ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃး
shnwiki
https://shn.wikipedia.org/wiki/%E1%81%BC%E1%82%83%E1%82%88%E1%82%81%E1%80%B0%E1%80%9D%E1%80%BA%E1%82%81%E1%82%85%E1%81%B5%E1%80%BA%E1%82%88
MediaWiki 1.48.0-wmf.5
first-letter
သိုဝ်ႇၶၢဝ်ႇ
ၶိုၵ်ႉတွၼ်း
ဢုပ်ႇၵုမ်
ၽူႈၸႂ်ႉတိုဝ်း
ဢုပ်ႇၵုမ် ၽူႈၸႂ်ႉတိုဝ်း
ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃး
ဢုပ်ႇၵုမ် ဝီႇၶီႇၽီးတီးယႃး
ၾၢႆႇ
ဢုပ်ႇၵုမ် ၾၢႆႇ
မီႇတီႇယႃႇဝီႇၶီႇ
ဢုပ်ႇၵုမ် မီႇတီႇယႃႇဝီႇၶီႇ
ထႅမ်းပလဵတ်ႉ
ဢုပ်ႇၵုမ် ထႅမ်းပလဵတ်ႉ
လွင်ႈၸွႆႈထႅမ်
ဢုပ်ႇၵုမ် လွင်ႈၸွႆႈထႅမ်
ပိူင်ထၢၼ်ႈ
ဢုပ်ႇၵုမ် ပိူင်ထၢၼ်ႈ
ၵိူၼ်ႇတူ
တွၼ်ႈဢုပ်ႇ ၵိူၼ်ႇတူ
ပိူင်လိူင်း
ဢုပ်ႇၵုမ် ပိူင်လိူင်း
TimedText
TimedText talk
မေႃႇၵျူး
ဢုပ်ႇၵုမ် မေႃႇၵျူး
Event
Event talk
ၸၢႆးထီးသႅင်
0
399
249184
115974
2026-11-18T13:09:27Z
Saosukham
105
/* ႁူပ်ႉထူပ်း ၸၢႆးသၢႆမၢဝ်း */
249184
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox musical artist
| name = ၸၢႆးထီးသႅင်
| native_name =
| image =
| alt =
| caption =
| image_size =
| birth_name = ၸၢႆးတိၼ်ႇဢူး
| birth_date = {{birth date|1950|09|23|df=y}}
| birth_place = ဝၢၼ်ႈတိုဝ်ႉၼိဝ်ႉ၊ [[ၸႄႈဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း]]၊ [[မိူင်းတႆး]]
| death_date = {{death date and age|2008|03|10|1950|09|23|df=y}}
| death_place = [[ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ]]၊ မျၢၼ်ႇမႃႇ
| instrument = {{hlist|တိင်ႇ|ႁွင်ႉၵႂၢမ်း}}
| genre = [[:en:Pop rock|ပွပ်ႉရွၵ်ႉ]]
| occupation = {{hlist|ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း|ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း}}
| years_active = 1969–2008
| label =
| past_member_of = [[:en:The Wild Ones (Burmese band)|The Wild Ones]]
| website =
}}
'''ၸၢႆးထီးသႅင်''' ({{langx|my|စိုင်းထီးဆိုင်}}၊ {{langx|en|Sai Htee Seng}}) ၵိူတ်ႇဝၼ်းထီႉ 23 လိူၼ်သႅပ်ႇထႅမ်ႇပႃႇ ၊ 1950 ‒ သဵင်ႈၵၢမ်ႇဝၼ်းထီႉ 10 လိူၼ်မၢၶျ်ႉ၊ 2008) ၸၢႆးထီးသႅင် ၼႆႉပဵၼ် ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းတႆးလႄႈ ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႊ၊ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းၸၢဝ်းတႆး ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်လိုဝ်းလင်သုတ်းၵေႃႉၼိုင်ႈ တီႈၼႂ်း[[မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မိူင်းမၢၼ်ႈ|မိူင်းႁူမ်ႈတုမ်မျႅၼ်ႇမႃႇ]]။
==ၸၢတ်ႈပၢၼ်မိူဝ်ႈၸဝ်ႉ==
'''ၸၢႆးထီးသႅင်'''ၼႆႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး လုင်းၼၼ်ႇတႃႇ လႄႈ ပႃႈၼၢင်းဢိင်ႇသေ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈမိူဝ်ႈ 1950 လိူၼ်သႅပ်ႉတိမ်ႇပိူဝ်ႇ 23 ဝၼ်း၊ ပီၵေႃးၸႃႇ 1312 လိူၼ်သိပ်းမႂ်ႇ 12 ၶမ်ႈ၊ ဝၼ်းသဝ် တမ်ႈတီႈ မိူင်းတႆးပွတ်းၸၢၼ်း ဝဵင်းလၢင်းၶိူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈတိုဝ်ႉၼိဝ်ႉ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ မီးပီႈၼွင်ႉႁူမ်ႈတွင်ႉ ႁႃႈၵေႃႉ မိူၼ်ၼင်ႇ- (1) ၸၢႆးထီးသႅင်၊ (2) ၼၢင်းဝိၼ်းထဵင်ႇ၊ (3) ၼၢင်းမျိၼ်ႉဢူင်း၊ (4) ၼၢင်းတဵင်းထူၺ်း(ႁွင်ႉ)ယိင်း လႄႈ (5) [[ဢွင်ႇထီးၶမ်း၊ ၸၢႆး|ၸၢႆးဢွင်ႇထီးၶမ်း]] ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ မၼ်းၸၢႆး ၽိဝ်ၼိူဝ်ႉၽိဝ်ၼင် ဢမ်ႇၶၢဝ်၊ သမ်ႉလမ်သွမ်ႇ(ၵမ်ႇ)ဝႆႉလႄႈ ၸင်ႇႁွင်ႉၸိုဝ်ႈ မၼ်းဝႃႈ '''ဢၢႆႈတူး''' ၼႆယဝ်ႉ။ ၸိုဝ်ႈဢၢပ်ႇလိူၼ်မၼ်းတႄႉ ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ '''ၸၢႆးတိၼ်ႇဢူး''' ၼႆသေ ၽွင်း မိူဝ်ႈၶၢမ်ႇသၢင်ႇၼၼ်ႉ လႆႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ '''ၸဝ်ႈထမ်ႇမ ရၵ်ႉၶိတ''' ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸၢႆးၼႆႉ ယွၼ်ႉမီး ဝႃႇသၼႃႇတႃႇပဵၼ် ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းလႄႈ မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ ပေႃးၵႂႃႇဢၢပ်ႇၼမ်ႉတဵင်းၼႆ မၼ်းတိုၼ်းဢူၺ်ႉသဵင်ယိုတ်ႈသဵင်ယၢဝ်းသေ လူင်းၵႂႃႇဢၢပ်ႇ [[ၼမ်ႉတဵင်း]] တႃႇသေႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ သဵင်ၵႂၢမ်းမၼ်း မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉၼၼ်ႉတႄႉ ဢမ်ႇပႃးသဵင်တွႆႇ၊ ဢမ်ႇပႃးဝွၵ်းသေတႃႉ မၼ်းပႃးၵွၵ်းယူႇ။
မိူဝ်ႈၽွင်း ဢႃႇယုလႆႈမႃး 5 ၶူပ်ႇလိူဝ်ၼၼ်ႉ လႆႈၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် တီႈလၢင်းၶိူဝ်းသေ ၽွင်းပႆႇယဝ်ႉတူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၸင်ႇဢွၵ်ႇႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် ၶၢႆႉၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းႁူင်းသဝ်း "Sacred Heart Convent High School" တီႈဝဵင်းလွႆလႅမ်ယဝ်ႉ။ ပဵၼ်ႁူင်းႁဵၼ်းၶရိယၢၼ်ႇလႄႈ ၼၢႆးၶၢဝ်ၶရိယၢၼ်ႇ ၸင်ႇသႂ်ႇပၼ်ၸိုဝ်ႈမႂ်ႇမၼ်းဝႃႈ '''''ရိတ်ႉၶျၢတ်ႉ ၼၼ်ႇတႃႇ''''' ၼႆယဝ်ႉ။
ၽွင်းမိူဝ်ႈ ယူႇသဝ်းတမ်ႈတီႈ ၵျွင်းၶွၼ်ႇဝႅၼ်ႉ လွႆလႅမ်ၼၼ်ႉ ၼၢႆးၶၢဝ်ၶရိယၢၼ်ႇ သိတ်ႉသတိူဝ်ႇ ပီးယႃး ၽၢၵ်ႇတွၼ်ႈပၼ်မၼ်း ၶိူင်ႈႁႆႇလဵတ်း ဢၼ်မီး သၢႆသီႇသၢႆ ''ယူႇၵလီးလီး'' (တိင်ႇဢွၼ်ႇ)ၼၼ်ႉလႄႈ မၼ်းၸၢႆး ၸင်ႇမိုတ်ႈၵိုဝ်း လွင်ႈပၢႆးမွၼ်းလွင်ႈႁႆႇတိုင်ႈ ႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ဢွင်ႇပူၼ်ႉၸၼ်ႉသီႇ တီႈလွႆလႅမ်ယဝ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇ ၸၼ်ႉ-5 တီႈ[[တူၼ်ႈတီး]]ယဝ်ႉ။
==ႁူပ်ႉထူပ်း ၸၢႆးသၢႆမၢဝ်း==
ၵေႃႉပဵၼ်ပေႃႈမၼ်း လုင်းၼၼ်ႇတႃႇ ဢွၼ်ဢဝ်မၼ်းၸၢႆး ၶၢႆႉမႃးတူၼ်ႈတီးသေ ဢဵၼ်းဢၢၼ်းၵႂႃႇဝႆႉ တီႈႁူင်းႁဵၼ်း "National Christian High School" သေတႃႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈႁူင်းသဝ်း ဢမ်ႇပဝ်ႇယဝ်ႉလႄႈ ၸင်ႇလႆႈဢွၼ်ဢဝ် လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၵႂႃႇၸူးတမ်ႈတီႈ ႁိူၼ်းတႆးၵေႃႉလီမၼ်း လုင်းထမ်းယွတ်ႈ တူၼ်ႈတီးလႄႈ ၸင်ႇလႆႈၵႂႃႇယူႇၸွမ်း [[ၸၢႆးလၢဝ်သႂ်]]၊ [[ၸၢႆးသၢႆမၢဝ်း]]သေ ပဵၼ်ဢူၺ်းၵေႃႉလီၵၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈမီးဝႃႇသၼႃႇ ပၢႆးမွၼ်းမိူၼ်ၵၼ်လႄႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်းဢၼ်ၶဝ်ဢုပ်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉၵေႃႈ တေႃႈပဵၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်း တႃႇတေႁဵတ်းပဵၼ် ၽဵင်းၵႂၢမ်းၼၼ်ႉၵူၺ်း။
ဝၢႆးၼၼ်ႉ ''ရိတ်ႉၶျၢတ်ႉ'' ၶိုၼ်းလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇႁူင်းသဝ်းႁူင်းႁဵၼ်း National Christian High School သေ တီႈႁူင်းႁဵၼ်းၼၼ်ႉ ၵႂႃႇထူပ်းၺႃး ဢူၺ်းၵေႃႉမႂ်ႇ ဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ ''မွင်းမွင်ႇ'' လႄႈ ၸင်ႇလႆႈႁဵၼ်းဢဝ် လၢႆးႁႆႇတိင်ႇ တေႃႇပေႃးမေႃလီလီယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၶႂ်ႈႁႆႇတိင်ႇႁွင်ႉၵႂၢမ်းၼႃႇလႄႈ ၶဝ်ႈပႃးၼႂ်း ၸုမ်းယဵၼ်ႇငႄႈယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပႃးဝႃႇသၼႃႇ လွင်ႈပၢႆးမွၼ်းလႄႈ ထိုင်မႃး ၸၼ်ႉၵဝ်ႈ ရိတ်ႉၶျၢတ်ႉ တူၵ်းပွႆးထၢမ်လိၵ်ႈပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ ၵေႃႉပဵၼ်ပေႃႈ ၸင်ႇၶိုၼ်းဢဝ် ရိတ်ႉၶျၢတ်ႉမႃးဝႆႉ တီႈလွႆလႅမ်သေ သိုပ်ႇၶိုၼ်ႈႁဵၼ်း တီႈလွႆလႅမ်ယူႇ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢမ်ႇပေႃးလႆႈၵႂႃႇလႄႇႁွၼ်ႈတီႈလႂ်လႄႈ မၼ်းၸၢႆးပဵၼ်တႅမ်ႈၵႂၢမ်းမႃးတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။
==ထူပ်းႁၼ် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း==
ပီ 1969 ၊ [[ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း]] လႆႈတၢင်တူဝ် လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ်သေ မႃးၶိုၼ်ႈ [[ပၢင်ၵုမ်ၵေႃႇမသျိၼ်ႇလိၵ်ႈတႆး]]လႄႈ ၸင်ႇလႆႈမႃးထူပ်းၺႃး ၸၢႆးထီးသႅင်၊ ၸၢႆးသၢႆမၢဝ်း ၶဝ်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဝႃႇသၼႃႇၶဝ်မိူၼ်ၵၼ်လႄႈ လႆႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵၼ်သေ ၸင်ႇလႆႈၵႂၢမ်းဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ တင်းၼမ်ယူႇ။
တီႈပၢင်ၵုမ်ၵေႃႇမသျိၼ်ႇလိၵ်ႈတႆးၼၼ်ႉ ၵုမ်ၵၼ်လွင်ႈတႃႇတေတႅပ်းတတ်း [[လိၵ်ႈတႆး|လိၵ်ႈတႆးမႂ်ႇ]](လိၵ်ႈသဵင်တႅတ်ႈ) ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ဢုပ်ႇၵုမ်ၵၼ် တီႈတူၼ်ႈတီးၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းၵေႃႈ ပဵၼ်ၽူႈတၢင်တူဝ် လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၵေႃႉၼိုင်ႈသေ မႃးတူင်ႉၼိုင်ၸွမ်း ၼႃႈၵၢၼ်လိၵ်ႈလၢႆး ဢၼ်ပဵၼ်ပိူင်လူင် ပုၼ်ႈတႃႇၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း ဝၢၼ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉယူႇ။ ယွၼ်ႉၼၼ် ဢိင်ပိုင်ႈလိၵ်ႈတႆးသေ တေလႆႈဝႃႈ ၶႃသွင်ၵေႃႉ မႃးထူပ်းၺႃးၵၼ်ၼႆ ယူႇ။ ဢမ်ႇၼၼ် လိၵ်ႈတႆး ဢဝ်ၶႃထူပ်းၵၼ်ၼႆၵေႃႈ ဝႃႈလႆႈယူႇ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၶႃသွင်ၵေႃႉ မႃးထူပ်းၵၼ် လႄႈ ဝၢႆးလင်ၼၼ်ႉ ၶေႃႈသဵင်ၽဵင်း သဵင်ၶွင်တူဝ် တႆးလႄႈမၢၼ်ႈ တေဢွၵ်ႇမႃး တင်းၼမ်ၼႆ မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၽႂ်တေဢမ်ႇဝူၼ်ႉၺႃး။ လွင်ႈၶႃမႃးထူပ်းၵၼ်ၼႆႉ တေလႆႈဝႃႈ ဢဝ်ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၽဵင်းပၢၼ်မႂ်ႇ မုၼ်းယႂ်ႇမႃး ပၢၼ်ၼိုင်ႈၼႆယူႇ။
==ႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈ ၸၢႆးထီးသႅင်==
ထိုင်မႃး 1962 ဝၢႆးသေ ၵွင်ႇၸီႇလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ဢၼ်[[ၸွမ်သိုၵ်းၼေႇဝိၼ်း]] ဢွၼ်ႁူဝ် ၶိုၼ်ႈဢဝ် ဢႃႇၼႃႇဝၢၼ်ႈမိူင်းယဝ်ႉ ''ႁူင်းႁဵၼ်းၶွၼ်ႇဝႅၼ်ႉ'' (Convent) လႆႈၶၢမ်ႇသိမ်းဢိုတ်းပႅတ်ႈသဵင်ႈလႄႈ ရိတ်ႉၶျၢတ်ႉ ၸင်ႇဢွၵ်ႇၸႂ် ၶႂ်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၸိုဝ်ႈမႃးယူႇ။ ၸိုဝ်ႈ ရိတ်ႉၶျၢတ်ႉဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ ပဵၼ်ၸိုဝ်ႈၼၢႆးၶၢဝ်ၶရိယၢၼ်ႇ ၶဝ်ပၼ်ဝႆႉလႄႈ ပဵၼ်ၸိုဝ်ႈဢႅင်းၵလဵတ်ႈယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၶႂ်ႈလႆႈ ၸိုဝ်ႈတႆးလႄႈ ၸင်ႇၵႂႃႇၸူးတမ်ႈတီႈ [[ၸဝ်ႈလုင်းၶုၼ်မႁႃႇ]] ဢၼ်ပဵၼ်ၵဝိတႆးသေ ယွၼ်းဢဝ်ၸိုဝ်ႈတႆးယဝ်ႉ။
ၸဝ်ႈလုင်းၶုၼ်မႁႃႇ (တၢင်ႉယၢၼ်း မိူင်းယႆ) ၼႆႉ ပဵၼ်ၽူႈမေႃၼပ်ႉ ပေႇတၢင်ႇၵႃႇလႃး ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈလႄႈ ၸင်ႇမႃးလိူၵ်ႈ ပၼ်ၸိုဝ်ႈမႂ်ႇ သႂ်ႇပၼ်ၸိုဝ်ႈ ၶိုၵ်ႉလိုၵ်ႈ ၸွမ်းလုၵ်ႈဝၼ်းသေဝႃႈ '''ထီးသႅင်''' ၼႆယဝ်ႉ။ "ထီး" ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸိၵ်းပဵၼ်ၸွမ် ထၢတ်ႈၵွင်းမူး။ "သႅင်" ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉသမ်ႉပဵၼ် ဢၼ်မီးၵႃႈယႂ်ႇၶိုၵ်ႉတွၼ်းလႄႈ မီးတီႈပွင်ႇဝႃႈ ပဵၼ်ၸိုဝ်ႈ ဢၼ်မီးတီႈသုင်သေ ၶိုၵ်ႉတွၼ်းလိူဝ်ပိူၼ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
==ၵၢၼ်ဢတ်းသဵင်==
ဝၢႆးသေ ဢွင်ႇၸၼ်ႉၵဝ်ႈ တီႈလွႆလႅမ်ယဝ်ႉ ၸၢႆးထီးသႅင် ၶိုၼ်ႈလႆႈမႃးယူႇ တူၼ်ႈတီးယဝ်ႉ။ ၸၢႆးထီးသႅင်ၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈမီး ယိၼ်ႉပၢႆးမွၼ်း လွင်ႈႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်းလႄႈ ၽွင်းမိူဝ်ႈ တိုၵ်ႉၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉသိပ်းယူႇ တီႈတူၼ်ႈတီးၼၼ်ႉ ဢဵၼ်းဢၢၼ်းၶႂ်ႈၵႂႃႇ ဢတ်းသဵင်ၽဵင်းၵႂၢမ်း တမ်ႈတီႈ[[မိူင်းထႆး]] လႄႈ ၵုမ်ႇမိုင်ႉၸွမ်း လွင်ႈၼၼ်ႉသေ ပီၼၼ်ႉ ဢမ်ႇတၼ်းလႆႈသႂ်ႇသဵၼ်ႈမၢႆ တႃႇတွပ်ႇၸၼ်ႉသိပ်းႁေ ႁၢမ်းလုတ်ႈၵႂႃႇပႅတ်ႈယဝ်ႉ။ လွင်ႈတၢင်း တႃႇတေ ၵႂႃႇဢတ်းသဵင် တီႈမိူင်းထႆးၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၸၢႆးသၢႆမၢဝ်း ၵႂႃႇဢတ်းသဵင် တီႈၵဵင်းႁၢႆးမႃးယဝ်ႉ မႃးၸူဝ်းၵႂႃႇလႄႈ ၶႃၸင်ႇၶဵၼ်းၵၼ်ဝႆႉ တီႈ[[ဝဵင်းၼမ်ႉၸၢင်]]ယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ တႃႇတေၵႂႃႇ[[ၵဵင်းတုင်]] ‒ [[တႃႈၶီႈလဵၵ်း]] လႆႈပႂ်ႉၵႃးသိုၵ်း ၸွမ်းသူင်ႇလႄႈ ၸၢႆးသၢႆမၢဝ်း ပႂ်ႉၸၢႆးထီးသႅင် တေႃႇၵႃးပေႃးဢွၵ်ႇၵေႃႈ ဢမ်ႇႁၼ်ၸၢႆးထီးသႅင်မႃး။ ၸၢႆးထီးသႅင် ၽႅဝ်မႃးဢမ်ႇၶိုတ်းၵႃးယဝ်ႉလႄႈ ၸင်ႇဢဝ်ၶပ်းမၢႆ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇသေ ၵႂႃႇသဵၼ်ႈတၢင်းထိူၼ်ႇ သဵၼ်ႈတၢင်း[[လၢင်းၶိူဝ်း]]ဢဝ်ယဝ်ႉ။ ၵႂႃႇႁွတ်ႈၽႅဝ် တီႈလႅၼ်လိၼ် [[မႄႈႁွင်ႈသွၼ်]]၊ ၸၢႆးထီးသႅင် လႆႈၵႂႃႇၺႃး တၢမ်ႇၼူတ်ႇထႆး ႁွင်ႉဝႆႉသေ ဢမ်ႇပၼ်ၶဝ်ႈ ၼႂ်းမိူင်းထႆးလႄႈ ၸင်ႇၶိုၼ်းပွၵ်ႈမႃးယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ်လႄႈ ၸင်ႇဢမ်ႇတၼ်းၶိုတ်း တႃႇတေသႂ်ႇသဵၼ်ႈမၢႆ တွပ်ႇၸၼ်ႉသိပ်း။
ယၢမ်းၼၼ်ႉ ၵေႃႉပဵၼ်ပေႃႈ ပွင်ႉထႃႉသေ ၶိုၼ်းႁွင်ႉမႃး ယူႇလၢင်းၶိူဝ်းယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ တွပ်ႇလိၵ်ႈၸၼ်ႉသိပ်း တီႈလၢင်းၶိူဝ်းယဝ်ႉ မိူဝ်ႈဢိုတ်းႁူင်းႁဵၼ်း ၶၢဝ်းမႆႈၼၼ်ႉ ၸုမ်းပိတ်ႉမၢၵ်ႇၼင်ၶဝ် လၢင်းၶိူဝ်း ပႃးတင်း ၸၢႆးထီးသႅင် တေမိူဝ်းတူၺ်းပွႆး လဵၼ်ႈၶႄႉၵၼ် ဢၼ်မိူင်းၸဵင်ႇၸၢၼ်းဝၼ်းဢွၵ်ႇဢေးသျႃး မႃးလဵၼ်ႈတီႈ တႃႈၵုင်ႈၼၼ်ႉလႄႈ ၸင်ႇႁွတ်ႈၽႅဝ်[[တႃႈၵုင်ႈ]]ယဝ်ႉ။
ၽိူဝ်ႇၽႅဝ်ၵႂႃႇတႃႈၵုင်ႈ သမ်ႉၵႂႃႇၺႃး တႆးၵေႃႉမၼ်း ၸၢႆးၸူဝ်းမျိၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၸၢႆးၸူဝ်းမျိၼ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ဝူင်ႈဝၢင်ႈၼႆႉ မီးဝႆႉၶပ်ႉမၢႆ တႃႇတေဢတ်းသဵင်ၵႂၢမ်းတႆး တမ်ႈတီႈႁူင်းပွႆႇသဵင်ၽၢႆႇတႆး တီႈတႃႈၵုင်ႈၼႆယူႇ။ မၼ်းမႃးတုၵ်းယွၼ်းႁႂ်ႈ ၸၢႆးထီးသႅင် ႁွင်ႉပၼ်ၵႂၢမ်းပၼ်ၽွင်ႈၼႆလႄႈ ၸၢႆးထီးသႅင်ၼႆႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ၵူၼ်းလူမ်ႇလုၵ်း သမ်ႉၺႃး ပိုင်ႈမႅင်းမၼ်း၊ ၽိူဝ်ႇဢဝ်မိုဝ်းတဝ်ႉသွင်ၶွၼ် သမ်ႉဝၵ်ႉလႆႈဢီႇၵုၵ်ႈၽၢႆႇလုၵ်ႈလုၵ်ႈ၊ ႁႅၼ်တူၺ်းၽၢႆႇၼိူဝ် သမ်ႉၵႂႃႇႁၼ် ႁူင်းၽိုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ ၸင်ႇၵႂႃႇဢတ်းသဵင်ၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆးမႂ်ႇ ႁႃႈႁူဝ် ၸိူဝ်း "တၢင်းႁၵ်ႉဢွၼ်ႇၵူၼ်းႁၢင်ႈၸႃႉ"၊ "ၵေႃႉႁၵ်ႉမိူင်းၵႆ"၊ "ၼူၼ်းႁၢင်ႈလီ" ၸိူဝ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵႂၢမ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇသေ ၵူၼ်းလႆႈၸႂ်မီး ၼမ်ယူႇတႄႉတႄႉ။
==ပၢၼ်လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ်==
ဝၢႆးသေ ဢွင်ႇၸၼ်ႉသိပ်းယဝ်ႉ သိုပ်ႇၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉၸွမ်ဝဵင်းလိူဝ်ႇ ၾၢႆႇပၢႆးၸႂ်ယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် တင်းၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းသေ ၶိုၼ်းမႃးထူပ်းၺႃးၵၼ်ထႅင်ႈယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၸၢႆးထီးသႅင် ပႃးဝႃႇသၼႃႇ လွင်ႈပၢႆးမွၼ်း တႃႇႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်းၵေႃႈ ပိူင်ၼိုင်ႈ၊ သမ်ႉပဵၼ်တႆးၵေႃႉ ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းတီ ၵေႃႈပိူင်ၼိုင်ႈလႄႈ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း မိုတ်ႈၸၢႆးထီးသႅင်မႃး လိူဝ်ႁႅင်းယူႇတႄႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ တၢင်းမိုတ်ႈၶႃ ယိုတ်ႈယၢဝ်းမႃးလႄႈ သဵင်ၵႂၢမ်းၶႃသွင်ၵေႃႈ သမ်ႉပေႃးၶိုတ်ႈၺႃး မၢၵ်ႇႁူဝ်ၸႂ် ၵူၼ်းတင်းဝၢၼ်ႈတင်းမိူင်းယဝ်ႉ။
ၸၢႆးထီးသႅင် ၽႅဝ်မႃးတီႈ ၸၼ်ႉၸွမ်ဝဵင်းလိူဝ်ႇသေ ဢူၺ်းၵေႃႉ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းၵေႃႈ မီးမႃးၼမ်တႄႉꧦ။ တင်း ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း ၵူဝ်ႇၼေႇဝိၼ်းၵေႃႈ ႁူႉၸၵ်းမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵၼ်ၵႂႃႇသေ ၵႂၢမ်း ''မွင်ႉလပျေႉဝုၼ်း'' ဢၼ်ၵူဝ်ႇၼေႇဝိၼ်းတႅမ်ႈၼၼ်ႉ ၸၢႆးထီးသႅင် ၵႆႉဢဝ်ၵႂႃႇႁွင်ႉ ၼႂ်းဝၢင်းၸၼ်ႉၸွမ်တႃႇသေႇယဝ်ႉ။
သဵင်ၸၢႆးထီးသႅင်ၼႆႉ တိုၼ်းၵိုၵ်းပႃး သဵင်ၵရုၼႃႇ ဝၢၼ်ႁူဝႆႉလႄႈ ၽႂ်လႆႈထွမ်ႇငိၼ်းၵေႃႈ ပေႃးၸပ်းတိတ်းႁူဝႆႉယူႇ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ပဵၼ်လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ်သေ ၵႂႃႇႁွင်ႉၵႂၢမ်း တီႈၽၢႆႇၼႃႈႁူင်းသဝ်း သၢဝ်ၸၼ်ႉၸွမ်ၶဝ် ၵူႈၶမ်ႈၼၼ်ႉ ၸၢႆးထီးသႅင် လဵတ်းတိင်ႇသေ ႁွင်ႉၵႂၢမ်း တီႈၽၢႆႇၼႃႈႁူင်းသဝ်း ဢၼ်လႂ်ၵေႃႈ သၢဝ်ၸၼ်ႉၸွမ် ၼႂ်းႁူင်းသဝ်း ဢွၼ်ၵၼ် တဵတ်ႇယဵၼ်သေ ထွမ်ႇၵႂၢမ်းမၼ်း တေႃႇပေႃးယဝ်ႉယဝ်ႈ။ လွင်ႈသဵင်ဝၢၼ် ၸၢႆးထီးသႅင်ၼႆႉ တေႃႈဢမ်ႇလိူဝ်သေ ၵူၼ်းပႂ်ႉႁူင်းသဝ်း ယင်းၶဝ်ႈၸႂ်သေ တဵတ်ႇယဵၼ်ပႂ်ႉထွမ်ႇၸွမ်း ယိင်းသၢဝ်ၸၼ်ႉၸွမ်ၶဝ်ယူႇ။ ၽွင်းၶိုၼ်ႈႁဵၼ်း ၸၼ်ႉၸွမ်ၼၼ်ႉတႄႉ ၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢွၼ်ၵၼ် ႁွင်ႉမၼ်းဝႃႈ ''တွင်ႉလေႃးၶမ်း၊ သူၺ်ႇဢုဢေႃး'' ၼႆယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈဝႃႈ ၼူၵ်ႉတွင်ႉလေႃး ဢၼ်မၢၼ်ႈၶဝ်ဝႃႈ ''ဢုဢေႃး''ၼၼ်ႉ တူဝ်မၼ်းလမ် သဵင်မၼ်းဝၢၼ်လႄႈ ၸၢႆးထီးသႅင်ၵေႃႈ ဢမ်ႇၸႂ်ႈၵူၼ်းႁၢင်ႈလီသေတ သမ်ႉပဵၼ် ၵူၼ်းသဵင်ဝၢၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပေႃးဝႃႈ ၸၢႆးထီးသႅင် ႁွင်ႉၵႂၢမ်းယဝ်ႉၵႂႃႇၼႆ သၢဝ်ၸၼ်ႉၸွမ်ၶဝ် လွမ်လွမ်ဢဝ်တၢင်းၵိၼ်တၢင်းယႅမ်ႉ ၽၢၵ်ႇတွၼ်ႈပၼ် ၸၢႆးထီးသႅင်ယူႇယဝ်ႉ။ တေလႆႈဝႃႈ သဵင်ၽဵင်းၵႂၢမ်းမၼ်း ႁၢင်ႈၶိူင်ႈပၼ် ၶိုၼ်းလိူၼ်မူၼ်း ၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်သေ မၼ်းၸၢႆးတႄႉ ပဵၼ်ၸၢႆးႁၢင်ႈၸႃႉ ၼႂ်းငဝ်းလပ်းသိင်ႇၼႆယူႇ။
ႁၢင်ႈၽၢင်ၸၢႆးထီးသႅင်ၼႆႉတိုၼ်းပႅၵ်ႇပိူင်ႈပိူၼ်ႈသေ ပဵၼ်ဝႆႉ ႁၢင်ႈၽၢင်ႁင်းၶေႃမၼ်းယူႇ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ သဵင်မၼ်းၸၢႆး ဝၢၼ်ၼႃႇသေတႃႉ ႁၢင်ႈၽၢင်သမ်ႉႁၢင်ႈၸႃႉ လႄႈ ပိူၼ်ႈဢွၼ်ၵၼ် ႁွင်ႉမၼ်းဝႃႈ '''တွင်ႉလေႃး''' ၼႆယဝ်ႉ။ ႁၢင်ႈၽၢင်မၼ်း ဢၼ်ထၢင်ႇၸႅင်ႈသေ ၸပ်းတႃပိူၼ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတႄႉ (1) မၢၼ်ႇတႃၼႃၼႃ၊ (2) ၼူတ်ႇၶွပ်ႇဢမ်ႇထႃ၊ (3) ၶဵဝ်ႈငွၵ်ႈဢွၵ်ႇႁႃ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထိုင်မႃးပီ 1973 ၸုမ်းၸိူဝ်းၶဝ် ဝႃႇသၼႃႇမိူၼ်ၵၼ် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း၊ ၸၢႆးထီးသႅင်၊ ၶုၼ်မဵဝ်းလုၼ်ႇ၊ ၸေႃးတဵင်းဝုၼ်းၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၸင်ႇၽွတ်ႈပဵၼ်ၸုမ်း ႁႆႇတိုင်ႈ The Outsiders ၸုမ်းၼိုင်ႈသေ ႁႆႇတိုင်ႈတီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဝဵင်းလိူဝ်ႇယဝ်ႉ။ ၸုမ်းၶဝ်ၼႆႉ တႄႇ လႆႈၸိုဝ်ႈသဵင်မႃး တမ်ႈတီႈ ၸၼ်ႉၸွမ်ဝဵင်းလိူဝ်ႇသေ လုၵ်ႈႁဵၼ်း ၸၼ်ႉၸွမ်ၶဝ် ႁူႉၸၵ်းၼမ်မႃးတႄႉꧦ။ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ၼၼ်ႉ သမ်ႉၵႆႉမီး လွင်ႈႁပ်ႉတွၼ်ႈလုၵ်ႈ ႁဵၼ်းမႂ်ႇ၊ လွင်ႈသူင်ႇသင်ႇတူင်ႉတၵ်ႉ လုၵ်ႈႁဵၼ်းၵဝ်ႇ ၸိူဝ်းၼႆႉလႄႈ ၸုမ်းၶဝ် ၵႆႉၵႆႉလႆႈႁႆႇတိုင်ႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းသေ ဢွၼ်ၵၼ်ႁူႉၸၵ်း ၸုမ်းၶဝ်မႃးယဝ်ႉ။
ၵၢပ်ႈပၢၼ်မိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၵူၼ်းၸၢႆးလႄႉၵၼ်ဝႆႉ ၶူၼ်ႁူဝ်ယၢဝ်းလႄႈ ၸုမ်းၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၶူၼ်ႁူဝ်ယၢဝ်းပူၼ်ႉႁူဝ်မႃႇဝႆႉယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ တိုၵ်ႉၶိုၼ်ႈႁဵၼ်း တီႈ[[မေႇမဵဝ်ႉ]] မိူဝ်ႈ 1978 ၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈလႆႈႁၼ် ၸၢႆးထီးသႅင်ပွၵ်ႈဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ႁူမ်ႈလူၺ်ႈ လုၵ်ႈႁဵၼ်းတႆးၸၼ်ႉၸွမ်ဝဵင်းလိူဝ်ႇ မႃးဢႅဝ်ႇလႄႇ မေႇမဵဝ်ႉသေ ၵႂႃႇႁၼ်ၶဝ် တီႈသူၼ်လူင် မေႇမဵဝ်ႉယဝ်ႉ။ လႆႈႁၼ် ၸၢႆးထီးသႅင် ၼုင်ႈၵူၼ်တႆး၊ သိူဝ်ႈတႆး ဢိၵ်ႇသိူဝ်ႈသျၢတ်ႉၽိူၵ်ႇ ပႃးတိင်ႇလုၵ်ႈၼိုင်ႈသေ ၵႂႃႇၸွမ်းၼႂ်းၸုမ်း လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယူႇ။ ဢၼ်ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈတိုၵ်ႉတွင်းယူႇၼၼ်ႉတႄႉ ၶူၼ်ႁူဝ်ၸၢႆးထီးသႅင် ငေႃးငေႃးႁေ ယၢဝ်းပူၼ်ႉႁူဝ်မႃႇဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ သမ်ႉထႅင်ႈ မၢၼ်ႇတႃၼႃလူင်မၼ်းၵေႃႈ လိူမ်ႈမၢပ်ႈဝႆႉယူႇ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၵေႃႉႁၵ်ႉမၼ်း ပဵၼ်ၵေႃႉလႂ်ၼႆတႄႉ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈဢမ်ႇႁူႉ။ ဢၼ်မၼ်းႁၵ်ႉၼႃႇၼၼ်ႉတႄႉ လႅပ်ႈတေပဵၼ် တိင်ႇမၼ်းၵူၺ်း။ မၼ်းႁႆႇတိင်ႇလုၵ်ႈလဵဝ်သေ ႁွင်ႉၵႂၢမ်းမူၼ်ႈၸႂ်ပၼ်ပိူၼ်ႈၼႆၵေႃႈ တိုၼ်းပႃးၸႂ်ပႃးၶေႃးသေ ႁႆႇလႄႈ သဵင်တူပ်းမိုဝ်းပၼ်ႁႅင်းမၼ်း တိုၼ်းႁူၼ်ႈပၼ်းဝႆႉ လိူဝ်ပိူၼ်ႈယူႇတႃႇသေႇယဝ်ႉ။
==ပၢၼ်ပဵၼ် ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း==
ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ၸုမ်းၸၢႆးထီးသႅင်ၶဝ် ၶၢမ်ႇသဵင်ႈငိုၼ်းသေ ဢတ်းသဵင်တူၺ်း တမ်ႈတီႈ ႁွင်ႈဢတ်းသဵင် Center ဝဵင်းလိူဝ်ႇယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ သဵင်ႁႆႇဢမ်ႇၶႅမ်ႉလႅပ်ႈ။ မိူဝ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်ၵူၼ်းႁႆႇတိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းႁွင်ႉၵႂၢမ်း လႆႈႁႆႇလႆႈႁွင်ႉ ၸွမ်းၵၼ်ႁႂ်ႈၶႅမ်ႈလႅပ်ႈယဝ်ႉ။ သင်ဝႃႈ သေၵေႃႉၵေႃႉ ၽိတ်းၵႂႃႇၼႆၸိုင် လႆႈၶိုၼ်းမႄးတႄႇမႂ်ႇထႅင်ႈယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ်တႄႉ ယွၼ်ႉၶိူင်ႈၸၢၵ်ႈဢတ်းသဵင် ၶိုၼ်ႈယႂ်ႇ မႃးယဝ်ႉလႄႈ ႁႆႇၽိတ်း ႁွင်ႉၽိတ်းၵႂႃႇၼႆၵေႃႈ ၶိုၼ်းတေႃႉတႄႉ လႆႈမႄးဢဝ် တီႈၽိတ်းမၼ်းၼၼ်ႉၵူၺ်း။ ဢမ်ႇတၢပ်ႈလူဝ်ႇၶိုၼ်းတႄႇ ငဝ်ႈတေႃႇပၢႆယဝ်ႉ။
ၵမ်းႁူဝ်ႁႅၵ်ႈ ဢၼ်ၶဝ်ဢတ်းသဵင် တီႈဝဵင်းလိူဝ်ႇၼႆႉ သဵင်ဢတ်းဢမ်ႇၶိုၵ်ႉ၊ သဵင်ႁႆႇဢမ်ႇပိုၵ်ႉ၊ သဵင်ၵႂၢမ်း ဢမ်ႇလိုၵ်ႉလႄႈ ဢမ်ႇဢွင်ႇ။ ၵူၺ်းလႆႈမဝ်းယွင်ႇၼွၼ်းၽၼ်မႃးၵူၺ်း။ ၼႃႈၵၢၼ်သင်သေဢမ်ႇဝႃႈ ႁဵတ်းပွၵ်ႈလဵဝ်သေ ဢွင်ႇၵႂႃႇ ယဝ်ႉတူဝ်ႈၶႅမ်ႉလႅပ်ႈၵႂႃႇ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ဢမ်ႇမီး၊ ၵွပ်ႈၼႆ ၼင်ႇႁိုဝ်တေတိူဝ်းတွၼ်း မီးလွၼ်ႉမွၼ်း လိူဝ်သေၵဝ်ႇၼၼ်ႉ ၸၢႆးထီးသႅင် ၸင်ႇလူင်းၵႂႃႇ တႃႈၵုင်ႈသေ ၵႂႃႇဢတ်းသဵင် တမ်ႈတီႈ ၸတူႇတီႇယူဝ်ႇဢူးပတဵင်း (တႃႈၵုင်ႈ)ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေ ပဵၼ်ၶႅပ်းမႃး ၵႂႃႇထၢမ်ၶၢႆပၼ် လၢၼ်ႉဢတ်းသဵင် တီႈလႂ်ၵေႃႈ ၽႂ်ဢမ်ႇၶႂ်ႈလႆႈ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈ ထၢမ်ဝႃႈ-
“ပဵၼ်ၵႂၢမ်းသင် ? ”
“ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈဢိူဝ်ႈ”
“ဢဝ်သဵင်ၼွၵ်ႈမိူင်းဢၼ်လႂ်တွႆႇ?”
