ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃး shnwiki https://shn.wikipedia.org/wiki/%E1%81%BC%E1%82%83%E1%82%88%E1%82%81%E1%80%B0%E1%80%9D%E1%80%BA%E1%82%81%E1%82%85%E1%81%B5%E1%80%BA%E1%82%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.7 first-letter သိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇ ၶိုၵ်ႉတွၼ်း ဢုပ်ႇၵုမ် ၽူႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ဢုပ်ႇၵုမ် ၽူႈၸႂ်ႉတိုဝ်း ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃး ဢုပ်ႇၵုမ် ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃး ၾၢႆႇ ဢုပ်ႇၵုမ် ၾၢႆႇ မီႇတီႇယႃႇဝီႇၶီႇ ဢုပ်ႇၵုမ် မီႇတီႇယႃႇဝီႇၶီႇ ထႅမ်းပလဵတ်ႉ ဢုပ်ႇၵုမ် ထႅမ်းပလဵတ်ႉ လွင်ႈၸွႆႈထႅမ် ဢုပ်ႇၵုမ် လွင်ႈၸွႆႈထႅမ် ပိူင်ထၢၼ်ႈ ဢုပ်ႇၵုမ် ပိူင်ထၢၼ်ႈ ၵိူၼ်ႇတူ တွၼ်ႈဢုပ်ႇ ၵိူၼ်ႇတူ ပိူင်လိူင်း ဢုပ်ႇၵုမ် ပိူင်လိူင်း TimedText TimedText talk မေႃႇၵျူး ဢုပ်ႇၵုမ် မေႃႇၵျူး Event Event talk 0 37313 126610 2026-06-22T08:12:20Z Sai Sai Ngin 6634 ၵေႃႇသၢင်ႈၼႃႈလိၵ်ႈဝႆႉ တင်း "'''မၢၵ်ႇၸၢင်း''' ႁိုဝ် ''Litsea cubeba'' (Mountain Pepper / May Chang) ၼႆႉ ပဵၼ်တူၼ်ႈမႆႉဢၼ်မီးသႅဝ်ႁွမ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း မီးၽွၼ်းလီ ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်း ယႃႈယႃ လႄႈ ၼမ်ႉၵတ်ႉမၼ်းမီးတင်းၼမ် [cite: 1, 3, 5] ။ ==..." 126610 wikitext text/x-wiki '''မၢၵ်ႇၸၢင်း''' ႁိုဝ် ''Litsea cubeba'' (Mountain Pepper / May Chang) ၼႆႉ ပဵၼ်တူၼ်ႈမႆႉဢၼ်မီးသႅဝ်ႁွမ်ၶိုၵ်ႉတွၼ်း မီးၽွၼ်းလီ ၶဝ်ႈတၢင်းတိုဝ်း ယႃႈယႃ လႄႈ ၼမ်ႉၵတ်ႉမၼ်းမီးတင်းၼမ် [cite: 1, 3, 5] ။ == လွင်ႈတူၼ်ႈ၊ ၸိူဝ်ႉၽၼ်း လႄႈ တီႈလႆႈႁၼ် == * '''ၸိုဝ်ႈတၢင်းသၢႆႈ (Scientific Name):''' ''Litsea cubeba'' [cite: 5] * '''ၸုမ်းၶိူဝ်း (Family):''' Lauraceae (ၸုမ်းၶိူဝ်းလဵဝ်ၵၼ် တင်းတူၼ်ႈမႆႉႁွမ် လႄႈ ထိုင်ႇမုင်) [cite: 6, 7] * '''လွင်ႈတူၼ်ႈ လႄႈ မႂ်:''' ပဵၼ်တူၼ်ႈမႆႉၶဵဝ် ဢၼ်မီးသႅၼ်းၵၢင် မီးတၢင်းသုင် မွၵ်ႈ 5-12 မီႇတႃႇ [cite: 8] ။ မႂ်မၼ်းမီးသီၶဵဝ် ၊ ႁၢင်ႈယၢဝ်း (lanceolate) ၊ ပေႃးဢဝ်မိုဝ်းထူၺ်ႈတူၺ်း တေမီးသႅဝ်ႁွမ်ဢွၵ်ႇမႃး မိူၼ်သႅဝ်မၢၵ်ႇၽႃႈ [cite: 8, 9] ။ * '''မၢၵ်ႇမၼ်း:''' မၢၵ်ႇမၼ်းပဵၼ်မၢၵ်ႇမူၼ်းဢွၼ်ႇ ဢွၵ်ႇပဵၼ်ၸုမ်ႉ [cite: 10] ။ မိူဝ်ႈလိပ်းမီးသီၶဵဝ်သေ ပေႃးၵႄႇမႃး သုၵ်းမႃး ပဵၼ်သီလမ် [cite: 10] ။ ႁူၺ်ႇမၢၵ်ႇမၼ်း မီးသႅဝ်ႁွမ်ႁႅင်း လႄႈ မီးရူတ်ႉၸၢတ်ႈ (ဢရသႃႇ) ၽဵတ်းၸိူဝ်းၸိူဝ်း [cite: 10] ။ * '''တီႈလႆႈႁၼ်:''' မူၼ်ႉငိူၼ်ႈမႃးတီႈ မိူင်းဢေးသျႃးၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ လႄႈ မိူင်းၶႄႇ ပွတ်းၸၢၼ်း [cite: 11] ။ လႆႈႁၼ်ၼမ် ၼႂ်းမိူင်းၶႄႇ ၊ မိူင်းထႆးပွတ်းႁွင်ႇ လႄႈ ၼႂ်းမိူင်းတႆး ၸွမ်းပႃႇမႆႉသုင် ၼိူဝ်လွႆ ဢၼ်မီးၾိင်ႈၾႃႉယဵၼ် [cite: 11] ။ == လၢႆးၸႂ်ႉတိုဝ်း == * '''လွင်ႈႁဵတ်းၼမ်ႉမၼ်းႁွမ် (Essential Oil):''' ဢဝ်မၢၵ်ႇ လႄႈ မႂ်မၼ်းမႃးၵၼ်ႇ (distill) ႁဵတ်းပဵၼ်ၼမ်ႉမၼ်းႁွမ်မၢၵ်ႇၸၢင်း May Chang oil [cite: 13] ။ ယွၼ်ႉမၼ်းမီးထၢတ်ႈ Citral ၼမ် လႄႈ ၸႂ်ႉၼႂ်းၵၢၼ်ႁဵတ်းသီႇပူႇ ၊ ၼမ်ႉႁွမ် လႄႈ ၶိူင်ႈမိတ်ႉၸၢင်ႈ (cosmetics) ၵူႈသႅၼ်း [cite: 14] ။ * '''ၽၢႆႇတၢင်းၵိၼ် လႄႈ ၶိူင်ႈႁွမ် (Culinary Spice):''' ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈမၢင်တီႈ ဢဝ်မၢၵ်ႇမၼ်းမႃး တၢၵ်ႇႁႅင်ႈသေ ၸႂ်ႉတႅၼ်း မၢၵ်ႇၽိတ်ႉၵေႃ (black pepper) တွၼ်ႈတႃႇသႂ်ႇၼႂ်းၽၵ်း ႁႂ်ႈမီးသႅဝ်ႁွမ် လႄႈ မီးရူတ်ႉၸၢတ်ႈၽဵတ်းဢွၼ်ႇ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵိၼ်ၶဝ်ႈဝၢၼ် [cite: 15] ။ * '''ၽၢႆႇယႃႈယႃပၢၼ်ၵဝ်ႇ (Traditional Medicine):''' ဢဝ်ႁၢၵ်ႈ ၊ လမ်း လႄႈ မၢၵ်ႇမၼ်း ၸႂ်ႉပဵၼ်ယႃႈယႃတႆး တႃႇၵႄႈတွင်ႉဢိုတ်ႇ ၊ တွင်ႉၸဵပ်း လႄႈ ၸႂ်ႉပဵၼ်ယႃႈယႃ တႃႇၼူတ်ႈၵႄႈ ၸဵပ်းၵႅၼ်း [cite: 16, 17] ။ == ၽွၼ်းလီ == * '''လီတွၼ်ႈတႃႇလွင်ႈယွႆႈဢႃႇႁၢၼ် (Digestive Health):''' ၸွႆႈၵႄႈလူမ်းၼႂ်းတွင်ႉ ၊ ၵႄႈတွင်ႉဢိုတ်ႇ တွင်ႉၸဵပ်း လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵၢၼ်ယွႆႈဢႃႇႁၢၼ် ႁဵတ်းၵၢၼ်လႆႈလီ [cite: 19] ။ * '''ၸွႆႈႁႂ်ႈၸႂ်လီ လႄႈ ၼိမ် (Mental Relaxation):''' သႅဝ်ႁွမ်မၢၵ်ႇၸၢင်းၼႆႉ မီးၽွၼ်းလီ ၸွႆႈၵႄႈလွင်ႈၶမ်ၸႂ် (stress) ၊ မႆႈၸႂ် (anxiety) လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၸႂ်ၼိမ် ယွၼ်ႇယၢၼ်း [cite: 20, 21] ။ မၼ်းၸွႆႈႁႂ်ႈ လပ်းလီ လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈဢွၵ်းဢေႃလႅင်း [cite: 