar kullu skarn "Tagrumma Tadɣrant", lli igan zaɣd nttat yan ugzzum sɣ "Ibr-Agdad n tgṣmaḍt". Yan umdaday ismmunn akkʷ timzzuɣar d-aẓnin i xtalli igan tinɣ.<ref name=":0" /> == Tasnaẓuṛt n ism == === Ism nns dar Imaziɣn: === Dar imaziɣn n zikk, amjakrar ann umlil ifruzziyn n itran d ar izggr ignna n dyiḍ, irwas alim usdid lli illuzzan, iffarri ɣ waḍu. Aswingm ad nit ad yujjan aɛṛabn ad as fkin ism n « Darb al-Tabbana » (Tasukt n imzznza n walim).<ref>[[Iraql|ur ittmtatnrad]] [[Iraql|ut y]]</ref> « Asif n walim » dar Imaziɣn d Waɛrabn irwas ma d iffal umkraz tiɣʷrdin nns, mk yusi yan waggʷa n walim ɣ kra n uzgaw ibbin. Mgalan d waɛṛabn lli ddrnin ɣ yat twnnaḍt izwan, tsur f iɣarasn d iswak, Imaziɣn daɣ (slawan akkʷ ɣwilli gisn zdɣnin ɣ tmnaḍin tidraranin n Waṭlas) ifl gisn uggar ungraw n twala n waman d isaffn. Assfif ad agnnan ittlkikiḍn, ur asn d isskti kra n uɣaras, isskti asn d imil azray n yan wasif ingin, yasi d dids ifṛẓẓan sfawnin n walim imlluln aynna ittkka. === Ism nns dar iṛmmuyn: === Taguri n « Voie » tkka d tutlayt talatinit « Via » lli isnamkn: aɣaras, abrid, tin « Lactée » tkk d zaɣd nttat talatinit « Lacteus » lli isnamkn: mad izdin d ukʷfay, nɣ d kra irwasn akʷfay. S ɣmkad « La Voie Lactée » twats: Aɣaras n ukʷfay. Aẓuṛ n ism ad lli fkan i tmzzuɣrt n wasif n walim, ikka d Umiyn Igrikn iqburn. Mqqar itahl "[[Zus]]" (Zeus) s "Iṛa" (Héra), iṭṭaf snat d mrawt (12) n taldniwin s ma intln. D yat gisnt lli mi ismn "Alɣmin" (Alcmène), yuru dis yan yiwis, ism as "[[Iraql|iraɣl]]" (Hercule). Sɣ lliɣ d ilul warba ad, ila yat taẓẓiḍṛa yutin tin ufgan, lli as yiwsn ad issugr mnid n kra illan, amr Tamttant, acku innas tga tafgant d ar tettmttat.<ref>{{Bdr awib |title=La voie lactée {{!}} Espace des sciences |url=https://www.espace-sciences.org/archives/la-voie-lactee |access-date=2026-07-11 |website=www.espace-sciences.org}}</ref> Afad ad irar iwis d yan ur ittmtatn, yut Zus tamlda ɣ yan dyiḍ lliɣ tdda tmɣart nns "Iṛa" ad tgn zikk f mad yadlli tmyar. Isiggl Zus "iṛaɣl", isrs t f tama n tɣssa n "iṛa" lli iṭṭaṣn, ur imaṭil ubijju ad yaf tibbit n "Hiṛa", issnti ar itteṭṭḍ s kigan n udurdu sɣ "Ukʷfay n tɣllalt". Tduy d ilmma "iṛa" sɣ iṭṣ s yan uṛmmaḍ ijfan ɣ idmarn nns. Tfrk is ar tssuṭuḍ yan urba ur igin wins. Tmmaɣ ad t inn fllas tsitti, macc yumẓ nit Iṛaɣl ɣ tibbit nns. Tmmaɣ tiklit tis snat s uggar n tammara, macc tggammi, imuqqn gis Iṛaɣl s yat tgrdi iggutn. Ɣ tis kraḍt n tikkal, tssus iṛaɣl sɣ tibbit nns s iɣnan, ɣakudann ad d tnḍṛ yat tmiẓẓṛt n ukʷfay aylliɣ innzwi ɣ Ignna, iskr d nit ilmma mayann "Aɣaras n ukʷfay". == Amzruy == Galili ad igan walli izwarn ad t iẓr ɣ usggʷas n 1610 s twisi n tsmaqqalt nns tasnitrant. Yufa d is tettyawskar s tuggt n itran lli ur iẓḍaṛ ufgan ad tn izlm s tiṭṭ nns yazufn (« Iɣʷẓan mas d Asif n Walim ur igi amr yan ugudi n itran id war-uṭṭun lli lluzzanin f kra n igudiyn mẓẓiynin », Galili, Amazan agnnan, 1610). Assfif ad iflin, lli irwasn akʷfay, iga tamatart n tmzzuɣrt ɣ ignna, ɣmklli s ittyawmnad sɣ idis nns, sɣ udɣar ɣ tlla [[Tafukt]] ɣammas-ka-t-inn n ungraw ad abaraw. ==Talɣa nns d ma t iskarn== Tga tmzzuɣrt n wasif n walim yat tmzzuɣrt tuzligt imqqurn, lli mi tettyafa talɣa nns ɣ usggʷas n 1951 s radio n tsnitrit. Ɣ wammas nns illa yan waqqa isfawn mi ttinin "Aglla", gis ɣ turrut attayn n 10 000 n isggʷasn inafawn. Sɣ gis ar ttffuɣn kra n iɣalln uzlign ar skarn yan ufllun awarar n 100 000 n isggʷasn inafawn llanin ɣ turrut nns, d yat tzuri ilkkmn gr 1 000 ar 3 000 SgF (isggʷasn inafawn).<ref name=":1">{{Bdr awib |last=Larousse |first=Éditions |title=Voie lactée - LAROUSSE |url=https://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Voie_lact%C3%A9e/149220 |access-date=2026-07-13 |website=www.larousse.fr |language=fr}}</ref> Aglla ad d ufllun lli dids, tssutl asn yat tsga iṭṭafn talɣa takʷlillayt ittyawssann s "amdallalas", lli mi tettyawsɣal turrut nns s 300 000 n isggʷasn inafawn. Amdallalas ad llan gis kigan n igudiyn n itran, taggat nnsn tlla ɣ uflla niɣ d ɣ wadday n ufllun ad. Waxxa ɣmkann, amdallalas ad (zun d tuẓẓumt n Wasif n Walim) ur iẓḍaṛ ad t tẓṛ tiḍṭ acku f ugḍṛuṛ agritran. F ɣmkann, taɣudiwt nns ar tettili s umgraw n ddu-zggʷaɣ d radio-telescopes.<ref name=":1" /> Iɣ ittyawmnad sɣ idis, asif n walim irwas yan ufllun iwrn, yili gis yan uffudl bahra isfawn ɣ tuẓẓumt nns, ɣinn aɣ munnt tuggt n itran. tamu tmzzuɣrt ad uggar n 100 n id mlyar n itran (itran zilliznin s uẓṛwal n wanaw amzwaru I, d itran izggʷaɣn mqqurnin n wanaw wis sin II), d igḍṛaṛ ula arragn gr itran. Asttul nns d wattayn n ifḍ n id mlyar n ttwal win Tafukt. Afllun ad, lli iṭṭafn attayn n 70 % sɣ usttul amakay n tmzzuɣrt, gis itran mzaraynin kigan ɣ usttul d uwtay nnsn. Ma illan ngr itran, kullu imun ɣ iɣalln uzlign nttat d itran lli akkʷ mẓẓiynin ɣ uwtay, lli mi ttinin agdud amzwaru I (T Tauri, itran O nɣ d B, Céphéides). Ɣ usggʷas n 2002, ufan imassann is illa yan ugḍay asggan bahra imqqurn ɣ tuẓẓumt n Wasif n Walim, lli mi ilkkm usttul nns kra n kkuẓ n id mlyun n ttwal win Tafukt. == Isuɣal== [[Taggayt: Timassanin]] 06qww3t1ipwbxel5k2itft00botp6or 78776 78775 2026-08-26T19:51:17Z Aɣaras iḍlan 2610 78776 wikitext text/x-wiki {{databox|en:milky way}} '''Asif n walim''' niɣ d '''tabrida n walim''' niɣ d '''asif n ignna''' niɣ d '''aɣaras n walim''', iga ism n yat tmzzuɣrt. Ig nit ansa n [[Angraw anafuk|Ungraw Anafuk]] ɣ illa wakal, anaw nns iga uzlig (izlg), ilkm s tiɣzi nns ikʷti n 100.000 n usggʷas anafaw, ilin gis gr 100 ar 400 n id mlyar n itran. iqqan d ad asn ittyafas ɣunckad n wuṭṭun ad nit n imttiwgn iɣ akkʷ drusn.<ref name=":0">[[Iraql|iga]] {{Bdr awib |date=2022-09-06 |title=Astronomie : qu'est-ce que la Voie Lactée ? {{!}} Maxisciences |url=https://www.maxisciences.com/sciences/espace/voie-lactee_art47348.html |access-date=2026-07-11 |website=www.maxisciences.com |language=fr}}</ref> Ar ittyawnna is d tamzzuɣrt ad tlul d ɣar kra n tizi nif abaqqay Mqqurn (Big Bang), attayn n 13,2 n id mlyar n usggʷas ayad. Itran, d imttiwgn, d tfkkiwin tisayrarin yaḍnin lli tt skarnin, ar smlillin f wammas nns, ɣilli ɣ illa yan ugḍay asggan anig-iẓẓay. Sɣ usmnu n Wakal, yaggug t ugḍay ad asggan s kra n 27.000 n usggʷas anafaw.