“ပဵၼ်သဵင်ၶွင်တူဝ်ဢိူဝ်ႈ”
“ဝူး ... မဵဝ်းတေပဵင်းပိူၼ်ႈၵေႃႈဢမ်ႇၸႂ်ႈ၊ တေႃႈသဵင်ႁႆႇၼွၵ်ႈမိူင်းၼၼ်ႉ ႁဝ်းတမ်ႉဢမ်ႇထွမ်ႇလႆႈ၊ သူသမ်ႉဝႃႈ ပဵၼ်သဵင်ၶွင်တူဝ်ၼႆ ၶႅၼ်းဝႆႉၵႆၵႆလႃႈ၊ လိူဝ် သေၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်းပၢၼ်မႂ်ႇဢၼ်ဝႃႈၼႆႉ တေႃႈမၢၼ်ႈ ႁဝ်းႁွင်ႉ ႁဝ်းတမ်ႉဢမ်ႇထွမ်ႇလႆႈ၊ ၼႆႉ သူသမ်ႉပဵၼ် တႆးသေ သမ်ႉႁွင်ႉၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈ ႁဝ်းၶႅၼ်းဢမ်ႇထွမ်ႇလႆႈယဝ်ႉ” ။
လၢၼ်ႉဢၼ်လႂ်ၵေႃႈ လၢတ်ႈၼင်ႇၼႆ လၢတ်ႈလိူဝ်ၼႆႉသေ ဝႆႁူဝ်ဝုတ်းဝုတ်း တေႃႇၶဝ်ယူႇလႄႈ ဢၼ်လွမ်ထၢင်ႇၶိုၵ်ႉဝႆႉၼၼ်ႉ ယၢတ်ႇတူၵ်းပိုၵ်ႉပႅတ်ႈၼိူဝ် လိၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼႆ ဢမ်ႇၸၢင်ႈႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ၵႃႈလႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းၼႃႈလဵၵ်ႉ ႁႂ်ႈပိူၼ်ႈၸွႆႈပိုၼ်ၶၢႆပၼ် တေႃႉတႄႉ ယွၼ်းဢဝ် ၵႃႈၶၼ်ၵႂၢမ်း ၼိုင်ႈပုၵ်ႈ သွင်ပျႃးၵူၺ်းယဝ်ႉ။ လၢၼ်ႉမၢင်တီႈ တိုၼ်းဢမ်ႇႁပ်ႉဢဝ်သေဢမ်ႇၵႃး ဝႃႈပုတ်းဝႃႈၶၢတ်ႇပၼ်ၶဝ် ပေႃးဢမ်ႇၶႂ်ႈမီး တီႈလီဢဝ်သင်လႄႈ ထၢတ်ႈၸႂ်ပေႃးတူၵ်းၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ “ဢေႃး... ဢၼ်ယၢတ်ႇတူၵ်းၵႂႃႇၼၼ်ႉ ပေႃးမၼ်းၵႂႃႇတုမ်ႉတိူဝ်ႉၺႃး ၼင်လိၼ်မိူင်းၼႆ တေၶိုၼ်းၸၢင်ႈဝူင်ၶိုၼ်ႈသုင်မႃးယူႇ” ၼႆ ၽွင်းၸႂ်တူၵ်းယူႇၼၼ်ႉ ၽႂ်တေဢမ်ႇလႃႈလီႈႁတ်းဝူၼ်ႉ။
ၵွပ်ႈၼၼ် ၶဝ်ၸင်ႇဢဝ်ၶႅပ်းၵႂၢမ်းၶဝ် ၶိုၼ်ႈမႃး တီႈတူၼ်ႈတီးသေ မႃးပၼ်တီႈဢတ်းသဵင် '''မၢဝ်း''' ယဝ်ႉ။ ၵတ်ႉၵႃႈ '''မၢဝ်း''' ဝၵ်ႉတၢဝ်းသေ ၸွႆႈပိုၼ် ပၼ်လႄႈ မီးႁႅင်းၸႂ်မႃးယူႇဢိတ်းၼိုင်ႈ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ တႆးၵေႃႉမၼ်း ဢွင်ႇၶႅင်ႇမျိၼ်ႉ (ၵျေႇမွင်ႇမွင်ႇ၊ ဂျေမောင်မောင်) မႃးႁၼ်သေ မၼ်းၸင်ႇၶိုၼ်းဢဝ်ၶႅပ်းၵႂၢမ်း မိူဝ်းပိုၼ်ပၼ် ၼႂ်းဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈလႄႈ ၸင်ႇၸွတ်ႇၵႂႃႇ ၵမ်ႉၼမ်ယူႇ။
မိူဝ်ႈပီ 1973 ၼၼ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ ၸုမ်းႁႆႇတိုင်ႈ The Outsiders လႄႈ Highlanders (ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီ၊ ၸေႃးၵျႅၵ်ႉသျိၼ်ႇ၊ ၸေႃးၵျေႃႇၼီႇၶဝ်ၽွတ်ႈဝႆႉ)ၼၼ်ႉ မႃးႁူမ်ႈၵၼ် ႁဵတ်းပဵၼ် ၸုမ်းလဵဝ်သေ မႄးပဵၼ်မႃး ၸုမ်းမႂ်ႇ The Wild Ones ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸုမ်းၶဝ်ၶိုၼ်းၵႂႃႇတွႆႇတိုင်ႈဢတ်း သဵင် တမ်ႈတီႈ တႃႈၵုင်ႈ ထႅင်ႈၶႅပ်းၼိုင်ႈ။ ႁူဝ်ၶေႃႈ ၶႅပ်းၼႆႉ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ '''ၼူၺ်ႇယႃႇတီႇ (နွေရာသီ)''' ၼႆသေ ဢွင်ႈတီႈ ၶၢႆၶႅပ်းၼၼ်ႉ ၵၢင်ၶမ်ႈမႃး လႆႈဢၢၼ်ႇငိုၼ်း ၵႃႈၶႅပ်း တႃၼွၼ်းပေႃးလု ၼႆယဝ်ႉ။ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ၶႅပ်းၶၢႆလီၼႃႇၼၼ်ႉသေ ၵေႃႉဢတ်းသဵင်ပၼ်ၶဝ် "မွင်ႇမွင်ႇ" ၼၼ်ႉ သမ်ႉပေႃးဢၢမ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။
ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ သိုပ်ႇဢတ်းထႅင်ႈ ၶႅပ်းမၢႆသၢမ် တမ်ႈတီႈတႃႈၵုင်ႈသေ ႁူဝ်ၶေႃႈၶႅပ်းၵႂၢမ်းၸိုဝ်ႈဝႃႈ '''မန္တလေးရောက် ရှမ်းတစ်ယောက်''' ယဝ်ႉ။ တႄႇ ဢဝ်ၶႅပ်းဢၼ်ၼႆႉၵႂႃႇ ၸိုဝ်ႈသဵင် ၸၢႆးထီးသႅင်ၼႆႉ ၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ဢွၼ်ၵၼ်ႁူႉၸၵ်းၵႂႃႇသဵင်ႈယဝ်ႉ။ လၢၼ်ႉဢတ်းသဵင်ၶဝ် ၵုမ်ႇလႆႈဢတ်းသဵင် သမ်ႉပေႃးဢမ်ႇ တၼ်းလႆႈၼႆယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈ သႅင်ႇၼမ်ႉၼဵင်ႈ၊ သႅင်ႇၶဝ်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇၵႂၢမ်း ၸၢႆးထီးသႅင် သမ်ႉပေႃးပၼ်းၵႂႃႇ ၵူႈတီႈၵူႈတၢင်းယူႇ။
ၶႅပ်းၵႂၢမ်း ၸၢႆးထီးသႅင်ၼႆႉ ပဵၼ်ၶႅပ်းၵႂၢမ်း ၽၢႆႇမၢၼ်ႈၵမ်ႉၼမ်ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼႂ်းၶႅပ်းၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ၵႆႉဢဝ်ၵႂၢမ်းတႆးၸိမ်ပႃးၸွမ်းလႄႈ တေလႆႈဝႃႈ ပဵၼ်ၵွၼ်ႈၼမ်ႉထၢၼ်ဝၢၼ်ဢွၼ်ႇ ပုၼ်ႈတႃႇပီႈၼွင်ႉတႆး ၸိူဝ်းလႆႈငိၼ်းထွမ်ႇၼၼ်ႉယူႇ။ ႁဵတ်းၼၼ် ၵႂၢမ်း ၸၢႆးထီးသႅင် သိုပ်ႇဢွၵ်ႇမႃး ၵပ်းတၢမ်းၵၼ်ယူႇ တိၵ်းတိၵ်းလႄႈ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၵူၼ်းၼမ် သိုပ်ႇမိုတ်ႈႁပ်ႉၵႂၢမ်းမၼ်းမႃးတိၵ်းတိၵ်းယူႇ။
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်မေႃယႃၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း တႅမ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ၶိုၵ်ႉလိုၵ်ႉၵေႃႈပိူင်ၼိုင်ႈ၊ သဵင်ၸၢႆးထီးသႅင်ၵေႃႈ သမ်ႉၶႅမ်ႉပိူင်ၼိုင်ႈလႄႈ သွင်ပိူင်ၼႆႉမႃး ႁွမ်းၵၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ သဵၼ်ႈတၢင်းရူတ်ႉလဵၼ်းလူင် ဢၼ်ၵႂႃႇလႆႈ ၶၢဝ်းယၢဝ်းၶၢဝ်းၵႆၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၽူႈႁွင်ႉ ၵႂၢမ်းမၢင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁွင်ႉၵႂၢမ်းသေ ၵိုင်ႉၵၢင်ႉၸိုဝ်ႈသဵင် ယႂ်ႇမႃးယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပျသၼႃႇလူင်ၶဝ် ဢၼ်တေသိုပ်ႇၵုမ်းထိင်းပၼ် ၸိုဝ်ႈသဵင်ၶဝ် ႁႂ်ႈသိုပ်ႇယိုၼ်းႁိုင်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈဢမ်ႇႁႃလႆႈ ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်းတႃႇသေႇ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ပုၼ်ႈတႃႇ ၸၢႆးထီးသႅင်တႄႉ ၽၢႆႇလင်မၼ်း မီးဝႆႉ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းတင်းၵေႃႉလႄႈ ပျသၼႃႇတႃႇတေ ႁႃၵႂၢမ်းၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈထူပ်းမႃး ၸိူင်ႉၼင်ႇပိူၼ်ႈ။ လိူဝ် သေၼၼ်ႉ တူဝ်ၸၢႆးထီးသႅင်ၵေႃႈ မေႃတႅမ်ႈလႆႈ ၵႂၢမ်းၶိုၵ်ႉလိုၵ်ႉၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ တၢင်းၶတ်းၸႂ် ဢမ်ႇယူပ်ႈဢမ်ႇယွမ်း တင်းသွင်ၵေႃႉလႄႈ ၶႃသွင်ၵေႃႉၼႆႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇမႃး ၸွမ်းၵၼ်ယဝ်ႉ။ ၼႂ်းလေႃးၵ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းလႄႈ ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်းၼႆႉ ႁႂ်ႈပေႃးၵိုၵ်းၵၼ် ၼင်ႇၶႃသွင်ၵေႃႉၼႆႉ ၼၢၼ်းမီးယူႇတႄႉ။ မၢင်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၵူၼ်းႁွင်ႉၵႂၢမ်းၵူၺ်း ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ။ ၵူၼ်းတႅမ်ႈမၼ်း ပဵၼ်ၽႂ်ၼႆ ပိူၼ်ႈဢမ်ႇႁူႉၸၵ်းၵေႃႈ မီးတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵႂၢမ်းဢၼ်ၸၢႆးထီးသႅင်ႁွင်ႉၼၼ်ႉ ပေႃးဢမ်ႇၸႂ်ႈ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းတႅမ်ႈၼႆ ပိူၼ်ႈ ဢမ်ႇၶႂ်ႈထွမ်ႇၼင်ႇၼၼ် ၵႂၢမ်းဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း တႅမ်ႈၼၼ်ႉ ၵူၼ်းတၢင်ႇၵေႃႉ ဢဝ်ႁွင်ႉၵေႃႈ ပိူၼ်ႈသမ်ႉဢမ်ႇၶႂ်ႈထွမ်ႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵွပ်ႈၼႆ ၶႃသွင်ၵေႃႉၼႆႉ တိုၼ်းတေလႆႈၵိုၵ်းၵၼ် မိူၼ်ၼင်ႇ ၵႃဝၢဝ်ႇလႄႈၸိူၵ်ႈ ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပရိသတ်ႈ ၸိူဝ်းပၼ်ႁႅင်းၶႃၼၼ်ႉတႄႉ သမ်ႉပဵၼ်လူမ်းပဝ်ႇသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈၵႃဝၢဝ်ႇ မိၼ်လႆႈသုင် ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸိူၵ်ႈမၼ်း ၼူင်ႇလႆႈယၢဝ်းယဝ်ႉ။
==လေႃးၵထမ်ႇ==
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၶႅပ်းၵႂၢမ်းၸၢႆးထီးသႅင် ၶၢႆလီၼႃႇ ပူၼ်ႉတီႈလႄႈ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈၶဝ် ဢမ်ႇၶိုတ်းမၼ်းၸၢႆးလႆႈသေ တေပဵၼ်ၸႂ်သူၺ်ႈၼိင်ႈမၼ်းယူႇဢမ်ႇႁၢင်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် ၼင်ႇႁိုဝ် ၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်း တေၼဝ်ႈတေလုၼၼ်ႉ ဢဝ်လၢႆးၵူႈပိူင်ပိူင်သေ ယႃႉၸိုဝ်ႈသဵင် ၸၢႆးထီးသႅင်မႃး တင်းၼမ်ယူႇ။ တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းၵႃႇတုၼ်း ႁၢင်ႈလူၼ်ႉ'''ပေႃႇသၢၼ်းမူၺ်း''' ဢၼ်ၼိုင်ႈၼၼ်ႉ တႅမ်ႈႁၢင်ႈလူၼ်ႉၼႄဝႆႉဝႃႈ မၼ်းထွမ်ႇၵႂၢမ်း ၸၢႆးထီးသႅင်သေ ၼဵၵ်းၼဵၼ်ၶိုတ်းၵၢပ်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ႁွင်ႉဢဝ် ၸၢႆးထီးသႅင်ဢွၵ်ႇမႃး တီႈၼွၵ်ႈယဝ်ႉ။ ႁၢင်ႈလူၼ်ႉၼၼ်ႉ တႅမ်ႈဝႆႉ ႁၢင်ႈၸၢႆးထီးသႅင် ၶဵဝ်ႈငွၵ်ႈငွၵ်ႈလူင်၊ မၢၼ်ႇတႃၼႃၼႃလူင်၊ ၶူၼ်ႁူဝ်ပူင်းယၢဝ်းလူင်၊ ၼုင်ႈၵူၼ်ၶႃၵီႈလူင်သေ ဢွၵ်ႇမႃးၸုၵ်းၼိူဝ်ၽိူၼ် ၼႃႈလဵၵ်ႉ ၵူဝ်ႁႄဝႆႉယူႇ။ ၽူႈတႅမ်ႈႁၢင်ႈလူၼ်ႉ သိုပ်ႇတႅမ်ႈဝႃႈ ပေႃႇသၢၼ်းမူၺ်း ဢၼ်ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇၸိူင်ႉၼင်ႇ ၵျဵမ်း သပွၼ်းၼၼ်ႉ ၺွပ်းၵမ်ၶေႃး ၸၢႆးထီးသႅင်သေ ၽတ်ႉၵႅမ်ႈၸၢႆးထီးသႅင် ပွင်ႉထႃႉဝႃႈ “ၵွပ်ႈသင် မႂ်း ႁွင်ႉၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈဢမ်ႇပီႇ” ၼႆယူႇ။ သမ်ႉၶိုၼ်းတႅမ်ႈဝႆႉ ႁၢင်ႈၸၢႆးထီးသႅင်ၼႃႈမီႇသေ ႁႆႈတွင်းပၢၼ်ႇဝႆႉၼင်ႇ ၼၼ်ယူႇ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ပေႃႇသၢၼ်းမူၺ်း ၶိုၼ်းဢဝ်ၵိမ်းၵဝ်ႉ(ပလႃႇယႃႇ) တိုတ်ႉၸၼ်ပႅတ်ႈ ၶဵဝ်ႈငွၵ်ႈ ၸၢႆးထီးသႅင်သေ လၢတ်ႈဝႃႈ “ၶဵဝ်ႈမႂ်းၼႆႉငွၵ်ႈၼႃႇ ၵွပ်ႈၼႆသဵင်မႂ်းဢမ်ႇပီႇ” ၼႆသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ဢဝ်တႃမိုဝ်း ထုပ်ႉပၼ် ၸၢႆးထီးသႅင် ၶိုၼ်းဝူင်ၶဝ်ႈၵႂႃႇၼႂ်း ၵႅတ်ႉသႅတ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၼႆႉ ပဵၼ်လွင်ႈၵိူမ်ႈလိူမ်ႈသေတႃႉ ၶႂ်ႈသႄႉၼႄးဝႃႈ ၸၢႆးထီးသႅင် ႁွင်ႉၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈဢမ်ႇပီၵေႃႈ ပိူင်ၼိုင်ႈ၊ ၶႂ်ႈသႄႉၼႄး လွင်ႈၶဵဝ်ႈငွၵ်ႈႁၢင်ႈၸႃႉ ၸၢႆးထီးသႅင် ၵေႃႈပိူင်ၼိုင်ႈယဝ်ႉ။ ၸၢႆးထီးသႅင်ႁဝ်းၵေႃႈ တေႃႈတေ မီးလွင်ႈတုမ်ႉတိူဝ်ႉၸႂ်ယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၵေႃႉဢၼ်ဢဝ် ဝႃႇသၼႃႇ သိူဝ်ႇတၢင်းသေ ႁဵတ်းၵၢၼ်ၼၼ်ႉတႄႉ ႁူႉတၵႃႈ တေသိုပ်ႇပႆ ၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်းဝႃႇသၼႃႇၶဝ် ယူႇတိၵ်းတိၵ်းၵူၺ်း။ ပိူၼ်ႈၶႂ်ႈဝႃႈသင်ဝႃႈ ႁူႉတၵႃႈ ၵေႃႉထၢတ်ႈၸႂ်ၵႅၼ်ႇၶႅင်ၼၼ်ႉ တေဝႆႉၸႂ်မိူၼ်ၼင်ႇ "မႃႁဝ်ႇၸၢင်ႉ" ၼၼ်ႉၵူၺ်း။
ႁၢင်ႈလူၼ်ႉမၢင်ဢၼ် တႅမ်ႈဝႆႉ ႁၢင်ႈသႅင်ႇၸွင်ႈယွၵ်း၊ သႅင်ႇၶႅပ်းတိၼ်ယွၵ်း ၶၢင်းၵၼ်သေ တႅမ်ႈလိၵ်ႈ မၢၼ်ႈၵိုၵ်းၵၼ်ဝႃႈဝႆႉ ထီးဆိုင်/ဘိနပ်ဆိုင် ၼႆၵေႃႈ လႆႈႁၼ်မႃးယဝ်ႉ။ ၼႆႉမၼ်းပဵၼ် လွင်ႈၶႂ်ႈသႄႉၼႄး ၸိုဝ်ႈသဵင်ၸၢႆးထီးသႅင်ၵူၺ်း။ ၸိုဝ်ႈတီႈပွင်ႇ ၸၢႆးထီးသႅင်ၼၼ်ႉ ၵႂႃႇဢွၵ်ႇတီႈပွင်ႇၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈဝႃႈ "သႅင်ႇၸွင်ႈ" ၼႆယဝ်ႉ။ ၶဝ်သမ်ႉ ဢဝ် ဘိနပ်ဆိုင် သႅင်ႇၶႅပ်းတိၼ် မႃးၵိုၵ်းလေႃးၵၼ်ဝႆႉၼၼ်ႉ ၶႂ်ႈဝႃႈၸၢႆးထီးသႅင်ၼႆႉ ပဵၼ်ၸၼ်ႉ သႅင်ႇၶႅပ်းတိၼ်ယွၵ်းၼႆယဝ်ႉ။
ၵႃဝၢဝ်ႇၼႆႉ မၼ်းၶိုၼ်ႈသုင်တၢၼ်ႇႁိုဝ်ၵေႃႈ လူမ်းထူဝ်းႁႅင်းတၢၼ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ပေႃးဢမ်ႇၸင်ႈၶၢမ်ႇ လႆႈၸိုင် ၵႃဝၢဝ်ႇတေသိၵ်ႇယွၵ်းၵႂႃႇၼႄႇ၊ ဢမ်ႇၼၼ် တေဢိူင်ႇဢၢင်ၸိူင်ႇၸၢင်ၵႂႃႇၼႄႇ၊ တေဢဝ်မႆႉၵူင်ႇမၼ်း ႁၵ်းၵႂႃႇၼႄႇ၊ ဢမ်ႇၼၼ် ၸိူၵ်ႈမၼ်း တေၶၢတ်ႇၵႂႃႇၼႄႇ? လေႃးၵထမ်ႇၸိူင်ႉၼႆ ၽႂ်ၵေႃႈ တေဢမ်ႇလွတ်ႈလႆႈ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃးမီး လွင်ႈၸင်ႈၶၢမ်ႇၸိုင် တေၶၢမ်ႈပူၼ်ႉလႆႈသဵင်ႈသဵင်ႈယူႇ။ လေႃးၵထမ်ႇ ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းလႄႈ ၸၢႆးထီးသႅင် လႆႈၺႃးၼႂ်းမိူင်းမၢၼ်ႈၼႆႉ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ႁႂ်ႈလႆႈသိုပ်ႇၸႅင်ႈၼႄထႅင်ႈ ဢိတ်းၼိုင်ႈၵွၼ်ႇ။
မိူဝ်ႈၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ တိုၵ်ႈပဵၼ်လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉ သုင်ၼၼ်ႉ လႆႈလူၺႃး လိၵ်ႈပိုၼ်ၶၢဝ်ႇၽိုၼ်ၼိုင်ႈ။ ၼႂ်းလိၵ်ႈပိုၼ်ၶၢဝ်ႇၼၼ်ႉ ပႃးမႃး လိၵ်ႈႁွမ်တွမ်ႁူဝ် ၼိုင်ႈသေ ပဵၼ်လိၵ်ႈဢၼ်တႅမ်ႈ သႄႉသွမ်း ၵႂၢမ်းၸၢႆးထီးသႅင် ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၵေႃႉတႅမ်ႈသႄႉၼႄး ၵႂႃႇလိူၵ်ႈဢဝ်ၶေႃႈၵႂၢမ်း ၼႂ်းၽဵင်း ဘီးကလေးကိုစီး ၼၼ်ႉသေ မႃးတႅမ်ႈသႂ်ႇ ၼႂ်းလိၵ်ႈပိုၼ်ၶၢဝ်ႇ ႁႂ်ႈပေႃးပိုၼ်ၸွတ်ႇၵႂႃႇ တင်းဝၢၼ်ႈတင်းမိူင်းယူႇ။ ဢဝ်ၸွမ်းၼင်ႇ တၢင်းႁၼ်ထိုင် ဢၼ်ၶႂ်ႈ သႄႉၼႄးၼၼ်ႉ ပဵၼ်ယႂ်ႇသေ ၵႂႃႇလိူၵ်ႈဢဝ်ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ဝႃႈ "မောတော့မောတာပေါ့ ဒါပေမယ့် မမောဘူး" သေ တႅမ်ႈသႄႉဝႃႈ ပဵၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်းဝူၺ်ႇႁင်ႈ ပဵၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်း ၵိလေႇသႃႇ၊ တၼ်ႇႁႃႇၼႆ တင်းယႂ်ႇတင်းၼမ်၊ ဢမ်ႇလီဢဝ်ႁဵတ်းပဵၼ်ၵႂၢမ်းသေႁွင်ႉ၊ ဢမ်ႇၵိုင်ႇလီထွမ်ႇၼႆ... သမ်ႉပေႃးတဵမ်ၼႃႈလိၵ်ႈ လိၵ်ႈၽိုၼ်ၶၢဝ်ႇ ၼႃႈၼိုင်ႈယူႇ။
တီႈတႄႉမၼ်း ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းတႅမ်ႈၼၼ်ႉ တႅမ်ႈၸွမ်းၼင်ႇ သၽႃႇဝမၢဝ်ႇသၢဝ်ၶီႇလႅင် တၢင်ႇၵၼ်ၵႂႃႇဢႅဝ်ႇလႄႇ။ ယိပ်ႇလႅင် တၢင်ႇၵေႃႉႁၵ်ႉမၼ်းသေ သၢဝ်မၼ်း ၵူဝ်ၵေႃႉႁၵ်ႉမၼ်းႁိူဝ်ႉလႄႈ ၸင်ႇထၢမ်ဝႃႈ "ၸွင်ႇႁိူဝ်ႉႁိုဝ်?" မၢဝ်ႇၶိုၼ်းတွပ်ႇဝႃႈ "ႁိူဝ်ႉယူႇ ၵူၺ်ၵႃႈ ဢမ်ႇႁိူဝ်ႉ" ၼႆယဝ်ႉ။ ၵေႃႉၸူၺ်ႉၼၼ်ႉ ၵႂႃႇၸူၺ်ႉ ၶဝ်ႈႁွင်ႈၶဝ်ႈႁူၺ်ႈသေ ဢဝ်မႃးႁဵတ်းပဵၼ်ၶေႃႈသႄႉၼႄးၵူၺ်း။
ၶေႃႈၵႂၢမ်းပၢႆးမွၼ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၶေႃႈၵႂၢမ်း မွၵ်ႇမႂ်လႄႈ ၸူၺ်ႉၵႂႃႇတၢင်းလႂ်ၵေႃႈ တိုၼ်းၸူၺ်ႉလႆႈယူႇ။ ၵေႃႉၸူၺ်ႉၶဝ်ႁွင်ႈ ၶဝ်ႈႁူၺ်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းၼႄပၼ် ၼမ်ႉၸႂ်ၶဝ်ႈႁွင်ႈၶဝ်ႈ ႁူၺ်ႈမၼ်း၊ ၼမ်ႉၸႂ်တိုၼ်ႈ၊ ၼမ်ႉၸႂ်ဢမ်ႇႁၼ်ၵႂၢင်ႈမၼ်းၵူၺ်း။ ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း ဝူၼ်ႉလႆႈ သေတႅမ်ႈလႆႈပဵၼ်ၵႂၢမ်းၵႂႃႇ ႁႂ်ႈပိူၼ်ႈၸပ်းဢူၵ်းၸပ်းၸႂ်ၼၼ်ႉ ဢမ်ႇလႃႈလီႈပဵၼ်လႆႈ။ ၶေႃႈၵႂၢမ်း ဢၼ်ဝႃႈ မောတော့မောတာပေါ့ ဒါပေမယ့် မမောဘူး ၼႆ ၼၼ်ႉ ၼႂ်းၵႄႈၵၢင် လုၵ်ႈဢွၼ်ႇ၊ မၢဝ်ႇသၢဝ်၊ ၵူၼ်လူင် ဢွၼ်ၵၼ် ၸပ်းသူပ်းၸပ်းပၢၵ်ႇသေ ပဵၼ်ၶေႃႈ ၵႂၢမ်းယႃၸႂ် ပုၼ်ႈတႃႇၵူၼ်း ထူပ်းလွင်ႈႁိူဝ်ႉတူဝ်ႁိူဝ်ႉၸႂ် တင်းၼမ်ယူႇ။
ဝၢႆးသေ လႆႈငိၼ်းၶေႃႈၵႂၢမ်း လွင်ႈသႄႉၼႄး "မေႃးတေႃႉမေႃးတႃႇပေႃႉ" ၼၼ်ႉသေ ဢမ်ႇႁိုင်ဢမ်ႇၼၢၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း လႆႈၶိုၼ်းတႅမ်ႈဢွၵ်ႇမႃး ၵႂၢမ်း ၶႅမ်ႉထႅင်ႈႁူဝ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ဝႃႈ ကျေနပ်ပါတော့ ၼႆ ၼၼ်ႉယူႇ။ ၵႂၢမ်းႁူဝ်ၼၼ်ႉ ၸၢႆးထီးသႅင်ၵေႃႈ ၶိုၼ်ႈသဵင်သေ ႁွင်ႉမေႃဝႆႉလႄႈ တီႈပွင်ႇမၼ်း ၵႂႃႇလိုၵ်ႉယူႇတႄႉတႄႉ။ ႁူဝ်ႁုပ်ႈၵႂၢမ်းႁူဝ်ၼၼ်ႉတႄႉ ၶႂ်ႈဝႃႈ "ႁၢၼ်ႉၸႂ်လႃႈ ပၼ်သုမ်းယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၽၢႆႇလင်တၢင်းသုမ်းၼၼ်ႉ လၵ်ႉလွမ်မီးဝႆႉ သဵင်ၶူဝ်ယူႇ" ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ယဝ်ႉ။
ၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ ယင်းဢွၼ်ၵၼ်သႄႉၼႄးဝႃႈ ၸၢႆးထီးသႅင်ၼႆႉ ၵုမ်ႇႁွင်ႉၵႂၢမ်း မၢၼ်ႈၵူၺ်း။ ဢမ်ႇႁၼ်မၼ်းႁွင်ႉၵႂၢမ်းတႆး" ၼႆၵေႃႈ မီးယူႇၼင်ႇၵဝ်ႇ။ သင်ၸိူဝ်ႉဝႃႈ မေႃတူၺ်းႁၼ်ၵႆသေ ပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ်ဢၼ်ၸၢႆးထီးသႅင် ႁွင်ႉ ၽဵင်းၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉၼင်ႇၼႆၸိုင်-
(1) ပဵၼ်တႆးၵေႃႉၼိုင်ႈ ယူႇၼႂ်းၵႄႈမၢၼ်ႈ ၶတ်းၸႂ် ႁွင်ႉၵႂၢမ်းပိူၼ်ႈ၊ ႁႂ်ႈပဵင်း၊ ႁႂ်ႈပူၼ်ႉပိူၼ်ႈ။
(2) သႂ်ႇၸိုဝ်ႈတႆးၸဝ်ႈၵဝ်ႇ "ၸၢႆးထီးသႅင်" ၼႄပိူၼ်ႈ ႁတ်းႁတ်း။
(3) ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၸၢႆးထီးသႅင် ဢဝ်ၸိုဝ်ႈတႆးသေ ႁွင်ႉၵႂၢမ်း ပဵၼ်ၵူၼ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈလႄႈ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆးႁဝ်း ၵူၼ်းမိူင်းတႆးႁဝ်းၵေႃႈ မီးဢူမီး ႁိၵ်ႈမႃးၸွမ်းမၼ်း၊ မၼ်းၵေႃႈ မီးဢူမီႈႁိၵ်ႈလူၺ်ႈ ၶိူဝ်းႁဝ်း၊ မိူင်းႁဝ်းမႃးတင်းၼမ်။
(4) မၢင်ပွၵ်ႈ တီႈၼိူဝ်ၶဵင်ႇႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၼုင်ႈၶူဝ်းတႆးႁဝ်း ၼႄပိူၼ်ႈ၊ ပိုတ်ႇၶႅၼ်လၢႆးတႆးႁဝ်းၼႄပိူၼ်ႈ၊ တူင်ႉတၵ်ႉ"မႂ်ႇသုင် မိင်ႇၵလႃႇပႃႇ" ၸိူဝ်းၼႆႉ ၼႄ ပိူၼ်ႈၼၼ်ႉၼႄပၼ် လွင်ႈဝႃႈ ၸဝ်ႈၵဝ်ႇပဵၼ်တႆးၵေႃႉၼိုင်ႈသေ မီးၸႂ်ႁတ်းႁၢၼ် ၸုၵ်းယၼ်လႆႈ ၽၢႆႇၼႃႈပိူၼ်ႈ။
(5) ၼႂ်းၶႅပ်းၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉၵေႃႈ ၵႆႉႁွင်ႉပႃး ၵႂၢမ်းတႆး ပဵၼ်ပွတ်းပဵၼ်တွၼ်ႈသေ ဢဝ်သဵင်ဝၢၼ် ၵႂၢမ်းတႆးႁဝ်း ပၼ်ပိူၼ်ႈၸိမ်းတူၺ်း။ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ တႆးၸိူဝ်း ဢၼ်ပဵၼ် ႁဵပ်းၽႄႉၺႃးၵိူဝ် ၶႂ်ႈၸိူမ်ႈၼၼ်ႉ ပေႃးၶိုၼ်းဢွၵ်ႇပၢၵ်ႇဝႃႈမႃး "ႁဝ်းၵေႃႈ ပဵၼ်တႆးၼင်ႇၵဝ်ႇဢေႃႈ" ၼႆမႃးတင်းၼမ်။
ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်းၸၢႆးထီးသႅင် သိုပ်ႇဢွၵ်ႇမႃး ၶိူဝ်းၶိူဝ်းယႂ်းယႂ်းယူႇ။ ဢွၵ်ႇမႃး ၶႅပ်းဢၼ်လႂ်ၵေႃႈ မိူဝ်ႈတႄႇထွမ်ႇၼၼ်ႉ ဢၢပ်ႈတေဢမ်ႇၶိုတ်းဢၼ်ဢွၵ်ႇ ပူၼ်ႉမႃးၵဝ်ႇၵဝ်ႇသေတႃႉ ပေႃးထွမ်ႇႁိုင်မႃး ၵွႆႈယူႇၵွႆႈ လီထွမ်ႇတိၵ်းတိၵ်းလႄႈ ၵႂၢမ်းၵဝ်ႇၵေႃႈပဵၼ် ၵႂၢမ်းမႂ်ႇ၊ ၵႂၢမ်းမႂ်ႇၵေႃႈ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းမႂ်ႇဝႆႉယူႇတႃႇသေႇယဝ်ႉ။
==လီလႄႈႁၢႆႉ ပၢႆႉၵိုၵ်းၵၼ်==
မိူဝ်ႈ 1977 ၼၼ်ႉ တီႈတႃႈၵုင်ႈ၊ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၸၢႆးထီးသႅင်ၵေႃႈ ၵပ်းၵၢႆႇလူၺ်ႈ ယႃႈမဝ်းၵမ်သေ လႆႈတူၵ်းၶွၵ်ႈမႃး ၵေႃႈမီးယူႇ ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈဝႃႈ ယွၼ်ႉၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇလႄႈ ပဵၼ်မၼ်းၸၢႆး ထုၵ်ႇႁႅဝ်ႉပိူၼ်ႈၵၢင်ၼႆယဝ်ႉ။ ပရိသတ်ႈၸၢႆးထီးသႅင် လႆႈငိၼ်းဝႃႈ ပိူၼ်ႈၺွပ်းမၼ်းၵႂႃႇၼႆ ၵူၼ်းၵမ်ႈၽွင်ႈ ယင်းဢဝ်မၢၵ်ႇႁိၼ်ၵႂႃႇသိုင်း ႁိူၼ်းၵူၼ်းလူင် ၸိူဝ်းတိၺွပ်းၸၢႆးထီးသႅင်ၼၼ်ႉၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ၼႆတႄႉ ၼႄပၼ် လွင်ႈဝႃႈ ပရိသတ်ႈမၼ်း ႁၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
==ၵေႃႉႁၵ်ႉပရိသတ်ႈလႄႈ ၵေႃႉပရိသတ်ႈႁၵ်ႉ==
ပဵၼ်ႁိုဝ်ပဵၼ် ၸၢႆးထီးသႅင်တႄႉ တိုၼ်းပဵၼ် ၸၢႆးထီးသႅင်ၵူၺ်း။ မၼ်းၶိုၼ်းမႃးၶတ်းၸႂ် ၸုၵ်းယၼ်မၼ်ႈ ၼိူဝ်သဵၼ်ႈ တၢင်းပၢႆးမွၼ်းမၼ်းၵႂႃႇ ႁႂ်ႈၶႅမ်ႉလီလိူဝ်သေၵဝ်ႇယူႇ။ ပရိသတ်ႈမၼ်းၵေႃႈ ၶႅၼ်းၼမ်လိူဝ်မႃးတႄႉꧦ။
ပၢင်ႁွင်ႉၵႂၢမ်း (Stage Show) ဢၼ်ယႂ်ႇ ဢၼ်လူင်ၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈ ပႃးၸိုဝ်ႈၸၢႆးထီးသႅင်ၼႆၸိုင် မႂ်တိုတ်းမၼ်းၵေႃႈ ၶၢႆလီ။ ၵူၼ်းပၼ်ႁႅင်းၵေႃႈ ၼမ်တိူဝ်းဝႆႉ ၵူႈတီႈလႄႈ ၵူၼ်းႁဵတ်းပွႆးၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ် ႁိမ်ဢဝ်ႁႂ်ႈလႆႈၸၢႆးထီးသႅင်ယူႇ ၵူႈတီႈယဝ်ႉ။ ၸၢႆးထီးသႅင်ၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းၼပ်ႉယမ် ပရိသတ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈလႄႈ ပရိသတ်ႈၵေႃႈ ၼပ်ႉယမ်မၼ်း၊ ႁၵ်ႉမၼ်းတႄႉꧦ။ ပႃႇရမီႇမၼ်း ပိူင်ၼိုင်ႈ ဢၼ်ပိူၼ်ႈဢမ်ႇယိူင်ႈလႆႈၼၼ်ႉတႄႉ မၼ်းၵွၼ်းထိင်းလႆႈ ပရိသတ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဢဝ်တိင်ႇလုၵ်ႈၼိုင်ႈ ၵွင်ႉၶေႃးမၼ်းသေ ႁွင်ႉၵႂၢမ်းၵႂႃႇယူဝ်းယူဝ်းၵူၺ်းၵေႃႈ ၵွၼ်းထိင်းလႆႈ ပရိသၢတ်ႈတၢင်းၼမ်မႃးယူႇယဝ်ႉ။
ပၢင်ႁွင်ႉၵႂၢမ်း တီႈလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ မိူဝ်ႈၸၢႆးထီးသႅင် ပႆႇၶိုၼ်ႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းၼၼ်ႉ ပရိသတ်ႈတူၺ်းပွႆး ဢူၼ်ဢူၼ်ပၼ်းပၼ်းဝႆႉယူႇ ၵူႈတီႈယဝ်ႉ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ပေႃး လႆႈငိၼ်း ပိူၼ်ႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇဝႃႈ "ၵမ်းၼႆႉ တူၵ်းပုၼ်ႈၽွၼ်း ၸၢႆးထီးသႅင် တေမႃး မူၼ်ႈတူၼ်ႈၸႂ်ပၼ်ၶႃႈဢေႃႈ" ၼႆ သဵင်တူပ်းမိုဝ်း ပေႃးလိုဝ်းလင်ၸွတ်ႇၾႃႉၵႂႃႇသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၵူၼ်းတူၺ်းပွႆးတင်းသဵင်ႈ ဢွၼ်ၵၼ်တဵတ်ႇယဵၼ်သေ ထွမ်ႇဢဝ်ၵႂၢမ်းမၼ်း ၶဝ်ႈၸႂ်ၶဝ်ႈၶေႃးယူႇ ၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပၢင်ႁွင်ႉၵႂၢမ်းမၢင်တီႈ ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်ပွႆး ဢဝ်ၵူၼ်း ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ သႂ်ႇၽၢႆႇလင်သေ ထိင်းၵူၼ်းတူၺ်းပွႆး ၵႂႃႇယူႇ။ ပေႃးၼၢၼ်းသႂ်ႇ ၸၢႆးထီးသႅင်ၼႆႉ ပရိသတ်ႈၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်ႁွင်ႉပၢဝ်ႇတုၵ်းယွၼ်း ႁႂ်ႈၸၢႆးထီးသႅင် မႃးႁွင်ႉၼႆယူႇယဝ်ႉ။ ပွင်ႇဝႃႈ ပရိသတ်ႈၸိူဝ်းမႃးတူၺ်းပွႆးၼႆႉ မုင်ႈမွင်းသဵင်ဝၢၼ်ဢွၼ်ႇ ၸၢႆးထီးသႅင်ၼႆ မၼ်းထၢင်ႇၸႅင်ႈယူႇတႄႉꧦ။
ပွၵ်ႈၼိုင်ႈ တီႈပႃႇၵိူဝ်(ပၵူဝ်း) ႁဵတ်းပၢင်ႁွင်ႉၵႂၢမ်း တႃႇႁႃငိုၼ်းၵွင်ၵၢင်လႄႈ ၶဝ်ၽိတ်ႈမွၵ်ႇပႃး ၸၢႆးထီးသႅင်သေ ၶၢႆမႂ်တိုတ်းယဝ်ႉ။ ၵူၼ်းပၼ်ႁႅင်းၵေႃႈၼမ်တႄႉ ၼမ်ဝႃႈ သမ်ႉပေႃးတဵမ်ၵႂႃႇ ၼႂ်းႁူင်းပၢင်ပွႆးၶဝ်ယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၶဝ်ဢဝ်ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ သႂ်ႇတူၵ်းလိုၼ်းၵေႃႈပိူင်ၼိုင်ႈ၊ ၶိုၼ်းၵေႃႈ လိုၵ်းမႃးတိၵ်းꧦၵေႃႈ ပိူင်ၼိုင်ႈ၊ ၶႂ်ႈၼွၼ်းမႃးၵေႃႈ ပိူင်ၼိုင်ႈ၊ ၶႂ်ႈထွမ်ႇသဵင်ၵႂၢမ်းဝၢၼ် ၸၢႆးထီးသႅင်ၵေႃႈ ပိူင်ၼိုင်ႈလႄႈ ပရိသတ်ႈမၢင်ၸိူဝ်း ဢမ်ႇပႄႉပႂ်ႉလႆႈသေ ဢွၼ်ၵၼ် မေႃးပၼ်းမႃးတိၵ်းꧦ။ ပေႃးၵေႃႉၼိုင်ႈ ႁွင်ႉၵႂၢမ်းၵႂႃႇ ထၢင်ႇဝႃႈ တေပဵၼ် ၸၢႆးထီးသႅင်ၵေႃႈ သမ်ႉပႆႇၸႂ်ႈလႄႈ ပရိသတ်ႈ ဢမ်ႇၸႂ်ယၢဝ်းလႆႈယဝ်ႉ။ ဢွၼ်ၵၼ်ႁွင်ႉသႅၼ်ႇ "ၸၢႆးထီးသႅင်၊ ၸၢႆးထီးသႅင်" ၼႆယူႇ။
ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၸၢႆးထီးသႅင် ဢမ်ႇၽႅဝ်မႃးလႄႈ ၽူႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇၵေႃႈ ၵႂင်ၸႂ်ဝႆႉယူႇတႄႉꧦ။ လႆႈတွင်းပၢၼ်ႇ လၢတ်ႈဝႃႈ "ၸၢႆးထီးသႅင်ႁဝ်း ဢမ်ႇႁိုင်တေထိုင်မႃး ယူႇၶႃႈဢေႃႈ ၶႅၼ်းတေႃႈ ယိူၼ်ႉၸႂ်ပႂ်ႉပၼ်ထႅင်ႈဢိတ်း ၼိုင်ႈၶႃႈ" ၼႆယူႇ။ ပရိသတ်ႈၵေႃႈ ပႂ်ႉယူႇၵမ်းလႂ်ၵေႃႈ ၸၢႆးထီးသႅင်ဢမ်ႇၽႅဝ်မႃး။ မၢင်ၸိူဝ်း ဢမ်ႇယိူၼ်ႉလႆႈ လႄႈၵႂႃႇလွမ်ငွၵ်ႈတူၺ်း ၽၢႆႇလင်ၶဵင်ႇၸၢတ်ႈသေ ႁႃတူၺ်းၸၢႆးထီးသႅင်ယူႇ။ ၶဝ်ဢမ်ႇလႆႈႁၼ် ၸၢႆးထီးသႅင် လႄႈ ၶိုၼ်းလွမ်မႃးမွၵ်ႇၵၼ် လွင်ႈဢၼ်ၸၢႆးထီးသႅင် ဢမ်ႇပႃးမႃးၼႆၼၼ်ႉယူႇ။ ၵႂၢမ်းသိုပ်ႇမွၵ်ႇၵၼ် ၼႂ်းပရိသၢတ်ႈဝႃႈ ၸၢႆးထီးသႅင်ဢမ်ႇမႃး၊ ၶဝ်ၵူၺ်းလႅၼ်ၶၢႆ မႂ်တိုတ်းၵူၺ်းၼႆလႄႈ မၢင်ၸိူဝ်း ဢမ်ႇယိူၼ်ႉလႆႈသေ ဢွၼ်ၵၼ် ယႃႉၽႃ၊ ႁၵ်းတင်ႇလႅဝ်ပႅတ်ႈလႄႈ ပွႆးၸမ်တေတိုၼ်ႇသေ တေပဵၼ်လွင်ႈလုယႂ်ႇသုမ်းလူင်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၽူႈၵမ်ၵၢၼ်ၵေႃႈ ဢမ်ႇၸၢင်ႈႁဵတ်းႁိုဝ် ၵုမ်းထိင်းပွႆးလႆႈယဝ်ႉလႄႈ ထူၺ်ႈၸႂ်လူင်ယူႇၽိုဝ်ႉၽိုဝ်ႉ၊ ဢွၵ်ႇမႃး လၢတ်ႈၵႂၢမ်းတွင်းပၢၼ်ႇ ႁႂ်ႈယိူၼ်ႉထႅင်ႈၼႆ ၵေႃႈ ၵုမ်ႇလႆႈၺႃးၵႂၢမ်းလႃႇ ပရိသတ်ႈယူႇၵူၺ်းယဝ်ႉ။
ငိၼ်းသဵင်ယႃႉသၢတ်ႇၵင်ႈ၊ ငိၼ်းသဵင်ၵူၼ်းႁွင်ႉပၢဝ်ႇ ငိၼ်းသဵင်တင်ႇလႅဝ်လႄႈ ၵူၼ်းမၢင်ၸိူဝ်း ဢၼ်ယူႇ ၽၢႆႇၼႃႈၵေႃႈ ပေႃးဢွၼ်ၵၼ်လုၵ်ႉသေ တေဢွၵ်ႇပၢႆႈ ယူႇယဝ်ႉ။ ပွႆးၵေႃႈ သၢႆငၢႆတႃႇတေတိုၼ်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵႂႃႇ ႁူဝ်ပၢၵ်ႇ 99%ယဝ်ႉ။
ၽူႈၶပ်းပၢင်ပွႆးလႆႈႁၼ် ၵႃးတႃႈၵုင်ႈၽႅဝ်မႃး လမ်းၼိုင်ႈလႄႈ ၼႅတ်ႈၵႂႃႇၸူး တီႈၵႃးၼၼ်ႉၽႂ်းၽႂ်း၊ လႆႈႁၼ်ၸၢႆးထီးသႅင် ၽႅဝ်မႃးလႄႈ မၼ်းၸူမ်းပေႃးၶႂ်ႈ ၵျွၵ်းၵႃႈဝႅၼ်။ ၸင်ႇၼႅတ်ႈၸၼ်ၶႅၼ်မိုဝ်း ၸၢႆးထီးသႅင် ၶိုၼ်ႈၼိူဝ်ၶဵင်ႇၽႂ်းၽႂ်းသေ မွၵ်ႇလၢတ်ႈ လွင်ႈၸၢႆးထီး သႅင်ၽႅဝ်မႃးၼၼ်ႉယူႇ။
ၸၢႆးထီးသႅင်ၵေႃႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁၵ်ႉပရိသတ်ႈ၊ ပဵၼ်ၵူၼ်းၼပ်ႉယမ် ပရိသတ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈလႄႈ ၸွမ်းၼင်ႇ သၢႆငၢႆသုၵ်ႉယုင်ႈ ဢၼ်ၸမ်တေတႅၵ်ႇယၢႆႈၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈလႆႈငိၼ်းၶေႃႈၵႂၢမ်း ၸၢႆးထီးသႅင် လၢတ်ႈၵႂႃႇၼႆၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ် တဵတ်ႇယဵၼ်မိူၼ်ၼင်ႇ ၼမ်ႉႁူတ်းၽႆး မွတ်ႇၵႂႃႇၵမ်းလဵဝ်ယူႇ။ ၸၢႆးထီးသႅင်ၵေႃႈ မေႃလၢတ်ႈ မေႃၸႃ ဢဝ်ၼမ်ႉၸႂ် ပရိသတ်ႈယူႇတႄႉ။ မၼ်းလၢတ်ႈ ၵိုၵ်းပႃး သဵင်ထူၺ်ႈၸႂ်ႁိူဝ်ႉသေဝႃႈ
"ပရိသတ်ႈ ၵေႃႉၶႃႈႁၵ်ႉ ၵေႃႉႁၵ်ႉၶႃႈတင်းသဵင်ႈ ၶႃႈ... ၶႃႈႁဝ်း ၸၢႆးထီးသႅင် ၽႅဝ်မႃးတီႈၶႃႈယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈဝႃႈ ၵႃးႁဝ်းၶႃႈ မႃးလူႉလႅဝ်ၸွမ်းတၢင်းလႄႈ ၶႃႈႁဝ်းၵေႃႈ မႆႈၸႂ်မႃးတင်းတၢင်းယူႇၶႃႈဢေႃႈ။ ၶႃႈမႆႈၸႂ်တၢင် ပရိသတ်ႈဢၼ်တေမုင်ႈမွင်း ထွမ်ႇသဵင်ၵႂၢမ်းဢွၼ်ႇ ၶႃႈႁဝ်းၼၼ်ႉယူႇတႄႉတႄႉဢေႃႈ။ ၶႅၼ်းတေႃႈ ဝၢင်းၶႂၢင်းပၼ်ၶႃႈႁဝ်း ဢၼ်မႃးႁွတ်ႈတူၵ်းလိုၼ်းသေ ၵမ်းၶႃႈ၊ ၶႅၼ်းတေႃႈ ဝၢင်းၶႂၢင်းပၼ် ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ပရိသတ်ႈၶဝ် လႆႈယိူၼ်ႉၸႂ်ပႂ်ႉထႃႈၶႃႈ တေႃႇၶိုၼ်းပေႃးလိုၵ်းၼႆႉသေၵမ်းၶႃႈ။ ၶမ်ႈၼႆႉ ၶႃႈတေၶတ်းၸႂ် ဢဝ်ၵႂၢမ်းၵၢင်ၸႂ်ၶႃႈႁဝ်း မူၼ်ႈပၼ် ပရိသတ်ႈႁဝ်းၶဝ် ၶႅမ်ႉၶႅမ်ႉယူႇၶႃႈဢေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ် ပႂ်ႉထွမ်ႇသေၵမ်းၶႃႈ"
သဵင်တူပ်းမိုဝ်း လိုဝ်းလင်ၶိုၼ်ႈၽႃႉၵႂႃႇသေ ၵၢင်ၶိုၼ်းလိုၵ်းလူင်ၵေႃႈဢၢပ်ႈၼႃႇ မီးၸႂ်မႃးၵမ်းလဵဝ်ယဝ်ႉ။ ႁူဝ်ႁႅၵ်ႈမၼ်း ၸၢႆးထီးသႅင်ႁွင်ႉပၼ်ၵႂႃႇ ၵႂၢမ်းသၢမ်ႁူဝ်ၵိုၵ်းၵၼ် ဢၼ်ပဵၼ် ရွှေဟင်္သာနားခိုက်၊ ပျံသာပျံပါ ရွှေဟင်္သာ၊ ရွှေဟင်္သာပျံမှာစိုး ယဝ်ႉ။ ပရိသတ်ႈလႆႈထွမ်ႇၵႂႃႇ ၵႂၢမ်းၼူၵ်ႉႁၢင်းသႃႇသၢမ်ႁူဝ် ထပ်း ၵၼ်ၼင်ႇၼႆ ပႆႇယၢမ်ႈလႆႈငိၼ်းၵႂၢမ်းသဵင်ဢမ်ႇထၢတ်ႇလႄႈ ဝၢႆးၵႂၢမ်းသၢမ်ႁူဝ်ယဝ်ႉၵႂႃႇ သဵင်တူပ်းမိုဝ်း၊ သဵင်ပဝ်ႇၼူၵ်ႉဝိတ်း ပေႃးၵွင်ႈၸွတ်ႇၵၢင် ႁၢဝ်ၵႂႃႇယူႇ။ ပွႆးပၢင်ၼၼ်ႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ် ပွႆးၸၢႆးထီးသႅင် ၵႂႃႇတင်းပိုၵ်းယူႇယဝ်ႉ။ မၼ်းၸၢႆးၵႂႃႇႁွင်ႉၵႂၢမ်း တီႈလႂ်သေဢမ်ႇဝႃႈ သဵင်ဢၼ်ပိူၼ်ႈတုၵ်းယွၼ်းဝႃႈ "ထႅင်ႈ ႁူဝ်ၼိုင်ႈ၊ ထႅင်ႈပုၵ်ႈၼိုင်ႈ" ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ပေႃးယႂ်းယၵ်ႉယၵ်ႉလႄႈ ၸၢႆးထီးသႅင် လႆႈယၢႆးတိူၼ်ႇႁူဝ်သေ ဢႃးၼႃႇၵူၼ်းပႃႈလင်သေ လႆႈၶိုၼ်းႁွင်ႉလိူဝ်ပၼ် ၵူႈတီႈယဝ်ႉ။ မၢင်တီႈၼႆႉ ပေႃးဝႃႈ ၸၢႆးထီးသႅင် ႁွင်ႉၵႂၢမ်းယဝ်ႉသေ လူင်းၵႂႃႇၸိုင် ပရိသတ်ႈတူၺ်းပွႆးၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ် ဢွၵ်ႇမိူဝ်းၸွမ်းလႄႈ ပွႆးပေႃးမၢင်ၵႂႃႇၵမ်းလဵဝ်ယူႇ။
ၸၢႆးထီးသႅင် ႁွင်ႉဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈတင်းၼမ် သေဢမ်ႇၵႃး ၶႅပ်းၵႂၢမ်းတႆးၵေႃႈ ႁွင်ႉဢွၵ်ႇမႃးယူႇ။ ၵႂၢမ်းတႆး ဢၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇသေ ၵူၼ်းႁူႉၼမ်ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ် "တၢင်းႁၵ်ႉဢွၼ်ႇၵူၼ်းႁၢင်ႈၸ" "တႆးႁူၵ်းမိူင်း ၶိူဝ်းယႂ်ႇ" "မိူဝ်းလွႆးလွႆး" "ၼူၼ်းႁၢင်ႈလီ" "ဢမ်ႇမီးသင်လိူဝ်ႁၵ်ႉ" "ယိင်းဢွၼ်ႇႁၵ်ႉၸၢႆး"... ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၸၢႆးထီးသႅင် ထႆႇႁၢင်ႈငဝ်းတူင်ႉ ဝီႇတီႇယူဝ်ႇ ၵိုၵ်းၼၢင်းငဝ်းမၢၼ်ႈ မေႇတၢၼ်းၼု၊ မေႇတိၼ်ႇၸႃႇဢူးၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉၵွၼ်ႇယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ သမ်ႉထႆႇငဝ်းလႄႈ ငဝ်းဢၼ်မၼ်းၸၢႆး ထႆႇၵိုၵ်းမေႇတၢၼ်းၼု လေညာအရပ်ကအချစ် ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ငဝ်းၸိုဝ်ႈသဵင် လိုဝ်းလင်ၵႂႃႇ ပၢၼ်ၼိုင်ႈယူႇ။
ၸၢႆးထီးသႅင်ၼႆႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃယူႇသဝ်း ဢမ်ႇပႅဝ်ႉဢမ်ႇမႅၼ်။ မေႃၼပ်ႉယမ် ၵေႃႉဝႃႇသၼႃႇမိူၼ်ၵၼ် တင်းသဵင်ႈ။ မေႃၸွႆႈထႅမ်ပိူၼ်ႈ မေႃပၼ်ႁႅင်းပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း "ပူဝ်ႇၽိဝ်ႇ" (ဘိုဖြူ) ၶိုၼ်းဢဝ်ၵႂၢမ်းမၼ်း ႁွင်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းယင်းယွင်ႈယေႃး သဵင်ပူဝ်ႇၽိဝ်ႇသေ သိုပ်ႇပၼ်ႁႅင်းပူဝ်ႇၽိဝ်ႇၵႂႃႇယူႇ။ မိူဝ်ႈ ၵႂႃႇႁွင်ႉၵႂၢမ်း တီႈမိူင်းတႆးပွတ်းၸၢၼ်း တီႈၼိုင်ႈၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈငိၼ်း ပူဝ်ႇၽိဝ်ႇႁွင်ႉၵႂၢမ်း "မွင်ႉလပျေႉဝုၼ်း" လႄႈ ၸၢႆးထီးသႅင် ယင်းၵႂႃႇတွၼ်ႈသူးငိုၼ်း တမ်ႈတီႈ ပူဝ်ႇၽိဝ်ႇယဝ်ႉ။ ဢၼ်ၼႆႉၼႄပၼ် လွင်ႈၼမ်ႉၸႂ်ၵႂၢင်ႈမၼ်း မေႃႁပ်ႉတွၼ်ႈ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်း ၼင်ႇၵၼ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
== ဢၼ်ၶိုၼ်းႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၸၢႆးထီးသႅင်==
ၽဵင်းၵႂၢမ်းၸၢႆးထီးသႅင် ဢၼ်ႁွင်ႉၵႂႃႇၼၼ်ႉ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈၶဝ် ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၵျေႃႇႁဵင်း၊ မေႇသုၺ်ႉ၊ ပူဝ်ႇၽိဝ်ႇ၊ ၶိၼ်ႇမွင်ႇတူဝ်... ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၶိုၼ်းဢဝ် ႁွင်ႉသေ ႁဵတ်းႁႂ်ႈ ၸိုဝ်ႈသဵင်ၶဝ် ၶိုၼ်ႈၸွမ်းၸၢႆးထီးသႅင်ယူႇ။
လွင်ႈၸုၵ်းတင်ႈလႆႈႁိုင် ၼႂ်းၽဝၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်း ၸိူင်ႉၼင်ႇ ၸၢႆးထီးသႅင်ၼႆႉၵေႃႈ ၼၢၼ်းမီးတႄႉတႄႉ။ တီႈႁူႉႁၼ်ငၢႆႈမၼ်းဢၼ်ၼိုင်ႈၼၼ်ႉတႄႉ တူၺ်းဢဝ် မိူဝ်ႈၸၢႆးထီးသႅင် ႁဵတ်းပွႆးဝၼ်းၵိူတ်ႇ ထူၼ်ႈထိုင် ႁႃႈသိပ်းပီ "ဝၼ်းၵိူတ်ႇပီၵွၼ်းၶမ်း" မၼ်းၼၼ်ႉၵေႃႈ ႁူႉႁၼ်ငၢႆႈယူႇ။ ၸိူဝ်းၶဝ် ပဵၼ်ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းၽၢၵ်ႈၵၼ် မႃးၸိူဝ်းၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းဢွၼ်ၵၼ် မႃးႁွင်ႉၵႂၢမ်းၸၢႆးထီးသႅင် ၵူႈၵေႃႉလႄႈ သဵင်ၶဝ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉတင်းသဵင်ႈ ဢမ်ႇပဵင်းလႆႈ သဵင်ၸၢႆးထီးသႅင်။ မၢင်ၵေႃႉ သမ်ႉပေႃး ယဵၼ်းပဵၼ် သဵင်ၵူၼ်းထဝ်ႈၵႂႃႇသေတႃႉ သဵင်ၸၢႆးထီးသႅင်တႄႉ တိုၵ်ႉပဵၼ် သဵင်ၶၼ်ဝၢၼ်တွင်ႉလေႃးယူႇ။
ၵူၼ်းမိူင်းမၢၼ်ႈ ဢၼ်ဢွၵ်ႇၵႂႃႇယူႇၼွၵ်ႈမိူင်းၵေႃႈ မီးမႃးၼမ်လႄႈ ၵႂၢမ်းၸၢႆးထီးသႅင်ၵေႃႈ ႁွတ်ႈၵႂႃႇၼွၵ်ႈမိူင်းတင်းၼမ်ယဝ်ႉ။ လွင်ႈၵႂႃႇႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်း ၼွၵ်ႈမိူင်းၵေႃႈ မၼ်းၸၢႆးလႆႈၵႂႃႇမႃးယူႇ။ ၵမ်းလိုၼ်းသုတ်းတႄႉ ပဵၼ် မိူဝ်ႈၵႂႃႇပွႆးပီမႂ်ႇတႆး ပီ 2102 တီႈဢိင်ႇၵလၢၼ်ႇ ဢၼ်[[ၸဝ်ႈၶူးလူင် ထမ်မသႃမိ|ၸဝ်ႈၶူးထမ်ႇမသႃႇမိ]] ၽိတ်ႈမွၵ်ႇၵႂႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၼၢႆးဢမေႇရိၵၢၼ်ႇ ၵေႃႉႁဵတ်းၵၢၼ် တီႈသထၢၼ်ထုတ်ႉမိူင်းမၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ယၢမ်ႈဝႃႈ "ၵူၼ်းႁွင်ႉၵႂၢမ်းသဵင် လီ ၸိူင်ႉၼင်ႇၸၢႆးထီးသႅင်ၼႆႉ သင်ဝႃႈ ပဵၼ်မိူင်း ဢမေႇရိၵၢၼ်ႇႁဝ်းၼႆၸိုင် တေလႆႈငိုၼ်းၼမ်သေ တေပဵၼ်သထေးလိပ်းဢွၼ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈဢမ်ႇႁၢင်ႉ" ၼႆယူႇ။ ၵူၺ်းၵႃႈ ၸၢႆးထီးသႅင်ႁဝ်း ဢမ်ႇပဵၼ်သထေး လိပ်းသေတ ဢမ်ႇၸႂ်ၵူၼ်းၽၢၼ်ၶၢၼ်ၸႂ်ၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ဢိင်ပိုင်ႈၼိူဝ် ဝႃႇသၼႃႇၸဝ်ႈၵဝ်ႇသေ လႆႈၵိၼ်လႆႈၼုင်ႈ လႆႈလူႇလႆႈတၢၼ်းၵႂႃႇ ၸိူင်ႉၼင်ႇပိူၼ်ႈ လႆႈၵွၼ်းပႄႉၼႃႈႁိူၼ်းတႃယေး လဵင်ႉလုၵ်ႈလဵင်ႉမေးၵႂႃႇ ၸိူင်ႉၼင်ႇပိူၼ်ႈယူႇ။
== ၵူပ်ႉၵူႈပဵၼ်ႁိူၼ်း==
ၸိုဝ်ႈမေးမၼ်း ႁွင်ႉဝႃႈ "ၶိၼ်ႇတၢၼ်းၸူဝ်း" ၼႆ သေ ပဵၼ်ၼၢင်းယိင်းမီးၵတိသတ်ႉၸႃႇ ၼိူဝ်မၼ်းလႄႈ ၸင်ႇလႆႈ တႄႇၼႃႈႁိူၼ်း ၵိုၵ်းမၼ်းၼၢင်းၼႆယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၸၢႆးထီးသႅင် တူၵ်းၵိၼ်းသေ ၶမ်ၶွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၽႂ်ဢမ်ႇၶႂ်ႈမႃးငွၵ်ႈတူၺ်းမၼ်းၸၢႆးသေတ ၶိၼ်ႇတၢၼ်းၸူဝ်း ၵေႃႉၼိုင်ႈတႄႉ ၶၢမ်ႇပိူၼ်ႈသႄႉၼႄးသေ ၵႂႃႇၸွႆႈထႅမ်မၼ်းမႃးၼႆယဝ်ႉ။
ၵွပ်ႈၼႆ ၸၢႆးထီးသႅင်ၵေႃႈ ၸင်ႇဝူၼ်ႉဝႃႈ "မိူဝ်ႈတူၵ်းၵိၼ်းသေ ဢၼ်ဢမ်ႇပွႆႇၽႃႈမိုဝ်းၵၼ်ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵေႃႉႁၵ်ႉၸဝ်ႈၵဝ်ႇတႄႉ" ၼႆလႄႈ ၸင်ႇႁူမ်ႈမိုဝ်း ၵၼ်တင်း ၶိၼ်ႇတၢၼ်းၸူဝ်းယဝ်ႉ။ တင်းၶိၼ်ႇတၢၼ်းၸူဝ်းသေ ႁူမ်ႈၼႃႈႁိူၼ်းၵၼ် မီးမႃးလုၵ်ႈသၢမ်ၵေႃႉ (1) ၸၢႆးၶႆႇၶမ်း၊ (2) ၼၢင်းၸၢမ်ႁွမ်၊ (3) ၼၢင်းယုၶွင်ႇယဝ်ႉ။
==သဵင်ႈၵၢမ်ႇ==
ပီၶရိတ်ႉ 2008 ၼႆႉ ဝၢႆးသေ ၵႂႃႇႁွင်ႉၵႂၢမ်းမႃး တမ်ႈတီႈ တႃႈၶီႈလဵၵ်း။ ပွၵ်ႈမႃး ၽႅဝ်တႃႈၵုင်ႈ ပဵၼ် ထူင်ၶဝ်ႈၸဵပ်း ဢိၵ်ႇသႆႈၵႂ်ႈလႄႈ ယူတ်းယႃဢမ်ႇၶႅၼ်း ဢမ်ႇသႃႇ၊ ၵွႆႈယူၵွႆႈၼႃႇမႃးသေ လႆႈလုႁၢႆတၢႆၵႂႃႇ မိူဝ်ႈ (10.3.2008) ၵၢင်ၼႂ်ၸဝ်ႈ 6:45 မွင်း တမ်ႈတီႈ ႁူင်းယႃလူင်တႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။ ပၢင်မႃႇသႃႇၸၢႆးထီးသႅင်ၼႆႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ် ပၢင်ၵိုၼ်း ၵူၼ်းၼမ်ပၢင်ၼိုင်ႈယူႇတႄႉယဝ်ႉ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ပရိသတ်ႈဢၼ်ႁၵ်ႉမၼ်း ဢွၼ်ၵၼ် ၸွမ်းသူင်ႇၶၢဝ်း တၢင်းမၼ်း ၵမ်းလိုၼ်းတႃႇၸၢတ်ႈၼိုင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
==ႁပ်ႉလႆႈၸုမ်ႈ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး==
ၸၢႆးထီးသႅင်ႁဝ်းၼႆႉ တူဝ်တၢႆၵေႃႈ ၸိုဝ်ႈဢမ်ႇႁၢႆ။ သိူဝ်တၢႆၵေႃႈ ဝၢႆးလၢႆး၊ ၸၢႆးတၢႆၵေႃႈ ဝႆႉၸိုဝ်ႈႁၢင်ႈလီ ၵိုၵ်းပိုၼ်းၵႂႃႇၵေႃႉၼိုင်ႈယူႇ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မၼ်းၸၢႆးပဵၼ် ၽူႈယုၵ်ႉယွင်ႈ ဢူမုၼ်ၸိုဝ်ႈသဵင်တႆးၵေႃႉၼိုင်ႈလႄႈ [[ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်းလူင် သင်ၶႃႇၸိုင်ႈတႆး]] ၸင်ႇၼွပ်ႇယိုၼ်ႈပၼ် "ၸုမ်ႈၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး (ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း)" မိူဝ်ႈပွႆးပီၵွၼ်းၶမ်း ပရိယတ်ႉတိသတ်ႉထမ်ႇမပႃႇလ ၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈၸိုင်ႈတႆး ဝဵင်းပၢင်လူင် မိူဝ်ႈ 1370 လိူၼ်ႁူၵ်းမႂ်ႇ 13 ၶမ်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလီၶေႃးၶူမ်လွင်ႈၼိုင်ႈတႄႉ လွင်ႈဝႃႈ ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်းလူင် သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆး ၼွပ်ႇဢၢပ်ႈပၼ်မၼ်း ၸုမ်ႈဢၼ်ၼႆႉၼႆ မၼ်းၸၢႆးဢမ်ႇတၼ်းလႆႈ ႁူႉၵႂႃႇ။ ၵၢင်ၸႂ်ႁဝ်း ၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းလႆႈႁူႉၵႂႃႇ ၼႆသေတႃႉ ၶၢဝ်းယၢမ်း ပုၼ်ႈတႃႇမၼ်းသမ်ႉ ဢမ်ႇပၼ်လႆႈထႅင်ႈယဝ်ႉလႄႈ ၵေႃႉပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်း ၸၢႆးၶႆႇၶမ်း တၢင်တူဝ်သေ ၶိုၼ်းႁပ်ႉဢဝ် ၸုမ်ႈၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး ပုၼ်ႈတႃႇပေႃႈမၼ်းၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆးႁဝ်း ၸၢႆးထီးသႅင် သဵင်ႈၸူဝ်ႈ သုတ်းပၢၼ်ၵႂႃႇသေတ သဵင်ၵႂၢမ်းဝၢၼ်ဢွၼ်ႇမၼ်းတႄႉ တိုၵ်ႉတေသိုပ်ႇမူၼ်ႈတူၼ်ႈၸႂ်ပၼ်ႁဝ်းယူႇ ထႅင်ႈတင်းႁိုင်။
== ၽိုၼ်ဢိင် ==
*ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင်၊ ႁၢင်ႈၵႅဝ်ႈ ပီၵွၼ်းၶမ်း၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 139-152။ ပီ 2009။
{{DEFAULTSORT:ထီးသႅင်}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းတႆး]]
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၽႂ်ပဵၼ်ၽႂ်ၼႂ်းမိူင်းတႆး]]
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၵူၼ်းၸိူဝ်းၵိူတ်ႇ ပီ 1950]]
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၵူၼ်းၸိူဝ်းသဵင်ႈၵၢမ်ႇ ပီ 2008]]
29nckuzo3x361hw1swfitk40flxo2mk
ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်း
0
2192
249187
105136
2026-11-18T14:49:43Z
Saosukham
105
/* ၵၢၼ်ပၢႆးမွၼ်း */
249187
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ပိုၼ်းၵႅပ်ႈ
| ၸိုဝ်ႈ = ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်း
| ၶႅပ်းႁၢင်ႈ =Num mao colour.jpg
| caption = ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်း (ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းတႆး)
| ဝၼ်းလိူၼ်ပီၵိူတ်ႇ = {{Birth date and age|df=y|1956|05|01}}
| ၸိုဝ်ႈတႄႉတႄႉ = ၼၢင်းၸၢမ်ႇယိင်း
| ၸိုဝ်ႈပေႃႈမႄႈ = ၶိင်းပႃႉႁၢၼ်ႇ (ပေႃႈ)
ၼၢႆးယွတ်ႈၶမ်းမုင်ႇ (မႄႈ)
| တီႈၵိူတ်ႇ= ပွၵ်ႉၸၢၼ်း၊ [[ဝဵင်းမူႇၸေႈ]]၊ [[မိူင်းတႆး]]
| ၵူၼ်းမိူင်း = {{flag|Myanmar}}
| ၸၢဝ်းၶိူဝ်း = {{flag|Shan}}
| ၽႃႇသႃႇၵိူဝ်းယမ် = [[ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ]]
| ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈပႆႇၺႃႇ = ၸၼ်ႉသုင်
| ၼႃႈၵၢၼ် = ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ
| ၵေႃႉၵူႈ = ၸၢႆးၵၢပ်ႇသႅင်
| လုၵ်ႈလၢင်း = ၸၢႆးသႅင်ၸႅတ်ႈ၊ ၸၢႆးဢွင်ႇႁၢၼ်သိုၵ်း
| ၶၢဝ်ႇႁူင်လိုဝ်းလင် = ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းတႆး
| ႁွႆးမိုဝ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ= ၵႂၢမ်း "ၼူၵ်ႉဢွၼ်ႇဢၼ်ၶႂ်ႈမိၼ်ပူၼ်ႉလွႆမိူင်းတႆး"
| ၶႅပ်းၸုမ်ႈ ၸိူဝ်းလႆႈမႃး= ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး (ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း)
}}
== သိူၵ်ႈပိုၼ်း ==
=== မုင်ႉႁေႃႁိူၼ်း ===
ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈယိင်း ၶိင်းပႃႉႁၢၼ်ႇ လႄႈ ၼၢႆးယွတ်ႈၶမ်းမုင်ႇ သေ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈမိူဝ်ႈ 1956 လိူၼ်မေႇ 1 ဝၼ်း၊ တမ်ႈတီႈ ပွၵ်ႉၸၢၼ်း [[ဝဵင်းမူႇၸေႊ]] [[မိူင်းတႆး]](ပွတ်းႁွင်ႇ)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်မီးပီႈၼွင်ႉႁူမ်ႈတွင်ႉ 4 ၵေႃႉ - (1) ၼၢင်းသူၺ်ႇ၊ (2) ၼၢင်းပုၼ်ႉၸိင်ႇ၊ (3) ၼၢင်းၸၢမ်ႇယိင်း (ၼုမ်ႇမၢဝ်း) လႄႈ (4) ၸၢႆးဢၢႆႈၸၢႆး။ <br>
===ပၢၼ်လုၵ်ႈႁဵၼ်း===
ပီ 1962 တေႃႇထိုင် 1967 ၼၼ်ႉ ပေႃႈမႄႈၶဝ် ဢဝ်ၵႂႃႇဝႆႉတီႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် ဝဵင်းမူႇၸေႊယဝ်ႉ။ 1968 တေႃႇ 1970 တႄႉ သိုပ်ႇၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉၵၢင် တမ်ႈတီႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် တီႈမူႇၸေႊၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၽွင်းတိုၵ်ႉပဵၼ် လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် ပၢၼ်သၢဝ် သိၵ်ႉႁိၵ်ႉၼုမ်ႇဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မၼ်းၼၢင်း တိုၼ်းမီးဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းပၢႆးမွၼ်းသေဢမ်ႇၵႃး သမ်ႉမီးပႃး ၸႂ်ႈႁတ်းႁၢၼ် မီးပႃးၸႂ်ငၢၼ်လႄႈ ၸင်ႇၽိုၵ်း လဵတ်းတိင်ႇသေ ၽိုၵ်းႁွင်ႉၵႂၢမ်းယူႇယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃးပီ 1968 တမ်ႈတီႈ [[ပွႆးသၢဝ်းသၢမ်]] (ပွႆးဢၼ်ၼႆ့တႄႉႁဵတ်း ဝၼ်းလိူၼ်ပႅတ်ႇလွင်ႈပႅတ်ႇၶမ်ႈယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼပ်ႉဢၢၼ်ႇ လိူၼ်မႂ်ႇလိူၼ်လွင်ႈၼၼ်ႉ ပီႈၼွင်ႉတႆး ၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢမ်ႇၶႂ်ႈဢၢၼ်ႇလိူၼ်လွင်ႈလႄႈ ဝၼ်းလိူၼ်လွင်ႈၶမ်ႈၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ၼပ်ႉဢၢၼ်ဝႃႈ လိူၼ်မႂ်ႇ 16 ၶမ်ႈၼႆၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် လိူၼ်လွင်ႈ 8 ၶမ်ႈၼၼ်ႉ သမ်ႉၺႃး 23 လႄႈ ပွႆးၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸင်ႇႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ '''ပွႆးသၢဝ်းသၢမ်''' ယဝ်ႉ)။ တီႈ[[ဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်း]]ၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်းတႄႇၶိုၼ်ႈႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်း '''ၼူၵ်ႉဢွၼ်ႇ ဢၼ်ၶႂ်ႈမိၼ်ပူၼ်ႉလွႆမိူင်းတႆး''' ဢၼ်ၸၢႆးမၢဝ်းၶမ်း တႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ ဢွၼ်တၢင်းပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ဢႃႇယုမၼ်းၼၢင်းတိုၵ်ႉလႆႈ 12 ၶူပ်ႇၵူၺ်း။ ၵူၼ်းမိူင်းၼမ်ႉၶမ်းၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ် ဢၢမ်းသဵင်ဝၢၼ်ဢွၼ်ႇမၼ်းၼၢင်း ဢွၼ်ၵၼ်ဢၢမ်းတၢင်း ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇမၼ်းၼၢင်းတႄႉတႄႉသေ ၵမ်းၵမ်းလႆႈ ၶိုၼ်ႈႁွင်ႉၼႄပရိသတ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၶဵင်ႇႁွင်ႉၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈပႆႇယၢမ်ႈၶိုၼ်ႈတႄႉၶႂ်ႈၵူဝ်ဝႆႉသေတႃႉ ပေႃးယၢမ်ႈယဝ်ႉတႄႉပေႃးဢမ်ႇလႆႈၶိုၼ်ႈၼႆ ၼႂ်းၸႂ် တိုၼ်းပဝ်ႇပိဝ်ႇဝႆႉယူႇ သေလွင်ႈလွင်ႈယဝ်ႉ။
== ၵၢၼ်ပၢႆးမွၼ်း==