21] ။ * '''သၢၼ်ၶတ်းၸိူဝ်ႉမႅင်း (Antibacterial & Antifungal Properties):''' ၼမ်ႉမၼ်းႁွမ်မၼ်း မီးလွင်ႈသၢၼ်ၶတ်းၸိူဝ်ႉမႅင်း လႄႈ မႅင်းတူဝ်ဢွၼ်ႇ (fungi) လႆႈလီ [cite: 22] ။ ၸွႆႈႁႄႉၵင်ႈ လွင်ႈၸဵပ်းယဵၼ်း လႄႈ ၸွႆႈႁႂ်ႈၽိဝ်ၼိူဝ်ႉလီ [cite: 23] ။ * '''ၵႄႈလွင်ႈၸဵပ်းၵႅၼ်း (Pain Relief):''' ပေႃးဢဝ်မႃးၼူတ်ႈ ႁိုဝ် တႃး ၸွႆႈၵႄႈလွင်ႈၸဵပ်းၵႅၼ်း ၸွမ်းလုပ်ႇ ၊ ၸွမ်းၵၢမ်ႈ လႄႈ ၵႄႈလူမ်းၸဵပ်း (rheumatism) [cite: 24] ။ * '''ၵႄႈလူမ်းၼၢဝ် (Cold & Flu Relief):''' ၸွႆႈၵႄႈတွင်ႉပိၵ်ႉ ၊ ၶီႈမုၵ်ႈတၼ် လႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ သၢႆလူမ်းထူၺ်ႈၸႂ် လေႃႈလီ မိူဝ်ႈပဵၼ်ၶႆႈပဵၼ်ၼၢဝ် [cite: 25] ။ == လွင်ႈၶွတ်ႇၽွတ်ႈထၢတ်ႈတၢင်းသၢႆႈ (Chemical Composition) == ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ မၢၵ်ႇၸၢင်း မီးၵႃႈၶၼ်သုင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ယွၼ်ႉထၢတ်ႈၼမ်ႉမၼ်းႁွမ် ဢၼ်မီးၼႂ်း မၢၵ်ႇမၼ်း [cite: 27] ။ ပေႃးမႃးၸႅၵ်ႇၽႄတူၺ်း လွင်ႈထၢတ်ႈတၢင်းသၢႆႈ ၸိုင် တေလႆႈႁၼ်ထၢတ်ႈလမ်ႇလွင်ႈ ၸိူဝ်းၼႆႉ - [cite: 27] * '''Citral (Geranial လႄႈ Neral):''' မီးၼမ်ထိုင် 70% တေႃႇ 85% ၼႂ်းၼမ်ႉမၼ်းႁွမ် [cite: 28] ။ ထၢတ်ႈဢၼ်ၼႆႉ ပဵၼ်တူဝ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးသႅဝ်ႁွမ်မိူၼ်မၢၵ်ႇၽႃႉ လႄႈ ပဵၼ်ထၢတ်ႈလမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်မီးၼမ်ႉၵတ်ႉ သၢၼ်ၶတ်းၸိူဝ်ႉမႅင်း (Antibacterial) ႁႅင်းႁႅင်း [cite: 29] ။ * '''Limonene:''' ၸွႆႈပဵၼ်ထၢတ်ႈသၢၼ်ၶတ်း ဢၼ်ယႃႉၵိုတ်းသႄး (Antioxidant) လႄႈ ၸွႆႈၵႄႈ လွင်ႈၸဵပ်းယဵၼ်း [cite: 30] ။ * '''Linalool & Citronellal:''' ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈသႅဝ်ႁွမ်မၼ်း လီသုတ်ႇသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈပၢႆးၸႂ် ယွၼ်ႇယၢၼ်း လပ်းလႆႈလီ [cite: 31] ။ == ပိုၼ်း လႄႈ လွင်ႈၵဵဝ်ႇၶွင်ႉၾိင်ႈငႄႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း == ၼႂ်းပိုၼ်းၸၢဝ်းၶိူဝ်း ဢေးသျႃးၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇ လႄႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼိူဝ်လွႆၼၼ်ႉ တူၼ်ႈၼႆႉ လမ်ႇလွင်ႈမႃးၸဵမ်ၵွၼ်ႇ [cite: 33] ။ * '''ၾိင်ႈငႄႈၸၢဝ်းၶိူဝ်း:''' ၸၢဝ်းၶိူဝ်း Atayal ၼႂ်းမိူင်းထႆႇဝၼ်ႇ ႁွင်ႉမၢၵ်ႇၼႆႉဝႃႈ Maqaw သေ ၸႂ်ႉပဵၼ်ၶိူင်ႈႁွမ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းပွႆးလၢမ်း လႄႈ လွင်ႈယုမ်ႇယမ်ၶဝ် [cite: 34] ။ ၼႂ်းပိုၼ်ႉတီႈမိူင်းႁဝ်း လႄႈ ၸၢဝ်းၶိူဝ်းၼိူဝ်လွႆ (မိူၼ်ၼင်ႇ မူင်ႉ، ဢႃႇၶႃႇ) ၵေႃႈ ဢဝ်မၢၵ်ႇမၼ်းသႂ်ႇၼႂ်းၼိူဝ်ႉ တႃႇႁဵတ်းႁႂ်ႈၼိူဝ်ႉဝႆႉလႆႈႁိုင် ဢမ်ႇပိူၺ်ႈဢမ်ႇၼဝ်ႈငၢႆႈ ယွၼ်ႉမၼ်းမီးထၢတ်ႈၶႃႈၸိူဝ်ႉမႅင်း [cite: 35] ။ * '''ယႃႈယႃပိုၼ်ႉမိူင်း (Ethnobotany):''' ၸဵမ်မိူဝ်ႈပႆႇမီး ယႃႈယႃပၢၼ်မႂ်ႇ ၵူၼ်းၵွၼ်ႇဢဝ်ႁၢၵ်ႈ လႄႈ မႂ်မၼ်း တူမ်ႈၼမ်ႉသေ ၵိၼ်ၵႄႈလူမ်းၼၢဝ် ၊ ၵႄႈတၢင်းပဵၼ်တွင်ႉ သေမဝ်ႇၵႃး ဢဝ်မႃးပူၵ်ႉသႂ်ႇတီႈၸဵပ်း တႃႇႁႂ်ႈလီဝႆး [cite: 36] ။ == ပၢႆးမၢၵ်ႈမီး လႄႈ လွင်ႈၸႂ်ႉတိုဝ်းၼႂ်းၵၢၼ်ၸၢၵ်ႈ == * '''ၵၢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ဝီႇတႃႇမိၼ်ႇ (Vitamin Synthesis):''' ၼႂ်းပၢႆးၸၢၵ်ႈယႃႈယႃ (Pharmaceuticals) ပၢၼ်မႂ်ႇၶဝ် ဢဝ်ထၢတ်ႈ Citral ဢၼ်လႆႈၼႂ်းတူၼ်ႈၼႆႉ မႃးပဵၼ် သၢၼ်တင်ႈတူၼ်ႈ တႃႇႁဵတ်းဢွၵ်ႇ Vitamin A လႄႈ Vitamin E ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းၵိၼ်ယူႇ ၵူႈဝၼ်း [cite: 38] ။ * '''လွင်ႈသူင်ႇဢွၵ်ႇ:''' မိူင်းၶႄႇ ပဵၼ်မိူင်းဢၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ လႄႈ သူင်ႇဢွၵ်ႇ ၼမ်ႉမၼ်း မၢၵ်ႇၸၢင်း ၼမ်သေပိူၼ်ႈၼႂ်းလုမ်ႈၾႃႉ တွၼ်ႈတႃႇသူင်ႇပၼ် ႁူင်းၸၢၵ်ႈႁဵတ်းၼမ်ႉႁွမ် လႄႈ ၶိူင်ႈသီႇပူႇ ၼႂ်းမိူင်းယူးရူပ်ႉ လႄႈ ဢမေႇရိၵႃႉ [cite: 39] ။ == သၽႃႇဝ လႄႈ ၵၢၼ်ၽုၵ်ႇသွမ်ႈ == * '''တူၼ်ႈမႆႉပိူၵ်ႇလွႆ (Pioneer Species):''' တူၼ်ႈမၢၵ်ႇၸၢင်းၼႆႉ မၼ်းမီးၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢွၵ်ႇလႆႈဝႆး ၼႂ်းပႃႇမႆႉဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းယႃႉလူႉ ႁိုဝ် ပႃႇလွႆလွတ်ႈ [cite: 41] ။ မၼ်းၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈလိၼ်ၸၢင်ႈလီၶိုၼ်းမႃး (Soil Regeneration) လႄႈ ဢွၵ်ႇဢွၼ်တၢင်းတူၼ်ႈမႆႉလူင် [cite: 42] ။ * '''လွင်ႈၵဵပ်းမၢၵ်ႇ:''' ၵမ်ႉၼမ် တေၵဵပ်းမၢၵ်ႇမၼ်းၼႂ်းၶၢဝ်းလိူၼ် July တေႃႇ September မိူဝ်ႈမၢၵ်ႇမၼ်းတိုၵ်ႉၶဵဝ် လႄႈ သႅဝ်ႁွမ်မၼ်းႁႅင်းသုတ်း [cite: 43] ။ 72j4hh04ud01mf1m6y5nic4acwekjr1