<ref name=":0" /> Adjar nns akkʷ yaẓnn iga t tamzzuɣrt n Andṛumida lli yaggugn Tafukt s wattayn n 2,55 n umlyun n usggʷas anafaw, illa ɣ talayt n itran n Andṛumida. Ntta d wattayn n sḍiṣt tmrawin (60) n tmzzuɣar mẓẓiynin yaḍnin, lliɣ illa umdlu imqqurn n Majillan d umdlu imẓẓiyn n Majillan, ar kullu skarn "Tagrumma Tadɣrant", lli igan zaɣd nttat yan ugzzum sɣ "Ibr-Agdad n tgṣmaḍt". Yan umdaday ismmunn akkʷ timzzuɣar d-aẓnin i xtalli igan tinɣ.<ref name=":0" /> == Tasnaẓuṛt n ism == === Ism nns dar Imaziɣn: === Dar imaziɣn n zikk, amjakrar ann umlil ifruzziyn n itran d ar izggr ignna n dyiḍ, irwas alim usdid lli illuzzan, iffarri ɣ waḍu. Aswingm ad nit ad yujjan aɛṛabn ad as fkin ism n « Darb al-Tabbana » (Tasukt n imzznza n walim).<ref>[[Iraql|ur ittmtatnrad]] [[Iraql|ut y]]</ref> « Asif n walim » dar Imaziɣn d Waɛrabn irwas ma d iffal umkraz tiɣʷrdin nns, mk yusi yan waggʷa n walim ɣ kra n uzgaw ibbin. Mgalan d waɛṛabn lli ddrnin ɣ yat twnnaḍt izwan, tsur f iɣarasn d iswak, Imaziɣn daɣ (slawan akkʷ ɣwilli gisn zdɣnin ɣ tmnaḍin tidraranin n Waṭlas) ifl gisn uggar ungraw n twala n waman d isaffn. Assfif ad agnnan ittlkikiḍn, ur asn d isskti kra n uɣaras, isskti asn d imil azray n yan wasif ingin, yasi d dids ifṛẓẓan sfawnin n walim imlluln aynna ittkka. Tettyawsmma tmzzuɣrt ad s yan yism izḍarn ad ig "Abrid n walim" ɣ tuggt n tmizar n Imaziɣn, mqqar illa kra n naḥya gratsnt. Ɣ Lqbayl ar as ttinin (Abrid n walim), ɣ Lawras d Ayt Sɣruccn d Ayt Warayn (Abrid n wulum). Ɣ Sus d udrar n Drn ar as bdda ttinin (Tabrida n walim) zun d dar Wactukn, niɣ d (Imakrn n walim) ɣ Ayt Bɛmran, niɣ (Aɣaras n imakrn n walim), niɣ (Aɣaras n walim). Macc ism ad bahra ilan atig, ar ittmyatay d yan yism yaḍn ɣ iffus n Lmɣrib nna igan (Asif n ignwan), niɣ d (Ajggu n tignaw) ɣ Bgayt, d (Umzallaw) dar Itwargiyn.<ref>{{Bdr adlis |last=Usus |first=Muḥmmad |title=كوكرا في الميثولوجيا الامازيغية |publisher=المعهد الملكي للثقافة الامازيغية |year=2008 |isbn=978-9954-28-015-7 |pages=117 |language=Arabic}}</ref> === Ism nns dar iṛmmuyn: === Taguri n « Voie » tkka d tutlayt talatinit « Via » lli isnamkn: aɣaras, abrid, tin « Lactée » tkk d zaɣd nttat talatinit « Lacteus » lli isnamkn: mad izdin d ukʷfay, nɣ d kra irwasn akʷfay. S ɣmkad « La Voie Lactée » twats: Aɣaras n ukʷfay. Aẓuṛ n ism ad lli fkan i tmzzuɣrt n wasif n walim, ikka d Umiyn Igrikn iqburn. Mqqar itahl "[[Zus]]" (Zeus) s "Iṛa" (Héra), iṭṭaf snat d mrawt (12) n taldniwin s ma intln. D yat gisnt lli mi ismn "Alɣmin" (Alcmène), yuru dis yan yiwis, ism as "[[Iraql|iraɣl]]" (Hercule). Sɣ lliɣ d ilul warba ad, ila yat taẓẓiḍṛa yutin tin ufgan, lli as yiwsn ad issugr mnid n kra illan, amr Tamttant, acku innas tga tafgant d ar tettmttat.<ref>{{Bdr awib |title=La voie lactée {{!}} Espace des sciences |url=https://www.espace-sciences.org/archives/la-voie-lactee |access-date=2026-07-11 |website=www.espace-sciences.org}}</ref> Afad ad irar iwis d yan ur ittmtatn, yut Zus tamlda ɣ yan dyiḍ lliɣ tdda tmɣart nns "Iṛa" ad tgn zikk f mad yadlli tmyar. Isiggl Zus "iṛaɣl", isrs t f tama n tɣssa n "iṛa" lli iṭṭaṣn, ur imaṭil ubijju ad yaf tibbit n "Hiṛa", issnti ar itteṭṭḍ s kigan n udurdu sɣ "Ukʷfay n tɣllalt". Tduy d ilmma "iṛa" sɣ iṭṣ s yan uṛmmaḍ ijfan ɣ idmarn nns. Tfrk is ar tssuṭuḍ yan urba ur igin wins. Tmmaɣ ad t inn fllas tsitti, macc yumẓ nit Iṛaɣl ɣ tibbit nns. Tmmaɣ tiklit tis snat s uggar n tammara, macc tggammi, imuqqn gis Iṛaɣl s yat tgrdi iggutn. Ɣ tis kraḍt n tikkal, tssus iṛaɣl sɣ tibbit nns s iɣnan, ɣakudann ad d tnḍṛ yat tmiẓẓṛt n ukʷfay aylliɣ innzwi ɣ Ignna, iskr d nit ilmma mayann "Aɣaras n ukʷfay". == Amzruy == Galili ad igan walli izwarn ad t iẓr ɣ usggʷas n 1610 s twisi n tsmaqqalt nns tasnitrant. Yufa d is tettyawskar s tuggt n itran lli ur iẓḍaṛ ufgan ad tn izlm s tiṭṭ nns yazufn (« Iɣʷẓan mas d Asif n Walim ur igi amr yan ugudi n itran id war-uṭṭun lli lluzzanin f kra n igudiyn mẓẓiynin », Galili, Amazan agnnan, 1610). Assfif ad iflin, lli irwasn akʷfay, iga tamatart n tmzzuɣrt ɣ ignna, ɣmklli s ittyawmnad sɣ idis nns, sɣ udɣar ɣ tlla [[Tafukt]] ɣammas-ka-t-inn n ungraw ad abaraw. ==Talɣa nns d ma t iskarn== Tga tmzzuɣrt n wasif n walim yat tmzzuɣrt tuzligt imqqurn, lli mi tettyafa talɣa nns ɣ usggʷas n 1951 s radio n tsnitrit. Ɣ wammas nns illa yan waqqa isfawn mi ttinin "Aglla", gis ɣ turrut attayn n 10 000 n isggʷasn inafawn. Sɣ gis ar ttffuɣn kra n iɣalln uzlign ar skarn yan ufllun awarar n 100 000 n isggʷasn inafawn llanin ɣ turrut nns, d yat tzuri ilkkmn gr 1 000 ar 3 000 SgF (isggʷasn inafawn).<ref name=":1">{{Bdr awib |last=Larousse |first=Éditions |title=Voie lactée - LAROUSSE |url=https://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Voie_lact%C3%A9e/149220 |access-date=2026-07-13 |website=www.larousse.fr |language=fr}}</ref> Aglla ad d ufllun lli dids, tssutl asn yat tsga iṭṭafn talɣa takʷlillayt ittyawssann s "amdallalas", lli mi tettyawsɣal turrut nns s 300 000 n isggʷasn inafawn. Amdallalas ad llan gis kigan n igudiyn n itran, taggat nnsn tlla ɣ uflla niɣ d ɣ wadday n ufllun ad. Waxxa ɣmkann, amdallalas ad (zun d tuẓẓumt n Wasif n Walim) ur iẓḍaṛ ad t tẓṛ tiḍṭ acku f ugḍṛuṛ agritran. F ɣmkann, taɣudiwt nns ar tettili s umgraw n ddu-zggʷaɣ d radio-telescopes.<ref name=":1" /> Iɣ ittyawmnad sɣ idis, asif n walim irwas yan ufllun iwrn, yili gis yan uffudl bahra isfawn ɣ tuẓẓumt nns, ɣinn aɣ munnt tuggt n itran. tamu tmzzuɣrt ad uggar n 100 n id mlyar n itran (itran zilliznin s uẓṛwal n wanaw amzwaru I, d itran izggʷaɣn mqqurnin n wanaw wis sin II), d igḍṛaṛ ula arragn gr itran. Asttul nns d wattayn n ifḍ n id mlyar n ttwal win Tafukt. Afllun ad, lli iṭṭafn attayn n 70 % sɣ usttul amakay n tmzzuɣrt, gis itran mzaraynin kigan ɣ usttul d uwtay nnsn. Ma illan ngr itran, kullu imun ɣ iɣalln uzlign nttat d itran lli akkʷ mẓẓiynin ɣ uwtay, lli mi ttinin agdud amzwaru I (T Tauri, itran O nɣ d B, Céphéides). Ɣ usggʷas n 2002, ufan imassann is illa yan ugḍay asggan bahra imqqurn ɣ tuẓẓumt n Wasif n Walim, lli mi ilkkm usttul nns kra n kkuẓ n id mlyun n ttwal win Tafukt. == Isuɣal== [[Taggayt: Timassanin]] dgq1txxvh8rulytzea4xi1mgnhknxst 78777 78776 2026-08-26T19:52:34Z Aɣaras iḍlan 2610 /* Ism nns dar Imaziɣn: */ 78777 wikitext text/x-wiki {{databox|en:milky way}} '''Asif n walim''' niɣ d '''tabrida n walim''' niɣ d '''asif n ignna''' niɣ d '''aɣaras n walim''', iga ism n yat tmzzuɣrt. Ig nit ansa n [[Angraw anafuk|Ungraw Anafuk]] ɣ illa wakal, anaw nns iga uzlig (izlg), ilkm s tiɣzi nns ikʷti n 100.000 n usggʷas anafaw, ilin gis gr 100 ar 400 n id mlyar n itran. iqqan d ad asn ittyafas ɣunckad n wuṭṭun ad nit n imttiwgn iɣ akkʷ drusn.