ပီ 1971 တေႃႇ 1972 သိုပ်ႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် တီႈမူႇၸႄႈသေ လတ်းၶၢမ်ႈၸၢတ်ႈပၢၼ် လုၵ်ႈႁဵၼ်းမႃးယူႇ။ ထိုင်မႃး 1972‒1973 ၼၼ်ႉတႄႉ လႆႈၵႂႃႇသိုပ်ႇၶိုၼ်ႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် တီႈ[[တူၼ်ႈတီး|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး]]ယဝ်ႉ။ လႆႈၶိုၼ်းၵႂႃႇၺႃး [[သၢႆမၢဝ်း၊ ၸၢႆး၊ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း|ၸၢႆးသၢႆမၢဝ်း]] တီႈတူၼ်ႈတီးသေ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၸၢႆးသၢႆမၢဝ်း သမ်ႉပေႃးမီးတူဝ်ထူပ်း လွင်ႈဢတ်းသဵင်ၵႂၢမ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉလႄႈ မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 21 လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ၊ ပီ 1973 ၼၼ်ႉ ၸၢႆးသၢႆမၢဝ်း ၸင်ႇဢွၼ်မၼ်းၼၢင်း ၵႂႃႇဢတ်းသဵင်ၵႂၢမ်းတႆး တမ်ႈတီႈ ႁူင်းပွႆႇသဵင်ၽၢႆႇတႆး [[ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ]]ယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ လႆႈၵႂႃႇဢတ်းၵႂၢမ်း '''လိူင်ႈမိူင်းၶူင်းၵၢင်လႄႈ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆး ယႃႇပၼ်ႁၢႆ''' ၼၼ်ႉသေ ၽွင်းမိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၵႆႉၵႆႉလႆႈငိၼ်း တမ်ႈတီႈ ႁူင်းပွႆႇသဵင်တႆး ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၵႆႉၵႆႉပွႆႇမႃးၼႂ်းဢွမ်လူမ်း ၸိူဝ်းမိုတ်ႈၵႂၢမ်းပၢၼ်မႂ်ႇ ဢွၼ်ၵၼ်ၸူမ်းထွမ်ႇတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။ ၽဵင်းၵႂၢမ်း'''ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆး ယႃႇပၼ်ႁၢႆ''' ၼၼ်ႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ်မႃး ၽဵင်းၵႂၢမ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ဢၼ်မၢဝ်ႇသၢဝ်ႁွင်ႉၵူပ်းၵၼ်သေဢမ်ႇၵႃး ဢဝ်ႁဵတ်းပဵၼ် ၽဵင်းၵႃႈၵူပ်ႉၵၼ်လူးၵွၼ်ႇ။
ၽွင်းမိူဝ်ႈၼၼ်ႉ တေလႆႈဝႃႈ သဵင်ၽဵင်းၵႂၢမ်း ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်းၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၸၼ်လႆႈလီ ၵွၼ်ႈလီ မေႃဢူၺ်ႉလႆႈလီလႄႈ ၵႂႃႇၽိုတ်ႉဢဝ်တီႈယူႇ ၼၢင်းမေႇတိၼ်းယီႇ (ပဵၼ်ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းပၢၼ်မႂ်ႇ ႁူဝ်ႁႅၵ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ) ဢၼ်ပွႆႇသဵင်မၼ်းမႃး ၼႂ်းဢွမ်လူမ်း တႃႈၵုင်ႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈယင်းယွင်ႈဝႃႈ '''သဵင်ယိုတ်ႈသဵင်ယၢဝ်း ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်း''' ၼႆယူႇ။
ထိုင်မႃး 1974 တေႃႇထိုင် 1976 ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်း လႆႈႁူမ်ႈၵၼ်တင်း ၸၢႆးထုၼ်းယဵၼ်ႇ (လႃႈသဵဝ်ႈ)၊ ၸၢႆးတွင်းတိၼ်ႇ (မိူင်းပွၼ်)၊ ၸၢႆးမူၺ်ၶိူဝ်း(လႃႈသဵဝ်ႈ) ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ လႆႈၵႂႃႇဢတ်းသဵင် ၸတူႇတီႇယူဝ်ႇသေ ပွႆႇသဵင်ၵႂၢမ်းမႃး တမ်ႈတီႈ ႁူင်းပွႆႇသဵင်ၽၢႆႇတႆး တီႈတႃႈၵုင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ သဵင်ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်းၼႆႉ ပရိသတ်ႈတင်းၼမ်ၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်မိုတ်ႈႁူမႃးယူႇတႄႉတႄႉ။ တေလႆႈဝႃႈ မၼ်းၼၢင်းၼႆႉ ပဵၼ်ၼၢင်းယိင်းၸုပ်ႈႁူဝ်ႁႅၵ်ႈ လွင်ႈဢတ်းသဵင် ၼႂ်းႁူင်းပွႆႇသဵင်၊ ၼႂ်းႁွင်ႈၵၢၼ်ၸတူႇတီႇယူဝ်ႇၼႆယူႇ။ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉပဵၼ်ၵၢပ်ႈပၢၼ် လွင်ႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းၼိူဝ်ၶဵင်ႇ တိုၵ်ႉႁိူင်းလႄႈ မၼ်းၼၢင်းၵေႃႈ ၵႆႉလႆႈၵႂႃႇႁွင်ႉၵႂၢမ်းၼိူဝ်ၶဵင်ႇတင်းၼမ်ယူႇ။ ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်းၼႆ့ ၵေႃႉၸုင်ၸၼ် ၵေႃႉပၼ်ႁႅင်းမၼ်း ႁႂ်ႈမၼ်းၼၢင်း ပေႃးၽႅဝ်မႃး ၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်းပၢႆးမွၼ်းၼႆ့တႄႉ ပဵၼ်ၸၢႆးသၢႆလၢဝ်၊ ၸၢႆးဢၢႆႈဢေး (မူႇၸေႊ)၊ ၸၢႆးမၢဝ်းၶမ်း၊ [[ထီးသႅင်၊ ၸၢႆး၊ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း|ၸၢႆးထီးသႅင်]]၊ ၸၢႆးၶမ်းတီ၊ ၸၢႆးတုမ်ႇၶမ်း၊ ၸၢႆးၶုၼ်သိုၵ်း၊ [[လၢဝ်သႂ်၊ ၸၢႆး၊ ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း|ၸၢႆးလၢဝ်သႂ်]]၊ ၸၢႆးသၢႆမၢဝ်း၊ ၸၢႆးလဵၵ်ႉ မိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸၢႆးပၢၼ်းသႅင်ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
[[File:Num Mao and Nang Nang.jpg|thumb|ၼၢင်းသႅင်လိုၼ်းၶမ်း ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်း ၼၢင်းၼၢင်း]]
ထိုင်မႃး 1979 ၸုမ်းႁႆႇတိုင်ႈ High Hope ၶပ်ႉၶိုင်သေ ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်းၶဝ် ၸင်ႇႁွင်ႉဢွၵ်ႇမႃး ၶႅပ်းၵႂၢမ်း '''ငိုၼ်းႁွမ်''' ယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၸုမ်းတႆးၼုမ်ႇ ၵဵင်းတုင် ၶိုၼ်းၶပ်းၶိုင်ဢွၵ်ႇပၼ် '''လႆႈယူႇၵူၺ်း''' ၼႆသေ ၵႂႃႇဢတ်းသဵင် တမ်ႈတီႈ တႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈ လႆႈၵႂႃႇဢတ်းသဵင် တီႈတႃႈၵုင်ႈၼႆ တိုၼ်းမၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၶႅပ်းၵႂၢမ်း ၸၼ်ႉသုင်ၼႆယူႇ။
ႁဵတ်းၼႆသေ ၽွင်းပိူၼ်ႈၶႄႉၵၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶႅပ်းဝီႇတီႇယူဝ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ မိူဝ်ႈ 1985 ၼၼ်ႉ ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်းၵေႃႈ ၶတ်းၸႂ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး ၶႅပ်းၸိူင်း '''ယၢၼ်တူဝ်ဢမ်ႇယၢၼ်ၸႂ်''' ၶႅပ်းၼိုင်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပီ 1986 တႄ့ လႆႈဢတ်းသဵင်ၸွမ်း ၸၢႆးထီးသႅင်လႄႈ ၸၢႆးၵၢပ်ႇသႅင် ဢၼ်ၸိုဝ်ႈၶႅပ်းၵႂၢမ်းႁွင်ႉဝႃႈ '''ၵေႃႉၸမ်ၸႂ်''' ၼၼ်ႉၶႅပ်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
ထိုင်မႃး 1991 ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်း လႆႈၵႂႃႇႁွင်ႉၵႂၢမ်းတီႈႁူဝ်မိူင်း မိူင်းမႂ်ႇ ၽွင်းတပ်ႉသိုၵ်းမိူင်းတႆး (MTA) တိုၵ်ႉႁိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထိုင်မိူဝ်ႈပွၵ်ႈမႃး ဝၼ်းထီႉ 6 ၊ လိူၼ်ၵျႅၼ်ႇၼိဝ်ႇရီႇ၊ 1993 ၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်းလႆႈၶၢမ်ႇ တၢင်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈတိၺွပ်း တီႈဝဵင်းလိူဝ်ႇယူႇယဝ်ႉ။ ထုင်းမိူင်းၵူၼ်းၼႆ့တႄႉ မၢင်ပွၵ်ႈပၢႆႈမီ သမ်ႉၸၢင်ႈၵႂႃႇ ၺႃးသိူဝ်ၵေႃႈ ၸၢင်ႈပဵၼ်ယူႇ။ ပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်းလႆႈၵႂႃႇတူၵ်းၵိၼ်းငိၼ်းၽၢၼ် ၶၢၼ်ၸႂ်သေ လႆႈ ယူႇၼႂ်းႁွင်ႈလပ်းသိုင်ႇ 42 ဝၼ်း တီႈၶွၵ်ႈလူင်ဝၢင်းႁေႃၶမ်း ဝဵင်းလိူဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးဢွၵ်ႇၶွၵ်ႈလူင် ဝဵင်းလိူဝ်ႇမႃးယဝ်ႉ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈ 7.9.1994 ၵေႃႈ တေႃႈလႆႈၶဝ်ႈၶွၵ်ႈ ဝဵင်းမူႇၸႄႈ ဝၼ်းၼိုင်ႈသေ လႆႈသိုပ်ႇပႂ်ႉလူတူၺ်းဝႆႉတႃႇသေႇ တေႃႇပေႃးထိုင် 1996 တေႃႇဢႅမ်ႇထီႇဢေႇ ပေႃးဝၢင်းၶိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထိုင်မႃး 1996 တေႃႇ 2006 ၼၼ်ႉ ၸွမ်းၼင်ႇဝႃႇသၼႃႇမီးဝႆႉၼၼ်ႉ ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်း သိုပ်ႇ ႁွင်ႉၵႂၢမ်းၵႂႃႇယူႇတိၵ်းတိၵ်း။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လွင်ႈတႅမ်ႈ ၵႂၢမ်းၵေႃႈ ပဵၼ်တႅမ်ႈမႃးသေ သိုပ်ႇၸွႆႈထႅမ်တူင်ႉၼိုင် ၸွမ်းၵၢၼ်ပၢႆးမွၼ်း ဢမ်ႇဝႆဢမ်ႇၶွၼ်းယူႇ။ ၵႂႃႇႁွင်ႉ ၵႂၢမ်းလဝ်ႇမူၼ်ႈတူၼ်ႈၸႂ်ပၼ် ပီႈၼွင်ႉတႆးၵူႈမိူင်းမိူင်း သေဢမ်ႇၵႃး တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းမိူင်းထႆးၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ တေႃႈလႆႈၵႂႃႇႁွင်ႉၵႂၢမ်းမႃးယဝ်ႉ။
[[File:Sai Kharp Hseng Nang Num Mao.JPG|thumb|ၸၢႆးၵၢပ်ႇသႅင် ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်း]]
==တႄႇၼႃႈႁိူၼ်း==
ထိုင်မႃး 1981 ၽွင်းဢႃႇယုမၼ်းၼၢင်း လႆႈမႃး 25 ၼၼ်ႉ ၸင်ႇတႄႇၼႃႈႁိူၼ်းၵိုၵ်း [[ၸၢႆးၵၢပ်ႇသႅင်]] ဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တင်းၸၢႆးၵပ်ႇသႅင်တႄႇ ၼႃႈႁိူၼ်းႁူမ်ႈၵၼ် မီးမႃးလုၵ်ႈ ၸၢႆးသႅင်ၸႅတ်ႈ လႄႈ ၸၢႆးဢွၼ်ႇႁၢၼ်သိုၵ်းယဝ်ႉ။
==သဵၼ်ႈမၢႆၶႅပ်းၵႂၢမ်း==
* ၵဝ်ၽၼ်ႁၼ်မိူင်းၼိုင်ႈ
* မွင်းၵေႃႉၼိုင်ႈ မႃးၵေႃႉၼိုင်ႈ
* သဵၼ်ႈတၢင်းမႂ်ႇ …
ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁူမ်ႈႁွမ်းၸွမ်း ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းတၢင်ႇၵေႃႉသေ ၸွႆႈထႅမ်ႁွင်ႉၵႂၢမ်းမႃးယူႇ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းၵဵပ်းႁွင်ႉၵႂၢမ်းၵဝ်ႇၸိူဝ်းပဵၼ်-
*ၵႂၢမ်းဢူၵ်းၼႂ်းၸႂ် ''(ၸၢႆးလၢဝ်သႂ်)''
* ၵႂၢမ်းမွၼ်းၸႂ် ''(ၸၢႆးၶမ်းဢွၼ်ႇ)''
* ၵႂၢမ်းပႅင်းၸႂ် ''(ၸၢႆးလၢဝ်ပိူင်း)''
ၶႅပ်းၵႂၢမ်းဢၼ်မၼ်းၼၢင်း ႁွင်ႉမေႃဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇယွမ်း 15 ၶႅပ်း။ ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်းၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢဝ်ဝႃႇသၼႃႇ သိူဝ်ႇတၢင်း တမ်းဝၢင်းတိၼ်ပႆၼိူဝ်သဵၼ်ႈသၢႆတၢင်း ပၢႆးမွၼ်းမႃး ပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်သေ ပဵၼ်ၵေႃႉၼႄသဵၼ်ႈတၢင်း ပုၼ်ႈတႃႇ ၼၢင်းယိင်းတႆးတင်းၼမ် ႁႂ်ႈပေႃးမေႃႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်းမႃး၊ ပဵၼ်ၼၢင်းယိင်း ဢၼ်ႁၵ်ႉပႅင်း ၽိင်ႈထုင်းၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
ထူပ်းတၢင်းယၢပ်ႇတၢၼ်ႇလႂ် ၼမ်ႉၸႂ်ပၢႆးမွၼ်း တိုၼ်းဢမ်ႇယွမ်းသေဢိတ်း သိုပ်ႇၶႅင်တူဝ်ၶႅင်ၸႂ် ႁွင်ႉၵႂၢမ်းလဝ်ႇမူၼ်ႈတူၼ်ႈၸႂ်ပၼ် ပီႈၼွင်ႉတႆး ၵူႈတီႈတီႈ ၵူႈမိူင်းမိူင်းလႄႈ [[ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်းလူင် သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆး|ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်းလူင် သင်ၶႃႇၸိုင်ႈတႆး]] ၸင်ႇၼွပ်ႇယိုၼ်ႈပၼ် ၶႅပ်းၵႅဝ်ႈၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး (ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း) မိူဝ်ႈပီၵေႃးၸႃႇ 1370 တဵမ် လိူၼ်ႁူၵ်းမႂ်ႇ 13 ၶမ်ႈ (17.5.08) တမ်ႈတီႈ ပွႆးပီၵွၼ်းၶမ်း ပရိယတ်ႉတိသတ်ႉထမ်ႇမ ပႃႇလၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈၸိုင်ႈတႆး ဝဵင်းပၢင်လူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈပၢင်ၵႅဝ်ႈၼၼ်ႉ တူဝ်ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်း ၸူမ်းသိူဝ်းၶိုၼ်ႈႁပ်ႉဢဝ် ၶႅပ်းၵႅဝ်ႈၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆးသေ မွၵ်ႇလၢတ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်း ၸူမ်းသိူဝ်းၶွပ်ႈၸႂ်ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈ ပွႆးပီၵွၼ်းၶမ်း ဝဵင်းပၢင်လူင်ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်း ဢဝ်သဵင်ဝၢၼ်မၼ်း ဢၼ်ပူၼ်ႉမႃး သၢဝ်းပီလိူဝ်ၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းႁွင်ႉၼႄပီႈၼွင်ႉ ၸိူဝ်းမႃးပွႆးလႆႈထွမ်ႇသေ ပေႃးငိၼ်းၵျေႃႇမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ် ၵႂႃႇတႄႉတႄႉယူႇယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ် မၼ်းၼၢင်း ယူႇသဝ်းဝႆႉတမ်ႈတီႈ ႁိူၼ်းမူႇၸႄႈ ပွၵ်ႉၸၢၼ်းသေ သိုပ်ႇၸွႆႈထႅမ်တူင်ႉၼိုင် ၸွမ်းၵၢၼ်ပၢႆးမွၼ်း ၵႃႈၼင်ႇပွင်ပဵၼ်လႆႈၼၼ်ႉယူႇ။
== ၽိုၼ်ဢိင် ==
{{Reflist|
<ref>ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် (တၢင်ႉယၢၼ်း)၊ ပပ်ႉႁၢင်ႈၵႅဝ်ႈပီၵွၼ်းၶမ်း၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 154-157။ ပီ 2009</ref>
}}
{{Lifetime|1956}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းတႆး]]
iqt9mw8c7md7mdgx83gngrfh4ts723v
249188
249187
2026-11-18T14:51:23Z
Saosukham
105
/* ၵၢၼ်ပၢႆးမွၼ်း */
249188
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox ပိုၼ်းၵႅပ်ႈ
| ၸိုဝ်ႈ = ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်း
| ၶႅပ်းႁၢင်ႈ =Num mao colour.jpg
| caption = ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်း (ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းတႆး)
| ဝၼ်းလိူၼ်ပီၵိူတ်ႇ = {{Birth date and age|df=y|1956|05|01}}
| ၸိုဝ်ႈတႄႉတႄႉ = ၼၢင်းၸၢမ်ႇယိင်း
| ၸိုဝ်ႈပေႃႈမႄႈ = ၶိင်းပႃႉႁၢၼ်ႇ (ပေႃႈ)
ၼၢႆးယွတ်ႈၶမ်းမုင်ႇ (မႄႈ)
| တီႈၵိူတ်ႇ= ပွၵ်ႉၸၢၼ်း၊ [[ဝဵင်းမူႇၸေႈ]]၊ [[မိူင်းတႆး]]
| ၵူၼ်းမိူင်း = {{flag|Myanmar}}
| ၸၢဝ်းၶိူဝ်း = {{flag|Shan}}
| ၽႃႇသႃႇၵိူဝ်းယမ် = [[ပုတ်ႉထၽႃႇသႃႇ]]
| ၸၼ်ႉထၢၼ်ႈပႆႇၺႃႇ = ၸၼ်ႉသုင်
| ၼႃႈၵၢၼ် = ၵၢၼ်ၵႃႉၶၢႆ
| ၵေႃႉၵူႈ = ၸၢႆးၵၢပ်ႇသႅင်
| လုၵ်ႈလၢင်း = ၸၢႆးသႅင်ၸႅတ်ႈ၊ ၸၢႆးဢွင်ႇႁၢၼ်သိုၵ်း
| ၶၢဝ်ႇႁူင်လိုဝ်းလင် = ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းတႆး
| ႁွႆးမိုဝ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ= ၵႂၢမ်း "ၼူၵ်ႉဢွၼ်ႇဢၼ်ၶႂ်ႈမိၼ်ပူၼ်ႉလွႆမိူင်းတႆး"
| ၶႅပ်းၸုမ်ႈ ၸိူဝ်းလႆႈမႃး= ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး (ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း)
}}
== သိူၵ်ႈပိုၼ်း ==
=== မုင်ႉႁေႃႁိူၼ်း ===
ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်းၼႆႉ ပဵၼ်လုၵ်ႈယိင်း ၶိင်းပႃႉႁၢၼ်ႇ လႄႈ ၼၢႆးယွတ်ႈၶမ်းမုင်ႇ သေ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈမိူဝ်ႈ 1956 လိူၼ်မေႇ 1 ဝၼ်း၊ တမ်ႈတီႈ ပွၵ်ႉၸၢၼ်း [[ဝဵင်းမူႇၸေႊ]] [[မိူင်းတႆး]](ပွတ်းႁွင်ႇ)ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ၶဝ်မီးပီႈၼွင်ႉႁူမ်ႈတွင်ႉ 4 ၵေႃႉ - (1) ၼၢင်းသူၺ်ႇ၊ (2) ၼၢင်းပုၼ်ႉၸိင်ႇ၊ (3) ၼၢင်းၸၢမ်ႇယိင်း (ၼုမ်ႇမၢဝ်း) လႄႈ (4) ၸၢႆးဢၢႆႈၸၢႆး။ <br>
===ပၢၼ်လုၵ်ႈႁဵၼ်း===
ပီ 1962 တေႃႇထိုင် 1967 ၼၼ်ႉ ပေႃႈမႄႈၶဝ် ဢဝ်ၵႂႃႇဝႆႉတီႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် ဝဵင်းမူႇၸေႊယဝ်ႉ။ 1968 တေႃႇ 1970 တႄႉ သိုပ်ႇၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉၵၢင် တမ်ႈတီႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် တီႈမူႇၸေႊၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ၽွင်းတိုၵ်ႉပဵၼ် လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် ပၢၼ်သၢဝ် သိၵ်ႉႁိၵ်ႉၼုမ်ႇဢွၼ်ႇၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မၼ်းၼၢင်း တိုၼ်းမီးဝႆႉ ၸိူဝ်ႉၽၼ်းပၢႆးမွၼ်းသေဢမ်ႇၵႃး သမ်ႉမီးပႃး ၸႂ်ႈႁတ်းႁၢၼ် မီးပႃးၸႂ်ငၢၼ်လႄႈ ၸင်ႇၽိုၵ်း လဵတ်းတိင်ႇသေ ၽိုၵ်းႁွင်ႉၵႂၢမ်းယူႇယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃးပီ 1968 တမ်ႈတီႈ [[ပွႆးသၢဝ်းသၢမ်]] (ပွႆးဢၼ်ၼႆ့တႄႉႁဵတ်း ဝၼ်းလိူၼ်ပႅတ်ႇလွင်ႈပႅတ်ႇၶမ်ႈယဝ်ႉ။ လွင်ႈၼပ်ႉဢၢၼ်ႇ လိူၼ်မႂ်ႇလိူၼ်လွင်ႈၼၼ်ႉ ပီႈၼွင်ႉတႆး ၵမ်ႈၽွင်ႈ ဢမ်ႇၶႂ်ႈဢၢၼ်ႇလိူၼ်လွင်ႈလႄႈ ဝၼ်းလိူၼ်လွင်ႈၶမ်ႈၼိုင်ႈၼၼ်ႉ ၼပ်ႉဢၢၼ်ဝႃႈ လိူၼ်မႂ်ႇ 16 ၶမ်ႈၼႆၵႂႃႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈၼၼ် လိူၼ်လွင်ႈ 8 ၶမ်ႈၼၼ်ႉ သမ်ႉၺႃး 23 လႄႈ ပွႆးၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸင်ႇႁိၵ်ႈၸိုဝ်ႈဝႃႈ '''ပွႆးသၢဝ်းသၢမ်''' ယဝ်ႉ)။ တီႈ[[ဝဵင်းၼမ်ႉၶမ်း]]ၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်းတႄႇၶိုၼ်ႈႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်း '''ၼူၵ်ႉဢွၼ်ႇ ဢၼ်ၶႂ်ႈမိၼ်ပူၼ်ႉလွႆမိူင်းတႆး''' ဢၼ်ၸၢႆးမၢဝ်းၶမ်း တႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉ ဢွၼ်တၢင်းပိူၼ်ႈယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ ဢႃႇယုမၼ်းၼၢင်းတိုၵ်ႉလႆႈ 12 ၶူပ်ႇၵူၺ်း။ ၵူၼ်းမိူင်းၼမ်ႉၶမ်းၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ် ဢၢမ်းသဵင်ဝၢၼ်ဢွၼ်ႇမၼ်းၼၢင်း ဢွၼ်ၵၼ်ဢၢမ်းတၢင်း ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇမၼ်းၼၢင်းတႄႉတႄႉသေ ၵမ်းၵမ်းလႆႈ ၶိုၼ်ႈႁွင်ႉၼႄပရိသတ်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ၶဵင်ႇႁွင်ႉၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈပႆႇယၢမ်ႈၶိုၼ်ႈတႄႉၶႂ်ႈၵူဝ်ဝႆႉသေတႃႉ ပေႃးယၢမ်ႈယဝ်ႉတႄႉပေႃးဢမ်ႇလႆႈၶိုၼ်ႈၼႆ ၼႂ်းၸႂ် တိုၼ်းပဝ်ႇပိဝ်ႇဝႆႉယူႇ သေလွင်ႈလွင်ႈယဝ်ႉ။
== ၵၢၼ်ပၢႆးမွၼ်း==
ပီ 1971 တေႃႇ 1972 သိုပ်ႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် တီႈမူႇၸႄႈသေ လတ်းၶၢမ်ႈၸၢတ်ႈပၢၼ် လုၵ်ႈႁဵၼ်းမႃးယူႇ။ ထိုင်မႃး 1972‒1973 ၼၼ်ႉတႄႉ လႆႈၵႂႃႇသိုပ်ႇၶိုၼ်ႈ ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉသုင် တီႈ[[တူၼ်ႈတီး|ဝဵင်းတူၼ်ႈတီး]]ယဝ်ႉ။ လႆႈၶိုၼ်းၵႂႃႇၺႃး [[သၢႆမၢဝ်း၊ ၸၢႆး၊ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း|ၸၢႆးသၢႆမၢဝ်း]] တီႈတူၼ်ႈတီးသေ ၽွင်းၼၼ်ႉ ၸၢႆးသၢႆမၢဝ်း သမ်ႉပေႃးမီးတူဝ်ထူပ်း လွင်ႈဢတ်းသဵင်ၵႂၢမ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉလႄႈ မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 21 လိူၼ်ဢွၵ်ႇထူဝ်ႇပႃႇ၊ ပီ 1973 ၼၼ်ႉ ၸၢႆးသၢႆမၢဝ်း ၸင်ႇဢွၼ်မၼ်းၼၢင်း ၵႂႃႇဢတ်းသဵင်ၵႂၢမ်းတႆး တမ်ႈတီႈ ႁူင်းပွႆႇသဵင်ၽၢႆႇတႆး [[ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ]]ယဝ်ႉ။ ၽွင်းၼၼ်ႉ လႆႈၵႂႃႇဢတ်းၵႂၢမ်း '''လိူင်ႈမိူင်းၶူင်းၵၢင်လႄႈ ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆး ယႃႇပၼ်ႁၢႆ''' ၼၼ်ႉသေ ၽွင်းမိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ၵႆႉၵႆႉလႆႈငိၼ်း တမ်ႈတီႈ ႁူင်းပွႆႇသဵင်တႆး ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ ၵႆႉၵႆႉပွႆႇမႃးၼႂ်းဢွမ်လူမ်း ၸိူဝ်းမိုတ်ႈၵႂၢမ်းပၢၼ်မႂ်ႇ ဢွၼ်ၵၼ်ၸူမ်းထွမ်ႇတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။ ၽဵင်းၵႂၢမ်း'''ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းတႆး ယႃႇပၼ်ႁၢႆ''' ၼၼ်ႉ လႆႈဝႃႈပဵၼ်မႃး ၽဵင်းၵႂၢမ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ဢၼ်မၢဝ်ႇသၢဝ်ႁွင်ႉၵူပ်းၵၼ်သေဢမ်ႇၵႃး ဢဝ်ႁဵတ်းပဵၼ် ၽဵင်းၵႃႈၵူပ်ႉၵၼ်လူးၵွၼ်ႇ။
ၽွင်းမိူဝ်ႈၼၼ်ႉ တေလႆႈဝႃႈ သဵင်ၽဵင်းၵႂၢမ်း ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်းၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ၸၼ်လႆႈလီ ၵွၼ်ႈလီ မေႃဢူၺ်ႉလႆႈလီလႄႈ ၵႂႃႇၽိုတ်ႉဢဝ်တီႈယူႇ ၼၢင်းမေႇတိၼ်းယီႇ (ပဵၼ်ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းပၢၼ်မႂ်ႇ ႁူဝ်ႁႅၵ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ) ဢၼ်ပွႆႇသဵင်မၼ်းမႃး ၼႂ်းဢွမ်လူမ်း တႃႈၵုင်ႈၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။ ၵမ်ႈၽွင်ႈယင်းယွင်ႈဝႃႈ '''သဵင်ယိုတ်ႈသဵင်ယၢဝ်း ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်း''' ၼႆယူႇ။
ထိုင်မႃး 1974 တေႃႇထိုင် 1976 ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်း လႆႈႁူမ်ႈၵၼ်တင်း ၸၢႆးထုၼ်းယဵၼ်ႇ (လႃႈသဵဝ်ႈ)၊ ၸၢႆးတွင်းတိၼ်ႇ (မိူင်းပွၼ်)၊ ၸၢႆးမူၺ်ၶိူဝ်း(လႃႈသဵဝ်ႈ) ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ လႆႈၵႂႃႇဢတ်းသဵင် ၸတူႇတီႇယူဝ်ႇသေ ပွႆႇသဵင်ၵႂၢမ်းမႃး တမ်ႈတီႈ ႁူင်းပွႆႇသဵင်ၽၢႆႇတႆး တီႈတႃႈၵုင်ႈယူႇယဝ်ႉ။ ႁဵတ်းၼၼ်သေ သဵင်ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်းၼႆႉ ပရိသတ်ႈတင်းၼမ်ၵေႃႈ ဢွၼ်ၵၼ်မိုတ်ႈႁူမႃးယူႇတႄႉတႄႉ။ တေလႆႈဝႃႈ မၼ်းၼၢင်းၼႆႉ ပဵၼ်ၼၢင်းယိင်းၸုပ်ႈႁူဝ်ႁႅၵ်ႈ လွင်ႈဢတ်းသဵင် ၼႂ်းႁူင်းပွႆႇသဵင်၊ ၼႂ်းႁွင်ႈၵၢၼ်ၸတူႇတီႇယူဝ်ႇၼႆယူႇ။ ၵၢပ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉ တိုၵ်ႉပဵၼ်ၵၢပ်ႈပၢၼ် လွင်ႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းၼိူဝ်ၶဵင်ႇ တိုၵ်ႉႁိူင်းလႄႈ မၼ်းၼၢင်းၵေႃႈ ၵႆႉလႆႈၵႂႃႇႁွင်ႉၵႂၢမ်းၼိူဝ်ၶဵင်ႇတင်းၼမ်ယူႇ။ ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်းၼႆ့ ၵေႃႉၸုင်ၸၼ် ၵေႃႉပၼ်ႁႅင်းမၼ်း ႁႂ်ႈမၼ်းၼၢင်း ပေႃးၽႅဝ်မႃး ၼိူဝ်သဵၼ်ႈတၢင်းပၢႆးမွၼ်းၼႆ့တႄႉ ပဵၼ်ၸၢႆးသၢႆလၢဝ်၊ ၸၢႆးဢၢႆႈဢေး (မူႇၸေႊ)၊ ၸၢႆးမၢဝ်းၶမ်း၊ [[ၸၢႆးထီးသႅင်]]၊ [[ၸၢႆးၶမ်းတီ]] ၸၢႆးတုမ်ႇၶမ်း၊ ၸၢႆးၶုၼ်သိုၵ်း၊ [[ၸၢႆးလၢဝ်သႂ်]]၊ ၸၢႆးသၢႆမၢဝ်း၊ ၸၢႆးလဵၵ်ႉ မိူင်းပၼ်ႇ၊ ၸၢႆးပၢၼ်းသႅင်ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
[[File:Num Mao and Nang Nang.jpg|thumb|ၼၢင်းသႅင်လိုၼ်းၶမ်း ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်း ၼၢင်းၼၢင်း]]
ထိုင်မႃး 1979 ၸုမ်းႁႆႇတိုင်ႈ High Hope ၶပ်ႉၶိုင်သေ ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်းၶဝ် ၸင်ႇႁွင်ႉဢွၵ်ႇမႃး ၶႅပ်းၵႂၢမ်း '''ငိုၼ်းႁွမ်''' ယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၸုမ်းတႆးၼုမ်ႇ ၵဵင်းတုင် ၶိုၼ်းၶပ်းၶိုင်ဢွၵ်ႇပၼ် '''လႆႈယူႇၵူၺ်း''' ၼႆသေ ၵႂႃႇဢတ်းသဵင် တမ်ႈတီႈ တႃႈၵုင်ႈယဝ်ႉ။ ၽွင်းမိူဝ်ႈၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈ လႆႈၵႂႃႇဢတ်းသဵင် တီႈတႃႈၵုင်ႈၼႆ တိုၼ်းမၵ်းမၼ်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၶႅပ်းၵႂၢမ်း ၸၼ်ႉသုင်ၼႆယူႇ။
ႁဵတ်းၼႆသေ ၽွင်းပိူၼ်ႈၶႄႉၵၼ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇ ၶႅပ်းဝီႇတီႇယူဝ်ႇၼၼ်ႉၵေႃႈ မိူဝ်ႈ 1985 ၼၼ်ႉ ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်းၵေႃႈ ၶတ်းၸႂ်ႁဵတ်းဢွၵ်ႇမႃး ၶႅပ်းၸိူင်း '''ယၢၼ်တူဝ်ဢမ်ႇယၢၼ်ၸႂ်''' ၶႅပ်းၼိုင်ႈၼင်ႇၵဝ်ႇ။ ပီ 1986 တႄ့ လႆႈဢတ်းသဵင်ၸွမ်း ၸၢႆးထီးသႅင်လႄႈ ၸၢႆးၵၢပ်ႇသႅင် ဢၼ်ၸိုဝ်ႈၶႅပ်းၵႂၢမ်းႁွင်ႉဝႃႈ '''ၵေႃႉၸမ်ၸႂ်''' ၼၼ်ႉၶႅပ်းၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
ထိုင်မႃး 1991 ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်း လႆႈၵႂႃႇႁွင်ႉၵႂၢမ်းတီႈႁူဝ်မိူင်း မိူင်းမႂ်ႇ ၽွင်းတပ်ႉသိုၵ်းမိူင်းတႆး (MTA) တိုၵ်ႉႁိူင်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ထိုင်မိူဝ်ႈပွၵ်ႈမႃး ဝၼ်းထီႉ 6 ၊ လိူၼ်ၵျႅၼ်ႇၼိဝ်ႇရီႇ၊ 1993 ၼၼ်ႉ မၼ်းၼၢင်းလႆႈၶၢမ်ႇ တၢင်းသိုၵ်းမၢၼ်ႈတိၺွပ်း တီႈဝဵင်းလိူဝ်ႇယူႇယဝ်ႉ။ ထုင်းမိူင်းၵူၼ်းၼႆ့တႄႉ မၢင်ပွၵ်ႈပၢႆႈမီ သမ်ႉၸၢင်ႈၵႂႃႇ ၺႃးသိူဝ်ၵေႃႈ ၸၢင်ႈပဵၼ်ယူႇ။ ပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်းလႆႈၵႂႃႇတူၵ်းၵိၼ်းငိၼ်းၽၢၼ် ၶၢၼ်ၸႂ်သေ လႆႈ ယူႇၼႂ်းႁွင်ႈလပ်းသိုင်ႇ 42 ဝၼ်း တီႈၶွၵ်ႈလူင်ဝၢင်းႁေႃၶမ်း ဝဵင်းလိူဝ်ႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ဝၢႆးဢွၵ်ႇၶွၵ်ႈလူင် ဝဵင်းလိူဝ်ႇမႃးယဝ်ႉ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မိူဝ်ႈ 7.9.1994 ၵေႃႈ တေႃႈလႆႈၶဝ်ႈၶွၵ်ႈ ဝဵင်းမူႇၸႄႈ ဝၼ်းၼိုင်ႈသေ လႆႈသိုပ်ႇပႂ်ႉလူတူၺ်းဝႆႉတႃႇသေႇ တေႃႇပေႃးထိုင် 1996 တေႃႇဢႅမ်ႇထီႇဢေႇ ပေႃးဝၢင်းၶိူင်ႈၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ထိုင်မႃး 1996 တေႃႇ 2006 ၼၼ်ႉ ၸွမ်းၼင်ႇဝႃႇသၼႃႇမီးဝႆႉၼၼ်ႉ ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်း သိုပ်ႇ ႁွင်ႉၵႂၢမ်းၵႂႃႇယူႇတိၵ်းတိၵ်း။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ လွင်ႈတႅမ်ႈ ၵႂၢမ်းၵေႃႈ ပဵၼ်တႅမ်ႈမႃးသေ သိုပ်ႇၸွႆႈထႅမ်တူင်ႉၼိုင် ၸွမ်းၵၢၼ်ပၢႆးမွၼ်း ဢမ်ႇဝႆဢမ်ႇၶွၼ်းယူႇ။ ၵႂႃႇႁွင်ႉ ၵႂၢမ်းလဝ်ႇမူၼ်ႈတူၼ်ႈၸႂ်ပၼ် ပီႈၼွင်ႉတႆးၵူႈမိူင်းမိူင်း သေဢမ်ႇၵႃး တမ်ႈတီႈ ၼႂ်းမိူင်းထႆးၵမ်ႈၽွင်ႈၵေႃႈ တေႃႈလႆႈၵႂႃႇႁွင်ႉၵႂၢမ်းမႃးယဝ်ႉ။
[[File:Sai Kharp Hseng Nang Num Mao.JPG|thumb|ၸၢႆးၵၢပ်ႇသႅင် ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်း]]
==တႄႇၼႃႈႁိူၼ်း==
ထိုင်မႃး 1981 ၽွင်းဢႃႇယုမၼ်းၼၢင်း လႆႈမႃး 25 ၼၼ်ႉ ၸင်ႇတႄႇၼႃႈႁိူၼ်းၵိုၵ်း [[ၸၢႆးၵၢပ်ႇသႅင်]] ဢၼ်ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တင်းၸၢႆးၵပ်ႇသႅင်တႄႇ ၼႃႈႁိူၼ်းႁူမ်ႈၵၼ် မီးမႃးလုၵ်ႈ ၸၢႆးသႅင်ၸႅတ်ႈ လႄႈ ၸၢႆးဢွၼ်ႇႁၢၼ်သိုၵ်းယဝ်ႉ။
==သဵၼ်ႈမၢႆၶႅပ်းၵႂၢမ်း==
* ၵဝ်ၽၼ်ႁၼ်မိူင်းၼိုင်ႈ
* မွင်းၵေႃႉၼိုင်ႈ မႃးၵေႃႉၼိုင်ႈ
* သဵၼ်ႈတၢင်းမႂ်ႇ …
ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁူမ်ႈႁွမ်းၸွမ်း ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းတၢင်ႇၵေႃႉသေ ၸွႆႈထႅမ်ႁွင်ႉၵႂၢမ်းမႃးယူႇ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းၵဵပ်းႁွင်ႉၵႂၢမ်းၵဝ်ႇၸိူဝ်းပဵၼ်-
*ၵႂၢမ်းဢူၵ်းၼႂ်းၸႂ် ''(ၸၢႆးလၢဝ်သႂ်)''
* ၵႂၢမ်းမွၼ်းၸႂ် ''(ၸၢႆးၶမ်းဢွၼ်ႇ)''
* ၵႂၢမ်းပႅင်းၸႂ် ''(ၸၢႆးလၢဝ်ပိူင်း)''
ၶႅပ်းၵႂၢမ်းဢၼ်မၼ်းၼၢင်း ႁွင်ႉမေႃဢွၵ်ႇမႃးၼၼ်ႉ တေဢမ်ႇယွမ်း 15 ၶႅပ်း။ ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်းၼႆႉ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢဝ်ဝႃႇသၼႃႇ သိူဝ်ႇတၢင်း တမ်းဝၢင်းတိၼ်ပႆၼိူဝ်သဵၼ်ႈသၢႆတၢင်း ပၢႆးမွၼ်းမႃး ပီယၢဝ်းၶၢဝ်းႁိုင်သေ ပဵၼ်ၵေႃႉၼႄသဵၼ်ႈတၢင်း ပုၼ်ႈတႃႇ ၼၢင်းယိင်းတႆးတင်းၼမ် ႁႂ်ႈပေႃးမေႃႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်းမႃး၊ ပဵၼ်ၼၢင်းယိင်း ဢၼ်ႁၵ်ႉပႅင်း ၽိင်ႈထုင်းၵေႃႉၼိုင်ႈယဝ်ႉ။
ထူပ်းတၢင်းယၢပ်ႇတၢၼ်ႇလႂ် ၼမ်ႉၸႂ်ပၢႆးမွၼ်း တိုၼ်းဢမ်ႇယွမ်းသေဢိတ်း သိုပ်ႇၶႅင်တူဝ်ၶႅင်ၸႂ် ႁွင်ႉၵႂၢမ်းလဝ်ႇမူၼ်ႈတူၼ်ႈၸႂ်ပၼ် ပီႈၼွင်ႉတႆး ၵူႈတီႈတီႈ ၵူႈမိူင်းမိူင်းလႄႈ [[ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်းလူင် သင်ႇၶႃႇၸိုင်ႈတႆး|ငဝ်ႈငုၼ်းမုၵ်ႉၸုမ်းလူင် သင်ၶႃႇၸိုင်ႈတႆး]] ၸင်ႇၼွပ်ႇယိုၼ်ႈပၼ် ၶႅပ်းၵႅဝ်ႈၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး (ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း) မိူဝ်ႈပီၵေႃးၸႃႇ 1370 တဵမ် လိူၼ်ႁူၵ်းမႂ်ႇ 13 ၶမ်ႈ (17.5.08) တမ်ႈတီႈ ပွႆးပီၵွၼ်းၶမ်း ပရိယတ်ႉတိသတ်ႉထမ်ႇမ ပႃႇလၵႅၼ်ႇၸဝ်ႈၸိုင်ႈတႆး ဝဵင်းပၢင်လူင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈပၢင်ၵႅဝ်ႈၼၼ်ႉ တူဝ်ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်း ၸူမ်းသိူဝ်းၶိုၼ်ႈႁပ်ႉဢဝ် ၶႅပ်းၵႅဝ်ႈၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆးသေ မွၵ်ႇလၢတ်ႈၶေႃႈၵႂၢမ်း ၸူမ်းသိူဝ်းၶွပ်ႈၸႂ်ၵႂႃႇယူႇယဝ်ႉ။ တမ်ႈတီႈ ပွႆးပီၵွၼ်းၶမ်း ဝဵင်းပၢင်လူင်ၼၼ်ႉ လႆႈႁၼ် ၼၢင်းၼုမ်ႇမၢဝ်း ဢဝ်သဵင်ဝၢၼ်မၼ်း ဢၼ်ပူၼ်ႉမႃး သၢဝ်းပီလိူဝ်ၼၼ်ႉ ၶိုၼ်းႁွင်ႉၼႄပီႈၼွင်ႉ ၸိူဝ်းမႃးပွႆးလႆႈထွမ်ႇသေ ပေႃးငိၼ်းၵျေႃႇမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ် ၵႂႃႇတႄႉတႄႉယူႇယဝ်ႉ။ ယၢမ်းလဵဝ် မၼ်းၼၢင်း ယူႇသဝ်းဝႆႉတမ်ႈတီႈ ႁိူၼ်းမူႇၸႄႈ ပွၵ်ႉၸၢၼ်းသေ သိုပ်ႇၸွႆႈထႅမ်တူင်ႉၼိုင် ၸွမ်းၵၢၼ်ပၢႆးမွၼ်း ၵႃႈၼင်ႇပွင်ပဵၼ်လႆႈၼၼ်ႉယူႇ။
== ၽိုၼ်ဢိင် ==
{{Reflist|
<ref>ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် (တၢင်ႉယၢၼ်း)၊ ပပ်ႉႁၢင်ႈၵႅဝ်ႈပီၵွၼ်းၶမ်း၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 154-157။ ပီ 2009</ref>
}}
{{Lifetime|1956}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းတႆး]]
anxs4e3wspxmm8n8md4z0tz361zlo6i
ၸႄႈဝဵင်းၵျၢႆႉလတ်ႉ
0
9192
249255
201323
2026-11-19T10:40:45Z
Saimawnkham
5
249255
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
|name = ၸႄႈဝဵင်းၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉ
|native_name =
|image = ISS022-E-87148 - View of Myanmar.jpg
|caption = ဝိဝ်းၸႄႈဝဵင်းၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈ [[:en:International Space Station|တႃႈလႅင်လၢဝ်ၵူႈမိူင်းမိူင်း]] ႁၼ်
|image_map = Kyaiklat tsp in Pyapon district.svg
|map_caption = ဢွင်ႈတီႈၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၽျႃႇပူင်ႇ
|pushpin_label_position = bottom
|pushpin_map =
|pushpin_caption = ဢွင်ႈတီႈၸႄႈဝဵင်းၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉ
|seat = [[ဝဵင်းၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉ]]
|seat_type = ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်း
|type = [[ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ|ၸႄႈဝဵင်း]]
|subdivision_type = မိူင်း
|subdivision_name = {{ၸွမ်ပိဝ်|မိူင်းမၢၼ်ႈ}}
|subdivision_type1 = [[ၼႃႈလိၼ်ၽွင်းငမ်းဢုပ်ႉပိူင်ႇ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ|ၸႄႈတိူင်း]]
|subdivision_name1 = {{ၸွမ်ပိဝ်|ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ}}
|subdivision_type2 = [[ၸႄႈတွၼ်ႈၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ|ၸႄႈတွၼ်ႈ]]
|subdivision_name2 = [[ၸႄႈတွၼ်ႈၽျႃႇပူင်ႇ]]
||area_total_sq_mi = 274.31
|population_total = 196,102
|population_as_of = 2019
|population_density_km2 = auto
|population_footnotes = <ref name="mimu">{{cite report |author=General Administration Department |date=September 2019 |title=Kyaiklat Myone Daethasaingyarachatlatmya|script-title=my:ကျိုက်လတ်မြို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်လက်များ|trans-title=Kyaiklat Township Regional Information |url=https://themimu.info/sites/themimu.info/files/documents/TspProfiles_GAD_Kyaiklat_2019_MMR.pdf |access-date=29 July 2026}}</ref>
|coordinates = {{Coord|16|26|35|N|95|42|51|E|region:MM|format=dms|display=inline, title}}
|elevation_ft =
|elevation_m =
|time_zone = [[လၵ်းၸဵင်ၶၢဝ်းယၢမ်းမျၢၼ်ႇမႃႇ|MST]]
|utc_offset = +06:30
|website =
}}
'''ၸႄႈဝဵင်းၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉ''' ({{Langx|my|ကျိုက်လတ်မြို့နယ်}} ; {{Langx|en|Kyaiklat Township}}) ၼႆႉ ပဵၼ်ၸႄႈဝဵင်းဢၼ်ၼိုင်ႈ ဢၼ်မီးတီႈ [[ၸႄႈတွၼ်ႈၽျႃႇပူင်ႇ]]၊ [[ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ]]၊ [[မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ]]ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။ ဝဵင်းပၵ်းလုမ်းၸႄႈဝဵင်းၼႆႉ ပဵၼ် [[ဝဵင်းၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉ]]ယဝ်ႉ။
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ}}
{{ၸႄႈမိူင်းလႄႈၸႄႈတိူင်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ}}
{{Ayeyarwady-geo-stub}}
{{DEFAULTSORT:ၵျႅၵ်ႉလၢတ်ႉ}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၽျႃႇပူင်ႇ]]
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ]]
0n7opgysjvvw2tx4p4tt91u3k2q4hok
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ
0
78071
249185
248748
2026-11-18T14:10:48Z
Seng Ku Hurng
3025
လၢႆႈၶႅပ်းႁၢင်ႈ
249185
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ်ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
g1jx89chz9jvbms9rg2s7dqdkfp8bqu
249189
249185
2026-11-18T14:58:42Z
Seng Ku Hurng
3025
/* ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859) */
249189
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ်ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ—
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
bo3jdg6gt2lxvoeb0e7vcbe0srhfzbc
249190
249189
2026-11-18T14:59:05Z
Seng Ku Hurng
3025
/* ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859) */
249190
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ်ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
0ye4hoocd3boft6q92vwsxuibx90z3x
249191
249190
2026-11-18T15:01:23Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) */
249191
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
[[HMS Beagle in Straits of Magellan.jpg|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ်ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
b8khf7op8enbinih3b4kih0429kx613
249192
249191
2026-11-18T15:02:12Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) */
249192
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
[[File:Beagle S Punta Arenas 19-01-2018 (1).jpg|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ်ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
at7bg36n78d30ax6hnuhw7654nh8dqn
249193
249192
2026-11-18T15:02:41Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) */
249193
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:Beagle S Punta Arenas 19-01-2018 (1).jpg|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ်ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
d88xmigm1ehd87quqjntvam20tu7cbf
249194
249193
2026-11-18T15:08:46Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ်ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ */
249194
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:Beagle S Punta Arenas 19-01-2018 (1).jpg|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ်ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
p6m3x6whidw1jq9enh9y1bqcf1m6fmg
249195
249194
2026-11-18T15:09:06Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ်ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution) */
249195
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:Beagle S Punta Arenas 19-01-2018 (1).jpg|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
p4ezx6nithpwr24oa8v4y0m9m99iyja
249196
249195
2026-11-18T15:09:29Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution) */
249196
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:Beagle S Punta Arenas 19-01-2018 (1).jpg|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
0h96wcglybee1khzy8p5dpbzi2vr5pp
249197
249196
2026-11-18T15:09:54Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution) */
249197
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:Beagle S Punta Arenas 19-01-2018 (1).jpg|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
p4ezx6nithpwr24oa8v4y0m9m99iyja
249198
249197
2026-11-18T15:15:59Z
Seng Ku Hurng
3025
ထႅမ်ၶႅပ်းႁၢင်ႈ ပပ်ႉ
249198
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:Beagle S Punta Arenas 19-01-2018 (1).jpg|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
orwy6skbsj9m6tykxaxessiv11euvji
249199
249198
2026-11-18T15:35:34Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution) */
249199
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:Beagle S Punta Arenas 19-01-2018 (1).jpg|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg
[[File:Procession of Characters from Shakespeare's Plays - Google Art Project.jpg|thumb|center|upright=3.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ လူၺ်ႈသႅင်ၵူႇႁိူင်း</center>]]
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
8wvvdwt3injsbx24xodj96kmt6gyt5i
249200
249199
2026-11-18T15:36:17Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution) */
249200
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:Beagle S Punta Arenas 19-01-2018 (1).jpg|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=3.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ လူၺ်ႈသႅင်ၵူႇႁိူင်း</center>]]
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
9v0y48mh4znegazdut684zps832vk4p
249201
249200
2026-11-18T15:38:30Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution) */
249201
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:Beagle S Punta Arenas 19-01-2018 (1).jpg|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=3.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ် လၢႆႈတူဝ်ၶဝ်ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်း တီႈယူႇလႄႈတၢင်းၵိၼ် တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
6vg0t8x1j39sammy9yxaeqyykr7x2yb
249202
249201
2026-11-18T15:41:00Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution) */
249202
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:Beagle S Punta Arenas 19-01-2018 (1).jpg|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=3.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း <br> ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်း <br> တီႈယူႇလႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
mkdclxu0pw0dnmfnaj27cying2b5rq5
249203
249202
2026-11-18T15:41:33Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution) */
249203
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:Beagle S Punta Arenas 19-01-2018 (1).jpg|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=3.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇလႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
dv0qzh0uvk1wt7162szhs05ojwmuzvw
249204
249203
2026-11-18T15:42:16Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution) */
249204
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:Beagle S Punta Arenas 19-01-2018 (1).jpg|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=3.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇလႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
n8709oblgctjgtcwbza74xgy7j3ize3
249205
249204
2026-11-18T15:44:14Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) */
249205
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=3.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇလႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
6m0v41hzyk9iiymn1aot63cw9xbug5q
249206
249205
2026-11-18T15:47:23Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution) */
249206
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=3.25|<center>''[[သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇလႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။]]''</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
f26qwi7fkjzdwdc9qjchf0olj6ttwti
249207
249206
2026-11-18T15:47:49Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution) */
249207
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=3.25|<center>''သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇလႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။''</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
qg6c0p79015yiy7y9tqjs5j2kuvavo6
249208
249207
2026-11-18T15:49:39Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution) */
249208
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=3.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇလႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
6m0v41hzyk9iiymn1aot63cw9xbug5q
249209
249208
2026-11-18T15:53:24Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution) */
249209
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=3.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
j3x0c4u5ic4tbmxkmkgtq2ps54h8rd2
249210
249209
2026-11-18T16:00:20Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) */
249210
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=3.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
sv6qnb582j35gar13juyzjzj98ncef3
249211
249210
2026-11-18T16:00:52Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) */
249211
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=3.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
5r22dtqtuyw0f5a7aioyibpk5iaw2jg
249212
249211
2026-11-18T16:01:35Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution) */
249212
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
70xb3oxhdy2hnjw1uewfngeue0tquph
249226
249212
2026-11-19T08:01:44Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း */
249226
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
e5qmeheyabqb5ayx81o52w7hpchdlbg
249227
249226
2026-11-19T08:02:08Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း */
249227
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
5ov0osotr0cs76lo25mjs8mcd4bd9ey
249228
249227
2026-11-19T08:18:04Z
Seng Ku Hurng
3025
/* ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း */
249228
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
dx9gz5ga2jjtk3r50sammlomcx5r7na
249229
249228
2026-11-19T08:36:09Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ */
249229
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈသဵင်ၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီ ၶႉလႉ 1882 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 73 ၼႂ်းႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၶႅၼ်ႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ။
ဝၢႆးမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢပ်ႈတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၽင်တီႈၵျွင်းလူင် ဝဵတ်ႉမိၼ်ႊသတိူဝ်ႇ (Westminster Abbey) ၼႂ်းဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ ႁိမ်ၶုမ်ဢၢႆႊသႅၵ်း ၼိဝ်ႊတၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇ တေႃႇမႃးထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ဝႆႉသေ သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ၊ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈလွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းသႃႇၽႃႇဝယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽဝတႃႊဝိၼ်ႉၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၼ်ႇတ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်၊ လွင်ႈမေႃႁဵၼ်းႁူႉၾၢင်ႉတူၺ်း သႃႇၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈမေႃဝူၼ်ႉၼွၵ်ႈၶွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဝ်းမီးယူႇ လႄႈၸႂ်ႉသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းပူၺ်းၺႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽၢၵ်ႇဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇပိုၼ်း လွင်ႈႁႃတၢင်းႁူႉၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ႁၼ်တၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃၶႃႈယဝ်ႉ။
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
17drfqlmi8dejvvv7pkuj8f2xf3wvpr
249230
249229
2026-11-19T09:14:40Z
Seng Ku Hurng
3025
/* ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859) */
249230
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈသဵင်ၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီ ၶႉလႉ 1882 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 73 ၼႂ်းႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၶႅၼ်ႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ။
ဝၢႆးမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢပ်ႈတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၽင်တီႈၵျွင်းလူင် ဝဵတ်ႉမိၼ်ႊသတိူဝ်ႇ (Westminster Abbey) ၼႂ်းဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ ႁိမ်ၶုမ်ဢၢႆႊသႅၵ်း ၼိဝ်ႊတၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇ တေႃႇမႃးထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ဝႆႉသေ သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ၊ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈလွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းသႃႇၽႃႇဝယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽဝတႃႊဝိၼ်ႉၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၼ်ႇတ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်၊ လွင်ႈမေႃႁဵၼ်းႁူႉၾၢင်ႉတူၺ်း သႃႇၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈမေႃဝူၼ်ႉၼွၵ်ႈၶွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဝ်းမီးယူႇ လႄႈၸႂ်ႉသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းပူၺ်းၺႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽၢၵ်ႇဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇပိုၼ်း လွင်ႈႁႃတၢင်းႁူႉၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ႁၼ်တၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃၶႃႈယဝ်ႉ။
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
9myf8gnazxvm14foen74j216jhqagh4
249231
249230
2026-11-19T09:15:46Z
Seng Ku Hurng
3025
/* ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859) */
249231
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
<big>1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <big> <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈသဵင်ၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီ ၶႉလႉ 1882 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 73 ၼႂ်းႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၶႅၼ်ႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ။
ဝၢႆးမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢပ်ႈတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၽင်တီႈၵျွင်းလူင် ဝဵတ်ႉမိၼ်ႊသတိူဝ်ႇ (Westminster Abbey) ၼႂ်းဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ ႁိမ်ၶုမ်ဢၢႆႊသႅၵ်း ၼိဝ်ႊတၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇ တေႃႇမႃးထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ဝႆႉသေ သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ၊ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈလွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းသႃႇၽႃႇဝယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽဝတႃႊဝိၼ်ႉၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၼ်ႇတ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်၊ လွင်ႈမေႃႁဵၼ်းႁူႉၾၢင်ႉတူၺ်း သႃႇၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈမေႃဝူၼ်ႉၼွၵ်ႈၶွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဝ်းမီးယူႇ လႄႈၸႂ်ႉသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းပူၺ်းၺႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽၢၵ်ႇဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇပိုၼ်း လွင်ႈႁႃတၢင်းႁူႉၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ႁၼ်တၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃၶႃႈယဝ်ႉ။
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
9jegbs3dqcz5oj69uab68gdedhrbw2e
249232
249231
2026-11-19T09:16:23Z
Seng Ku Hurng
3025
/* ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859) */
249232
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈသဵင်ၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီ ၶႉလႉ 1882 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 73 ၼႂ်းႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၶႅၼ်ႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ။
ဝၢႆးမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢပ်ႈတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၽင်တီႈၵျွင်းလူင် ဝဵတ်ႉမိၼ်ႊသတိူဝ်ႇ (Westminster Abbey) ၼႂ်းဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ ႁိမ်ၶုမ်ဢၢႆႊသႅၵ်း ၼိဝ်ႊတၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇ တေႃႇမႃးထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ဝႆႉသေ သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ၊ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈလွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းသႃႇၽႃႇဝယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽဝတႃႊဝိၼ်ႉၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၼ်ႇတ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်၊ လွင်ႈမေႃႁဵၼ်းႁူႉၾၢင်ႉတူၺ်း သႃႇၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈမေႃဝူၼ်ႉၼွၵ်ႈၶွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဝ်းမီးယူႇ လႄႈၸႂ်ႉသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းပူၺ်းၺႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽၢၵ်ႇဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇပိုၼ်း လွင်ႈႁႃတၢင်းႁူႉၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ႁၼ်တၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃၶႃႈယဝ်ႉ။
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
9myf8gnazxvm14foen74j216jhqagh4
249233
249232
2026-11-19T09:55:59Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း */
249233
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
ပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းႁူႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး သၼ်ႇၶွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၵူႈပၢႆးꧦ။
ဢၼ်တၢင်းပၢႆးႁူႉၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ပႆႇပဵၼ်လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉၵႂၢင်ꧦ ၶႂၢင်ꧦ ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈသပ်းလႅင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ၼႂ်းလူၵ်ႈဢၼ်မီးယူႇၼႆႉ၊ ၵူၼ်းတၢင်းလၢႆၶဝ်တေယုမ်ႇၵၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈမဵဝ်းꧦ တေဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ မၼ်းပဵၼ်ယူႇၸိူင်ႉၼၼ်။
တႃႊဝိၼ်ႉမိူၼ်လႆႈမႃး ပိုတ်ႇၽၵ်းတူတၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈလႆႈႁူႉလႆႈႁၼ်မႃးဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆ ယူႇတႃႇသေ ၸွမ်းလူၺ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်မႃး။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင်ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၸွႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ႁႂ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ပဵၼ်ၶွပ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ်တင်ႈသဵင်ႈ။ <br>
2. ပၢႆးသၢႆၾၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၾၼ်း လႄႈလွင်ႈမီးၸေးၶွင်သတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇ။ <br>
3. ပၢႆးၵူၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း လႄႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်းသၢႆၾၼ်း။ <br>
4. ပၢႆးၸႂ် မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ လွင်ႈႁူႉငိၼ်း လႄႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
5. ပၢႆးၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်း ၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ လႄႈၵူၼ်းတင်းသတ်း။ <br>
6. ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတွပ်ႇထဵင်ၵၼ် လွင်ႈပိုၼ်ႉတီႈၵဝ်ႉငဝ်ႈ တီႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇၵူၼ်း လႄႈတီႈပွင်ႇလွင်ႈမီးယူႇၶွင်ၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တၢင်းႁူႉၼႂ်းပပ်ႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉတႅမ်ႈဝႆႉ ၵူၼ်းၶဝ်ယင်း ဢဝ်ၵႂႃႇၶၢၵ်ႈတီႈပွင်ႇ ၸႂ်ႉၸွမ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈမၼ်း။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း ၵူၼ်းမၢင်ၸုမ်းဢဝ်တၢင်းႁူႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်ၵႂႃႇၵပ်ႉထႅမ် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၸိူင်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဢဝ်မႃး ၶူၼ်းလေႃးလေးၵၼ်တၢင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉၵမ်းသိုဝ်ႈ။
ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႆႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးတႄႉတႄႉ တေႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉမႃး ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃးၼႆႉ လႆႈဢဝ်တၢင်းႁူႉ လၢႆꧦ ပၢႆး မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ပၢႆးသၢၵ်ႈႁိၼ်တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၵူႈပၢႆးမႃးၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်။
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈသဵင်ၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီ ၶႉလႉ 1882 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 73 ၼႂ်းႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၶႅၼ်ႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ။
ဝၢႆးမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢပ်ႈတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၽင်တီႈၵျွင်းလူင် ဝဵတ်ႉမိၼ်ႊသတိူဝ်ႇ (Westminster Abbey) ၼႂ်းဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ ႁိမ်ၶုမ်ဢၢႆႊသႅၵ်း ၼိဝ်ႊတၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇ တေႃႇမႃးထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ဝႆႉသေ သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ၊ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈလွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းသႃႇၽႃႇဝယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽဝတႃႊဝိၼ်ႉၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၼ်ႇတ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်၊ လွင်ႈမေႃႁဵၼ်းႁူႉၾၢင်ႉတူၺ်း သႃႇၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈမေႃဝူၼ်ႉၼွၵ်ႈၶွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဝ်းမီးယူႇ လႄႈၸႂ်ႉသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းပူၺ်းၺႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽၢၵ်ႇဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇပိုၼ်း လွင်ႈႁႃတၢင်းႁူႉၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ႁၼ်တၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃၶႃႈယဝ်ႉ။
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
n4jbqdne2mpku6n8wj6gk06txsdby11
249234
249233
2026-11-19T09:56:22Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း */
249234
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
ပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းႁူႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး သၼ်ႇၶွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၵူႈပၢႆးꧦ။
ဢၼ်တၢင်းပၢႆးႁူႉၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ပႆႇပဵၼ်လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉၵႂၢင်ꧦ ၶႂၢင်ꧦ ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈသပ်းလႅင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ၼႂ်းလူၵ်ႈဢၼ်မီးယူႇၼႆႉ၊ ၵူၼ်းတၢင်းလၢႆၶဝ်တေယုမ်ႇၵၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈမဵဝ်းꧦ တေဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ မၼ်းပဵၼ်ယူႇၸိူင်ႉၼၼ်။
တႃႊဝိၼ်ႉမိူၼ်လႆႈမႃး ပိုတ်ႇၽၵ်းတူတၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈလႆႈႁူႉလႆႈႁၼ်မႃးဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆ ယူႇတႃႇသေ ၸွမ်းလူၺ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်မႃး။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင်ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၸွႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ႁႂ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ပဵၼ်ၶွပ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ်တင်ႈသဵင်ႈ။ <br>
2. ပၢႆးသၢႆၾၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၾၼ်း လႄႈလွင်ႈမီးၸေးၶွင်သတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇ။ <br>
3. ပၢႆးၵူၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း လႄႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်းသၢႆၾၼ်း။ <br>
4. ပၢႆးၸႂ် မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ လွင်ႈႁူႉငိၼ်း လႄႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
5. ပၢႆးၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်း ၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ လႄႈၵူၼ်းတင်းသတ်း။ <br>
6. ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတွပ်ႇထဵင်ၵၼ် လွင်ႈပိုၼ်ႉတီႈၵဝ်ႉငဝ်ႈ တီႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇၵူၼ်း လႄႈတီႈပွင်ႇလွင်ႈမီးယူႇၶွင်ၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တၢင်းႁူႉၼႂ်းပပ်ႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉတႅမ်ႈဝႆႉ ၵူၼ်းၶဝ်ယင်း ဢဝ်ၵႂႃႇၶၢၵ်ႈတီႈပွင်ႇ ၸႂ်ႉၸွမ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈမၼ်း။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း ၵူၼ်းမၢင်ၸုမ်းဢဝ်တၢင်းႁူႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်ၵႂႃႇၵပ်ႉထႅမ် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၸိူင်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဢဝ်မႃး ၶူၼ်းလေႃးလေးၵၼ်တၢင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉၵမ်းသိုဝ်ႈ။
ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႆႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးတႄႉတႄႉ တေႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉမႃး ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃးၼႆႉ လႆႈဢဝ်တၢင်းႁူႉ လၢႆꧦ ပၢႆး မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ပၢႆးသၢၵ်ႈႁိၼ်တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၵူႈပၢႆးမႃးၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်။
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈသဵင်ၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီ ၶႉလႉ 1882 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 73 ၼႂ်းႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၶႅၼ်ႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ။
ဝၢႆးမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢပ်ႈတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၽင်တီႈၵျွင်းလူင် ဝဵတ်ႉမိၼ်ႊသတိူဝ်ႇ (Westminster Abbey) ၼႂ်းဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ ႁိမ်ၶုမ်ဢၢႆႊသႅၵ်း ၼိဝ်ႊတၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇ တေႃႇမႃးထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ဝႆႉသေ သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ၊ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈလွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းသႃႇၽႃႇဝယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽဝတႃႊဝိၼ်ႉၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၼ်ႇတ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်၊ လွင်ႈမေႃႁဵၼ်းႁူႉၾၢင်ႉတူၺ်း သႃႇၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈမေႃဝူၼ်ႉၼွၵ်ႈၶွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဝ်းမီးယူႇ လႄႈၸႂ်ႉသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းပူၺ်းၺႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽၢၵ်ႇဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇပိုၼ်း လွင်ႈႁႃတၢင်းႁူႉၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ႁၼ်တၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃၶႃႈယဝ်ႉ။
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
d8emix5muv8or3emybc4qbk860zkctm
249235
249234
2026-11-19T09:59:30Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ */
249235
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
ပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းႁူႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး သၼ်ႇၶွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၵူႈပၢႆးꧦ။
ဢၼ်တၢင်းပၢႆးႁူႉၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ပႆႇပဵၼ်လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉၵႂၢင်ꧦ ၶႂၢင်ꧦ ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈသပ်းလႅင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ၼႂ်းလူၵ်ႈဢၼ်မီးယူႇၼႆႉ၊ ၵူၼ်းတၢင်းလၢႆၶဝ်တေယုမ်ႇၵၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈမဵဝ်းꧦ တေဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ မၼ်းပဵၼ်ယူႇၸိူင်ႉၼၼ်။
တႃႊဝိၼ်ႉမိူၼ်လႆႈမႃး ပိုတ်ႇၽၵ်းတူတၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈလႆႈႁူႉလႆႈႁၼ်မႃးဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆ ယူႇတႃႇသေ ၸွမ်းလူၺ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်မႃး။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင်ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၸွႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ႁႂ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ပဵၼ်ၶွပ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ်တင်ႈသဵင်ႈ။ <br>
2. ပၢႆးသၢႆၾၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၾၼ်း လႄႈလွင်ႈမီးၸေးၶွင်သတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇ။ <br>
3. ပၢႆးၵူၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း လႄႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်းသၢႆၾၼ်း။ <br>
4. ပၢႆးၸႂ် မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ လွင်ႈႁူႉငိၼ်း လႄႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
5. ပၢႆးၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်း ၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ လႄႈၵူၼ်းတင်းသတ်း။ <br>
6. ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတွပ်ႇထဵင်ၵၼ် လွင်ႈပိုၼ်ႉတီႈၵဝ်ႉငဝ်ႈ တီႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇၵူၼ်း လႄႈတီႈပွင်ႇလွင်ႈမီးယူႇၶွင်ၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တၢင်းႁူႉၼႂ်းပပ်ႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉတႅမ်ႈဝႆႉ ၵူၼ်းၶဝ်ယင်း ဢဝ်ၵႂႃႇၶၢၵ်ႈတီႈပွင်ႇ ၸႂ်ႉၸွမ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈမၼ်း။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း ၵူၼ်းမၢင်ၸုမ်းဢဝ်တၢင်းႁူႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်ၵႂႃႇၵပ်ႉထႅမ် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၸိူင်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဢဝ်မႃး ၶူၼ်းလေႃးလေးၵၼ်တၢင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉၵမ်းသိုဝ်ႈ။
ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႆႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးတႄႉတႄႉ တေႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉမႃး ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃးၼႆႉ လႆႈဢဝ်တၢင်းႁူႉ လၢႆꧦ ပၢႆး မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ပၢႆးသၢၵ်ႈႁိၼ်တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၵူႈပၢႆးမႃးၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်။
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
File:Statue of Charles Darwin Natural History Museum London 2020 02.jpg
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈသဵင်ၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီ ၶႉလႉ 1882 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 73 ၼႂ်းႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၶႅၼ်ႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ။
ဝၢႆးမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢပ်ႈတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၽင်တီႈၵျွင်းလူင် ဝဵတ်ႉမိၼ်ႊသတိူဝ်ႇ (Westminster Abbey) ၼႂ်းဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ ႁိမ်ၶုမ်ဢၢႆႊသႅၵ်း ၼိဝ်ႊတၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇ တေႃႇမႃးထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ဝႆႉသေ သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ၊ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈလွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းသႃႇၽႃႇဝယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽဝတႃႊဝိၼ်ႉၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၼ်ႇတ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်၊ လွင်ႈမေႃႁဵၼ်းႁူႉၾၢင်ႉတူၺ်း သႃႇၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈမေႃဝူၼ်ႉၼွၵ်ႈၶွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဝ်းမီးယူႇ လႄႈၸႂ်ႉသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းပူၺ်းၺႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽၢၵ်ႇဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇပိုၼ်း လွင်ႈႁႃတၢင်းႁူႉၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ႁၼ်တၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃၶႃႈယဝ်ႉ။
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
m7uivbkjbop07b5gb7otwrc3h0nanz1
249236
249235
2026-11-19T10:01:41Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ */
249236
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
ပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းႁူႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး သၼ်ႇၶွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၵူႈပၢႆးꧦ။
ဢၼ်တၢင်းပၢႆးႁူႉၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ပႆႇပဵၼ်လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉၵႂၢင်ꧦ ၶႂၢင်ꧦ ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈသပ်းလႅင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ၼႂ်းလူၵ်ႈဢၼ်မီးယူႇၼႆႉ၊ ၵူၼ်းတၢင်းလၢႆၶဝ်တေယုမ်ႇၵၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈမဵဝ်းꧦ တေဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ မၼ်းပဵၼ်ယူႇၸိူင်ႉၼၼ်။
တႃႊဝိၼ်ႉမိူၼ်လႆႈမႃး ပိုတ်ႇၽၵ်းတူတၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈလႆႈႁူႉလႆႈႁၼ်မႃးဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆ ယူႇတႃႇသေ ၸွမ်းလူၺ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်မႃး။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင်ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၸွႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ႁႂ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ပဵၼ်ၶွပ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ်တင်ႈသဵင်ႈ။ <br>
2. ပၢႆးသၢႆၾၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၾၼ်း လႄႈလွင်ႈမီးၸေးၶွင်သတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇ။ <br>
3. ပၢႆးၵူၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း လႄႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်းသၢႆၾၼ်း။ <br>
4. ပၢႆးၸႂ် မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ လွင်ႈႁူႉငိၼ်း လႄႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
5. ပၢႆးၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်း ၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ လႄႈၵူၼ်းတင်းသတ်း။ <br>
6. ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတွပ်ႇထဵင်ၵၼ် လွင်ႈပိုၼ်ႉတီႈၵဝ်ႉငဝ်ႈ တီႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇၵူၼ်း လႄႈတီႈပွင်ႇလွင်ႈမီးယူႇၶွင်ၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တၢင်းႁူႉၼႂ်းပပ်ႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉတႅမ်ႈဝႆႉ ၵူၼ်းၶဝ်ယင်း ဢဝ်ၵႂႃႇၶၢၵ်ႈတီႈပွင်ႇ ၸႂ်ႉၸွမ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈမၼ်း။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း ၵူၼ်းမၢင်ၸုမ်းဢဝ်တၢင်းႁူႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်ၵႂႃႇၵပ်ႉထႅမ် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၸိူင်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဢဝ်မႃး ၶူၼ်းလေႃးလေးၵၼ်တၢင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉၵမ်းသိုဝ်ႈ။
ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႆႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးတႄႉတႄႉ တေႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉမႃး ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃးၼႆႉ လႆႈဢဝ်တၢင်းႁူႉ လၢႆꧦ ပၢႆး မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ပၢႆးသၢၵ်ႈႁိၼ်တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၵူႈပၢႆးမႃးၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်။
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
[[File:Statue of Charles Darwin Natural History Museum London 2020 02.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ႁၢင်ႈသဝ်ႁိၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ <br> ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်းသၽႃႇဝ ဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ </center>]]
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈသဵင်ၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီ ၶႉလႉ 1882 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 73 ၼႂ်းႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၶႅၼ်ႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ။
ဝၢႆးမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢပ်ႈတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၽင်တီႈၵျွင်းလူင် ဝဵတ်ႉမိၼ်ႊသတိူဝ်ႇ (Westminster Abbey) ၼႂ်းဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ ႁိမ်ၶုမ်ဢၢႆႊသႅၵ်း ၼိဝ်ႊတၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇ တေႃႇမႃးထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ဝႆႉသေ သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ၊ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈလွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းသႃႇၽႃႇဝယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽဝတႃႊဝိၼ်ႉၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၼ်ႇတ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်၊ လွင်ႈမေႃႁဵၼ်းႁူႉၾၢင်ႉတူၺ်း သႃႇၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈမေႃဝူၼ်ႉၼွၵ်ႈၶွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဝ်းမီးယူႇ လႄႈၸႂ်ႉသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းပူၺ်းၺႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽၢၵ်ႇဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇပိုၼ်း လွင်ႈႁႃတၢင်းႁူႉၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ႁၼ်တၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃၶႃႈယဝ်ႉ။
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
596k1rfgkk0p1fj4t7nc5xb0qbbsct6
249237
249236
2026-11-19T10:02:06Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ */
249237
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
ပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းႁူႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး သၼ်ႇၶွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၵူႈပၢႆးꧦ။
ဢၼ်တၢင်းပၢႆးႁူႉၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ပႆႇပဵၼ်လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉၵႂၢင်ꧦ ၶႂၢင်ꧦ ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈသပ်းလႅင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ၼႂ်းလူၵ်ႈဢၼ်မီးယူႇၼႆႉ၊ ၵူၼ်းတၢင်းလၢႆၶဝ်တေယုမ်ႇၵၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈမဵဝ်းꧦ တေဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ မၼ်းပဵၼ်ယူႇၸိူင်ႉၼၼ်။
တႃႊဝိၼ်ႉမိူၼ်လႆႈမႃး ပိုတ်ႇၽၵ်းတူတၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈလႆႈႁူႉလႆႈႁၼ်မႃးဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆ ယူႇတႃႇသေ ၸွမ်းလူၺ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်မႃး။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင်ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၸွႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ႁႂ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ပဵၼ်ၶွပ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ်တင်ႈသဵင်ႈ။ <br>
2. ပၢႆးသၢႆၾၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၾၼ်း လႄႈလွင်ႈမီးၸေးၶွင်သတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇ။ <br>
3. ပၢႆးၵူၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း လႄႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်းသၢႆၾၼ်း။ <br>
4. ပၢႆးၸႂ် မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ လွင်ႈႁူႉငိၼ်း လႄႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
5. ပၢႆးၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်း ၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ လႄႈၵူၼ်းတင်းသတ်း။ <br>
6. ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတွပ်ႇထဵင်ၵၼ် လွင်ႈပိုၼ်ႉတီႈၵဝ်ႉငဝ်ႈ တီႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇၵူၼ်း လႄႈတီႈပွင်ႇလွင်ႈမီးယူႇၶွင်ၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တၢင်းႁူႉၼႂ်းပပ်ႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉတႅမ်ႈဝႆႉ ၵူၼ်းၶဝ်ယင်း ဢဝ်ၵႂႃႇၶၢၵ်ႈတီႈပွင်ႇ ၸႂ်ႉၸွမ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈမၼ်း။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း ၵူၼ်းမၢင်ၸုမ်းဢဝ်တၢင်းႁူႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်ၵႂႃႇၵပ်ႉထႅမ် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၸိူင်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဢဝ်မႃး ၶူၼ်းလေႃးလေးၵၼ်တၢင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉၵမ်းသိုဝ်ႈ။
ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႆႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးတႄႉတႄႉ တေႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉမႃး ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃးၼႆႉ လႆႈဢဝ်တၢင်းႁူႉ လၢႆꧦ ပၢႆး မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ပၢႆးသၢၵ်ႈႁိၼ်တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၵူႈပၢႆးမႃးၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်။
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