<ref name=":0">[[Iraql|iga]] {{Bdr awib |date=2022-09-06 |title=Astronomie : qu'est-ce que la Voie Lactée ? {{!}} Maxisciences |url=https://www.maxisciences.com/sciences/espace/voie-lactee_art47348.html |access-date=2026-07-11 |website=www.maxisciences.com |language=fr}}</ref> Ar ittyawnna is d tamzzuɣrt ad tlul d ɣar kra n tizi nif abaqqay Mqqurn (Big Bang), attayn n 13,2 n id mlyar n usggʷas ayad. Itran, d imttiwgn, d tfkkiwin tisayrarin yaḍnin lli tt skarnin, ar smlillin f wammas nns, ɣilli ɣ illa yan ugḍay asggan anig-iẓẓay. Sɣ usmnu n Wakal, yaggug t ugḍay ad asggan s kra n 27.000 n usggʷas anafaw.<ref name=":0" /> Adjar nns akkʷ yaẓnn iga t tamzzuɣrt n Andṛumida lli yaggugn Tafukt s wattayn n 2,55 n umlyun n usggʷas anafaw, illa ɣ talayt n itran n Andṛumida. Ntta d wattayn n sḍiṣt tmrawin (60) n tmzzuɣar mẓẓiynin yaḍnin, lliɣ illa umdlu imqqurn n Majillan d umdlu imẓẓiyn n Majillan, ar kullu skarn "Tagrumma Tadɣrant", lli igan zaɣd nttat yan ugzzum sɣ "Ibr-Agdad n tgṣmaḍt". Yan umdaday ismmunn akkʷ timzzuɣar d-aẓnin i xtalli igan tinɣ.<ref name=":0" /> == Tasnaẓuṛt n ism == === Ism nns dar Imaziɣn: === Dar imaziɣn n zikk, amjakrar ann umlil ifruzziyn n itran d ar izggr ignna n dyiḍ, irwas alim usdid lli illuzzan, iffarri ɣ waḍu. Aswingm ad nit ad yujjan aɛṛabn ad as fkin ism n « Darb al-Tabbana » (Tasukt n imzznza n walim).<ref>[[Iraql|ur ittmtatnrad]] [[Iraql|ut y]]</ref> « Asif n walim » dar Imaziɣn d Waɛrabn irwas ma d iffal umkraz tiɣʷrdin nns, mk yusi yan waggʷa n walim ɣ kra n uzgaw ibbin. Mgalan d waɛṛabn lli ddrnin ɣ yat twnnaḍt izwan, tsur f iɣarasn d iswak, Imaziɣn daɣ (slawan akkʷ ɣwilli gisn zdɣnin ɣ tmnaḍin tidraranin n Waṭlas) ifl gisn uggar ungraw n twala n waman d isaffn. Assfif ad agnnan ittlkikiḍn, ur asn d isskti kra n uɣaras, isskti asn d imil azray n yan wasif ingin, yasi d dids ifṛẓẓan sfawnin n walim imlluln aynna ittkka. === Tagtti n Ismawn: === Tettyawsmma tmzzuɣrt ad s yan yism izḍarn ad ig "Abrid n walim" ɣ tuggt n tmizar n Imaziɣn, mqqar illa kra n naḥya gratsnt. Ɣ Lqbayl ar as ttinin (Abrid n walim), ɣ Lawras d Ayt Sɣruccn d Ayt Warayn (Abrid n wulum). Ɣ Sus d udrar n Drn ar as bdda ttinin (Tabrida n walim) zun d dar Wactukn, niɣ d (Imakrn n walim) ɣ Ayt Bɛmran, niɣ (Aɣaras n imakrn n walim), niɣ (Aɣaras n walim). Macc ism ad bahra ilan atig, ar ittmyatay d yan yism yaḍn ɣ iffus n Lmɣrib nna igan (Asif n ignwan), niɣ d (Ajggu n tignaw) ɣ Bgayt, d (Umzallaw) dar Itwargiyn.<ref>{{Bdr adlis |last=Usus |first=Muḥmmad |title=كوكرا في الميثولوجيا الامازيغية |publisher=المعهد الملكي للثقافة الامازيغية |year=2008 |isbn=978-9954-28-015-7 |pages=117 |language=Arabic}}</ref> === Ism nns dar iṛmmuyn: === Taguri n « Voie » tkka d tutlayt talatinit « Via » lli isnamkn: aɣaras, abrid, tin « Lactée » tkk d zaɣd nttat talatinit « Lacteus » lli isnamkn: mad izdin d ukʷfay, nɣ d kra irwasn akʷfay. S ɣmkad « La Voie Lactée » twats: Aɣaras n ukʷfay. Aẓuṛ n ism ad lli fkan i tmzzuɣrt n wasif n walim, ikka d Umiyn Igrikn iqburn. Mqqar itahl "[[Zus]]" (Zeus) s "Iṛa" (Héra), iṭṭaf snat d mrawt (12) n taldniwin s ma intln. D yat gisnt lli mi ismn "Alɣmin" (Alcmène), yuru dis yan yiwis, ism as "[[Iraql|iraɣl]]" (Hercule). Sɣ lliɣ d ilul warba ad, ila yat taẓẓiḍṛa yutin tin ufgan, lli as yiwsn ad issugr mnid n kra illan, amr Tamttant, acku innas tga tafgant d ar tettmttat.<ref>{{Bdr awib |title=La voie lactée {{!}} Espace des sciences |url=https://www.espace-sciences.org/archives/la-voie-lactee |access-date=2026-07-11 |website=www.espace-sciences.org}}</ref> Afad ad irar iwis d yan ur ittmtatn, yut Zus tamlda ɣ yan dyiḍ lliɣ tdda tmɣart nns "Iṛa" ad tgn zikk f mad yadlli tmyar. Isiggl Zus "iṛaɣl", isrs t f tama n tɣssa n "iṛa" lli iṭṭaṣn, ur imaṭil ubijju ad yaf tibbit n "Hiṛa", issnti ar itteṭṭḍ s kigan n udurdu sɣ "Ukʷfay n tɣllalt". Tduy d ilmma "iṛa" sɣ iṭṣ s yan uṛmmaḍ ijfan ɣ idmarn nns. Tfrk is ar tssuṭuḍ yan urba ur igin wins. Tmmaɣ ad t inn fllas tsitti, macc yumẓ nit Iṛaɣl ɣ tibbit nns. Tmmaɣ tiklit tis snat s uggar n tammara, macc tggammi, imuqqn gis Iṛaɣl s yat tgrdi iggutn. Ɣ tis kraḍt n tikkal, tssus iṛaɣl sɣ tibbit nns s iɣnan, ɣakudann ad d tnḍṛ yat tmiẓẓṛt n ukʷfay aylliɣ innzwi ɣ Ignna, iskr d nit ilmma mayann "Aɣaras n ukʷfay". == Amzruy == Galili ad igan walli izwarn ad t iẓr ɣ usggʷas n 1610 s twisi n tsmaqqalt nns tasnitrant. Yufa d is tettyawskar s tuggt n itran lli ur iẓḍaṛ ufgan ad tn izlm s tiṭṭ nns yazufn (« Iɣʷẓan mas d Asif n Walim ur igi amr yan ugudi n itran id war-uṭṭun lli lluzzanin f kra n igudiyn mẓẓiynin », Galili, Amazan agnnan, 1610). Assfif ad iflin, lli irwasn akʷfay, iga tamatart n tmzzuɣrt ɣ ignna, ɣmklli s ittyawmnad sɣ idis nns, sɣ udɣar ɣ tlla [[Tafukt]] ɣammas-ka-t-inn n ungraw ad abaraw. ==Talɣa nns d ma t iskarn== Tga tmzzuɣrt n wasif n walim yat tmzzuɣrt tuzligt imqqurn, lli mi tettyafa talɣa nns ɣ usggʷas n 1951 s radio n tsnitrit. Ɣ wammas nns illa yan waqqa isfawn mi ttinin "Aglla", gis ɣ turrut attayn n 10 000 n isggʷasn inafawn. Sɣ gis ar ttffuɣn kra n iɣalln uzlign ar skarn yan ufllun awarar n 100 000 n isggʷasn inafawn llanin ɣ turrut nns, d yat tzuri ilkkmn gr 1 000 ar 3 000 SgF (isggʷasn inafawn).<ref name=":1">{{Bdr awib |last=Larousse |first=Éditions |title=Voie lactée - LAROUSSE |url=https://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Voie_lact%C3%A9e/149220 |access-date=2026-07-13 |website=www.larousse.fr |language=fr}}</ref> Aglla ad d ufllun lli dids, tssutl asn yat tsga iṭṭafn talɣa takʷlillayt ittyawssann s "amdallalas", lli mi tettyawsɣal turrut nns s 300 000 n isggʷasn inafawn. Amdallalas ad llan gis kigan n igudiyn n itran, taggat nnsn tlla ɣ uflla niɣ d ɣ wadday n ufllun ad. Waxxa ɣmkann, amdallalas ad (zun d tuẓẓumt n Wasif n Walim) ur iẓḍaṛ ad t tẓṛ tiḍṭ acku f ugḍṛuṛ agritran. F ɣmkann, taɣudiwt nns ar tettili s umgraw n ddu-zggʷaɣ d radio-telescopes.