[[File:Statue of Charles Darwin Natural History Museum London 2020 02.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ႁၢင်ႈသဝ်ႁိၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ <br> ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်းသႃႇၽႃႇဝ ဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ </center>]]
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈသဵင်ၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီ ၶႉလႉ 1882 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 73 ၼႂ်းႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၶႅၼ်ႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ။
ဝၢႆးမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢပ်ႈတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၽင်တီႈၵျွင်းလူင် ဝဵတ်ႉမိၼ်ႊသတိူဝ်ႇ (Westminster Abbey) ၼႂ်းဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ ႁိမ်ၶုမ်ဢၢႆႊသႅၵ်း ၼိဝ်ႊတၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇ တေႃႇမႃးထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ဝႆႉသေ သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ၊ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈလွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းသႃႇၽႃႇဝယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽဝတႃႊဝိၼ်ႉၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၼ်ႇတ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်၊ လွင်ႈမေႃႁဵၼ်းႁူႉၾၢင်ႉတူၺ်း သႃႇၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈမေႃဝူၼ်ႉၼွၵ်ႈၶွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဝ်းမီးယူႇ လႄႈၸႂ်ႉသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းပူၺ်းၺႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽၢၵ်ႇဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇပိုၼ်း လွင်ႈႁႃတၢင်းႁူႉၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ႁၼ်တၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃၶႃႈယဝ်ႉ။
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
j46g3mx0i9fzcx20wkcdl7e57svux5j
249238
249237
2026-11-19T10:06:28Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း */
249238
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
ပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းႁူႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး သၼ်ႇၶွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၵူႈပၢႆးꧦ။
ဢၼ်တၢင်းပၢႆးႁူႉၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ပႆႇပဵၼ်လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉၵႂၢင်ꧦ ၶႂၢင်ꧦ ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈသပ်းလႅင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ၼႂ်းလူၵ်ႈဢၼ်မီးယူႇၼႆႉ၊ ၵူၼ်းတၢင်းလၢႆၶဝ်တေယုမ်ႇၵၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈမဵဝ်းꧦ တေဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ မၼ်းပဵၼ်ယူႇၸိူင်ႉၼၼ်။
တႃႊဝိၼ်ႉမိူၼ်လႆႈမႃး ပိုတ်ႇၽၵ်းတူတၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈလႆႈႁူႉလႆႈႁၼ်မႃးဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆ ယူႇတႃႇသေ ၸွမ်းလူၺ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်မႃး။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင်ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၸွႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ႁႂ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ပဵၼ်ၶွပ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ်တင်ႈသဵင်ႈ။ <br>
2. ပၢႆးသၢႆၾၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၾၼ်း လႄႈလွင်ႈမီးၸေးၶွင်သတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇ။ <br>
3. ပၢႆးၵူၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း လႄႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်းသၢႆၾၼ်း။ <br>
4. ပၢႆးၸႂ် မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ လွင်ႈႁူႉငိၼ်း လႄႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
5. ပၢႆးၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်း ၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ လႄႈၵူၼ်းတင်းသတ်း။ <br>
6. ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတွပ်ႇထဵင်ၵၼ် လွင်ႈပိုၼ်ႉတီႈၵဝ်ႉငဝ်ႈ တီႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇၵူၼ်း လႄႈတီႈပွင်ႇလွင်ႈမီးယူႇၶွင်ၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
File:Spreading homo sapiens la.svg
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တၢင်းႁူႉၼႂ်းပပ်ႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉတႅမ်ႈဝႆႉ ၵူၼ်းၶဝ်ယင်း ဢဝ်ၵႂႃႇၶၢၵ်ႈတီႈပွင်ႇ ၸႂ်ႉၸွမ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈမၼ်း။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း ၵူၼ်းမၢင်ၸုမ်းဢဝ်တၢင်းႁူႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်ၵႂႃႇၵပ်ႉထႅမ် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၸိူင်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဢဝ်မႃး ၶူၼ်းလေႃးလေးၵၼ်တၢင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉၵမ်းသိုဝ်ႈ။
ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႆႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးတႄႉတႄႉ တေႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉမႃး ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃးၼႆႉ လႆႈဢဝ်တၢင်းႁူႉ လၢႆꧦ ပၢႆး မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ပၢႆးသၢၵ်ႈႁိၼ်တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၵူႈပၢႆးမႃးၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်။
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
[[File:Statue of Charles Darwin Natural History Museum London 2020 02.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ႁၢင်ႈသဝ်ႁိၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ <br> ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်းသႃႇၽႃႇဝ ဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ </center>]]
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈသဵင်ၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီ ၶႉလႉ 1882 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 73 ၼႂ်းႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၶႅၼ်ႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ။
ဝၢႆးမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢပ်ႈတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၽင်တီႈၵျွင်းလူင် ဝဵတ်ႉမိၼ်ႊသတိူဝ်ႇ (Westminster Abbey) ၼႂ်းဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ ႁိမ်ၶုမ်ဢၢႆႊသႅၵ်း ၼိဝ်ႊတၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇ တေႃႇမႃးထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ဝႆႉသေ သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ၊ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈလွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းသႃႇၽႃႇဝယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽဝတႃႊဝိၼ်ႉၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၼ်ႇတ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်၊ လွင်ႈမေႃႁဵၼ်းႁူႉၾၢင်ႉတူၺ်း သႃႇၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈမေႃဝူၼ်ႉၼွၵ်ႈၶွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဝ်းမီးယူႇ လႄႈၸႂ်ႉသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းပူၺ်းၺႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽၢၵ်ႇဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇပိုၼ်း လွင်ႈႁႃတၢင်းႁူႉၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ႁၼ်တၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃၶႃႈယဝ်ႉ။
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
gqcwibacm4d5wzl8qk0268bg1gten63
249239
249238
2026-11-19T10:09:07Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း */
249239
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
ပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းႁူႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး သၼ်ႇၶွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၵူႈပၢႆးꧦ။
ဢၼ်တၢင်းပၢႆးႁူႉၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ပႆႇပဵၼ်လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉၵႂၢင်ꧦ ၶႂၢင်ꧦ ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈသပ်းလႅင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ၼႂ်းလူၵ်ႈဢၼ်မီးယူႇၼႆႉ၊ ၵူၼ်းတၢင်းလၢႆၶဝ်တေယုမ်ႇၵၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈမဵဝ်းꧦ တေဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ မၼ်းပဵၼ်ယူႇၸိူင်ႉၼၼ်။
တႃႊဝိၼ်ႉမိူၼ်လႆႈမႃး ပိုတ်ႇၽၵ်းတူတၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈလႆႈႁူႉလႆႈႁၼ်မႃးဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆ ယူႇတႃႇသေ ၸွမ်းလူၺ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်မႃး။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင်ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၸွႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ႁႂ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ပဵၼ်ၶွပ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ်တင်ႈသဵင်ႈ။ <br>
2. ပၢႆးသၢႆၾၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၾၼ်း လႄႈလွင်ႈမီးၸေးၶွင်သတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇ။ <br>
3. ပၢႆးၵူၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း လႄႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်းသၢႆၾၼ်း။ <br>
4. ပၢႆးၸႂ် မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ လွင်ႈႁူႉငိၼ်း လႄႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
5. ပၢႆးၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်း ၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ လႄႈၵူၼ်းတင်းသတ်း။ <br>
6. ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတွပ်ႇထဵင်ၵၼ် လွင်ႈပိုၼ်ႉတီႈၵဝ်ႉငဝ်ႈ တီႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇၵူၼ်း လႄႈတီႈပွင်ႇလွင်ႈမီးယူႇၶွင်ၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
[[File:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|upright=1.20|<center> ၸွမ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ၶုတ်းႁၼ်လုပ်ႇၵူၼ်းသေ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်လႆႈႁၼ်ၶေႃႈမုၼ်းဝႃႈ <br> ၵူၼ်ႈႁဝ်းတေႇမႃးမႃးတီႈၵုၼ်ဢႅပ်ႉၽရိၵႃႊ သေ၊ သိုပ်ႇၽေႈၸွတ်ႈတူဝ်ႈလူၵ်ႈ</center>]]
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တၢင်းႁူႉၼႂ်းပပ်ႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉတႅမ်ႈဝႆႉ ၵူၼ်းၶဝ်ယင်း ဢဝ်ၵႂႃႇၶၢၵ်ႈတီႈပွင်ႇ ၸႂ်ႉၸွမ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈမၼ်း။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း ၵူၼ်းမၢင်ၸုမ်းဢဝ်တၢင်းႁူႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်ၵႂႃႇၵပ်ႉထႅမ် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၸိူင်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဢဝ်မႃး ၶူၼ်းလေႃးလေးၵၼ်တၢင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉၵမ်းသိုဝ်ႈ။
ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႆႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးတႄႉတႄႉ တေႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉမႃး ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃးၼႆႉ လႆႈဢဝ်တၢင်းႁူႉ လၢႆꧦ ပၢႆး မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ပၢႆးသၢၵ်ႈႁိၼ်တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၵူႈပၢႆးမႃးၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်။
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
[[File:Statue of Charles Darwin Natural History Museum London 2020 02.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ႁၢင်ႈသဝ်ႁိၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ <br> ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်းသႃႇၽႃႇဝ ဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ </center>]]
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈသဵင်ၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီ ၶႉလႉ 1882 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 73 ၼႂ်းႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၶႅၼ်ႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ။
ဝၢႆးမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢပ်ႈတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၽင်တီႈၵျွင်းလူင် ဝဵတ်ႉမိၼ်ႊသတိူဝ်ႇ (Westminster Abbey) ၼႂ်းဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ ႁိမ်ၶုမ်ဢၢႆႊသႅၵ်း ၼိဝ်ႊတၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇ တေႃႇမႃးထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ဝႆႉသေ သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ၊ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈလွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းသႃႇၽႃႇဝယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽဝတႃႊဝိၼ်ႉၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၼ်ႇတ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်၊ လွင်ႈမေႃႁဵၼ်းႁူႉၾၢင်ႉတူၺ်း သႃႇၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈမေႃဝူၼ်ႉၼွၵ်ႈၶွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဝ်းမီးယူႇ လႄႈၸႂ်ႉသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းပူၺ်းၺႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽၢၵ်ႇဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇပိုၼ်း လွင်ႈႁႃတၢင်းႁူႉၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ႁၼ်တၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃၶႃႈယဝ်ႉ။
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
nlvunwo69r9t4h8ktyltz9y97cl49vm
249240
249239
2026-11-19T10:09:47Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း */
249240
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
ပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းႁူႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး သၼ်ႇၶွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၵူႈပၢႆးꧦ။
ဢၼ်တၢင်းပၢႆးႁူႉၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ပႆႇပဵၼ်လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉၵႂၢင်ꧦ ၶႂၢင်ꧦ ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈသပ်းလႅင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ၼႂ်းလူၵ်ႈဢၼ်မီးယူႇၼႆႉ၊ ၵူၼ်းတၢင်းလၢႆၶဝ်တေယုမ်ႇၵၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈမဵဝ်းꧦ တေဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ မၼ်းပဵၼ်ယူႇၸိူင်ႉၼၼ်။
တႃႊဝိၼ်ႉမိူၼ်လႆႈမႃး ပိုတ်ႇၽၵ်းတူတၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈလႆႈႁူႉလႆႈႁၼ်မႃးဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆ ယူႇတႃႇသေ ၸွမ်းလူၺ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်မႃး။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင်ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၸွႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ႁႂ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ပဵၼ်ၶွပ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ်တင်ႈသဵင်ႈ။ <br>
2. ပၢႆးသၢႆၾၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၾၼ်း လႄႈလွင်ႈမီးၸေးၶွင်သတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇ။ <br>
3. ပၢႆးၵူၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း လႄႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်းသၢႆၾၼ်း။ <br>
4. ပၢႆးၸႂ် မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ လွင်ႈႁူႉငိၼ်း လႄႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
5. ပၢႆးၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်း ၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ လႄႈၵူၼ်းတင်းသတ်း။ <br>
6. ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတွပ်ႇထဵင်ၵၼ် လွင်ႈပိုၼ်ႉတီႈၵဝ်ႉငဝ်ႈ တီႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇၵူၼ်း လႄႈတီႈပွင်ႇလွင်ႈမီးယူႇၶွင်ၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
[[File:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|upright=1.20|<center> ၸွမ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ၶုတ်းႁၼ်လုပ်ႇၵူၼ်းသေ <br> ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်လႆႈႁၼ်ၶေႃႈမုၼ်းဝႃႈ <br> ၵူၼ်ႈႁဝ်းတေႇမႃးမႃးတီႈၵုၼ်ဢႅပ်ႉၽရိၵႃႊ သေ၊ <br> သိုပ်ႇၽေႈၸွတ်ႈတူဝ်ႈလူၵ်ႈ</center>]]
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တၢင်းႁူႉၼႂ်းပပ်ႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉတႅမ်ႈဝႆႉ ၵူၼ်းၶဝ်ယင်း ဢဝ်ၵႂႃႇၶၢၵ်ႈတီႈပွင်ႇ ၸႂ်ႉၸွမ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈမၼ်း။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း ၵူၼ်းမၢင်ၸုမ်းဢဝ်တၢင်းႁူႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်ၵႂႃႇၵပ်ႉထႅမ် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၸိူင်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဢဝ်မႃး ၶူၼ်းလေႃးလေးၵၼ်တၢင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉၵမ်းသိုဝ်ႈ။
ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႆႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးတႄႉတႄႉ တေႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉမႃး ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃးၼႆႉ လႆႈဢဝ်တၢင်းႁူႉ လၢႆꧦ ပၢႆး မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ပၢႆးသၢၵ်ႈႁိၼ်တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၵူႈပၢႆးမႃးၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်။
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
[[File:Statue of Charles Darwin Natural History Museum London 2020 02.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ႁၢင်ႈသဝ်ႁိၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ <br> ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်းသႃႇၽႃႇဝ ဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ </center>]]
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈသဵင်ၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီ ၶႉလႉ 1882 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 73 ၼႂ်းႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၶႅၼ်ႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ။
ဝၢႆးမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢပ်ႈတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၽင်တီႈၵျွင်းလူင် ဝဵတ်ႉမိၼ်ႊသတိူဝ်ႇ (Westminster Abbey) ၼႂ်းဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ ႁိမ်ၶုမ်ဢၢႆႊသႅၵ်း ၼိဝ်ႊတၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇ တေႃႇမႃးထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ဝႆႉသေ သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ၊ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈလွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းသႃႇၽႃႇဝယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽဝတႃႊဝိၼ်ႉၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၼ်ႇတ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်၊ လွင်ႈမေႃႁဵၼ်းႁူႉၾၢင်ႉတူၺ်း သႃႇၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈမေႃဝူၼ်ႉၼွၵ်ႈၶွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဝ်းမီးယူႇ လႄႈၸႂ်ႉသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းပူၺ်းၺႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽၢၵ်ႇဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇပိုၼ်း လွင်ႈႁႃတၢင်းႁူႉၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ႁၼ်တၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃၶႃႈယဝ်ႉ။
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
as6xy73lvr4rdw9pnarc6qxxmmuwq6i
249241
249240
2026-11-19T10:10:48Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း */
249241
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
ပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းႁူႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး သၼ်ႇၶွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၵူႈပၢႆးꧦ။
ဢၼ်တၢင်းပၢႆးႁူႉၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ပႆႇပဵၼ်လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉၵႂၢင်ꧦ ၶႂၢင်ꧦ ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈသပ်းလႅင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ၼႂ်းလူၵ်ႈဢၼ်မီးယူႇၼႆႉ၊ ၵူၼ်းတၢင်းလၢႆၶဝ်တေယုမ်ႇၵၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈမဵဝ်းꧦ တေဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ မၼ်းပဵၼ်ယူႇၸိူင်ႉၼၼ်။
တႃႊဝိၼ်ႉမိူၼ်လႆႈမႃး ပိုတ်ႇၽၵ်းတူတၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈလႆႈႁူႉလႆႈႁၼ်မႃးဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆ ယူႇတႃႇသေ ၸွမ်းလူၺ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်မႃး။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင်ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၸွႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ႁႂ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ပဵၼ်ၶွပ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ်တင်ႈသဵင်ႈ။ <br>
2. ပၢႆးသၢႆၾၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၾၼ်း လႄႈလွင်ႈမီးၸေးၶွင်သတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇ။ <br>
3. ပၢႆးၵူၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း လႄႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်းသၢႆၾၼ်း။ <br>
4. ပၢႆးၸႂ် မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ လွင်ႈႁူႉငိၼ်း လႄႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
[[File:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|upright=1.20|<center> ၸွမ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ၶုတ်းႁၼ်လုပ်ႇၵူၼ်းသေ <br> ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်လႆႈႁၼ်ၶေႃႈမုၼ်းဝႃႈ <br> ၵူၼ်ႈႁဝ်းတေႇမႃးမႃးတီႈၵုၼ်ဢႅပ်ႉၽရိၵႃႊသေ၊ <br> သိုပ်ႇၽေႈၸွတ်ႈတူဝ်ႈလူၵ်ႈ</center>]]
5. ပၢႆးၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်း ၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ လႄႈၵူၼ်းတင်းသတ်း။ <br>
6. ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတွပ်ႇထဵင်ၵၼ် လွင်ႈပိုၼ်ႉတီႈၵဝ်ႉငဝ်ႈ တီႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇၵူၼ်း လႄႈတီႈပွင်ႇလွင်ႈမီးယူႇၶွင်ၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တၢင်းႁူႉၼႂ်းပပ်ႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉတႅမ်ႈဝႆႉ ၵူၼ်းၶဝ်ယင်း ဢဝ်ၵႂႃႇၶၢၵ်ႈတီႈပွင်ႇ ၸႂ်ႉၸွမ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈမၼ်း။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း ၵူၼ်းမၢင်ၸုမ်းဢဝ်တၢင်းႁူႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်ၵႂႃႇၵပ်ႉထႅမ် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၸိူင်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဢဝ်မႃး ၶူၼ်းလေႃးလေးၵၼ်တၢင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉၵမ်းသိုဝ်ႈ။
ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႆႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးတႄႉတႄႉ တေႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉမႃး ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃးၼႆႉ လႆႈဢဝ်တၢင်းႁူႉ လၢႆꧦ ပၢႆး မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ပၢႆးသၢၵ်ႈႁိၼ်တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၵူႈပၢႆးမႃးၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်။
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
[[File:Statue of Charles Darwin Natural History Museum London 2020 02.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ႁၢင်ႈသဝ်ႁိၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ <br> ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်းသႃႇၽႃႇဝ ဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ </center>]]
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈသဵင်ၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီ ၶႉလႉ 1882 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 73 ၼႂ်းႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၶႅၼ်ႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ။
ဝၢႆးမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢပ်ႈတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၽင်တီႈၵျွင်းလူင် ဝဵတ်ႉမိၼ်ႊသတိူဝ်ႇ (Westminster Abbey) ၼႂ်းဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ ႁိမ်ၶုမ်ဢၢႆႊသႅၵ်း ၼိဝ်ႊတၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇ တေႃႇမႃးထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ဝႆႉသေ သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ၊ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈလွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းသႃႇၽႃႇဝယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽဝတႃႊဝိၼ်ႉၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၼ်ႇတ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်၊ လွင်ႈမေႃႁဵၼ်းႁူႉၾၢင်ႉတူၺ်း သႃႇၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈမေႃဝူၼ်ႉၼွၵ်ႈၶွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဝ်းမီးယူႇ လႄႈၸႂ်ႉသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းပူၺ်းၺႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽၢၵ်ႇဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇပိုၼ်း လွင်ႈႁႃတၢင်းႁူႉၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ႁၼ်တၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃၶႃႈယဝ်ႉ။
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
aivgt7u3gxj5n1xtnpvw2buxqadhh1d
249242
249241
2026-11-19T10:11:30Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း */
249242
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
ပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းႁူႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး သၼ်ႇၶွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၵူႈပၢႆးꧦ။
ဢၼ်တၢင်းပၢႆးႁူႉၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ပႆႇပဵၼ်လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉၵႂၢင်ꧦ ၶႂၢင်ꧦ ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈသပ်းလႅင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ၼႂ်းလူၵ်ႈဢၼ်မီးယူႇၼႆႉ၊ ၵူၼ်းတၢင်းလၢႆၶဝ်တေယုမ်ႇၵၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈမဵဝ်းꧦ တေဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ မၼ်းပဵၼ်ယူႇၸိူင်ႉၼၼ်။
တႃႊဝိၼ်ႉမိူၼ်လႆႈမႃး ပိုတ်ႇၽၵ်းတူတၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈလႆႈႁူႉလႆႈႁၼ်မႃးဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆ ယူႇတႃႇသေ ၸွမ်းလူၺ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်မႃး။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင်ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၸွႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ႁႂ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ပဵၼ်ၶွပ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ်တင်ႈသဵင်ႈ။ <br>
2. ပၢႆးသၢႆၾၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၾၼ်း လႄႈလွင်ႈမီးၸေးၶွင်သတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇ။ <br>
3. ပၢႆးၵူၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း လႄႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်းသၢႆၾၼ်း။ <br>
4. ပၢႆးၸႂ် မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ လွင်ႈႁူႉငိၼ်း လႄႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
[[File:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|upright=2.20|<center> ၸွမ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ၶုတ်းႁၼ်လုပ်ႇၵူၼ်းသေ <br> ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်လႆႈႁၼ်ၶေႃႈမုၼ်းဝႃႈ <br> ၵူၼ်ႈႁဝ်းတေႇမႃးတီႈၵုၼ်ဢႅပ်ႉၽရိၵႃႊသေ၊ <br> သိုပ်ႇၽေႈၸွတ်ႈတူဝ်ႈလူၵ်ႈ</center>]]
5. ပၢႆးၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်း ၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ လႄႈၵူၼ်းတင်းသတ်း။ <br>
6. ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတွပ်ႇထဵင်ၵၼ် လွင်ႈပိုၼ်ႉတီႈၵဝ်ႉငဝ်ႈ တီႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇၵူၼ်း လႄႈတီႈပွင်ႇလွင်ႈမီးယူႇၶွင်ၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တၢင်းႁူႉၼႂ်းပပ်ႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉတႅမ်ႈဝႆႉ ၵူၼ်းၶဝ်ယင်း ဢဝ်ၵႂႃႇၶၢၵ်ႈတီႈပွင်ႇ ၸႂ်ႉၸွမ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈမၼ်း။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း ၵူၼ်းမၢင်ၸုမ်းဢဝ်တၢင်းႁူႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်ၵႂႃႇၵပ်ႉထႅမ် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၸိူင်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဢဝ်မႃး ၶူၼ်းလေႃးလေးၵၼ်တၢင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉၵမ်းသိုဝ်ႈ။
ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႆႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးတႄႉတႄႉ တေႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉမႃး ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃးၼႆႉ လႆႈဢဝ်တၢင်းႁူႉ လၢႆꧦ ပၢႆး မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ပၢႆးသၢၵ်ႈႁိၼ်တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၵူႈပၢႆးမႃးၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်။
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
[[File:Statue of Charles Darwin Natural History Museum London 2020 02.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ႁၢင်ႈသဝ်ႁိၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ <br> ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်းသႃႇၽႃႇဝ ဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ </center>]]
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈသဵင်ၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီ ၶႉလႉ 1882 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 73 ၼႂ်းႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၶႅၼ်ႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ။
ဝၢႆးမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢပ်ႈတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၽင်တီႈၵျွင်းလူင် ဝဵတ်ႉမိၼ်ႊသတိူဝ်ႇ (Westminster Abbey) ၼႂ်းဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ ႁိမ်ၶုမ်ဢၢႆႊသႅၵ်း ၼိဝ်ႊတၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇ တေႃႇမႃးထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ဝႆႉသေ သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ၊ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈလွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းသႃႇၽႃႇဝယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽဝတႃႊဝိၼ်ႉၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၼ်ႇတ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်၊ လွင်ႈမေႃႁဵၼ်းႁူႉၾၢင်ႉတူၺ်း သႃႇၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈမေႃဝူၼ်ႉၼွၵ်ႈၶွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဝ်းမီးယူႇ လႄႈၸႂ်ႉသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းပူၺ်းၺႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽၢၵ်ႇဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇပိုၼ်း လွင်ႈႁႃတၢင်းႁူႉၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ႁၼ်တၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃၶႃႈယဝ်ႉ။
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
6o2vw7urov3ttjlghxif3auuw14yk0y
249243
249242
2026-11-19T10:12:02Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း */
249243
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
ပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းႁူႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး သၼ်ႇၶွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၵူႈပၢႆးꧦ။
ဢၼ်တၢင်းပၢႆးႁူႉၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ပႆႇပဵၼ်လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉၵႂၢင်ꧦ ၶႂၢင်ꧦ ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈသပ်းလႅင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ၼႂ်းလူၵ်ႈဢၼ်မီးယူႇၼႆႉ၊ ၵူၼ်းတၢင်းလၢႆၶဝ်တေယုမ်ႇၵၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈမဵဝ်းꧦ တေဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ မၼ်းပဵၼ်ယူႇၸိူင်ႉၼၼ်။
တႃႊဝိၼ်ႉမိူၼ်လႆႈမႃး ပိုတ်ႇၽၵ်းတူတၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈလႆႈႁူႉလႆႈႁၼ်မႃးဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆ ယူႇတႃႇသေ ၸွမ်းလူၺ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်မႃး။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင်ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၸွႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ႁႂ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ပဵၼ်ၶွပ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ်တင်ႈသဵင်ႈ။ <br>
2. ပၢႆးသၢႆၾၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၾၼ်း လႄႈလွင်ႈမီးၸေးၶွင်သတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇ။ <br>
3. ပၢႆးၵူၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း လႄႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်းသၢႆၾၼ်း။ <br>
4. ပၢႆးၸႂ် မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ လွင်ႈႁူႉငိၼ်း လႄႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
[[File:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|upright=2.20|<center> ၸွမ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ၶုတ်းႁၼ်လုပ်ႇၵူၼ်းသေ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်လႆႈႁၼ်ၶေႃႈမုၼ်းဝႃႈ <br> ၵူၼ်ႈႁဝ်းတေႇမႃးတီႈၵုၼ်ဢႅပ်ႉၽရိၵႃႊသေ၊ သိုပ်ႇၽေႈၸွတ်ႈတူဝ်ႈလူၵ်ႈ</center>]]
5. ပၢႆးၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်း ၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ လႄႈၵူၼ်းတင်းသတ်း။ <br>
6. ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတွပ်ႇထဵင်ၵၼ် လွင်ႈပိုၼ်ႉတီႈၵဝ်ႉငဝ်ႈ တီႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇၵူၼ်း လႄႈတီႈပွင်ႇလွင်ႈမီးယူႇၶွင်ၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တၢင်းႁူႉၼႂ်းပပ်ႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉတႅမ်ႈဝႆႉ ၵူၼ်းၶဝ်ယင်း ဢဝ်ၵႂႃႇၶၢၵ်ႈတီႈပွင်ႇ ၸႂ်ႉၸွမ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈမၼ်း။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း ၵူၼ်းမၢင်ၸုမ်းဢဝ်တၢင်းႁူႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်ၵႂႃႇၵပ်ႉထႅမ် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၸိူင်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဢဝ်မႃး ၶူၼ်းလေႃးလေးၵၼ်တၢင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉၵမ်းသိုဝ်ႈ။
ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႆႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးတႄႉတႄႉ တေႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉမႃး ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃးၼႆႉ လႆႈဢဝ်တၢင်းႁူႉ လၢႆꧦ ပၢႆး မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ပၢႆးသၢၵ်ႈႁိၼ်တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၵူႈပၢႆးမႃးၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်။
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
[[File:Statue of Charles Darwin Natural History Museum London 2020 02.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ႁၢင်ႈသဝ်ႁိၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ <br> ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်းသႃႇၽႃႇဝ ဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ </center>]]
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈသဵင်ၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီ ၶႉလႉ 1882 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 73 ၼႂ်းႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၶႅၼ်ႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ။
ဝၢႆးမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢပ်ႈတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၽင်တီႈၵျွင်းလူင် ဝဵတ်ႉမိၼ်ႊသတိူဝ်ႇ (Westminster Abbey) ၼႂ်းဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ ႁိမ်ၶုမ်ဢၢႆႊသႅၵ်း ၼိဝ်ႊတၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇ တေႃႇမႃးထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ဝႆႉသေ သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ၊ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈလွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းသႃႇၽႃႇဝယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽဝတႃႊဝိၼ်ႉၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၼ်ႇတ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်၊ လွင်ႈမေႃႁဵၼ်းႁူႉၾၢင်ႉတူၺ်း သႃႇၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈမေႃဝူၼ်ႉၼွၵ်ႈၶွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဝ်းမီးယူႇ လႄႈၸႂ်ႉသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းပူၺ်းၺႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽၢၵ်ႇဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇပိုၼ်း လွင်ႈႁႃတၢင်းႁူႉၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ႁၼ်တၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃၶႃႈယဝ်ႉ။
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
bcs9z7mirmf9kqd8h9h10pz4hm2ja4i
249244
249243
2026-11-19T10:12:20Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း */
249244
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
ပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းႁူႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး သၼ်ႇၶွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၵူႈပၢႆးꧦ။
ဢၼ်တၢင်းပၢႆးႁူႉၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ပႆႇပဵၼ်လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉၵႂၢင်ꧦ ၶႂၢင်ꧦ ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈသပ်းလႅင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ၼႂ်းလူၵ်ႈဢၼ်မီးယူႇၼႆႉ၊ ၵူၼ်းတၢင်းလၢႆၶဝ်တေယုမ်ႇၵၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈမဵဝ်းꧦ တေဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ မၼ်းပဵၼ်ယူႇၸိူင်ႉၼၼ်။
တႃႊဝိၼ်ႉမိူၼ်လႆႈမႃး ပိုတ်ႇၽၵ်းတူတၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈလႆႈႁူႉလႆႈႁၼ်မႃးဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆ ယူႇတႃႇသေ ၸွမ်းလူၺ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်မႃး။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင်ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၸွႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ႁႂ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ပဵၼ်ၶွပ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ်တင်ႈသဵင်ႈ။ <br>
2. ပၢႆးသၢႆၾၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၾၼ်း လႄႈလွင်ႈမီးၸေးၶွင်သတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇ။ <br>
3. ပၢႆးၵူၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း လႄႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်းသၢႆၾၼ်း။ <br>
4. ပၢႆးၸႂ် မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ လွင်ႈႁူႉငိၼ်း လႄႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
[[File:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|upright=2.20|<center> ၸွမ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ၶုတ်းႁၼ်လုပ်ႇၵူၼ်းသေ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်လႆႈႁၼ်ၶေႃႈမုၼ်းဝႃႈ <br> ၵူၼ်ႈႁဝ်းတေႇမႃးတီႈၵုၼ်ဢႅပ်ႉၽရိၵႃႊသေ၊ သိုပ်ႇၽေႈၸွတ်ႈတူဝ်ႈလူၵ်ႈ။</center>]]
5. ပၢႆးၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်း ၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ လႄႈၵူၼ်းတင်းသတ်း။ <br>
6. ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတွပ်ႇထဵင်ၵၼ် လွင်ႈပိုၼ်ႉတီႈၵဝ်ႉငဝ်ႈ တီႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇၵူၼ်း လႄႈတီႈပွင်ႇလွင်ႈမီးယူႇၶွင်ၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တၢင်းႁူႉၼႂ်းပပ်ႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉတႅမ်ႈဝႆႉ ၵူၼ်းၶဝ်ယင်း ဢဝ်ၵႂႃႇၶၢၵ်ႈတီႈပွင်ႇ ၸႂ်ႉၸွမ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈမၼ်း။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း ၵူၼ်းမၢင်ၸုမ်းဢဝ်တၢင်းႁူႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်ၵႂႃႇၵပ်ႉထႅမ် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၸိူင်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဢဝ်မႃး ၶူၼ်းလေႃးလေးၵၼ်တၢင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉၵမ်းသိုဝ်ႈ။
ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႆႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးတႄႉတႄႉ တေႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉမႃး ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃးၼႆႉ လႆႈဢဝ်တၢင်းႁူႉ လၢႆꧦ ပၢႆး မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ပၢႆးသၢၵ်ႈႁိၼ်တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၵူႈပၢႆးမႃးၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်။
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
[[File:Statue of Charles Darwin Natural History Museum London 2020 02.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ႁၢင်ႈသဝ်ႁိၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ <br> ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်းသႃႇၽႃႇဝ ဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ </center>]]
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈသဵင်ၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီ ၶႉလႉ 1882 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 73 ၼႂ်းႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၶႅၼ်ႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ။
ဝၢႆးမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢပ်ႈတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၽင်တီႈၵျွင်းလူင် ဝဵတ်ႉမိၼ်ႊသတိူဝ်ႇ (Westminster Abbey) ၼႂ်းဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ ႁိမ်ၶုမ်ဢၢႆႊသႅၵ်း ၼိဝ်ႊတၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇ တေႃႇမႃးထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ဝႆႉသေ သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ၊ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈလွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းသႃႇၽႃႇဝယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽဝတႃႊဝိၼ်ႉၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၼ်ႇတ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်၊ လွင်ႈမေႃႁဵၼ်းႁူႉၾၢင်ႉတူၺ်း သႃႇၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈမေႃဝူၼ်ႉၼွၵ်ႈၶွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဝ်းမီးယူႇ လႄႈၸႂ်ႉသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းပူၺ်းၺႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽၢၵ်ႇဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇပိုၼ်း လွင်ႈႁႃတၢင်းႁူႉၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ႁၼ်တၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃၶႃႈယဝ်ႉ။
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
i5n7m0s141nre4obkm0024xxjumkfw3
249245
249244
2026-11-19T10:14:17Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း */
249245
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
ပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းႁူႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး သၼ်ႇၶွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၵူႈပၢႆးꧦ။
ဢၼ်တၢင်းပၢႆးႁူႉၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ပႆႇပဵၼ်လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉၵႂၢင်ꧦ ၶႂၢင်ꧦ ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈသပ်းလႅင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ၼႂ်းလူၵ်ႈဢၼ်မီးယူႇၼႆႉ၊ ၵူၼ်းတၢင်းလၢႆၶဝ်တေယုမ်ႇၵၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈမဵဝ်းꧦ တေဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ မၼ်းပဵၼ်ယူႇၸိူင်ႉၼၼ်။
တႃႊဝိၼ်ႉမိူၼ်လႆႈမႃး ပိုတ်ႇၽၵ်းတူတၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈလႆႈႁူႉလႆႈႁၼ်မႃးဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆ ယူႇတႃႇသေ ၸွမ်းလူၺ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်မႃး။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင်ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၸွႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ႁႂ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ပဵၼ်ၶွပ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ်တင်ႈသဵင်ႈ။ <br>
2. ပၢႆးသၢႆၾၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၾၼ်း လႄႈလွင်ႈမီးၸေးၶွင်သတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇ။ <br>
3. ပၢႆးၵူၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း လႄႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်းသၢႆၾၼ်း။ <br>
4. ပၢႆးၸႂ် မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ လွင်ႈႁူႉငိၼ်း လႄႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
5. ပၢႆးၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်း ၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ လႄႈၵူၼ်းတင်းသတ်း။ <br>
6. ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတွပ်ႇထဵင်ၵၼ် လွင်ႈပိုၼ်ႉတီႈၵဝ်ႉငဝ်ႈ တီႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇၵူၼ်း လႄႈတီႈပွင်ႇလွင်ႈမီးယူႇၶွင်ၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
[[File:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|center|upright=2.20|<center> ၸွမ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ၶုတ်းႁၼ်လုပ်ႇၵူၼ်းသေ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်လႆႈႁၼ်ၶေႃႈမုၼ်းဝႃႈ <br> ၵူၼ်ႈႁဝ်းတေႇမႃးတီႈၵုၼ်ဢႅပ်ႉၽရိၵႃႊသေ၊ သိုပ်ႇၽေႈၸွတ်ႈတူဝ်ႈလူၵ်ႈ။</center>]]
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တၢင်းႁူႉၼႂ်းပပ်ႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉတႅမ်ႈဝႆႉ ၵူၼ်းၶဝ်ယင်း ဢဝ်ၵႂႃႇၶၢၵ်ႈတီႈပွင်ႇ ၸႂ်ႉၸွမ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈမၼ်း။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း ၵူၼ်းမၢင်ၸုမ်းဢဝ်တၢင်းႁူႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်ၵႂႃႇၵပ်ႉထႅမ် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၸိူင်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဢဝ်မႃး ၶူၼ်းလေႃးလေးၵၼ်တၢင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉၵမ်းသိုဝ်ႈ။
ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႆႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးတႄႉတႄႉ တေႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉမႃး ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃးၼႆႉ လႆႈဢဝ်တၢင်းႁူႉ လၢႆꧦ ပၢႆး မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ပၢႆးသၢၵ်ႈႁိၼ်တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၵူႈပၢႆးမႃးၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်။
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
[[File:Statue of Charles Darwin Natural History Museum London 2020 02.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ႁၢင်ႈသဝ်ႁိၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ <br> ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်းသႃႇၽႃႇဝ ဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ </center>]]
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈသဵင်ၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီ ၶႉလႉ 1882 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 73 ၼႂ်းႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၶႅၼ်ႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ။
ဝၢႆးမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢပ်ႈတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၽင်တီႈၵျွင်းလူင် ဝဵတ်ႉမိၼ်ႊသတိူဝ်ႇ (Westminster Abbey) ၼႂ်းဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ ႁိမ်ၶုမ်ဢၢႆႊသႅၵ်း ၼိဝ်ႊတၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇ တေႃႇမႃးထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ဝႆႉသေ သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ၊ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈလွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းသႃႇၽႃႇဝယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽဝတႃႊဝိၼ်ႉၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၼ်ႇတ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်၊ လွင်ႈမေႃႁဵၼ်းႁူႉၾၢင်ႉတူၺ်း သႃႇၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈမေႃဝူၼ်ႉၼွၵ်ႈၶွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဝ်းမီးယူႇ လႄႈၸႂ်ႉသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းပူၺ်းၺႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽၢၵ်ႇဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇပိုၼ်း လွင်ႈႁႃတၢင်းႁူႉၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ႁၼ်တၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃၶႃႈယဝ်ႉ။
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
ll43mh5o64menmlgillih599737gh2x
249246
249245
2026-11-19T10:17:47Z
Seng Ku Hurng
3025
/* ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း */
249246
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
File:Emma Darwin.jpg
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
ပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းႁူႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး သၼ်ႇၶွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၵူႈပၢႆးꧦ။
ဢၼ်တၢင်းပၢႆးႁူႉၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ပႆႇပဵၼ်လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉၵႂၢင်ꧦ ၶႂၢင်ꧦ ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈသပ်းလႅင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ၼႂ်းလူၵ်ႈဢၼ်မီးယူႇၼႆႉ၊ ၵူၼ်းတၢင်းလၢႆၶဝ်တေယုမ်ႇၵၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈမဵဝ်းꧦ တေဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ မၼ်းပဵၼ်ယူႇၸိူင်ႉၼၼ်။
တႃႊဝိၼ်ႉမိူၼ်လႆႈမႃး ပိုတ်ႇၽၵ်းတူတၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈလႆႈႁူႉလႆႈႁၼ်မႃးဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆ ယူႇတႃႇသေ ၸွမ်းလူၺ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်မႃး။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင်ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၸွႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ႁႂ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ပဵၼ်ၶွပ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ်တင်ႈသဵင်ႈ။ <br>
2. ပၢႆးသၢႆၾၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၾၼ်း လႄႈလွင်ႈမီးၸေးၶွင်သတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇ။ <br>
3. ပၢႆးၵူၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း လႄႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်းသၢႆၾၼ်း။ <br>
4. ပၢႆးၸႂ် မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ လွင်ႈႁူႉငိၼ်း လႄႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
5. ပၢႆးၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်း ၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ လႄႈၵူၼ်းတင်းသတ်း။ <br>
6. ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတွပ်ႇထဵင်ၵၼ် လွင်ႈပိုၼ်ႉတီႈၵဝ်ႉငဝ်ႈ တီႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇၵူၼ်း လႄႈတီႈပွင်ႇလွင်ႈမီးယူႇၶွင်ၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
[[File:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|center|upright=2.20|<center> ၸွမ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ၶုတ်းႁၼ်လုပ်ႇၵူၼ်းသေ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်လႆႈႁၼ်ၶေႃႈမုၼ်းဝႃႈ <br> ၵူၼ်ႈႁဝ်းတေႇမႃးတီႈၵုၼ်ဢႅပ်ႉၽရိၵႃႊသေ၊ သိုပ်ႇၽေႈၸွတ်ႈတူဝ်ႈလူၵ်ႈ။</center>]]
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တၢင်းႁူႉၼႂ်းပပ်ႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉတႅမ်ႈဝႆႉ ၵူၼ်းၶဝ်ယင်း ဢဝ်ၵႂႃႇၶၢၵ်ႈတီႈပွင်ႇ ၸႂ်ႉၸွမ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈမၼ်း။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း ၵူၼ်းမၢင်ၸုမ်းဢဝ်တၢင်းႁူႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်ၵႂႃႇၵပ်ႉထႅမ် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၸိူင်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဢဝ်မႃး ၶူၼ်းလေႃးလေးၵၼ်တၢင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉၵမ်းသိုဝ်ႈ။
ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႆႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးတႄႉတႄႉ တေႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉမႃး ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃးၼႆႉ လႆႈဢဝ်တၢင်းႁူႉ လၢႆꧦ ပၢႆး မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ပၢႆးသၢၵ်ႈႁိၼ်တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၵူႈပၢႆးမႃးၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်။
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
[[File:Statue of Charles Darwin Natural History Museum London 2020 02.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ႁၢင်ႈသဝ်ႁိၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ <br> ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်းသႃႇၽႃႇဝ ဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ </center>]]
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈသဵင်ၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီ ၶႉလႉ 1882 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 73 ၼႂ်းႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၶႅၼ်ႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ။
ဝၢႆးမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢပ်ႈတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၽင်တီႈၵျွင်းလူင် ဝဵတ်ႉမိၼ်ႊသတိူဝ်ႇ (Westminster Abbey) ၼႂ်းဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ ႁိမ်ၶုမ်ဢၢႆႊသႅၵ်း ၼိဝ်ႊတၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇ တေႃႇမႃးထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ဝႆႉသေ သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ၊ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈလွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းသႃႇၽႃႇဝယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽဝတႃႊဝိၼ်ႉၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၼ်ႇတ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်၊ လွင်ႈမေႃႁဵၼ်းႁူႉၾၢင်ႉတူၺ်း သႃႇၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈမေႃဝူၼ်ႉၼွၵ်ႈၶွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဝ်းမီးယူႇ လႄႈၸႂ်ႉသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းပူၺ်းၺႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽၢၵ်ႇဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇပိုၼ်း လွင်ႈႁႃတၢင်းႁူႉၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ႁၼ်တၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃၶႃႈယဝ်ႉ။
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
4tuwmhq008l00bva06k4ac1g6umwvfw
249247
249246
2026-11-19T10:18:49Z
Seng Ku Hurng
3025
/* ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း */
249247
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
[[File:Emma Darwin.jpg|thumb|upright=1.20|<center> မႄႈတႃႊဝိၼ်ႉ ၼၢင်းဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း </center>]]
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
ပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းႁူႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး သၼ်ႇၶွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၵူႈပၢႆးꧦ။
ဢၼ်တၢင်းပၢႆးႁူႉၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ပႆႇပဵၼ်လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉၵႂၢင်ꧦ ၶႂၢင်ꧦ ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈသပ်းလႅင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ၼႂ်းလူၵ်ႈဢၼ်မီးယူႇၼႆႉ၊ ၵူၼ်းတၢင်းလၢႆၶဝ်တေယုမ်ႇၵၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈမဵဝ်းꧦ တေဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ မၼ်းပဵၼ်ယူႇၸိူင်ႉၼၼ်။
တႃႊဝိၼ်ႉမိူၼ်လႆႈမႃး ပိုတ်ႇၽၵ်းတူတၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈလႆႈႁူႉလႆႈႁၼ်မႃးဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆ ယူႇတႃႇသေ ၸွမ်းလူၺ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်မႃး။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင်ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၸွႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ႁႂ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ပဵၼ်ၶွပ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ်တင်ႈသဵင်ႈ။ <br>
2. ပၢႆးသၢႆၾၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၾၼ်း လႄႈလွင်ႈမီးၸေးၶွင်သတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇ။ <br>
3. ပၢႆးၵူၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း လႄႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်းသၢႆၾၼ်း။ <br>
4. ပၢႆးၸႂ် မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ လွင်ႈႁူႉငိၼ်း လႄႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
5. ပၢႆးၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်း ၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ လႄႈၵူၼ်းတင်းသတ်း။ <br>
6. ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတွပ်ႇထဵင်ၵၼ် လွင်ႈပိုၼ်ႉတီႈၵဝ်ႉငဝ်ႈ တီႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇၵူၼ်း လႄႈတီႈပွင်ႇလွင်ႈမီးယူႇၶွင်ၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
[[File:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|center|upright=2.20|<center> ၸွမ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ၶုတ်းႁၼ်လုပ်ႇၵူၼ်းသေ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်လႆႈႁၼ်ၶေႃႈမုၼ်းဝႃႈ <br> ၵူၼ်ႈႁဝ်းတေႇမႃးတီႈၵုၼ်ဢႅပ်ႉၽရိၵႃႊသေ၊ သိုပ်ႇၽေႈၸွတ်ႈတူဝ်ႈလူၵ်ႈ။</center>]]
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တၢင်းႁူႉၼႂ်းပပ်ႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉတႅမ်ႈဝႆႉ ၵူၼ်းၶဝ်ယင်း ဢဝ်ၵႂႃႇၶၢၵ်ႈတီႈပွင်ႇ ၸႂ်ႉၸွမ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈမၼ်း။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း ၵူၼ်းမၢင်ၸုမ်းဢဝ်တၢင်းႁူႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်ၵႂႃႇၵပ်ႉထႅမ် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၸိူင်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဢဝ်မႃး ၶူၼ်းလေႃးလေးၵၼ်တၢင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉၵမ်းသိုဝ်ႈ။
ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႆႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးတႄႉတႄႉ တေႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉမႃး ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃးၼႆႉ လႆႈဢဝ်တၢင်းႁူႉ လၢႆꧦ ပၢႆး မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ပၢႆးသၢၵ်ႈႁိၼ်တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၵူႈပၢႆးမႃးၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်။
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
[[File:Statue of Charles Darwin Natural History Museum London 2020 02.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ႁၢင်ႈသဝ်ႁိၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ <br> ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်းသႃႇၽႃႇဝ ဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ </center>]]
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈသဵင်ၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီ ၶႉလႉ 1882 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 73 ၼႂ်းႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၶႅၼ်ႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ။
ဝၢႆးမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢပ်ႈတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၽင်တီႈၵျွင်းလူင် ဝဵတ်ႉမိၼ်ႊသတိူဝ်ႇ (Westminster Abbey) ၼႂ်းဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ ႁိမ်ၶုမ်ဢၢႆႊသႅၵ်း ၼိဝ်ႊတၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇ တေႃႇမႃးထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ဝႆႉသေ သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ၊ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈလွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းသႃႇၽႃႇဝယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽဝတႃႊဝိၼ်ႉၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၼ်ႇတ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်၊ လွင်ႈမေႃႁဵၼ်းႁူႉၾၢင်ႉတူၺ်း သႃႇၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈမေႃဝူၼ်ႉၼွၵ်ႈၶွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဝ်းမီးယူႇ လႄႈၸႂ်ႉသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းပူၺ်းၺႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽၢၵ်ႇဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇပိုၼ်း လွင်ႈႁႃတၢင်းႁူႉၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ႁၼ်တၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃၶႃႈယဝ်ႉ။
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
12h9ifd70xs3cwgu5c55z8v6z1ik5xb
249248
249247
2026-11-19T10:21:32Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း */
249248
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
File:Skull evolution.png
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
[[File:Emma Darwin.jpg|thumb|upright=1.20|<center> မႄႈတႃႊဝိၼ်ႉ ၼၢင်းဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း </center>]]
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
ပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းႁူႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး သၼ်ႇၶွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၵူႈပၢႆးꧦ။
ဢၼ်တၢင်းပၢႆးႁူႉၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ပႆႇပဵၼ်လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉၵႂၢင်ꧦ ၶႂၢင်ꧦ ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈသပ်းလႅင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ၼႂ်းလူၵ်ႈဢၼ်မီးယူႇၼႆႉ၊ ၵူၼ်းတၢင်းလၢႆၶဝ်တေယုမ်ႇၵၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈမဵဝ်းꧦ တေဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ မၼ်းပဵၼ်ယူႇၸိူင်ႉၼၼ်။
တႃႊဝိၼ်ႉမိူၼ်လႆႈမႃး ပိုတ်ႇၽၵ်းတူတၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈလႆႈႁူႉလႆႈႁၼ်မႃးဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆ ယူႇတႃႇသေ ၸွမ်းလူၺ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်မႃး။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင်ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၸွႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ႁႂ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ပဵၼ်ၶွပ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ်တင်ႈသဵင်ႈ။ <br>
2. ပၢႆးသၢႆၾၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၾၼ်း လႄႈလွင်ႈမီးၸေးၶွင်သတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇ။ <br>
3. ပၢႆးၵူၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း လႄႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်းသၢႆၾၼ်း။ <br>
4. ပၢႆးၸႂ် မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ လွင်ႈႁူႉငိၼ်း လႄႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
5. ပၢႆးၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်း ၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ လႄႈၵူၼ်းတင်းသတ်း။ <br>
6. ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတွပ်ႇထဵင်ၵၼ် လွင်ႈပိုၼ်ႉတီႈၵဝ်ႉငဝ်ႈ တီႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇၵူၼ်း လႄႈတီႈပွင်ႇလွင်ႈမီးယူႇၶွင်ၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
[[File:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|center|upright=2.20|<center> ၸွမ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ၶုတ်းႁၼ်လုပ်ႇၵူၼ်းသေ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်လႆႈႁၼ်ၶေႃႈမုၼ်းဝႃႈ <br> ၵူၼ်ႈႁဝ်းတေႇမႃးတီႈၵုၼ်ဢႅပ်ႉၽရိၵႃႊသေ၊ သိုပ်ႇၽေႈၸွတ်ႈတူဝ်ႈလူၵ်ႈ။</center>]]
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တၢင်းႁူႉၼႂ်းပပ်ႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉတႅမ်ႈဝႆႉ ၵူၼ်းၶဝ်ယင်း ဢဝ်ၵႂႃႇၶၢၵ်ႈတီႈပွင်ႇ ၸႂ်ႉၸွမ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈမၼ်း။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း ၵူၼ်းမၢင်ၸုမ်းဢဝ်တၢင်းႁူႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်ၵႂႃႇၵပ်ႉထႅမ် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၸိူင်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဢဝ်မႃး ၶူၼ်းလေႃးလေးၵၼ်တၢင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉၵမ်းသိုဝ်ႈ။
ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႆႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးတႄႉတႄႉ တေႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉမႃး ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃးၼႆႉ လႆႈဢဝ်တၢင်းႁူႉ လၢႆꧦ ပၢႆး မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ပၢႆးသၢၵ်ႈႁိၼ်တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၵူႈပၢႆးမႃးၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်။
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
[[File:Statue of Charles Darwin Natural History Museum London 2020 02.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ႁၢင်ႈသဝ်ႁိၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ <br> ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်းသႃႇၽႃႇဝ ဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ </center>]]
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈသဵင်ၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီ ၶႉလႉ 1882 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 73 ၼႂ်းႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၶႅၼ်ႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ။
ဝၢႆးမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢပ်ႈတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၽင်တီႈၵျွင်းလူင် ဝဵတ်ႉမိၼ်ႊသတိူဝ်ႇ (Westminster Abbey) ၼႂ်းဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ ႁိမ်ၶုမ်ဢၢႆႊသႅၵ်း ၼိဝ်ႊတၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇ တေႃႇမႃးထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ဝႆႉသေ သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ၊ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈလွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းသႃႇၽႃႇဝယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽဝတႃႊဝိၼ်ႉၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၼ်ႇတ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်၊ လွင်ႈမေႃႁဵၼ်းႁူႉၾၢင်ႉတူၺ်း သႃႇၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈမေႃဝူၼ်ႉၼွၵ်ႈၶွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဝ်းမီးယူႇ လႄႈၸႂ်ႉသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းပူၺ်းၺႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽၢၵ်ႇဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇပိုၼ်း လွင်ႈႁႃတၢင်းႁူႉၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ႁၼ်တၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃၶႃႈယဝ်ႉ။
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
dlb5qss5ltubnoz5d9jda6ycq1nizrl
249249
249248
2026-11-19T10:23:22Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း */
249249
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
[[File:Skull evolution.png|thumb|center|upright=2.20|<center> ႁူဝ်လုပ်ႇလိင်းလႄႈသတ်ႉ ဢၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ် ဢဝ်မႃးတႅၵ်ႈၼိူင်းၵၼ် ႁႃလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇလိင်းလႄႈၵူၼ်း။</center>]]
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
[[File:Emma Darwin.jpg|thumb|upright=1.20|<center> မႄႈတႃႊဝိၼ်ႉ ၼၢင်းဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း </center>]]
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
ပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းႁူႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး သၼ်ႇၶွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၵူႈပၢႆးꧦ။
ဢၼ်တၢင်းပၢႆးႁူႉၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ပႆႇပဵၼ်လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉၵႂၢင်ꧦ ၶႂၢင်ꧦ ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈသပ်းလႅင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ၼႂ်းလူၵ်ႈဢၼ်မီးယူႇၼႆႉ၊ ၵူၼ်းတၢင်းလၢႆၶဝ်တေယုမ်ႇၵၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈမဵဝ်းꧦ တေဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ မၼ်းပဵၼ်ယူႇၸိူင်ႉၼၼ်။
တႃႊဝိၼ်ႉမိူၼ်လႆႈမႃး ပိုတ်ႇၽၵ်းတူတၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈလႆႈႁူႉလႆႈႁၼ်မႃးဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆ ယူႇတႃႇသေ ၸွမ်းလူၺ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်မႃး။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင်ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၸွႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ႁႂ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ပဵၼ်ၶွပ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ်တင်ႈသဵင်ႈ။ <br>
2. ပၢႆးသၢႆၾၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၾၼ်း လႄႈလွင်ႈမီးၸေးၶွင်သတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇ။ <br>
3. ပၢႆးၵူၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း လႄႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်းသၢႆၾၼ်း။ <br>
4. ပၢႆးၸႂ် မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ လွင်ႈႁူႉငိၼ်း လႄႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
5. ပၢႆးၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်း ၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ လႄႈၵူၼ်းတင်းသတ်း။ <br>
6. ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတွပ်ႇထဵင်ၵၼ် လွင်ႈပိုၼ်ႉတီႈၵဝ်ႉငဝ်ႈ တီႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇၵူၼ်း လႄႈတီႈပွင်ႇလွင်ႈမီးယူႇၶွင်ၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
[[File:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|center|upright=2.20|<center> ၸွမ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ၶုတ်းႁၼ်လုပ်ႇၵူၼ်းသေ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်လႆႈႁၼ်ၶေႃႈမုၼ်းဝႃႈ <br> ၵူၼ်ႈႁဝ်းတေႇမႃးတီႈၵုၼ်ဢႅပ်ႉၽရိၵႃႊသေ၊ သိုပ်ႇၽေႈၸွတ်ႈတူဝ်ႈလူၵ်ႈ။</center>]]
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တၢင်းႁူႉၼႂ်းပပ်ႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉတႅမ်ႈဝႆႉ ၵူၼ်းၶဝ်ယင်း ဢဝ်ၵႂႃႇၶၢၵ်ႈတီႈပွင်ႇ ၸႂ်ႉၸွမ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈမၼ်း။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း ၵူၼ်းမၢင်ၸုမ်းဢဝ်တၢင်းႁူႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်ၵႂႃႇၵပ်ႉထႅမ် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၸိူင်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဢဝ်မႃး ၶူၼ်းလေႃးလေးၵၼ်တၢင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉၵမ်းသိုဝ်ႈ။
ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႆႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးတႄႉတႄႉ တေႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉမႃး ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃးၼႆႉ လႆႈဢဝ်တၢင်းႁူႉ လၢႆꧦ ပၢႆး မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ပၢႆးသၢၵ်ႈႁိၼ်တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၵူႈပၢႆးမႃးၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်။
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
[[File:Statue of Charles Darwin Natural History Museum London 2020 02.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ႁၢင်ႈသဝ်ႁိၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ <br> ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်းသႃႇၽႃႇဝ ဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ </center>]]
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈသဵင်ၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီ ၶႉလႉ 1882 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 73 ၼႂ်းႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၶႅၼ်ႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ။
ဝၢႆးမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢပ်ႈတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၽင်တီႈၵျွင်းလူင် ဝဵတ်ႉမိၼ်ႊသတိူဝ်ႇ (Westminster Abbey) ၼႂ်းဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ ႁိမ်ၶုမ်ဢၢႆႊသႅၵ်း ၼိဝ်ႊတၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇ တေႃႇမႃးထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ဝႆႉသေ သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ၊ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈလွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းသႃႇၽႃႇဝယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽဝတႃႊဝိၼ်ႉၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၼ်ႇတ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်၊ လွင်ႈမေႃႁဵၼ်းႁူႉၾၢင်ႉတူၺ်း သႃႇၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈမေႃဝူၼ်ႉၼွၵ်ႈၶွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဝ်းမီးယူႇ လႄႈၸႂ်ႉသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းပူၺ်းၺႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽၢၵ်ႇဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇပိုၼ်း လွင်ႈႁႃတၢင်းႁူႉၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ႁၼ်တၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃၶႃႈယဝ်ႉ။
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
ga6k7x2flxs0qg5emmosbtxjjtkrhr2
249250
249249
2026-11-19T10:24:04Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း */
249250
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
[[File:Skull evolution.png|thumb|center|upright=3.20|<center> ႁူဝ်လုပ်ႇလိင်းလႄႈသတ်ႉ ဢၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ် ဢဝ်မႃးတႅၵ်ႈၼိူင်းၵၼ် ႁႃလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇလိင်းလႄႈၵူၼ်း။</center>]]
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
[[File:Emma Darwin.jpg|thumb|upright=1.20|<center> မႄႈတႃႊဝိၼ်ႉ ၼၢင်းဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း </center>]]
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
ပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းႁူႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး သၼ်ႇၶွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၵူႈပၢႆးꧦ။
ဢၼ်တၢင်းပၢႆးႁူႉၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ပႆႇပဵၼ်လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉၵႂၢင်ꧦ ၶႂၢင်ꧦ ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈသပ်းလႅင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ၼႂ်းလူၵ်ႈဢၼ်မီးယူႇၼႆႉ၊ ၵူၼ်းတၢင်းလၢႆၶဝ်တေယုမ်ႇၵၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈမဵဝ်းꧦ တေဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ မၼ်းပဵၼ်ယူႇၸိူင်ႉၼၼ်။
တႃႊဝိၼ်ႉမိူၼ်လႆႈမႃး ပိုတ်ႇၽၵ်းတူတၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈလႆႈႁူႉလႆႈႁၼ်မႃးဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆ ယူႇတႃႇသေ ၸွမ်းလူၺ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်မႃး။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင်ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၸွႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ႁႂ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ပဵၼ်ၶွပ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ်တင်ႈသဵင်ႈ။ <br>
2. ပၢႆးသၢႆၾၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၾၼ်း လႄႈလွင်ႈမီးၸေးၶွင်သတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇ။ <br>
3. ပၢႆးၵူၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း လႄႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်းသၢႆၾၼ်း။ <br>
4. ပၢႆးၸႂ် မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ လွင်ႈႁူႉငိၼ်း လႄႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
5. ပၢႆးၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်း ၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ လႄႈၵူၼ်းတင်းသတ်း။ <br>
6. ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတွပ်ႇထဵင်ၵၼ် လွင်ႈပိုၼ်ႉတီႈၵဝ်ႉငဝ်ႈ တီႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇၵူၼ်း လႄႈတီႈပွင်ႇလွင်ႈမီးယူႇၶွင်ၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
[[File:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|center|upright=2.20|<center> ၸွမ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ၶုတ်းႁၼ်လုပ်ႇၵူၼ်းသေ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်လႆႈႁၼ်ၶေႃႈမုၼ်းဝႃႈ <br> ၵူၼ်ႈႁဝ်းတေႇမႃးတီႈၵုၼ်ဢႅပ်ႉၽရိၵႃႊသေ၊ သိုပ်ႇၽေႈၸွတ်ႈတူဝ်ႈလူၵ်ႈ။</center>]]
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တၢင်းႁူႉၼႂ်းပပ်ႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉတႅမ်ႈဝႆႉ ၵူၼ်းၶဝ်ယင်း ဢဝ်ၵႂႃႇၶၢၵ်ႈတီႈပွင်ႇ ၸႂ်ႉၸွမ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈမၼ်း။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း ၵူၼ်းမၢင်ၸုမ်းဢဝ်တၢင်းႁူႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်ၵႂႃႇၵပ်ႉထႅမ် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၸိူင်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဢဝ်မႃး ၶူၼ်းလေႃးလေးၵၼ်တၢင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉၵမ်းသိုဝ်ႈ။
ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႆႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးတႄႉတႄႉ တေႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉမႃး ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃးၼႆႉ လႆႈဢဝ်တၢင်းႁူႉ လၢႆꧦ ပၢႆး မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ပၢႆးသၢၵ်ႈႁိၼ်တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၵူႈပၢႆးမႃးၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်။
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
[[File:Statue of Charles Darwin Natural History Museum London 2020 02.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ႁၢင်ႈသဝ်ႁိၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ <br> ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်းသႃႇၽႃႇဝ ဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ </center>]]
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈသဵင်ၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီ ၶႉလႉ 1882 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 73 ၼႂ်းႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၶႅၼ်ႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ။
ဝၢႆးမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢပ်ႈတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၽင်တီႈၵျွင်းလူင် ဝဵတ်ႉမိၼ်ႊသတိူဝ်ႇ (Westminster Abbey) ၼႂ်းဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ ႁိမ်ၶုမ်ဢၢႆႊသႅၵ်း ၼိဝ်ႊတၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇ တေႃႇမႃးထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ဝႆႉသေ သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ၊ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈလွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းသႃႇၽႃႇဝယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽဝတႃႊဝိၼ်ႉၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၼ်ႇတ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်၊ လွင်ႈမေႃႁဵၼ်းႁူႉၾၢင်ႉတူၺ်း သႃႇၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈမေႃဝူၼ်ႉၼွၵ်ႈၶွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဝ်းမီးယူႇ လႄႈၸႂ်ႉသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းပူၺ်းၺႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽၢၵ်ႇဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇပိုၼ်း လွင်ႈႁႃတၢင်းႁူႉၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ႁၼ်တၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃၶႃႈယဝ်ႉ။
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
i31e4b01vdqzbh98vnagn2doct0hupx
249251
249250
2026-11-19T10:24:35Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း */
249251
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
[[File:Skull evolution.png|thumb|center|upright=4.20|<center> ႁူဝ်လုပ်ႇလိင်းလႄႈသတ်း ဢၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ် ဢဝ်မႃးတႅၵ်ႈၼိူင်းၵၼ် ႁႃလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇလိင်းလႄႈၵူၼ်း။</center>]]
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
[[File:Emma Darwin.jpg|thumb|upright=1.20|<center> မႄႈတႃႊဝိၼ်ႉ ၼၢင်းဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း </center>]]
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
ပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းႁူႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး သၼ်ႇၶွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၵူႈပၢႆးꧦ။
ဢၼ်တၢင်းပၢႆးႁူႉၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ပႆႇပဵၼ်လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉၵႂၢင်ꧦ ၶႂၢင်ꧦ ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈသပ်းလႅင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ၼႂ်းလူၵ်ႈဢၼ်မီးယူႇၼႆႉ၊ ၵူၼ်းတၢင်းလၢႆၶဝ်တေယုမ်ႇၵၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈမဵဝ်းꧦ တေဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ မၼ်းပဵၼ်ယူႇၸိူင်ႉၼၼ်။
တႃႊဝိၼ်ႉမိူၼ်လႆႈမႃး ပိုတ်ႇၽၵ်းတူတၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈလႆႈႁူႉလႆႈႁၼ်မႃးဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆ ယူႇတႃႇသေ ၸွမ်းလူၺ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်မႃး။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင်ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၸွႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ႁႂ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ပဵၼ်ၶွပ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ်တင်ႈသဵင်ႈ။ <br>
2. ပၢႆးသၢႆၾၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၾၼ်း လႄႈလွင်ႈမီးၸေးၶွင်သတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇ။ <br>
3. ပၢႆးၵူၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း လႄႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်းသၢႆၾၼ်း။ <br>
4. ပၢႆးၸႂ် မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ လွင်ႈႁူႉငိၼ်း လႄႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
5. ပၢႆးၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်း ၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ လႄႈၵူၼ်းတင်းသတ်း။ <br>
6. ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတွပ်ႇထဵင်ၵၼ် လွင်ႈပိုၼ်ႉတီႈၵဝ်ႉငဝ်ႈ တီႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇၵူၼ်း လႄႈတီႈပွင်ႇလွင်ႈမီးယူႇၶွင်ၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
[[File:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|center|upright=2.20|<center> ၸွမ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ၶုတ်းႁၼ်လုပ်ႇၵူၼ်းသေ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်လႆႈႁၼ်ၶေႃႈမုၼ်းဝႃႈ <br> ၵူၼ်ႈႁဝ်းတေႇမႃးတီႈၵုၼ်ဢႅပ်ႉၽရိၵႃႊသေ၊ သိုပ်ႇၽေႈၸွတ်ႈတူဝ်ႈလူၵ်ႈ။</center>]]
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တၢင်းႁူႉၼႂ်းပပ်ႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉတႅမ်ႈဝႆႉ ၵူၼ်းၶဝ်ယင်း ဢဝ်ၵႂႃႇၶၢၵ်ႈတီႈပွင်ႇ ၸႂ်ႉၸွမ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈမၼ်း။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း ၵူၼ်းမၢင်ၸုမ်းဢဝ်တၢင်းႁူႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်ၵႂႃႇၵပ်ႉထႅမ် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၸိူင်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဢဝ်မႃး ၶူၼ်းလေႃးလေးၵၼ်တၢင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉၵမ်းသိုဝ်ႈ။
ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႆႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးတႄႉတႄႉ တေႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉမႃး ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃးၼႆႉ လႆႈဢဝ်တၢင်းႁူႉ လၢႆꧦ ပၢႆး မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ပၢႆးသၢၵ်ႈႁိၼ်တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၵူႈပၢႆးမႃးၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်။
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
[[File:Statue of Charles Darwin Natural History Museum London 2020 02.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ႁၢင်ႈသဝ်ႁိၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ <br> ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်းသႃႇၽႃႇဝ ဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ </center>]]
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈသဵင်ၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီ ၶႉလႉ 1882 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 73 ၼႂ်းႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၶႅၼ်ႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ။
ဝၢႆးမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢပ်ႈတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၽင်တီႈၵျွင်းလူင် ဝဵတ်ႉမိၼ်ႊသတိူဝ်ႇ (Westminster Abbey) ၼႂ်းဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ ႁိမ်ၶုမ်ဢၢႆႊသႅၵ်း ၼိဝ်ႊတၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇ တေႃႇမႃးထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ဝႆႉသေ သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ၊ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈလွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းသႃႇၽႃႇဝယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽဝတႃႊဝိၼ်ႉၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၼ်ႇတ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်၊ လွင်ႈမေႃႁဵၼ်းႁူႉၾၢင်ႉတူၺ်း သႃႇၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈမေႃဝူၼ်ႉၼွၵ်ႈၶွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဝ်းမီးယူႇ လႄႈၸႂ်ႉသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းပူၺ်းၺႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽၢၵ်ႇဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇပိုၼ်း လွင်ႈႁႃတၢင်းႁူႉၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ႁၼ်တၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃၶႃႈယဝ်ႉ။
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
4vloaqil5k5n276xe3qpzeqg0a1mdgc
249252
249251
2026-11-19T10:25:50Z
Seng Ku Hurng
3025
/* လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း */
249252
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = Charles Darwin
| honorific_suffix = {{post-nominals|country=GBR|size=100%|JP|FRS|FRGS|FLS|FZS}}
| image = Charles Robert Darwin by John Collier-crop.jpg
| alt = Three-quarter length studio photo showing Darwin's characteristic large forehead and bushy eyebrows with deep-set eyes, pug nose, and mouth set in a determined look. He is bald on top, with dark hair and long side whiskers, but no beard or moustache. His jacket is dark, with very wide lapels, and his trousers are a light check pattern. His shirt features an upright wing collar, and his cravat is tucked into his waistcoat, which has a light, fine checked pattern.
| caption = တႃႊဝိၼ်ႉ၊ {{circa|1854}}
| birth_name = Charles Robert Darwin
| birth_date = {{birth date|df=y|1809|2|12}}
| birth_place = [[:en:Shrewsbury|Shrewsbury]], Shropshire, England
| death_date = {{death date and age|1882|df=y|4|19|1809|2|12}}
| death_place = [[:en:Downe|Downe]], Kent, England<!--Letter no. 3368 footnote; "spelling of the village name was variable. 'Down' was the commonest form up to the 1870s, and 'Downe' thereafter", and it was in Kent until 1965, (now in [[Greater London]])-->
| resting_place = [[:en:Westminster Abbey|Westminster Abbey]]
| education = {{ubl
|[[:en:University of Edinburgh|University of Edinburgh]]
|{{no wrap|[[:en:Christ's College, Cambridge|Christ's College, Cambridge]]}} ([[:en:Bachelor of Arts|BA]], [[:en:Master of Arts|MA]])<ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019230458/http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/5032354/Charles-Darwins-personal-finances-revealed-in-new-find.html |title=Charles Darwin's personal finances revealed in new find |date=22 March 2009 |archive-date=19 October 2017 |work=The Telegraph}}</ref>}}
| known_for = [[:en:Natural selection|Natural selection]]
| spouse = {{marriage|[[:en:Emma Darwin|Emma Wedgwood]]|1839}}
| children = 10, including [[:en:William Erasmus Darwin|William]], [[:en:Henrietta Litchfield|Henrietta]], [[:en:George Darwin|George]], [[:en:Francis Darwin|Francis]], [[:en:Leonard Darwin|Leonard]] and [[:en:Horace Darwin|Horace]]
| parents = {{ubl|[[:en:Robert Darwin|Robert Darwin]]|[[:en:Susannah Darwin|Susannah Wedgwood]]}}
| family = [[:en:Darwin–Wedgwood family|Darwin–Wedgwood]]
| awards = {{ubl|[[:en:Fellow of the Royal Society|FRS]] (1839)<ref name="catalogues.royalsociety.org-2015">{{cite web |title=Search Results: Record – Darwin; Charles Robert |website=The Royal Society Collections Catalogues |date=20 June 2015 |url=https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |access-date=2 December 2021 |archive-date=2 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202200044/https://catalogues.royalsociety.org/CalmView/Record.aspx?src=CalmView.Persons&id=NA8196&pos=1 |url-status=live}}</ref>|[[:en:Royal Medal|Royal Medal]] (1853)<ref name="Freeman 2007">{{harvnb|Freeman|2007|p=[http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=A27b&viewtype=text&pageseq=113 106]}}.</ref>|[[:en:Wollaston Medal|Wollaston Medal]] (1859)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Copley Medal|Copley Medal]] (1864)<ref name="Freeman 2007" />|{{lang|fr|[[:en:Pour le Mérite#Civil class|Pour le Mérite]]}} (1867)<ref name="Freeman 2007" />|[[:en:Baly Medal|Baly Medal]] (1879)<ref name="Freeman 2007" />}}
| module = {{Infobox writer
| embed = yes
| notable_works = {{plainlist|
* ''[[:en:The Voyage of the Beagle|The Voyage of the Beagle]]''
* ''[[:en:On the Origin of Species|On the Origin of Species]]''
* ''[[:en:The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex|The Descent of Man]]''
* ''[[:en:The Expression of the Emotions in Man and Animals|Expression of the Emotions]]''}}
| module = {{Infobox scientist
| embed = yes
| fields = {{ubli|[[:en:Natural history|Natural history]]|[[:en:Geology|Geology]]}}
| workplaces = [[:en:Geological Society of London|Geological Society of London]]
| academic_advisors = {{ubl|[[:en:Robert Edmond Grant|Robert Edmond Grant]]|[[:en:John Stevens Henslow|John Stevens Henslow]]|[[:en:Adam Sedgwick|Adam Sedgwick]]}}
| author_abbrev_bot = '''Darwin'''
| author_abbrev_zoo = '''Darwin'''
| signature = Charles Darwin Signature.svg
| signature_alt = "Charles Darwin", with the surname underlined by a downward curve that mimics the curve of the initial "C"
}}
}}
}}
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ (Charles Robert Darwin)({{IPAc-en|ˈ|d|ɑr|w|ɪ|n}}<ref>[http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin "Darwin"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718234042/http://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/darwin |date=18 July 2014 }} entry in ''[[Collins English Dictionary]]''.</ref> {{Respell|DAR|win}}; 1809 ၾႅပ်ႇဝႃႇရီႇ 12 – 1882 ဢေႇပရႄႇ 19) ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ၊ ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်၊ လႄႈၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၼ်းၶိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊပၢၼ်မႂ်ႇ ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈသေပိူၼ်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ် တေႁူႉၸၵ်းမၼ်းၸဝ်ႈ ယွၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မၼ်းတႅမ်ႈပိုၼ်ၽေ လွင်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်သၽႃႇဝယူၺ်းလိူၵ်ႈသေပဵၼ်မႃး၊ မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼေဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်သေ ပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈမႃး ၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၵွၼ်ႇၵွၼ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ်ၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉပၢႆးသၢႆႊၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈယင်းမီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇပၢႆးၵူၼ်း ပၢႆးၸႂ် ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ပၢႆးတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ On the Origin of Species (လွင်ႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇတူဝ်မီးၸႂ်) လႆႈၽိမ်းပဵၼ်ပပ်ႉမိူဝ်ႈ ပီ ၶႉလႉ 1859 ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈသပ်းလႅင်းပၢႆးသၢႆႊၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းၸိူဝ်း ဢၼ်ၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်သေလႅၵ်ႈလၢႆႈပဵၼ်မႃး ၼႂ်းလူၵ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်ၽေၼၼ်ႉ လႆႈလႅၵ်ႈလၢႆႈလွင်ႈပွင်ႇၸႂ်ၶွင် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တင်း ၵူၼ်း၊ သတ်း၊ တူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝမႃးတႄႉတႄႉယဝ်ႉ၊ တေႃႈလဵဝ်မၼ်ႈၸဝ်ႈလႆႈထုၵ်ႇယုၵ်ႉယွင်ႈဝႃႈ ပဵၼ်ၸဝ်ႈဢၼ်ၵုင်ႇယႂ်ႇၼိူဝ်ပၢႆးသၢႆႊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်တႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
===ၽဝပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉပိုၼ်ႉလင်ၼႃႈႁိူၼ်း===
သၢဝ်ႊ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ၵိူတ်ႇမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 12 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 2 ပီ ၶႉလႉ 1809 သရူႊသပြီႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ မၼ်းပဵၼ်လုၵ်ႈၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ ၼႂ်းပီႈၼွင်ႉတင်းမူတ်းႁႃႈၵေႃႉ၊ ၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းဢၼ်မၢၵ်ႈမီး လႄႈၵူၼ်းၼႂ်းၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ် ဝႆႉၼမ်ႉၼၵ်းၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵၼ်းတႄႉတႄႉ။
ပေႃႈၶဝ်ၸိုဝ်ႈ ရူဝ်ႊပိူတ်ႇ တႃႊဝိၼ်ႉ ပဵၼ်မေႃယႃဢၼ်မီးလွင်ႈဢွင်ႇမၢၼ်၊ လႄႈမႄႈၶဝ်သမ်ႉမီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ သူႊသၢၼ်ႊၼႃႊ တႃႇဝိၼ်ႉ ဢၼ်လုၵ်ႉတီႈၶိူဝ်းႁိူၼ်းဝဵတ်ႉဝူတ်းမႃး ၶိူဝ်းႁိူၼ်းၽၢႆႇမႄႈၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈၶွင်ၵူၼ်းႁဵတ်းပၢႆးမၢၵ်ႈမီးၶိူင်ႈပၼ်ႈလိၼ်ၽဝ် ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ယၢမ်းၼၼ်ႉ။
ဢေႊရႃႊသမုတ်း တႃႊဝိၼ်ႉ ပူႇၶဝ်သမ်ႉ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ဢၼ်ယၢမ်ႈတႅမ်ႈပပ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႅပ်ႈတေပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း ၼႆယဝ်ႉ။
မိူဝ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ တိုၵ်ႉၵေႃႉလဵၵ်ႉၼၼ်ႉ မၼ်းၸၢႆးတေႇၸႃႉလႆႈၸႂ်ႁဵၼ်းႁူႉၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မၼ်းလႆႈၸႂ်ၵဵပ်းမူင်ႈမႅင်း၊ လႄႈတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မႃးႁဵၼ်း၊ လိူဝ်ၼၼ်ႉမၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်းသတ်း လႄႈသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉသႃႇၽႃႇဝ၊ လွင်ႈသူၼ်ၸႂ်ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉမၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈယဵၼ်ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်လူင်ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇ ၼႂ်းၼႃႈၵၢၼ်မၼ်းၶဢၼ်မၼ်းလႆႈပဵၼ် ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႈတေႃႇမႃးၼၼ်ႉတႄႉတႄႉယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ပေႃႈမၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ မုင်ႈမွင်းၶႂ်ႈႁႂ်ႈမၼ်းပဵၼ်မေႃယႃ တႃႊဝိၼ်ႉၸင်ႇၸွမ်းၸႂ်ပေႃႈမၼ်းသေ ၶဝ်ႈႁဵၼ်းႁဵၼ်းပၢႆးမေႃယႃ တီႈၸၼ်ႉၸွမ်ဢေႊတိၼ်ႊပႃႊရႃႉ မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1825 ၵူၺ်းၵႃႈ မၼ်းၸၢႆးသမ်ႉ ဢမ်ႇလႆႈၸႂ်ပၢႆးမေႃယႃၼၼ်ႉ ပေႃးဝႃႈၵေႃႈလွင်ႈၽႃႇတတ်း ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းဢမ်ႇပေႃးမူၼ်ႈသိူဝ်းၸႂ်။
ဝၢႆးၼၼ်ႉမႃး မၼ်းလႆႈတေႇသူၼ်ၸႂ် ပိုၼ်းသႃႇၽဝႃႉၼမ်မႃး မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1828 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁဵၼ်းၼႂ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶရိယၼ်ႇ ၸၼ်ႉၸွမ်ၶႅမ်းပရိတ်ႉ လိူၵ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးထေႇဝ (ပၢႆးဢၼ်လဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈၽႃႉၸဝ်ႈ) ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈမီးလွင်ႈမိုတ်ႈၵိုဝ်းၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်ၸွမ်း ၶူးပူင်သွၼ်လူင်ပၢႆးသႃႇၽႃႇဝလၢႆꧦ ၵေႃႉ၊ ဢၼ်ၸွႆႈပၼ်ႁႅင်းလွင်ႈသူၼ်ၸႂ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းသိုပ်ႇႁဵၼ်းပၢႆးသၢႆႊမႃးယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်းၸွမ်းႁိူဝ်း (ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ) HMS Beagle (ပီ ၶႉလႉ 1831–1836) ===
လွင်ႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ၼႂ်းၸၢတ်ႈပၢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ဢၼ်မၼ်းလႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း ၸွမ်းၼမ်ႉပၢင်ႇလၢႆႇၸွမ်းႁိူဝ်းဢင်းၵိတ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ။
[[File:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|upright=1.20|<center>သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ မိူဝ်ႈၵေႃႉလဵၵ်ႉ</center>]]
မိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသွင် ပီ ၶႉလႉ 1831 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶဝ်ႈႁူမ်ႈလွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်း ၼႂ်းၼႃႈတီႈလွင်ႈပဵၼ်ၽူႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းသႃႇၽႃႇဝ မိူဝ်ႈဢသၢၵ်ႈမၼ်းလႆႈတိုၵ်ႉလႆႈ 22 ၵူၺ်း။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ မီးယိူင်းဢၢၼ်းတွၼ်ႈတႃႇ လဵပ်ႈႁဵၼ်းၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ႁဵတ်းႁၢင်ႈၽႅၼ်ႇလိၼ်ၽင်ႇပၢင်ႇလၢႆႇ လႄႈပဵၼ်လွင်ႈၵဵပ်းၶေႃႈၶုၼ်း ပၢႆးၽိုၼ်လိၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼၼ်ႉ ၸႂ်ႉၶၢဝ်ႈယၢမ်းႁႃႈပီပႆၢသေ ယဝ်ႉတူဝ်ၵႂႃႇမိူဝ်ႈလိူၼ်ထူၼ်ႈသိပ်း ပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ။
ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၵႂႃႇလၢႆꧦ မိူင်း လၢႆꧦ တီႈ၊ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ မိူင်းပႃႇရႃႇသိဝ်း၊ မိူင်းဢၸႅၼ်ႇတီႇၼႃႉ မိူင်းသျီႉလီႊ မိူင်းဢွတ်ႉသတေလီးယႃး လႄႈၵုၼ်ဢွၼ်ႇၵုၼ်လူင် ၼႂ်းပၢင်လၢႆႇလူင်ပႄးသီႉၾိၵ်ႉ။
ၼႂ်းၸူဝ်ႈၶၢဝ်းဢၼ်မၼ်းဢွၵ်ႇတၢင်းၼၼ်ႉ မၼ်းလႆႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ၵူႊမဵဝ်းꧦ တႅတ်ႈꧦ ၼႅတ်ႈꧦ သေ ၵဵပ်းႁွမ်တူဝ်ယၢင်ႇတၢင်းႁူႉပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈ ပၢႆးလိၼ် ၼပ်ႉႁူဝ်ႁဵင်မၼ်း။
မၼ်းလႆႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းတူၼ်ႈမႆႉတူၼ်ႈတွၵ်ႇ မူင်ႈမႅင်း ၼူၵ်ႉ သတ်ႉလဵင်ႉလုၵ်ႈလူၺ်ႈၼူမ်း သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ ႁိၼ် လႄႈၽၢင်ႁၢင်ႈပၢႆးၽႅၼ်ႇလိၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
တီႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၼိုင်ႈတႄႉ ပဵၼ်ၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်း ဢၼ်မီးၼႂ်းပၢင်ႇလၢႆႇပႄးသီႉၾိၵ်ႉ ႁိမ်းမိူင်းဢီႇၵူၺ်ႇတေႃႇၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
တႃႇဝိၼ်ႉ လႆႈၾၢင်ႉႁၼ်ဝႃႈ တူဝ်သတ်းၸိူဝ်းဢၼ်ယူႇၼိူဝ်ၵုၼ် ဢၼ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်ၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈမိူၼ်ၵၼ်မၢင်ၸိူဝ်း၊ ၵူၺ်းၵႃႈ မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈဢၼ် ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း
[[File:PSM V57 D097 Hms beagle in the straits of magellan.png|thumb|upright=1.20|<center>ႁိူဝ်းလူင် ဢဵၵ်ႉဢမ်ႇဢႅတ်ႉ ပီႊၵိူဝ်ႉ</center>]]
ၼူၵ်ႉၾိၼ်ႊ ဢၼ်မီးတီႈၵုၼ်ၵႃႇလႃႇပႃႊၵွတ်းၼၼ်ႉ မီးႁၢင်ႈၽၢင် လႄႈ တၢင်းယႂ်ႇသူပ်းၶဝ်ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ် ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးလွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ၵၼ်ၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ မဵဝ်းတၢင်းၵိၼ်ဢၼ်ၶဝ်ၵိၼ် ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၶဝ်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းတေႇလဵပ်ႈႁဵၼ်းဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ်လႅၵ်ႈလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်းၸိူင်ႉႁိုဝ် လႄႈ ၵွပ်ႈသင်သတ်းတူဝ်မီးၸႂ် မဵဝ်းၼိုင်ႈလႄႈမဵဝ်းၼိုင်ႈၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မီးလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်။
လွင်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းပွၵ်ႈၼႆႉ ပဵၼ်ထၢၼ်ၶေႃမုၼ်း ပဵၼ်တူဝ်ထူပ်းလီၼိူဝ်လွင်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈတႃႊဝိၼ်ႉ ဝူၼ်ႉတႅမ်ႈ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းတေႃႇမႃးၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===လွင်ႈဝူၼ်ႉထႅမ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ (Theory of Evolution)===
ဝၢႆးသေဢွၵ်ႇႁိူဝ်းပွၵ်ႈမႃးတီႈမိူင်းဢင်းၵိတ်ႉၶိုၼ်း မိူဝ်းပီ ၶႉလႉ 1836 ယဝ်ႉ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ ယင်းတိုၵ်ႉလဵပ်ႈႁဵၼ်းလွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် လႄႈၶေႃႈမုၼ်းပပ်ႉမၢႆတွင်း ဢၼ်မၼ်းလႆႈၵဵပ်းႁွမ်တႅမ်ႈဝႆႉ မိူဝ်ႈဢွၵ်ႇၶၢဝ်းတၢင်းၼၼ်ႉ။
[[File:သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ.jpg|thumb|center|upright=2.25|<center>သူပ်ႉၼူၵ်ႉတႃႊဝိၼ်ႉ၊ ၼူၵ်ႉဢၼ်မီးသူပ်း ယႂ်ႇလဵၵ်ႉ ယၢဝ်းပွတ်း ပဵၼ်ၵွပ်ႈၶဝ်လၢႆႈတူဝ်ၶဝ် <br> ႁႂ်ႈထုၵ်ႇမႅၼ်ႈၸွမ်းတီႈယူႇ လႄႈတၢင်းၵိၼ်တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ၼင်ႇႁိုဝ်တေမီးသၢႆၸႂ်လွတ်ႈ။</center>]]
မၼ်းတေႇသူၼ်ၸႂ်ၶေႃႈထၢမ်လွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— ႁဵတ်းသင်တူဝ်မီးၸႂ် မီးႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်? တူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ႁဵတ်းႁိုဝ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး?