<ref name=":1" /> Iɣ ittyawmnad sɣ idis, asif n walim irwas yan ufllun iwrn, yili gis yan uffudl bahra isfawn ɣ tuẓẓumt nns, ɣinn aɣ munnt tuggt n itran. tamu tmzzuɣrt ad uggar n 100 n id mlyar n itran (itran zilliznin s uẓṛwal n wanaw amzwaru I, d itran izggʷaɣn mqqurnin n wanaw wis sin II), d igḍṛaṛ ula arragn gr itran. Asttul nns d wattayn n ifḍ n id mlyar n ttwal win Tafukt. Afllun ad, lli iṭṭafn attayn n 70 % sɣ usttul amakay n tmzzuɣrt, gis itran mzaraynin kigan ɣ usttul d uwtay nnsn. Ma illan ngr itran, kullu imun ɣ iɣalln uzlign nttat d itran lli akkʷ mẓẓiynin ɣ uwtay, lli mi ttinin agdud amzwaru I (T Tauri, itran O nɣ d B, Céphéides). Ɣ usggʷas n 2002, ufan imassann is illa yan ugḍay asggan bahra imqqurn ɣ tuẓẓumt n Wasif n Walim, lli mi ilkkm usttul nns kra n kkuẓ n id mlyun n ttwal win Tafukt. == Isuɣal== [[Taggayt: Timassanin]] rin4aa9qbnj3h790hrmovmnlpatgb3n 78778 78777 2026-08-26T19:59:38Z Aɣaras iḍlan 2610 78778 wikitext text/x-wiki {{databox|en:milky way}} '''Asif n walim''' niɣ d '''tabrida n walim''' niɣ d '''asif n ignna''' niɣ d '''aɣaras n walim''', iga ism n yat tmzzuɣrt. Ig nit ansa n [[Angraw anafuk|Ungraw Anafuk]] ɣ illa wakal, anaw nns iga uzlig (izlg), ilkm s tiɣzi nns ikʷti n 100.000 n usggʷas anafaw, ilin gis gr 100 ar 400 n id mlyar n itran. iqqan d ad asn ittyafas ɣunckad n wuṭṭun ad nit n imttiwgn iɣ akkʷ drusn.<ref name=":0">[[Iraql|iga]] {{Bdr awib |date=2022-09-06 |title=Astronomie : qu'est-ce que la Voie Lactée ? {{!}} Maxisciences |url=https://www.maxisciences.com/sciences/espace/voie-lactee_art47348.html |access-date=2026-07-11 |website=www.maxisciences.com |language=fr}}</ref> Ar ittyawnna is d tamzzuɣrt ad tlul d ɣar kra n tizi nif abaqqay Mqqurn (Big Bang), attayn n 13,2 n id mlyar n usggʷas ayad. Itran, d imttiwgn, d tfkkiwin tisayrarin yaḍnin lli tt skarnin, ar smlillin f wammas nns, ɣilli ɣ illa yan ugḍay asggan anig-iẓẓay. Sɣ usmnu n Wakal, yaggug t ugḍay ad asggan s kra n 27.000 n usggʷas anafaw.<ref name=":0" /> Adjar nns akkʷ yaẓnn iga t tamzzuɣrt n Andṛumida lli yaggugn Tafukt s wattayn n 2,55 n umlyun n usggʷas anafaw, illa ɣ talayt n itran n Andṛumida. Ntta d wattayn n sḍiṣt tmrawin (60) n tmzzuɣar mẓẓiynin yaḍnin, lliɣ illa umdlu imqqurn n Majillan d umdlu imẓẓiyn n Majillan, ar kullu skarn "Tagrumma Tadɣrant", lli igan zaɣd nttat yan ugzzum sɣ "Ibr-Agdad n tgṣmaḍt". Yan umdaday ismmunn akkʷ timzzuɣar d-aẓnin i xtalli igan tinɣ.<ref name=":0" /> == Tasnaẓuṛt n ism == === Ism nns dar Imaziɣn: === Dar imaziɣn n zikk, amjakrar ann umlil ifruzziyn n itran d ar izggr ignna n dyiḍ, irwas alim usdid lli illuzzan, iffarri ɣ waḍu. Aswingm ad nit ad yujjan aɛṛabn ad as fkin ism n « Darb al-Tabbana » (Tasukt n imzznza n walim).<ref>[[Iraql|ur ittmtatnrad]] [[Iraql|ut y]]</ref> « Asif n walim » dar Imaziɣn d Waɛrabn irwas ma d iffal umkraz tiɣʷrdin nns, mk yusi yan waggʷa n walim ɣ kra n uzgaw ibbin. Mgalan d waɛṛabn lli ddrnin ɣ yat twnnaḍt izwan, tsur f iɣarasn d iswak, Imaziɣn daɣ (slawan akkʷ ɣwilli gisn zdɣnin ɣ tmnaḍin tidraranin n Waṭlas) ifl gisn uggar ungraw n twala n waman d isaffn. Assfif ad agnnan ittlkikiḍn, ur asn d isskti kra n uɣaras, isskti asn d imil azray n yan wasif ingin, yasi d dids ifṛẓẓan sfawnin n walim imlluln aynna ittkka. === Tagtti n Ismawn: === Tettyawsmma tmzzuɣrt ad s yan yism izḍarn ad ig "Abrid n walim" ɣ tuggt n tmizar n Imaziɣn, mqqar illa kra n naḥya gratsnt. Ɣ Lqbayl ar as ttinin (Abrid n walim), ɣ Lawras d Ayt Sɣruccn d Ayt Warayn (Abrid n wulum). Ɣ Sus d udrar n Drn ar as bdda ttinin (Tabrida n walim) zun d dar Wactukn, niɣ d (Imakrn n walim) ɣ Ayt Bɛmran, niɣ (Aɣaras n imakrn n walim), niɣ (Aɣaras n walim). Macc ism ad bahra ilan atig, ar ittmyatay d yan yism yaḍn ɣ iffus n Lmɣrib lli igan (Asif n ignwan), niɣ d (Ajggu n tgnaw) ɣ Bgayt, d (Umzallaw) dar Itwargiyn.<ref>{{Bdr adlis |last=Usus |first=Muḥmmad |title=كوكرا في الميثولوجيا الامازيغية |publisher=المعهد الملكي للثقافة الامازيغية |year=2008 |isbn=978-9954-28-015-7 |pages=117 |language=Arabic}}</ref> Ism ad n "Asif n walim" bahra ittyawssann, ibidd f yan umiy n zikk mi ttalsn mddn ɣ udrar n Drn; mas d kra n itran ukrn kra n walim, asin t, d ar asn iffrtl ɣ uɣaras (sḍrn t ɣ uɣaras), aylliɣ iskr tassfift ad n tmzzuɣrt. Ɣ yan umiy yaḍni, nnan is d ikka yan waḍu ijfan lli d iddan, isluzza alim ann ittyakarn, izuzzr t inn ɣ uɣaras lli kkan. === Ism nns dar iṛmmuyn: === Taguri n « Voie » tkka d tutlayt talatinit « Via » lli isnamkn: aɣaras, abrid, tin « Lactée » tkk d zaɣd nttat talatinit « Lacteus » lli isnamkn: mad izdin d ukʷfay, nɣ d kra irwasn akʷfay. S ɣmkad « La Voie Lactée » twats: Aɣaras n ukʷfay. Aẓuṛ n ism ad lli fkan i tmzzuɣrt n wasif n walim, ikka d Umiyn Igrikn iqburn. Mqqar itahl "[[Zus]]" (Zeus) s "Iṛa" (Héra), iṭṭaf snat d mrawt (12) n taldniwin s ma intln. D yat gisnt lli mi ismn "Alɣmin" (Alcmène), yuru dis yan yiwis, ism as "[[Iraql|iraɣl]]" (Hercule). Sɣ lliɣ d ilul warba ad, ila yat taẓẓiḍṛa yutin tin ufgan, lli as yiwsn ad issugr mnid n kra illan, amr Tamttant, acku innas tga tafgant d ar tettmttat.<ref>{{Bdr awib |title=La voie lactée {{!}} Espace des sciences |url=https://www.espace-sciences.org/archives/la-voie-lactee |access-date=2026-07-11 |website=www.espace-sciences.org}}</ref> Afad ad irar iwis d yan ur ittmtatn, yut Zus tamlda ɣ yan dyiḍ lliɣ tdda tmɣart nns "Iṛa" ad tgn zikk f mad yadlli tmyar. Isiggl Zus "iṛaɣl", isrs t f tama n tɣssa n "iṛa" lli iṭṭaṣn, ur imaṭil ubijju ad yaf tibbit n "Hiṛa", issnti ar itteṭṭḍ s kigan n udurdu sɣ "Ukʷfay n tɣllalt". Tduy d ilmma "iṛa" sɣ iṭṣ s yan uṛmmaḍ ijfan ɣ idmarn nns. Tfrk is ar tssuṭuḍ yan urba ur igin wins. Tmmaɣ ad t inn fllas tsitti, macc yumẓ nit Iṛaɣl ɣ tibbit nns. Tmmaɣ tiklit tis snat s uggar n tammara, macc tggammi, imuqqn gis Iṛaɣl s yat tgrdi iggutn. Ɣ tis kraḍt n tikkal, tssus iṛaɣl sɣ tibbit nns s iɣnan, ɣakudann ad d tnḍṛ yat tmiẓẓṛt n ukʷfay aylliɣ innzwi ɣ Ignna, iskr d nit ilmma mayann "Aɣaras n ukʷfay". == Amzruy == Galili ad igan walli izwarn ad t iẓr ɣ usggʷas n 1610 s twisi n tsmaqqalt nns tasnitrant. Yufa d is tettyawskar s tuggt n itran lli ur iẓḍaṛ ufgan ad tn izlm s tiṭṭ nns yazufn (« Iɣʷẓan mas d Asif n Walim ur igi amr yan ugudi n itran id war-uṭṭun lli lluzzanin f kra n igudiyn mẓẓiynin », Galili, Amazan agnnan, 1610). Assfif ad iflin, lli irwasn akʷfay, iga tamatart n tmzzuɣrt ɣ ignna, ɣmklli s ittyawmnad sɣ idis nns, sɣ udɣar ɣ tlla [[Tafukt]] ɣammas-ka-t-inn n ungraw ad abaraw. ==Talɣa nns d ma t iskarn== Tga tmzzuɣrt n wasif n walim yat tmzzuɣrt tuzligt imqqurn, lli mi tettyafa talɣa nns ɣ usggʷas n 1951 s radio n tsnitrit. Ɣ wammas nns illa yan waqqa isfawn mi ttinin "Aglla", gis ɣ turrut attayn n 10 000 n isggʷasn inafawn. Sɣ gis ar ttffuɣn kra n iɣalln uzlign ar skarn yan ufllun awarar n 100 000 n isggʷasn inafawn llanin ɣ turrut nns, d yat tzuri ilkkmn gr 1 000 ar 3 000 SgF (isggʷasn inafawn).<ref name=":1">{{Bdr awib |last=Larousse |first=Éditions |title=Voie lactée - LAROUSSE |url=https://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Voie_lact%C3%A9e/149220 |access-date=2026-07-13 |website=www.larousse.fr |language=fr}}</ref> Aglla ad d ufllun lli dids, tssutl asn yat tsga iṭṭafn talɣa takʷlillayt ittyawssann s "amdallalas", lli mi tettyawsɣal turrut nns s 300 000 n isggʷasn inafawn. Amdallalas ad llan gis kigan n igudiyn n itran, taggat nnsn tlla ɣ uflla niɣ d ɣ wadday n ufllun ad. Waxxa ɣmkann, amdallalas ad (zun d tuẓẓumt n Wasif n Walim) ur iẓḍaṛ ad t tẓṛ tiḍṭ acku f ugḍṛuṛ agritran. F ɣmkann, taɣudiwt nns ar tettili s umgraw n ddu-zggʷaɣ d radio-telescopes.<ref name=":1" /> Iɣ ittyawmnad sɣ idis, asif n walim irwas yan ufllun iwrn, yili gis yan uffudl bahra isfawn ɣ tuẓẓumt nns, ɣinn aɣ munnt tuggt n itran. tamu tmzzuɣrt ad uggar n 100 n id mlyar n itran (itran zilliznin s uẓṛwal n wanaw amzwaru I, d itran izggʷaɣn mqqurnin n wanaw wis sin II), d igḍṛaṛ ula arragn gr itran. Asttul nns d wattayn n ifḍ n id mlyar n ttwal win Tafukt. Afllun ad, lli iṭṭafn attayn n 70 % sɣ usttul amakay n tmzzuɣrt, gis itran mzaraynin kigan ɣ usttul d uwtay nnsn. Ma illan ngr itran, kullu imun ɣ iɣalln uzlign nttat d itran lli akkʷ mẓẓiynin ɣ uwtay, lli mi ttinin agdud amzwaru I (T Tauri, itran O nɣ d B, Céphéides). Ɣ usggʷas n 2002, ufan imassann is illa yan ugḍay asggan bahra imqqurn ɣ tuẓẓumt n Wasif n Walim, lli mi ilkkm usttul nns kra n kkuẓ n id mlyun n ttwal win Tafukt. == Isuɣal== [[Taggayt: Timassanin]] isaleujpgop796zkemj7xh9jimcnj2j 78779 78778 2026-08-26T20:05:49Z Aɣaras iḍlan 2610 /* Tagtti n Ismawn: */ 78779 wikitext text/x-wiki {{databox|en:milky way}} '''Asif n walim''' niɣ d '''tabrida n walim''' niɣ d '''asif n ignna''' niɣ d '''aɣaras n walim''', iga ism n yat tmzzuɣrt. Ig nit ansa n [[Angraw anafuk|Ungraw Anafuk]] ɣ illa wakal, anaw nns iga uzlig (izlg), ilkm s tiɣzi nns ikʷti n 100.000 n usggʷas anafaw, ilin gis gr 100 ar 400 n id mlyar n itran. iqqan d ad asn ittyafas ɣunckad n wuṭṭun ad nit n imttiwgn iɣ akkʷ drusn.<ref name=":0">[[Iraql|iga]] {{Bdr awib |date=2022-09-06 |title=Astronomie : qu'est-ce que la Voie Lactée ? {{!}} Maxisciences |url=https://www.maxisciences.com/sciences/espace/voie-lactee_art47348.html |access-date=2026-07-11 |website=www.maxisciences.com |language=fr}}</ref> Ar ittyawnna is d tamzzuɣrt ad tlul d ɣar kra n tizi nif abaqqay Mqqurn (Big Bang), attayn n 13,2 n id mlyar n usggʷas ayad. Itran, d imttiwgn, d tfkkiwin tisayrarin yaḍnin lli tt skarnin, ar smlillin f wammas nns, ɣilli ɣ illa yan ugḍay asggan anig-iẓẓay. Sɣ usmnu n Wakal, yaggug t ugḍay ad asggan s kra n 27.000 n usggʷas anafaw.<ref name=":0" /> Adjar nns akkʷ yaẓnn iga t tamzzuɣrt n Andṛumida lli yaggugn Tafukt s wattayn n 2,55 n umlyun n usggʷas anafaw, illa ɣ talayt n itran n Andṛumida. Ntta d wattayn n sḍiṣt tmrawin (60) n tmzzuɣar mẓẓiynin yaḍnin, lliɣ illa umdlu imqqurn n Majillan d umdlu imẓẓiyn n Majillan, ar kullu skarn "Tagrumma Tadɣrant", lli igan zaɣd nttat yan ugzzum sɣ "Ibr-Agdad n tgṣmaḍt". Yan umdaday ismmunn akkʷ timzzuɣar d-aẓnin i xtalli igan tinɣ.<ref name=":0" /> == Tasnaẓuṛt n ism == === Ism nns dar Imaziɣn: === Dar imaziɣn n zikk, amjakrar ann umlil ifruzziyn n itran d ar izggr ignna n dyiḍ, irwas alim usdid lli illuzzan, iffarri ɣ waḍu. Aswingm ad nit ad yujjan aɛṛabn ad as fkin ism n « Darb al-Tabbana » (Tasukt n imzznza n walim).<ref>[[Iraql|ur ittmtatnrad]] [[Iraql|ut y]]</ref> « Asif n walim » dar Imaziɣn d Waɛrabn irwas ma d iffal umkraz tiɣʷrdin nns, mk yusi yan waggʷa n walim ɣ kra n uzgaw ibbin. Mgalan d waɛṛabn lli ddrnin ɣ yat twnnaḍt izwan, tsur f iɣarasn d iswak, Imaziɣn daɣ (slawan akkʷ ɣwilli gisn zdɣnin ɣ tmnaḍin tidraranin n Waṭlas) ifl gisn uggar ungraw n twala n waman d isaffn. Assfif ad agnnan ittlkikiḍn, ur asn d isskti kra n uɣaras, isskti asn d imil azray n yan wasif ingin, yasi d dids ifṛẓẓan sfawnin n walim imlluln aynna ittkka. === Tagtti n Ismawn: === Tettyawsmma tmzzuɣrt ad s yan yism izḍarn ad ig "Abrid n walim" ɣ tuggt n tmizar n Imaziɣn, mqqar illa kra n naḥya gratsnt. Ɣ [[Lqbayl]] ar as ttinin (Abrid n walim), ɣ Lawras d [[Ayt Sɣruccn]] d [[Ayt Warayn]] (Abrid n wulum). Ɣ [[Sus]] d udrar n Drn ar as bdda ttinin (Tabrida n walim) zun d dar [[Actukn|Wactukn]], niɣ d (Imakrn n walim) ɣ [[Ayt Baɛmran|Ayt Bɛmran]], niɣ (Aɣaras n imakrn n walim), niɣ (Aɣaras n walim). Macc ism ad bahra ilan atig, ar ittmyatay d yan yism yaḍn ɣ iffus n Lmɣrib lli igan (Asif n ignwan), niɣ d (Ajggu n tgnaw) ɣ [[Bgayt]], d (Umzallaw) dar Itwargiyn.<ref>{{Bdr adlis |last=Usus |first=Muḥmmad |title=كوكرا في الميثولوجيا الامازيغية |publisher=المعهد الملكي للثقافة الامازيغية |year=2008 |isbn=978-9954-28-015-7 |pages=117 |language=Arabic}}</ref> Ism ad n "Asif n walim" bahra ittyawssann, ibidd f yan umiy n zikk mi ttalsn mddn ɣ [[Adrar n Drn|udrar n Drn]]; mas d kra n itran ukrn kra n walim, asin t, d ar asn iffrtl ɣ uɣaras (sḍrn t ɣ uɣaras), aylliɣ iskr tassfift ad n tmzzuɣrt. Ɣ yan umiy yaḍni, nnan is d ikka yan waḍu ijfan lli d iddan, isluzza alim ann ittyakarn, izuzzr t inn ɣ uɣaras lli kkan. === Ism nns dar iṛmmuyn: === Taguri n « Voie » tkka d tutlayt talatinit « Via » lli isnamkn: aɣaras, abrid, tin « Lactée » tkk d zaɣd nttat talatinit « Lacteus » lli isnamkn: mad izdin d ukʷfay, nɣ d kra irwasn akʷfay. S ɣmkad « La Voie Lactée » twats: Aɣaras n ukʷfay. Aẓuṛ n ism ad lli fkan i tmzzuɣrt n wasif n walim, ikka d Umiyn Igrikn iqburn. Mqqar itahl "[[Zus]]" (Zeus) s "Iṛa" (Héra), iṭṭaf snat d mrawt (12) n taldniwin s ma intln. D yat gisnt lli mi ismn "Alɣmin" (Alcmène), yuru dis yan yiwis, ism as "[[Iraql|iraɣl]]" (Hercule). Sɣ lliɣ d ilul warba ad, ila yat taẓẓiḍṛa yutin tin ufgan, lli as yiwsn ad issugr mnid n kra illan, amr Tamttant, acku innas tga tafgant d ar tettmttat.<ref>{{Bdr awib |title=La voie lactée {{!}} Espace des sciences |url=https://www.espace-sciences.org/archives/la-voie-lactee |access-date=2026-07-11 |website=www.espace-sciences.org}}</ref> Afad ad irar iwis d yan ur ittmtatn, yut Zus tamlda ɣ yan dyiḍ lliɣ tdda tmɣart nns "Iṛa" ad tgn zikk f mad yadlli tmyar. Isiggl Zus "iṛaɣl", isrs t f tama n tɣssa n "iṛa" lli iṭṭaṣn, ur imaṭil ubijju ad yaf tibbit n "Hiṛa", issnti ar itteṭṭḍ s kigan n udurdu sɣ "Ukʷfay n tɣllalt". Tduy d ilmma "iṛa" sɣ iṭṣ s yan uṛmmaḍ ijfan ɣ idmarn nns. Tfrk is ar tssuṭuḍ yan urba ur igin wins. Tmmaɣ ad t inn fllas tsitti, macc yumẓ nit Iṛaɣl ɣ tibbit nns. Tmmaɣ tiklit tis snat s uggar n tammara, macc tggammi, imuqqn gis Iṛaɣl s yat tgrdi iggutn. Ɣ tis kraḍt n tikkal, tssus iṛaɣl sɣ tibbit nns s iɣnan, ɣakudann ad d tnḍṛ yat tmiẓẓṛt n ukʷfay aylliɣ innzwi ɣ Ignna, iskr d nit ilmma mayann "Aɣaras n ukʷfay". == Amzruy == Galili ad igan walli izwarn ad t iẓr ɣ usggʷas n 1610 s twisi n tsmaqqalt nns tasnitrant. Yufa d is tettyawskar s tuggt n itran lli ur iẓḍaṛ ufgan ad tn izlm s tiṭṭ nns yazufn (« Iɣʷẓan mas d Asif n Walim ur igi amr yan ugudi n itran id war-uṭṭun lli lluzzanin f kra n igudiyn mẓẓiynin », Galili, Amazan agnnan, 1610). Assfif ad iflin, lli irwasn akʷfay, iga tamatart n tmzzuɣrt ɣ ignna, ɣmklli s ittyawmnad sɣ idis nns, sɣ udɣar ɣ tlla [[Tafukt]] ɣammas-ka-t-inn n ungraw ad abaraw. ==Talɣa nns d ma t iskarn== Tga tmzzuɣrt n wasif n walim yat tmzzuɣrt tuzligt imqqurn, lli mi tettyafa talɣa nns ɣ usggʷas n 1951 s radio n tsnitrit. Ɣ wammas nns illa yan waqqa isfawn mi ttinin "Aglla", gis ɣ turrut attayn n 10 000 n isggʷasn inafawn. Sɣ gis ar ttffuɣn kra n iɣalln uzlign ar skarn yan ufllun awarar n 100 000 n isggʷasn inafawn llanin ɣ turrut nns, d yat tzuri ilkkmn gr 1 000 ar 3 000 SgF (isggʷasn inafawn).<ref name=":1">{{Bdr awib |last=Larousse |first=Éditions |title=Voie lactée - LAROUSSE |url=https://www.larousse.fr/encyclopedie/divers/Voie_lact%C3%A9e/149220 |access-date=2026-07-13 |website=www.larousse.fr |language=fr}}</ref> Aglla ad d ufllun lli dids, tssutl asn yat tsga iṭṭafn talɣa takʷlillayt ittyawssann s "amdallalas", lli mi tettyawsɣal turrut nns s 300 000 n isggʷasn inafawn. Amdallalas ad llan gis kigan n igudiyn n itran, taggat nnsn tlla ɣ uflla niɣ d ɣ wadday n ufllun ad. Waxxa ɣmkann, amdallalas ad (zun d tuẓẓumt n Wasif n Walim) ur iẓḍaṛ ad t tẓṛ tiḍṭ acku f ugḍṛuṛ agritran. F ɣmkann, taɣudiwt nns ar tettili s umgraw n ddu-zggʷaɣ d radio-telescopes.<ref name=":1" /> Iɣ ittyawmnad sɣ idis, asif n walim irwas yan ufllun iwrn, yili gis yan uffudl bahra isfawn ɣ tuẓẓumt nns, ɣinn aɣ munnt tuggt n itran. tamu tmzzuɣrt ad uggar n 100 n id mlyar n itran (itran zilliznin s uẓṛwal n wanaw amzwaru I, d itran izggʷaɣn mqqurnin n wanaw wis sin II), d igḍṛaṛ ula arragn gr itran. Asttul nns d wattayn n ifḍ n id mlyar n ttwal win Tafukt. Afllun ad, lli iṭṭafn attayn n 70 % sɣ usttul amakay n tmzzuɣrt, gis itran mzaraynin kigan ɣ usttul d uwtay nnsn. Ma illan ngr itran, kullu imun ɣ iɣalln uzlign nttat d itran lli akkʷ mẓẓiynin ɣ uwtay, lli mi ttinin agdud amzwaru I (T Tauri, itran O nɣ d B, Céphéides). Ɣ usggʷas n 2002, ufan imassann is illa yan ugḍay asggan bahra imqqurn ɣ tuẓẓumt n Wasif n Walim, lli mi ilkkm usttul nns kra n kkuẓ n id mlyun n ttwal win Tafukt. == Isuɣal== [[Taggayt: Timassanin]] m8t5xgi2a140kpldx73lkokmc4iwxli Tamzzuɣrt 0 15429 78773 78768 2026-08-26T19:28:09Z Aɣaras iḍlan 2610 78773 wikitext text/x-wiki {{databox|en=galaxy}} Yat '''tmzzuɣrt''' tga yan wamun n itran d ugḍṛuṛ d [[Urrig|warragn]] ann lli gratsn llanin, ismun tn unzaɣ n tnzzaɣt. Mgalant kigan n tmzzuɣar ɣ usɣal nnsnt (gr 2.000 ar 500.000 n usggʷas n tifawt ɣ tzuri) ula ɣ talɣa nnsnt. Aẓnẓaṛ lli d ittkkan timzzuɣar ar ittajja imassann ad tnt aṭṭun f tmzzuɣar ttyawmyarnin d tmzzuɣar ttdmarnin, nna ɣ llan id msbgr-itran. Igrawn n tmzzuɣar lli ittyannayn ɣ umɣrad ar asn aqqran s igdadn d id magr-igdadn.<ref>{{Bdr awib |last=rédaction |first=la |date=2013-01-02 |title=Définition {{!}} Galaxie : qu&#039;est-ce que c&#039;est ? {{!}} sciences |url=https://www.futura-sciences.com/sciences/definitions/univers-galaxie-36/ |access-date=2026-08-25 |website=Futura |language=fr-FR}}</ref> Asafla n tmzzuɣar ar ilkkm umwan nnsnt gr 10 id mlyar d 13.6 id mlyar n usggʷas. Ilint kra gisnt druɣ ad lkmnt amwan n umɣrad nit s ugayyu nns, lli ittyarun ɣ wattayn n 13.8 id mlyar n usggʷas ayad. Ar ttɣaln imassann n itran is d tamzzuɣrt lli kullu imẓẓiyn ɣ id xtilli ttyawssannin, tbayn ɣ wattayn n 500 mlyun n usggʷas ayad.<ref name=":0">{{Bdr awib |date=2023-06-09 |title=Galaxies - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/universe/galaxies/ |access-date=2026-08-25 |language=en-US}}</ref> Iẓḍaṛ ad munnt tmzzuɣar, ad ttyawsnmalant ɣ kra n tgrummatin llan gisnt kra n tmiḍi niɣ d ma fllas idrusn ɣ igmamn ismun tn uzday n tnzzaɣt lli illan gratsn. Imskiwn flinin yaḍnin, mi ttinin imdadayn (clusters), iẓḍaṛ ad gisn ilin wafḍan n tmzzuɣar. Tigrummatin ad d imdadayn ad iẓḍar zaɣd nttni ad ttyawsnmalan ɣ magr-imdadayn, lli ur ismun kra n uzday n tnzzaɣt. Id magʷr-imdadayn, d idɣarn uganin, d "iɣrban" n tmzzuɣar, ula imskiwn flinin yaḍnin, nttni ad iskarn aẓṭṭa agnnan n tanga ɣ umɣrad ad.<ref name=":0" /> == Tasnaẓuṛt n ism == Aẓuṛ n ism ad n "Tamzzuɣrt" ikka d amyag n "Zzuɣr" issarn anamk d "Ldi kra n tɣawsa" niɣ d "ad tt tettawkt" acku kkan tt inn mddn ar ẓṛṛan tassfift ad tumlilt illan ɣ ignna, zun d "tamatart n uzzuɣr d uldday" n kra ɣ ignna. Irwas nit tamatart illullmn nna ittagurn ɣ wakal, kiɣ ar zzuɣurn imkrazn imadaɣn n walim niɣ d ulli nna t ttasinin. Ɣilli ɣ ar iṭṭar walim, ar iffal tiɣrdin nns yan usaka imlluln ur bahra ifaw, illullm, ɣmklli n iɣalln n yat tmzzuɣrt. == Tisuɣal == 2g73p68tabcnh3srzpsn7o9pau6slk6 78774 78773 2026-08-26T19:29:37Z Aɣaras iḍlan 2610 /* Tasnaẓuṛt n ism */ 78774 wikitext text/x-wiki {{databox|en=galaxy}} Yat '''tmzzuɣrt''' tga yan wamun n itran d ugḍṛuṛ d [[Urrig|warragn]] ann lli gratsn llanin, ismun tn unzaɣ n tnzzaɣt. Mgalant kigan n tmzzuɣar ɣ usɣal nnsnt (gr 2.000 ar 500.000 n usggʷas n tifawt ɣ tzuri) ula ɣ talɣa nnsnt. Aẓnẓaṛ lli d ittkkan timzzuɣar ar ittajja imassann ad tnt aṭṭun f tmzzuɣar ttyawmyarnin d tmzzuɣar ttdmarnin, nna ɣ llan id msbgr-itran. Igrawn n tmzzuɣar lli ittyannayn ɣ umɣrad ar asn aqqran s igdadn d id magr-igdadn.<ref>{{Bdr awib |last=rédaction |first=la |date=2013-01-02 |title=Définition {{!}} Galaxie : qu&#039;est-ce que c&#039;est ? {{!}} sciences |url=https://www.futura-sciences.com/sciences/definitions/univers-galaxie-36/ |access-date=2026-08-25 |website=Futura |language=fr-FR}}</ref> Asafla n tmzzuɣar ar ilkkm umwan nnsnt gr 10 id mlyar d 13.6 id mlyar n usggʷas. Ilint kra gisnt druɣ ad lkmnt amwan n umɣrad nit s ugayyu nns, lli ittyarun ɣ wattayn n 13.8 id mlyar n usggʷas ayad. Ar ttɣaln imassann n itran is d tamzzuɣrt lli kullu imẓẓiyn ɣ id xtilli ttyawssannin, tbayn ɣ wattayn n 500 mlyun n usggʷas ayad.<ref name=":0">{{Bdr awib |date=2023-06-09 |title=Galaxies - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/universe/galaxies/ |access-date=2026-08-25 |language=en-US}}</ref> Iẓḍaṛ ad munnt tmzzuɣar, ad ttyawsnmalant ɣ kra n tgrummatin llan gisnt kra n tmiḍi niɣ d ma fllas idrusn ɣ igmamn ismun tn uzday n tnzzaɣt lli illan gratsn. Imskiwn flinin yaḍnin, mi ttinin imdadayn (clusters), iẓḍaṛ ad gisn ilin wafḍan n tmzzuɣar. Tigrummatin ad d imdadayn ad iẓḍar zaɣd nttni ad ttyawsnmalan ɣ magr-imdadayn, lli ur ismun kra n uzday n tnzzaɣt. Id magʷr-imdadayn, d idɣarn uganin, d "iɣrban" n tmzzuɣar, ula imskiwn flinin yaḍnin, nttni ad iskarn aẓṭṭa agnnan n tanga ɣ umɣrad ad.<ref name=":0" /> == Tasnaẓuṛt n ism == Aẓuṛ n ism ad n "Tamzzuɣrt" ikka d amyag n "Zzuɣr" issarn anamk d "Ldi kra n tɣawsa" niɣ d "ad tt tettawkt" acku kkan tt inn mddn ar ẓṛṛan tassfift ad tumlilt illan ɣ [[Ignwan|ignna]], zun d "tamatart n uzzuɣr d uldday" n kra ɣ ignna. Irwas nit tamatart illullmn nna ittagurn ɣ wakal, kiɣ ar zzuɣurn imkrazn imadaɣn n walim niɣ d ulli nna t ttasinin. Ɣilli ɣ ar iṭṭar walim, ar iffal tiɣrdin nns yan usaka imlluln ur bahra ifaw, illullm, ɣmklli n iɣalln n tmzzuɣrt n [[Asif n walim|wasif n walim]] lliɣ illa [[Angraw anafuk|ungraw anafuk]]. == Tisuɣal == 08049n7t76uhmug70755xtzvhl844gd 78780 78774 2026-08-26T20:38:35Z Aɣaras iḍlan 2610 /* */ 78780 wikitext text/x-wiki {{databox|en=galaxy}} Yat '''tmzzuɣrt''' tga yan wamun n itran d ugḍṛuṛ d [[Urrig|warragn]] ann lli gratsn llanin, ismun tn unzaɣ n tnzzaɣt. Mgalant kigan n tmzzuɣar ɣ usɣal nnsnt (gr 2.000 ar 500.000 n usggʷas n tifawt ɣ tzuri) ula ɣ talɣa nnsnt. Aẓnẓaṛ lli d ittkkan timzzuɣar ar ittajja imassann ad tnt aṭṭun f tmzzuɣar ttyawmyarnin d tmzzuɣar ttdmarnin, nna ɣ llan id msbgr-itran. Igrawn n tmzzuɣar lli ittyannayn ɣ umɣrad ar asn aqqran s igdadn d id magʷr-igdadn.<ref>{{Bdr awib |last=rédaction |first=la |date=2013-01-02 |title=Définition {{!}} Galaxie : qu&#039;est-ce que c&#039;est ? {{!}} sciences |url=https://www.futura-sciences.com/sciences/definitions/univers-galaxie-36/ |access-date=2026-08-25 |website=Futura |language=fr-FR}}</ref> Asafla n tmzzuɣar ar ilkkm umwan nnsnt gr 10 id mlyar d 13.6 id mlyar n usggʷas. Ilint kra gisnt druɣ ad lkmnt amwan n umɣrad nit s ugayyu nns, lli ittyarun ɣ wattayn n 13.8 id mlyar n usggʷas ayad. Ar ttɣaln imassann n itran is d tamzzuɣrt lli kullu imẓẓiyn ɣ id xtilli ttyawssannin, tbayn ɣ wattayn n 500 mlyun n usggʷas ayad.<ref name=":0">{{Bdr awib |date=2023-06-09 |title=Galaxies - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/universe/galaxies/ |access-date=2026-08-25 |language=en-US}}</ref> Iẓḍaṛ ad munnt tmzzuɣar, ad ttyawsnmalant ɣ kra n tgrummatin llan gisnt kra n tmiḍi niɣ d ma fllas idrusn ɣ igmamn ismun tn uzday n tnzzaɣt lli illan gratsn. Imskiwn flinin yaḍnin, mi ttinin imdadayn (clusters), iẓḍaṛ ad gisn ilin wafḍan n tmzzuɣar. Tigrummatin ad d imdadayn ad iẓḍar zaɣd nttni ad ttyawsnmalan ɣ magʷr-imdadayn, lli ur ismun kra n uzday n tnzzaɣt. Id magʷr-imdadayn, d idɣarn uganin, d "iɣrban" n tmzzuɣar, ula imskiwn flinin yaḍnin, nttni ad iskarn aẓṭṭa agnnan n tanga ɣ umɣrad ad.<ref name=":0" /> == Tasnaẓuṛt n ism == Aẓuṛ n ism ad n "Tamzzuɣrt" ikka d amyag n "Zzuɣr" issarn anamk d "Ldi kra n tɣawsa" niɣ d "ad tt tettawkt" acku kkan tt inn mddn ar ẓṛṛan tassfift ad tumlilt illan ɣ [[Ignwan|ignna]], zun d "tamatart n uzzuɣr d uldday" n kra ɣ ignna. Irwas nit tamatart illullmn nna ittagurn ɣ wakal, kiɣ ar zzuɣurn imkrazn imadaɣn n walim niɣ d ulli nna t ttasinin. Ɣilli ɣ ar iṭṭar walim, ar iffal tiɣrdin nns yan usaka imlluln ur bahra ifaw, illullm, ɣmklli n iɣalln n tmzzuɣrt n [[Asif n walim|wasif n walim]] lliɣ illa [[Angraw anafuk|ungraw anafuk]]. == Tisuɣal == mtfhilw3aa994lsyq7duhged0g86ucx 78781 78780 2026-08-26T20:40:49Z Aɣaras iḍlan 2610 /* */ 78781 wikitext text/x-wiki {{databox|en=galaxy}} Yat '''tmzzuɣrt''' tga yan wamun n itran d ugḍṛuṛ d [[Urrig|warragn]] ann lli gratsn llanin, ismun tn unzaɣ n tnzzaɣt. Mgalant kigan n tmzzuɣar ɣ usɣal nnsnt (gr 2.000 ar 500.000 n usggʷas n tifawt ɣ tzuri) ula ɣ talɣa nnsnt. Aẓnẓaṛ lli d ittkkan timzzuɣar ar ittajja imassann ad tnt aṭṭun f tmzzuɣar ttyawmyarnin d tmzzuɣar ttdmarnin, nna ɣ llan id msbgr-itran. Igrawn n tmzzuɣar lli ittyannayn ɣ umɣrad ar asn aqqran s igdadn d id magʷr-igdadn.<ref>{{Bdr awib |last=rédaction |first=la |date=2013-01-02 |title=Définition {{!}} Galaxie : qu&#039;est-ce que c&#039;est ? {{!}} sciences |url=https://www.futura-sciences.com/sciences/definitions/univers-galaxie-36/ |access-date=2026-08-25 |website=Futura |language=fr-FR}}</ref> Asafla n tmzzuɣar ar ilkkm umwan nnsnt gr 10 id mlyar d 13.6 id mlyar n usggʷas. Ilint kra gisnt druɣ ad lkmnt amwan n umɣrad nit s ugayyu nns, lli ittyarun ɣ wattayn n 13.8 id mlyar n usggʷas ayad. Ar ttɣaln imassann n itran is d tamzzuɣrt lli igan tamaẓuẓt ɣ id xtilli ttyawssannin, tbayn ɣ wattayn n 500 mlyun n usggʷas ayad.<ref name=":0">{{Bdr awib |date=2023-06-09 |title=Galaxies - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/universe/galaxies/ |access-date=2026-08-25 |language=en-US}}</ref> Iẓḍaṛ ad munnt tmzzuɣar, ad ttyawsnmalant ɣ kra n tgrummatin llan gisnt kra n tmiḍi niɣ d ma fllas idrusn ɣ igmamn ismun tn uzday n tnzzaɣt lli illan gratsn. Imskiwn flinin yaḍnin, mi ttinin imdadayn (clusters), iẓḍaṛ ad gisn ilin wafḍan n tmzzuɣar. Tigrummatin ad d imdadayn ad iẓḍar zaɣd nttni ad ttyawsnmalan ɣ magʷr-imdadayn, lli ur ismun kra n uzday n tnzzaɣt. Id magʷr-imdadayn, d idɣarn uganin, d "iɣrban" n tmzzuɣar, ula imskiwn flinin yaḍnin, nttni ad iskarn aẓṭṭa agnnan n tanga ɣ umɣrad ad.<ref name=":0" /> == Tasnaẓuṛt n ism == Aẓuṛ n ism ad n "Tamzzuɣrt" ikka d amyag n "Zzuɣr" issarn anamk d "Ldi kra n tɣawsa" niɣ d "ad tt tettawkt" acku kkan tt inn mddn ar ẓṛṛan tassfift ad tumlilt illan ɣ [[Ignwan|ignna]], zun d "tamatart n uzzuɣr d uldday" n kra ɣ ignna. Irwas nit tamatart illullmn nna ittagurn ɣ wakal, kiɣ ar zzuɣurn imkrazn imadaɣn n walim niɣ d ulli nna t ttasinin. Ɣilli ɣ ar iṭṭar walim, ar iffal tiɣrdin nns yan usaka imlluln ur bahra ifaw, illullm, ɣmklli n iɣalln n tmzzuɣrt n [[Asif n walim|wasif n walim]] lliɣ illa [[Angraw anafuk|ungraw anafuk]]. == Tisuɣal == go71hzhihqu1doaznvsg23415exj3al 78782 78781 2026-08-26T20:43:36Z Aɣaras iḍlan 2610 /* */ 78782 wikitext text/x-wiki {{databox|en=galaxy}} Yat '''tmzzuɣrt''' tga yan wamun n itran d ugḍṛuṛ d [[Urrig|warragn]] ann lli gratsn llanin, ismun tn unzaɣ n tnzzaɣt. Mgalant kigan n tmzzuɣar ɣ usɣal nnsnt (gr 2.000 ar 500.000 n usggʷas n tifawt ɣ tzuri) ula ɣ talɣa nnsnt. Aẓnẓaṛ lli ittkkan timzzuɣar ar ittajja imassann ad tnt aṭṭun f tmzzuɣar ttyawmyarnin d tmzzuɣar ttdmarnin, nna ɣ llan id msbgr-itran. Igrawn n tmzzuɣar lli ittyannayn ɣ umɣrad ar asn aqqran s igdadn d id magʷr-igdadn.<ref>{{Bdr awib |last=rédaction |first=la |date=2013-01-02 |title=Définition {{!}} Galaxie : qu&#039;est-ce que c&#039;est ? {{!}} sciences |url=https://www.futura-sciences.com/sciences/definitions/univers-galaxie-36/ |access-date=2026-08-25 |website=Futura |language=fr-FR}}</ref> Asafla n tmzzuɣar ar ilkkm umwan nnsnt gr 10 id mlyar d 13.6 id mlyar n usggʷas. Ilint kra gisnt druɣ ad lkmnt amwan n umɣrad nit s ugayyu nns, lli ittyarun ɣ wattayn n 13.8 id mlyar n usggʷas ayad. Ar ttɣaln imassann n itran is d tamzzuɣrt lli igan tamaẓuẓt ɣ id xtilli ttyawssannin, tbayn ɣ wattayn n 500 mlyun n usggʷas ayad.<ref name=":0">{{Bdr awib |date=2023-06-09 |title=Galaxies - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/universe/galaxies/ |access-date=2026-08-25 |language=en-US}}</ref> Iẓḍaṛ ad munnt tmzzuɣar, ad ttyawsnmalant ɣ kra n tgrummatin llan gisnt kra n tmiḍi niɣ d ma fllas idrusn ɣ igmamn ismun tn uzday n tnzzaɣt lli illan gratsn. Imskiwn flinin yaḍnin, mi ttinin imdadayn (clusters), iẓḍaṛ ad gisn ilin wafḍan n tmzzuɣar. Tigrummatin ad d imdadayn ad iẓḍar zaɣd nttni ad ttyawsnmalan ɣ magʷr-imdadayn, lli ur ismun kra n uzday n tnzzaɣt. Id magʷr-imdadayn, d idɣarn uganin, d "iɣrban" n tmzzuɣar, ula imskiwn flinin yaḍnin, nttni ad iskarn aẓṭṭa agnnan n tanga ɣ umɣrad ad.<ref name=":0" /> == Tasnaẓuṛt n ism == Aẓuṛ n ism ad n "Tamzzuɣrt" ikka d amyag n "Zzuɣr" issarn anamk d "Ldi kra n tɣawsa" niɣ d "ad tt tettawkt" acku kkan tt inn mddn ar ẓṛṛan tassfift ad tumlilt illan ɣ [[Ignwan|ignna]], zun d "tamatart n uzzuɣr d uldday" n kra ɣ ignna. Irwas nit tamatart illullmn nna ittagurn ɣ wakal, kiɣ ar zzuɣurn imkrazn imadaɣn n walim niɣ d ulli nna t ttasinin. Ɣilli ɣ ar iṭṭar walim, ar iffal tiɣrdin nns yan usaka imlluln ur bahra ifaw, illullm, ɣmklli n iɣalln n tmzzuɣrt n [[Asif n walim|wasif n walim]] lliɣ illa [[Angraw anafuk|ungraw anafuk]]. == Tisuɣal == a37hmggvnlsxycifwozk1w96q59ocav 78783 78782 2026-08-26T23:30:29Z Aɣaras iḍlan 2610 /* Tasnaẓuṛt n ism */ 78783 wikitext text/x-wiki {{databox|en=galaxy}} Yat '''tmzzuɣrt''' tga yan wamun n itran d ugḍṛuṛ d [[Urrig|warragn]] ann lli gratsn llanin, ismun tn unzaɣ n tnzzaɣt. Mgalant kigan n tmzzuɣar ɣ usɣal nnsnt (gr 2.000 ar 500.000 n usggʷas n tifawt ɣ tzuri) ula ɣ talɣa nnsnt. Aẓnẓaṛ lli ittkkan timzzuɣar ar ittajja imassann ad tnt aṭṭun f tmzzuɣar ttyawmyarnin d tmzzuɣar ttdmarnin, nna ɣ llan id msbgr-itran. Igrawn n tmzzuɣar lli ittyannayn ɣ umɣrad ar asn aqqran s igdadn d id magʷr-igdadn.<ref>{{Bdr awib |last=rédaction |first=la |date=2013-01-02 |title=Définition {{!}} Galaxie : qu&#039;est-ce que c&#039;est ? {{!}} sciences |url=https://www.futura-sciences.com/sciences/definitions/univers-galaxie-36/ |access-date=2026-08-25 |website=Futura |language=fr-FR}}</ref> Asafla n tmzzuɣar ar ilkkm umwan nnsnt gr 10 id mlyar d 13.6 id mlyar n usggʷas. Ilint kra gisnt druɣ ad lkmnt amwan n umɣrad nit s ugayyu nns, lli ittyarun ɣ wattayn n 13.8 id mlyar n usggʷas ayad. Ar ttɣaln imassann n itran is d tamzzuɣrt lli igan tamaẓuẓt ɣ id xtilli ttyawssannin, tbayn ɣ wattayn n 500 mlyun n usggʷas ayad.<ref name=":0">{{Bdr awib |date=2023-06-09 |title=Galaxies - NASA Science |url=https://science.nasa.gov/universe/galaxies/ |access-date=2026-08-25 |language=en-US}}</ref> Iẓḍaṛ ad munnt tmzzuɣar, ad ttyawsnmalant ɣ kra n tgrummatin llan gisnt kra n tmiḍi niɣ d ma fllas idrusn ɣ igmamn ismun tn uzday n tnzzaɣt lli illan gratsn. Imskiwn flinin yaḍnin, mi ttinin imdadayn (clusters), iẓḍaṛ ad gisn ilin wafḍan n tmzzuɣar. Tigrummatin ad d imdadayn ad iẓḍar zaɣd nttni ad ttyawsnmalan ɣ magʷr-imdadayn, lli ur ismun kra n uzday n tnzzaɣt. Id magʷr-imdadayn, d idɣarn uganin, d "iɣrban" n tmzzuɣar, ula imskiwn flinin yaḍnin, nttni ad iskarn aẓṭṭa agnnan n tanga ɣ umɣrad ad.<ref name=":0" /> == Tasnaẓuṛt n ism == Aẓuṛ n ism ad n "Tamzzuɣrt" ikka d amyag n "Zzuɣr" issarn anamk d "Ldi kra n tɣawsa" niɣ d "ad tt tettawkt" acku kkan tt inn mddn ar ẓṛṛan tassfift ad tumlilt illan ɣ [[Ignwan|ignna]], zun d "tamatart n uzzuɣr d uldday" n kra ɣ ignna. Irwas nit tamatart illullmn nna ittagurn ɣ wakal, kiɣ ar zzuɣurn imkrazn imadaɣn n walim niɣ d ulli nna t ttasinin. Ɣilli ɣ ar iṭṭar walim, ar iffal tiɣrdin nns yan usaka imlluln ur bahra ifaw, illullm, ɣmklli n iɣalln n tmzzuɣrt n [[Asif n walim|wasif n walim]] lliɣ illa [[Angraw anafuk|ungraw anafuk]]. == Anawn n tmzzuɣar == == Tisuɣal == k9vp5mrrkpchqd5xqorigm4i16gvsms