တႃႊဝိၼ်ႉ ၸင်ႇလႆႈၶေႃႈတွပ်ႇမၼ်းမႃးၵမ်းဢိတ်းꧦ ဢၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢမ်ႇမီးႁၢင်ႈၽၢင်မိူၼ်ၼၼ်ယူႇတႃႇသေ မၼ်းတေမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၸွမ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ တီႈဢၼ်ၶဝ်ယူႇ ပဵၼ်ၸုပ်ႈꧦ ၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းဢၼ်ၼၼ်ႉ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈၶိုၼ်ႈ ယႂ်ႇမႃးလူၺ်ႈ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်း လူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝၼၼ်ႉပွင်ႇဝႃႈ ၶၵ်ႉတွၼ်ႈဢၼ်တူဝ်မီးၸႂ် မီးၽၢင်ႁၢင်ႈဢမ်ႇၼၼ်ၼမ်ႉၵတ်ႉ ဢၼ်ႁဵတ်းႁႂ်ႈမၼ်းယူႇလွတ်ႈ လႆႈ သိုပ်ႇၽေႈၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းမၼ်းလႆႈလီ ၼႂ်းသိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉၼၼ်ႉꧦ လႄႈမီးလုၵ်ႈလၢင်းၼမ်လိူဝ်သေ တူဝ်မီးၸႂ်တၢင်ႇၸိူဝ်းလႆႈလီၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
===ၽိမ်းပပ်ႉလိၵ်ႈ ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် On the Origin of Species (ပီ ၶႉလႉ 1859)===
မိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859 တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၽိမ်းပပ်ႉပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈၶွင်မၼ်းၸဝ်ႈ၊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ— On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favored Races in the Struggle for Life (ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်သႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း)။
[[File:On the origin of species by means of natural selection OR the preservation of favoured races in the struggle for life, 2nd edition. By Chalres Darwin, John Murray, London, 1860. National Museum of Scotland.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ပပ်ႉငဝ်ႈႁၢၵ်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၽိမ်းမိူဝ်ႈ ဝၼ်းထီႉ 24 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 11 ပီ ၶႉလႉ 1859.</center>]]
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈၼမ်သုတ်း ၼိူဝ်ပိုၼ်းပၢႆးသၢႆႊဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး၊ ၼႂ်းပပ်ႉလိၵ်ႈၼၼ်ႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပျႃႉၼေသၢၵ်ႈသေႇဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႇလၢႆႈၸွမ်းၶၢဝ်းယၢမ်း၊ လႄႈမၼ်းလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄဝႃႈ လွင်ႈလိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးတူဝ်မီးၸႂ် ၼမ်ၸေးၸိူင်ႉႁိုဝ်ၼႆယဝ်ႉ။
မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်းၼႄ ႁူဝ်ၶေႃႈဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈမၼ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. လွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ တူဝ်မီးၸႂ်မဵဝ်းလဵဝ်ၵၼ်။ <br>
2. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် ၶေႉၶဵင်ႇႁိမ်တီႈယူႇ တၢင်းၵိၼ် ဢၼ်မီးယူႇ ဢၼ်ဢမ်ႇပေႃးၼမ်။ <br>
3. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် သိုပ်ႇသူင်ႇႁၢင်ႈၽၢင် ၼမ်ႉၵတ်ႉမၢင်ဢၼ် လုၵ်ႉတီႈပေႃႈမႄႈၸူးလုၵ်ႈလၢၼ်။ <br>
4. လွင်ႈတူဝ်မီးၸႂ် မေႃလႅၵ်ႈလၢႆႈယူႇၸွမ်းသိင်ႇဝိတ်ႉလွမ်ႉဢၼ်ပႅၵ်ႇပိူင်ႈၵၼ်။ <br>
5. လွင်ႈပေႃႇပဵၼ်မႃးတူဝ်မီးၸႂ်မႂ်ႇꧦ ၼႂ်းၶၢဝ်းယၢမ်းဢၼ်ႁိုင်ၼၢၼ်း။ <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈမၼ်ႈပပ်ႉၼႆႉ လႆႈမီးလွင်ႈၶဵင်ႇတႃႉတေႃႇတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇ လွင်ႈၵဝ်ႉငဝ်ႈတူဝ်မီးၸႂ်ပေႃႇပဵၼ်မႃး ဢၼ်ပိူၼ်ႈမီးယူႇပၢၼ်ၼၼ်ႉ ၸဵမ်လွင်ႈယုမ်ႇယမ်သႃႇသၼႃႇၶရိယၼ်ႇ ဢၼ်ဝႃႈၽြႃးပဵၼ်ၵူၼ်းသၢင်ႈသတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ၸဵမ်ၵူၼ်းၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၵူၼ်ႈပၢၼ်ၼၼ်ႉၵမ်ႉၼမ် ယုမ်ႇၸွမ်းဢၼ်သႃႇသၼႃႇသွၼ်ဝႆႉဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇတေႃႈလဵဝ် ယွၼ်ႉပဵၼ်ဢၼ်ၽြႃးပဵၼ်ၸဝ်ႈသၢင်ႈမႃးလႄႈ ၸဵမ်မိူဝ်ပၢၼ်ၵဝ်ႇတေႃႇထိုင်တေႃႈလဵဝ် မၼ်းဢမ်ႇမီးလွင်ႈလႅၵ်ႈလၢႆႈ ၼႆယူႇယဝ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၼႂ်းပပ်ႉၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈပဵၼ်လွင်ႈဢၼ်ပိူၼ်ႈဢုပ်ႇၶႆႈထဵင်ၵၼ် ၸဵမ်ၼႂ်းဝူင်းၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ၸဵမ်ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်သႃႇသၼႃႇ ၸဵမ်ၸဝ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ လႄႈၵူၼ်းမိူင်းထမ်ႇမတႃႇ ၸွတ်ႇၸေးၵႂႃႇၵူႈတီႈယဝ်ႉ။
ပဵၼ်ၸိူင်ႉႁိုဝ်ၵေႃႈလီ ၵူၼ်းတၢင်းၼမ်ၶဝ်လႆႈယွမ်းႁပ်ႉ တၢင်းႁူႉတူဝ်ထူပ်း ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ၵမ်းဢိတ်းဢိတ်း ယွၼ်ႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇလႄႈ ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၶဝ်ႈ လႆႈသွၵ်ႈႁႃႁၼ်သၢၵ်ႇသေႇလၵ်းထၢၼ် ဢၼ်မႃးၵမ်ႉပၢႆးႁၼ် ဢၼ်မၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉၼၼ်ႉတင်းလင်ၼမ်မႃးတိၵ်းꧦ။
ၸဝ်ႈပၢႆးသႃႇၽႃႇဝ ၸဝ်ႈၼိုင်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ ဢၼ်ႊၽဵတ်ႇ ရတ်းသျဵဝ်ႊ ဝေႃႊလဵတ်း လႆႈမေးသပ်းလႅင်းလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်း လွင်ႈ လိူၵ်ႈယူၺ်းလူၺ်ႈသႃႇၽႃႇဝ မႃးလွတ်ႈꧦ လႅဝ်းꧦ ဢၼ်မီးပၢႆးဝူၼ်ႉ ငၢႆးၵၼ်တင်းတႃႊဝိၼ်ႉ။
ပၢႆးဝူၼ်ႉၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊတင်းသွင် လႆႈႁပ်ႉၶဝ်ႈတင်ႇၼႄ တေႃႇၸုမ်းႁူမ်ႈတူဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇ Linnean Society of London မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ ဢၼ်တၢင်းတႃႊဝိၼ်ႉတေႇၽိမ်းပပ်ႉ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်မၼ်းဢွၵ်ႇမႃး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။
===လိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉတၢင်ႇၸိူဝ်း===
ပိၵ်ႉသမ်ႉဝႃႈ ပပ်ႉ On the Origin of Species ပဵၼ်ပပ်ႉဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်သေပိူၼ်ႈ တႃႊဝိၼ်ႉယင်းတိုၵ်ႉႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပၢႆးသၢႆႊ တႅမ်ႈမူႇလိၵ်ႈပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉလၢႆး ဢိၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မႃးယူႇတႃႇသေႇ ပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈၸဝ်ႈတၢင်ႇၸိူဝ်းသမ်ႉ— <br>
1. ပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Voyage of the Beagle (လွင်ႈၾၢင်ႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၶၢဝ်းဢၼ်လႆႈဢွၵ်ႇလၢဝ်းမိူင်း) <br>
2. ပီ ၶႉလႉ 1868 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Variation of Animals and Plants under Domestication (လွင်ႈပႅၵ်ႇပိူင်ႈ တူဝ်သတ်း လႄႈတူၼ်ႈမႆႉ ဢၼ်ၵူၼ်းႁဝ်းလဵင်ႉလူ) <br>
3. ပီ ၶႉလႉ 1871 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Descent of Man (လွင်ႈပိၼ်ႇလၢႆႈၵူၼ်းႁဝ်း လႄႈလွင်ႈလိင်ႇယူၺ်းလိူၵ်ႈ) <br>
4. ပီ ၶႉလႉ 1872 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ the Expression of the Emotions in Man and Animals (လွင်ႈၼႄႁၢင်ၽၢင်လွင်ႈႁူႉယိၼ်း ၼႂ်းၵူၼ်းလႄႈသတ်း) <br>
5. ပီ ၶႉလႉ 1881 လႆႈၽိမ်းဢွၵ်ႇပပ်ႉ The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈၶွင်တိူၵ်ႇလိူၼ်ၼိူဝ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ) <br>
ပပ်ႉလိၵ်ႈဢၼ်လႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ဢၼ်ၶိုၵ်ႉၶႅမ်ႉထႅင်ႈပပ်ႉၼိုင်ႈ မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ The Descent of Man ၽိမ်းမိူဝ်း ပီ ၶႉလႉ 1817
ပပ်ႉလိၵ်ႈပပ်ႉၼႆႉ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈတႅမ်ႈၼႄပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ လွင်ႈဢၼ် ၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်မႃးၸႂ်ႉၸွမ်းၵူၼ်း မၼ်းၸဝ်ႈလႆႈသပ်းလႅင်း ၼႄဝႃႈ ၵူၼ်းႁဝ်းလႄႈလိင်းၵူႈမဵဝ်း မီးပူႇမွၼ်ႇႁူမ်ႈၵၼ်မႃး။
[[File:Skull evolution.png|thumb|center|upright=4.20|<center> ႁူဝ်လုပ်ႇလိင်းလႄႈသတ်း ဢၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ်ၶဝ် ဢဝ်မႃးတႅၵ်ႈၼိူင်းၵၼ် ႁႃလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇလိင်းလႄႈၵူၼ်း။ <br> * Mya – လၢၼ်ႉပီပူၼ်ႉမႃး, kya – ႁဵင်ပီပူၼ်ႉမႃး </center>]]
လိူဝ်သေၼၼ်ႉ မၼ်းၸဝ်ႈယင်းလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈလိင်ႇလိူၵ်ႈယူၺ်း ဢၼ်ပဵၼ်လၢႆး ႁဵတ်းႁႂ်ႈတူဝ်သတ်းမီးၽၢင်ႁၢင်ႈ ၸေးၸွတ်ႇၼမ်မႃးထႅင်ႈ ၵွပ်ႈမၼ်းၸွႆႈထႅမ်ႁႂ်ႈသတ်းမီးတိုဝ်ႉတၢင်း ၸၼ်ၸႂ်ၵူႈႁွမ်းသွင် လႄႈႁွမ်းသွင်ၼႂ်းသတ်းၼႆယဝ်ႉ။
လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉမၼ်းၸဝ်ႈ ထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈလွင်ႈသတ်းႁူႉ ယိၼ်းၼိူဝ်ၵၼ် ၵေႃႈပဵၼ်လိၵ်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ဢၼ်လွင်ႈယႂ်ႇထႅင်ႈဢၼ်ၼိုင်ႈ၊ ၵွပ်ႈမၼ်းပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း တၢင်းႁဵတ်းတၢင်းသၢင်ႈလွင်ႈႁူႉယိၼ်းတၢင်းၸႂ် ဢၼ်ၵူၼ်းလႄႈသတ်းမီး ဢၼ်ၶႂ်ႈငၢႆးၵၼ်။
===ၽဝသုၼ်ႇတူဝ်လႄႈလွင်ႈတေႇၼႃႈႁိူၼ်း===
[[File:Emma Darwin.jpg|thumb|upright=1.20|<center> မႄႈတႃႊဝိၼ်ႉ ၼၢင်းဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း </center>]]
မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1839 လႆႈၵူပ်ႉၵူႈၵၼ်ၸွမ် ဢႅမ်ႊမႃႊ ဝဵတ်းဝုတ်း ဢၼ်ပဵၼ်လုၵ်ႈ ပီလုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း၊ ၶဝ်တင်းသွင်မီးလုၵ်ႈႁူမ်ႈၵၼ်သိပ်းၵေႃႉ၊ လုၵ်ႈသွင်ၵေႃႉလုၵႂႃႇၸဵမ်မိူဝ်ႈယင်းလဵၵ်ႉ ထႅင်ႈၵေႃႉၼိုင်ႈသမ်ႉလုၵႂႃႇ မိူဝ်ႈတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ။
ၼႃႈႁိူၼ်းၶဝ်လႆႈယူႇ တီႈဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇဢွၼ်တၢင်းသေ ဝၢႆးၼၼ်ႉလႆႈၶၢႆႉၵႂႃႇယူႇတီႈ ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈဝႃႈ Down House မိူဝ်ႈပီ ၶႉလႉ 1842 သေ၊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၸႂ်ႉၶၢဝ်းယၢမ်းၽဝပွင်ႈပၢႆမၼ်းၵမ်ႉၼမ် တီႈႁိူၼ်းၼၼ်ႉ တႅမ်ႈလိၵ်ႈလႄႈတိတ််းတေႃႇဢုပ်ႇဢူဝ်း ၵူၼ်းႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ မိူၼ်မၼ်းၸဝ်ႈတၢင်ႇၸဝ်ႈ ယူႇတႃႇသေႇ။
ပိၵ်ႉသမ်ႉမၼ်းမီးပၼ်ႁႃပၢႆးယူႇလီ ပဵၼ်ပွၵ်ႈပဵၼ်ၵမ်း ၵူၺ်းၵႃႈမၼ်းၸဝ်ႈယင်းတိုၵ်ႉ ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၼ်ႁႃလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ ယူႇတႃႇသေႇပဵၼ်ၶၢဝ်းတၢင်းလၢႆꧦ ပီ။
လွင်ႈတူင်ႉၼိုင်ႈၵူႈဝၼ်းꧦ မၼ်းၸဝ်ႈတႄႉ ပဵၼ်လွင်ႈလူလိၵ်ႈ လွင်ႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ လွင်ႈၸၢမ်းလွင်းလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လႄႈလွင်ႈပႆလဵၼ်ႈၼႂ်းသူၼ် ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်းမေႃၾၢင်ႉႁၼ် သိင်ႇဝႅတ်ႉလွမ်ႉ လႄႈလွင်ႈဢၼ်ပဵၼ်ၵူၼ်း သႂ်ႇၸႂ်သႂ်ႇၶေႃႈတႄႉတႄႉဝႃႈ ၼိူဝ်ၵၢၼ်ႁဵတ်းလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉ ပဵၼ်ရၵ်ႉၶၼႁၢင်ႈၽၢင်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ ဢၼ်ၸွႆႈႁႂ်ႈမၼ်းၸဝ်ႈ ဝၢင်းယိူင်းမၢႆတီႈၵၢၼ်ငၢၼ်း လွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊမၼ်းယဝ်ႉ။
===လွင်ႈႁူမ်ႇငမ်းပၢႆးသၢႆႊ လႄႈ လွင်ႈလမ်ႇလွင်ႈပၢႆးပိုၼ်း===
ပၢႆးဝူၼ်ႉတၢင်းႁူႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ် ႁဵတ်းႁႂ်ႈတၢင်းႁူႉၵဝ်ႇဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃး သၼ်ႇၶွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် ၸဝ်ႈပၢႆးပၺ်ႇၺႃႇၵူႈပၢႆးꧦ။
ဢၼ်တၢင်းပၢႆးႁူႉၼႂ်းပပ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ ပႆႇပဵၼ်လွင်ႈယွမ်းႁပ်ႉၵႂၢင်ꧦ ၶႂၢင်ꧦ ၼၼ်ႉ၊ လွင်ႈသပ်းလႅင်းၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈဢၼ်ꧦ ၼႂ်းလူၵ်ႈဢၼ်မီးယူႇၼႆႉ၊ ၵူၼ်းတၢင်းလၢႆၶဝ်တေယုမ်ႇၵၼ်ဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်ၵူႈမဵဝ်းꧦ တေဢမ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆႈ မၼ်းပဵၼ်ယူႇၸိူင်ႉၼၼ်။
တႃႊဝိၼ်ႉမိူၼ်လႆႈမႃး ပိုတ်ႇၽၵ်းတူတၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်ဢမ်ႇယၢမ်ႈလႆႈႁူႉလႆႈႁၼ်မႃးဝႃႈ တူဝ်မီးၸႂ်မီးလွင်ႈပိၼ်ႇလႅၵ်ႈလၢႆ ယူႇတႃႇသေ ၸွမ်းလူၺ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်မႃး။
ပၢႆးဝူၼ်ႉမၼ်းၸဝ်ႈ မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင်ပၢႆးတၢင်ႇၸိူဝ်း မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ— <br>
1. ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၸွႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ႁႂ်ႈ ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ပဵၼ်ၶွပ်ႇပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ တႃႇပဵၼ်လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လႄႈပွင်ႇၸႂ်ၼိူဝ် တူဝ်မီးၸႂ်တင်ႈသဵင်ႈ။ <br>
2. ပၢႆးသၢႆၾၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးၶေႃႈထၢမ်ဢၼ်လမ်ႇလွင်ႈ လွင်ႈသိုပ်ႇသၢႆၾၼ်း လႄႈလွင်ႈမီးၸေးၶွင်သတ်းၵူႈၸိူဝ်းꧦ ဢၼ်ႁၼ်ယူႇ။ <br>
3. ပၢႆးၵူၼ်း ၸွႆႈႁႂ်ႈမီးလွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း ငဝ်ႈႁၢၵ်ႈလွင်ႈၵိူတ်ႇပဵၼ်ၵူၼ်း လႄႈလွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်းသၢႆၾၼ်း။ <br>
4. ပၢႆးၸႂ် မီးၽွၼ်းယွၼ်ႈထိုင် လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်း လွင်ႈႁဵတ်းသၢင်ႈ၊ လွင်ႈႁူႉငိၼ်း လႄႈလွင်ႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
5. ပၢႆးၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ ၸွႆႈႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈပွင်ႇၸႂ် လွင်ႈၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်တၢင်း ၾိင်ႈၽႃႉသႃႇၽႃႇဝ လႄႈၵူၼ်းတင်းသတ်း။ <br>
6. ပၢႆးဝူၼ်ႉၶပ်ႉ ႁဵတ်းႁႂ်ႈမီးလွင်ႈတွပ်ႇထဵင်ၵၼ် လွင်ႈပိုၼ်ႉတီႈၵဝ်ႉငဝ်ႈ တီႈၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇၵူၼ်း လႄႈတီႈပွင်ႇလွင်ႈမီးယူႇၶွင်ၵူၼ်းႁဝ်း။ <br>
[[File:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|center|upright=2.20|<center> ၸွမ်းလၵ်းထၢၼ်ဢၼ်ၶုတ်းႁၼ်လုပ်ႇၵူၼ်းသေ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ်လႆႈႁၼ်ၶေႃႈမုၼ်းဝႃႈ <br> ၵူၼ်ႈႁဝ်းတေႇမႃးတီႈၵုၼ်ဢႅပ်ႉၽရိၵႃႊသေ၊ သိုပ်ႇၽေႈၸွတ်ႈတူဝ်ႈလူၵ်ႈ။</center>]]
လိူဝ်သေၼၼ်ႉဢမ်ႇၵႃး တၢင်းႁူႉၼႂ်းပပ်ႉဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉတႅမ်ႈဝႆႉ ၵူၼ်းၶဝ်ယင်း ဢဝ်ၵႂႃႇၶၢၵ်ႈတီႈပွင်ႇ ၸႂ်ႉၸွမ်းၵၢၼ်မိူင်း လႄႈတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း ဢၼ်ဢမ်ႇထုၵ်ႇမႅၼ်ႈမၼ်း။
ပိူင်တႅၵ်ႈမၼ်း ၵူၼ်းမၢင်ၸုမ်းဢဝ်တၢင်းႁူႉတႃႊဝိၼ်ႉ ၵဵဝ်ႇလူၺ်ႈၾိင်ႈတႅတ်ႈလွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢဝ်ၵႂႃႇၵပ်ႉထႅမ် လွင်ႈဢမ်ႇၽဵင်ႇပဵင်းၵၼ် ၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းၵူၼ်း လွင်ႈၸႅၵ်ႇၽေၸိူဝ်ႉၶိူဝ်း လႄႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢႅမ်ႇပႃႇယႃႇ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
လွင်ႈပိုတ်ႇတီႈပွင်ႇၸိူင်ႉၼၼ်ႉ ဢမ်ႇထုၵ်ႇလီဢဝ်မႃး ၶူၼ်းလေႃးလေးၵၼ်တၢင်း ပၢႆးဝူၼ်ႉလွင်ႈပၢႆးသၢႆႊ လွင်ႈသႃႇၽႃႇဝလိူၵ်ႈယူၺ်း ၼၼ်ႉၵမ်းသိုဝ်ႈ။
ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် လႆႈႁုၼ်ႈမုၼ်းၶိုၼ်ႈယႂ်ႇမႃးတႄႉတႄႉ တေႇၸဵမ်မိူဝ်ႈပၢၼ်ၶွင်တႃႊဝိၼ်ႉမႃး ၽူႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉၽူႈမီးပၺ်ႇၺႃႇ ဝၢႆးလိုၼ်းမႃးၼႆႉ လႆႈဢဝ်တၢင်းႁူႉ လၢႆꧦ ပၢႆး မိူၼ်ၸိူင်ႉၼင်ႇ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ ပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ပၢႆးသၢၵ်ႈႁိၼ်တူဝ်မီးၸႂ် လႄႈလွင်ႈၶူၼ်ႉၶႂႃႉႁၼ်ပၢႆးသၢႆႊ ၵူႈပၢႆးမႃးၵွင်ႉၵၢႆႇၵၼ်။
===လွင်ႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇလႄႈၶူဝ်းပူၺ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ၽၢၵ်ႇဝႆႉ===
[[File:Statue of Charles Darwin Natural History Museum London 2020 02.jpg|thumb|upright=1.20|<center> ႁၢင်ႈသဝ်ႁိၼ်တႃႊဝိၼ်ႉ <br> ႁွင်ႈၼႄပိုၼ်းသႃႇၽႃႇဝ ဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ </center>]]
သၢဝ်ႊ တႃႊဝိၼ်ႉ လႆႈသဵင်ၵၢမ်ႇၵႂႃႇမိူဝ်ႈဝၼ်းထီႉ 19 လိူၼ်ထူၼ်ႈ 4 ပီ ၶႉလႉ 1882 မိူဝ်ႈဢႃႇယုလႆႈ 73 ၼႂ်းႁိူၼ်းမၼ်းၸဝ်ႈ တီႈဝဵင်းၶႅၼ်ႊ မိူင်းဢင်းၵိတ်ႉ။
ဝၢႆးမၼ်းလႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ ၶၢပ်ႈတူဝ်မၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈဢဝ်ၵႂႃႇၽင်တီႈၵျွင်းလူင် ဝဵတ်ႉမိၼ်ႊသတိူဝ်ႇ (Westminster Abbey) ၼႂ်းဝဵင်းလၼ်ႇတၼ်ႇ ႁိမ်ၶုမ်ဢၢႆႊသႅၵ်း ၼိဝ်ႊတၼ်ႉ ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊ ဢၼ်မီးၸိုဝ်ႈသဵင်ၼၼ်ႉယဝ်ႉ။
ၽွၼ်းယွၼ်ႈပၢႆးဝူၼ်ႉ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈတႅမ်ႈဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇယူႇ တေႃႇမႃးထႅင်ႈၶၢဝ်းႁိုင် ဝၢႆးသေမၼ်းၸဝ်ႈ လႆႈသဵင်ႈၵၢမ်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။
တေႃႈလဵဝ်ၸဝ်ႈပၢႆးသၢႆႊၶဝ် ယင်းတိုၵ်ႉသိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း ပိူင်ၾိင်ႈတႅတ်ႈ လွင်ႈၽိုၼ်ႉလၢႆႈ ဢၼ်တႃႊဝိၼ်ႉလႆႈဝၢင်းပိုၼ်ႉထၢၼ်ဝႆႉသေ သိုပ်ႇလဵပ်ႈႁဵၼ်း တီႇဢႅၼ်ႇဢေႇ၊ ပၢႆးသၢႆၾၼ်း၊ သၢၵ်ႈသတ်းႁိၼ်ၵဝ်ႇ၊ လႄႈလွင်ႈၾၢင်ႉတူၺ်း တူဝ်မီးၸႂ် ဢၼ်မီးယူႇၼႂ်းသႃႇၽႃႇဝယဝ်ႉ။
ပၢၼ်ၽဝတႃႊဝိၼ်ႉၼႆႉ ယင်းႁဵတ်းႁႂ်ႈႁဝ်းလႆႈႁဵၼ်းႁူႉ လွင်ႈပဵၼ်ၵူၼ်းမီးၸႂ်သၼ်ႇတ ၶႂ်ႈႁူႉၶႂ်ႈႁၼ်၊ လွင်ႈမေႃႁဵၼ်းႁူႉၾၢင်ႉတူၺ်း သႃႇၽႃႇဝႁိမ်းႁွမ်းၸဝ်ႈၵဝ်ႇ၊ လွင်ႈမေႃဝူၼ်ႉၼွၵ်ႈၶွၵ်ႇ ပၢႆးဝူၼ်ႉဢၼ်ႁဝ်းမီးယူႇ လႄႈၸႂ်ႉသၢၵ်ႈသေႇလၵ်းထၢၼ် ပဵၼ်ပိုၼ်ႉထၢၼ်သေ ၶူၼ်ႉၶႂႃႉပၢႆးသၢႆႊ ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။
ၶူဝ်းပူၺ်းၺႅၼ်ႇပၺ်ႇၺႃႇမၼ်းၸဝ်ႈ ဢၼ်လႆႈၽၢၵ်ႇဝႆႉ ယင်းတိုၵ်ႉလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇ လွင်ႈလဵပ်ႈႁဵၼ်းပၢႆးတူဝ်မီးၸႂ် ၵူၺ်းဢမ်ႇၵႃး၊ ယင်းလမ်ႇလွင်ႈတေႃႇပိုၼ်း လွင်ႈႁႃတၢင်းႁူႉၵူၼ်းတင်းလူၵ်ႈ ဢၼ်လႆႈၶူၼ်ႉႁႃ ႁၼ်တၢင်းႁူႉမႂ်ႇ ဢၼ်လႆႈၶၢမ်ႈပူၼ်ႉပၢႆးဝူၼ်ႉၵဝ်ႇ ဢၼ်ယၢမ်ႈမီးမႃၶႃႈယဝ်ႉ။
===ၶေႃႈလူပ်းလိုၼ်း===
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
{{Lifetime|1809|1882}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၸဝ်ႈပၢႆးလိၼ်]]
fgzh2ioiexvy18n9h04cy7belhurby7
ထႅမ်းပလဵတ်ႉ:ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး
10
78086
249253
248753
2026-11-19T10:35:43Z
Saimawnkham
5
ဢၢပ်ႉတဵတ်ႉၶေႃႈမုၼ်း
249253
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
|name= ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး
|title= [[ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး]]
|state= {{{state| autocollapse}}}
|listclass= hlist
|above = '''ၸႄႈတွၼ်ႈ''':[[ၸႄႈတွၼ်ႈၽျႃႇပူင်ႇ]] '''ဝဵင်း''': [[ဝဵင်းတေးတယႄး]]
|group1 = ဢိူင်ႇတမုတ်ႉ
|list1 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢၼွၵ်ႉၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢၼွၵ်ႉၶျွင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈဢွၵ်ႉယႂႃႇၵလေး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢွၵ်ႉယႂႃႇၵလေး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျုၼ်းၶျႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျုၼ်းၶျႃး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၺီႇၼွင်ႇ၊ ဢိူင်ႇတမုတ်ႉ|ၺီႇၼွင်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၸိတ်ႉၵူင်း၊ ဢိူင်ႇတမုတ်ႉ|ၸိတ်ႉၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈတမေႃႉၵလေး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တမေႃႉၵလေး]]
* [[ဝၢၼ်ႈတမုတ်ႉ၊ ဢိူင်ႇတမုတ်ႉ|တမုတ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတႃႇဢေး၊ ဢိူင်ႇတမုတ်ႉ|ယႂႃႇတႃႇဢေး]]
|group2 = ဢိူင်ႇတမေႃႉဝႃႉ
|list2 =
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇပၢႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇပၢႆႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈမႄးၸလီႇ၊ ဢိူင်ႇတမေႃႉဝႃႉ|မႄးၸလီႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၸႃႇတၢႆႉၶျွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၸႃႇတၢႆႉၶျွင်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတမေႃႉဝႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တမေႃႉဝႃႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတမေႃႉဝႃႉၵျွင်းၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တမေႃႉဝႃႉၵျွင်းၸု]]
|group3 = ဢိူင်ႇတမေႃႉၵျီး
|list3 =
* [[ဝၢၼ်ႈၵျႃႇၵယႅတ်ႉ၊ ဢိူင်ႇတမေႃႉၵျီး|ၵျႃႇၵယႅတ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈမႃႉပုၵျီးဢၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မႃႉပုၵျီးဢၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈမိၼ်းၵျီးၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မိၼ်းၵျီးၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇတႃႇယႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၺွင်ႇတႃႇယႃႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတမေႃႉၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တမေႃႉၵျီး]]
* [[ဝၢၼ်ႈတမေႃႉၽျႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တမေႃႉၽျႃး]]
* [[ဝၢၼ်ႈဢူးၽျူဝ်းဝေႇၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢူးၽျူဝ်းဝေႇၸု]]
|group4 = ဢိူင်ႇတမႃႇတၵေႃး
|list4 =
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇၵလႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇၵလႃႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇၵယိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇၵယိၼ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျွႄးၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျွႄးၶျၢၼ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတမႃႇတၵေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တမႃႇတၵေႃး]]
* [[ဝၢၼ်ႈတူးမျွင်း၊ ဢိူင်ႇတမႃႇတၵေႃး|တူးမျွင်း]]
|group5 = ဢိူင်ႇတိၼ်ႇပွင်းၶျွင်ႇ
|list5 =
* [[ဝၢၼ်ႈၵူင်းတၢၼ်းၵလေး၊ ဢိူင်ႇတိၼ်ႇပွင်းၶျွင်ႇ|ၵူင်းတၢၼ်းၵလေး]]
* [[ဝၢၼ်ႈတေႃးပူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တေႃးပူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈတိၼ်ႇပွင်းၶျွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တိၼ်ႇပွင်းၶျွင်ႇ]]
|group6 = ဢိူင်ႇတူင်းထတ်ႉ
|list6 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢၵႄႇၶျွင်းဝႃႉ၊ ဢိူင်ႇတူင်းထတ်ႉ|ဢၵႄႇၶျွင်းဝႃႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈဢၵႄႇယႂႃႇမႃႉ၊ ဢိူင်ႇတူင်းထတ်ႉ|ဢၵႄႇယႂႃႇမႃႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈပူဝ်းတႃႇဢေးၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ပူဝ်းတႃႇဢေးၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵုၼ်ႇတၢႆးၵလေး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵုၼ်ႇတၢႆးၵလေး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵႂိၼ်းပူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵႂိၼ်းပူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇလုတ်ႉတမၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇလုတ်ႉတမၢၼ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတတႃးၶျွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တတႃးၶျွင်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတႃႇယႃႇၶျွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တႃႇယႃႇၶျွင်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတူင်းထတ်ႉတတႃးၶျွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တူင်းထတ်ႉတတႃးၶျွင်ႇ]]
|group7 = ဢိူင်ႇတူဝ်း
|list7 =
* [[ဝၢၼ်ႈသႃးၵျိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|သႃးၵျိၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈတူဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တူဝ်း]]
|group8 = ဢိူင်ႇတေႃႇလႃႉ
|list8 =
* [[ဝၢၼ်ႈၶျွင်းမႃႉတၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၶျွင်းမႃႉတၢၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၶမိ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၶမိ]]
* [[ဝၢၼ်ႈလေးဢဵင်ႇတၢၼ်း၊ ဢိူင်ႇတေႃႇလႃႉ|လေးဢဵင်ႇတၢၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈငလႃႉၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ငလႃႉၵျီး]]
* [[ဝၢၼ်ႈပွၵ်ႉပၢၼ်းၽျူႇၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ပွၵ်ႉပၢၼ်းၽျူႇၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈတယေႃႇတပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တယေႃႇတပိၼ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတေႃႇလႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တေႃႇလႃႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတေႃးၽယူင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တေႃးၽယူင်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈဝႃးတဵင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဝႃးတဵင်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈဝႃးတဵင်ႇၶႂႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဝႃးတဵင်ႇၶႂႃႉ]]
|group9 = ဢိူင်ႇတေႃႇၵမႄႇ
|list9 =
* [[ဝၢၼ်ႈတႃးမတဵင်း (ႁွင်ႇ)၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တႃးမတဵင်း (ႁွင်ႇ)]]
* [[ဝၢၼ်ႈတေႃႇၵမႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တေႃႇၵမႄႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတေႃႇၵမႄႇၵူင်းတၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တေႃႇၵမႄႇၵူင်းတၢၼ်း]]
|group10 = ဢိူင်ႇတေႃႇၵျတ်ႉ
|list10 =
* [[ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇတပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၺွင်ႇတပိၼ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတေႃႇၵျတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တေႃႇၵျတ်ႉ]]
|group11 = ဢိူင်ႇတေႃႇၶျၢႆႉ
|list11 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢလႄႇၵျုၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢလႄႇၵျုၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈပူဝ်းတႄးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ပူဝ်းတႄးၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈပျူးၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ပျူးၶျွင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇၵျီးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵၢၼ်ႇၵျီးၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇၵယိၼ်ႇ၊ ဢိူင်ႇတေႃႇၶျၢႆႉ|ၵျူင်ႇၵယိၼ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတေႃႇၶျၢႆႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တေႃႇၶျၢႆႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတေႃႇပွင်ႇၸဵင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တေႃႇပွင်ႇၸဵင်ႇ]]
|group12 = ဢိူင်ႇတေႃႇၽယူင်ႇ
|list12 =
* [[ဝၢၼ်ႈတေႃႇၽယူင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တေႃႇၽယူင်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတေႃႇၽယူင်ႇၵူင်းတၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တေႃႇၽယူင်ႇၵူင်းတၢၼ်း]]
|group13 = ဢိူင်ႇတွင်ႉၵျီး
|list13 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢဝႃႉပျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢဝႃႉပျၢၼ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတွင်ႉၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တွင်ႉၵျီး]]
* [[ဝၢၼ်ႈတွင်ႉၵျီး (ဢွၵ်ႇ)၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တွင်ႉၵျီး (ဢွၵ်ႇ)]]
|group14 = ဢိူင်ႇတွၵ်ႉၵျႃႇ
|list14 =
* [[ဝၢၼ်ႈပေႇလူင်ႇတေႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ပေႇလူင်ႇတေႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵူၺ်းၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵူၺ်းၶျွင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵူၺ်းၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵူၺ်းၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈငႅတ်ႉၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ငႅတ်ႉၶျွင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇလႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇလႃႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇလုတ်ႉတမႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇလုတ်ႉတမႃႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈမိင်ႇၵလႃႇတွင်ႇတၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မိင်ႇၵလႃႇတွင်ႇတၢၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈမျႃႉၸဵင်းၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မျႃႉၸဵင်းၵၢၼ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတမၢၼ်ႇ၊ ဢိူင်ႇတွၵ်ႉၵျႃႇ|တမၢၼ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတွၵ်ႉၵျႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တွၵ်ႉၵျႃႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတွၵ်ႉၵျႃႇတပႅတ်ႉၵၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တွၵ်ႉၵျႃႇတပႅတ်ႉၵၢၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈဢူးလူႇၵျီးၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢူးလူႇၵျီးၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈယႄးပလွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ယႄးပလွင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဢိူင်ႇတွၵ်ႉၵျႃႇ|ယႂႃႇတိတ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၸီးၽျူႇၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၸီးၽျူႇၶျွင်း]]
|group15 = ဢိူင်ႇတၢၼ်ႇတိတႄးၵူင်းၵလေး
|list15 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢိၼ်းၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢိၼ်းၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇတယႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇတယႄႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈမျၢၼ်ႇဢွင်ႇၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မျၢၼ်ႇဢွင်ႇၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇၵႃးယႃး၊ ဢိူင်ႇတၢၼ်ႇတိတႄးၵူင်းၵလေး|ၺွင်ႇၵႃးယႃး]]
* [[ဝၢၼ်ႈဢူင်းပိၼ်ႇၸု၊ ဢိူင်ႇတၢၼ်ႇတိတႄးၵူင်းၵလေး|ဢူင်းပိၼ်ႇၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈတၢၼ်ႇတိ (ဢထႅတ်ႉၸု)၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တၢၼ်ႇတိ (ဢထႅတ်ႉၸု)]]
* [[ဝၢၼ်ႈတၢၼ်ႇတိတႄးၵူင်းၵလေး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တၢၼ်ႇတိတႄးၵူင်းၵလေး]]
|group16 = ဢိူင်ႇတၢၼ်ႇတိၸီးၽျူႇၵူင်း
|list16 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢၵႄႇၶျွင်းဝႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢၵႄႇၶျွင်းဝႃႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈဢၵႄႇယႂႃႇမႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢၵႄႇယႂႃႇမႃႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇတယႄႇ၊ ဢိူင်ႇတၢၼ်ႇတိၸီးၽျူႇၵူင်း|ၵျူင်ႇတယႄႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတၢၼ်ႇတိယႂႃႇမႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တၢၼ်ႇတိယႂႃႇမႃႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၸီးၽျူႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၸီးၽျူႇၵူင်း]]
|group17 = ဢိူင်ႇတၢၼ်ႇတိၼ်း
|list17 =
* [[ဝၢၼ်ႈတၢၼ်ႇတိၼ်း (တႂ်ႈ)၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တၢၼ်ႇတိၼ်း (တႂ်ႈ)]]
* [[ဝၢၼ်ႈတၢၼ်ႇတိၼ်း (ၼိူဝ်)၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တၢၼ်ႇတိၼ်း (ၼိူဝ်)]]
|group18 = ဢိူင်ႇတၢၼ်ႇၽႅတ်ႉ
|list18 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢၸႄးၵျီး၊ ဢိူင်ႇတၢၼ်ႇၽႅတ်ႉ|ဢၸႄးၵျီး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵယိၼ်ႇၼီႇၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵယိၼ်ႇၼီႇၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈမႅတ်ႉၵၼၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မႅတ်ႉၵၼၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇလၢၼ်း၊ ဢိူင်ႇတၢၼ်ႇၽႅတ်ႉ|ၺွင်ႇလၢၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈတၢၼ်ႇၽႅတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တၢၼ်ႇၽႅတ်ႉ]]
|group19 = ဢိူင်ႇတၺိၼ်ႇၵူင်း
|list19 =
* [[ဝၢၼ်ႈၵုၼ်းၶျၢၼ်ႇၵူင်းၵလေး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵုၼ်းၶျၢၼ်ႇၵူင်းၵလေး]]
* [[ဝၢၼ်ႈသူၺ်ႇတွင်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|သူၺ်ႇတွင်ႇၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈတၺိၼ်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တၺိၼ်ႇၵူင်း]]
|group20 = ဢိူင်ႇတၼူင်းၵူင်း
|list20 =
* [[ဝၢၼ်ႈတၼူင်းၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တၼူင်းၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၽူဝ်းသူၺ်ႇတွင်ႇၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၽူဝ်းသူၺ်ႇတွင်ႇၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇၽႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇၽႄး]]
* [[ဝၢၼ်ႈလေးဢဵင်ႇတၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|လေးဢဵင်ႇတၢၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈမငေးၵလေး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မငေးၵလေး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၸႃႇၽျူႇၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၸႃႇၽျူႇၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈသူၺ်ႇတွင်ႇၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|သူၺ်ႇတွင်ႇၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈၸလတ်ႉၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၸလတ်ႉၵူင်း]]
|group21 = ဢိူင်ႇတၼူင်းၶျွင်း
|list21 =
* [[ဝၢၼ်ႈတၼူင်းၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တၼူင်းၶျွင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျႃးၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျႃးၶျွင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈဢူၵ်ႉတတႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢူၵ်ႉတတႃး]]
* [[ဝၢၼ်ႈပၵၢၼ်ႇၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ပၵၢၼ်ႇၶျွင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈတၢႆႉၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တၢႆႉၶျွင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈဝႃးလေးယူင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဝႃးလေးယူင်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈယေႇမၼေႇၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ယေႇမၼေႇၶျွင်း]]
|group22 = ဢိူင်ႇတႃးမတဵင်း
|list22 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢေးယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢေးယႂႃႇတိတ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတႃးမတဵင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တႃးမတဵင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၼၼ်ႉတႃႇၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၼၼ်ႉတႃႇၶျွင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈသတ်ႉၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|သတ်ႉၶျွင်း]]
|group23 = ဢိူင်ႇတႃႇယႃႇၵူင်း
|list23 =
* [[ဝၢၼ်ႈပေးၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ပေးၵျီး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၽူဝ်းၵျေႃႇၶွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၽူဝ်းၵျေႃႇၶွင်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျီႇၸု၊ ဢိူင်ႇတႃႇယႃႇၵူင်း|ၵျီႇၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇတယႄႇ၊ ဢိူင်ႇတႃႇယႃႇၵူင်း|ၵျူင်ႇတယႄႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇၵျတ်ႉၵျုၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇၵျတ်ႉၵျုၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈတႃႇယႃႇၵူင်း၊ ဢိူင်ႇတႃႇယႃႇၵူင်း|တႃႇယႃႇၵူင်း]]
|group24 = ဢိူင်ႇတႄးၵူင်း
|list24 =
* [[ဝၢၼ်ႈၶၼ်ႇတႃႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၶၼ်ႇတႃႇၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈမႃႇလႃႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မႃႇလႃႇၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈတႄးၵူင်း၊ ဢိူင်ႇတႄးၵူင်း|တႄးၵူင်း]]
|group25 = ဢိူင်ႇတႄးၵူင်းၵလေး
|list25 =
* [[ဝၢၼ်ႈမေႃႇဢၢႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မေႃႇဢၢႆႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတႄးၵူင်းၵလေး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တႄးၵူင်းၵလေး]]
|group26 = ဢိူင်ႇတႅတ်ႉၵႄႇၶျွင်ႇ
|list26 =
* [[ဝၢၼ်ႈငႅတ်ႉတၢႆႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ငႅတ်ႉတၢႆႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵုၼ်းတီးပိၼ်ႇၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵုၼ်းတီးပိၼ်ႇၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျွင်းၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျွင်းၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈလေးဢဵင်ႇတၢၼ်း၊ ဢိူင်ႇတႅတ်ႉၵႄႇၶျွင်ႇ|လေးဢဵင်ႇတၢၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈသူၺ်ႇပူဝ်ႇၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|သူၺ်ႇပူဝ်ႇၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈတပျုၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တပျုၶျွင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈတႅတ်ႉၵႄႇၶျွင်ႇ၊ ဢိူင်ႇတႅတ်ႉၵႄႇၶျွင်ႇ|တႅတ်ႉၵႄႇၶျွင်ႇ]]
|group27 = ဢိူင်ႇထွင်ႇမူးၶျွင်ႇ
|list27 =
* [[ဝၢၼ်ႈ(3+4) ၼၼ်ႉပတ်ႉၸႅတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|(3+4) ၼၼ်ႉပတ်ႉၸႅတ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၶျွၵ်ႉၼၼ်ႉပတ်ႉၸႅတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၶျွၵ်ႉၼၼ်ႉပတ်ႉၸႅတ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈထွင်ႇမူးၶျွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ထွင်ႇမူးၶျွင်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵယိၼ်ႇၵူင်းတၢၼ်းၵလေး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵယိၼ်ႇၵူင်းတၢၼ်းၵလေး]]
* [[ဝၢၼ်ႈ5-ၼၼ်ႇပတ်ႉၸႅတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|5-ၼၼ်ႇပတ်ႉၸႅတ်ႉ]]
|group28 = ဢိူင်ႇပူဝ်းတူၵ်ႉ
|list28 =
* [[ဝၢၼ်ႈပူဝ်းတူၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ပူဝ်းတူၵ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၽယႃးၶျွင်းဝႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၽယႃးၶျွင်းဝႃႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵလႃးၵႂိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵလႃးၵႂိၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈမျႅတ်ႉပျႄးယေႇၵျေႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မျႅတ်ႉပျႄးယေႇၵျေႃႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတႄးၵူင်းၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တႄးၵူင်းၸု]]
|group29 = ဢိူင်ႇပျိၼ်ႇထွင်ႇၸု
|list29 =
* [[ဝၢၼ်ႈပျိၼ်ႇထွင်ႇၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ပျိၼ်ႇထွင်ႇၸု]]
|group30 = ဢိူင်ႇပၢၼ်ႇၵတတ်ႉ
|list30 =
* [[ဝၢၼ်ႈၵျီးပိၼ်ႇၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျီးပိၼ်ႇၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈပၢၼ်ႇၵတတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ပၢၼ်ႇၵတတ်ႉ]]
|group31 = ဢိူင်ႇမငေးၵလေး
|list31 =
* [[ဝၢၼ်ႈမငေးၵလေး၊ ဢိူင်ႇမငေးၵလေး|မငေးၵလေး]]
|group32 = ဢိူင်ႇမငေးၵျီး
|list32 =
* [[ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇၶျွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵၢၼ်ႇၶျွင်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇၸု၊ ဢိူင်ႇမငေးၵျီး|ၵၢၼ်ႇၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈမငေးၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မငေးၵျီး]]
* [[ဝၢၼ်ႈမငေးၵျီးတပႅတ်ႉၵၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မငေးၵျီးတပႅတ်ႉၵၢၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈတႃႇယႃႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တႃႇယႃႇၵူင်း]]
|group33 = ဢိူင်ႇမယၢၼ်း (တူၵ်း)
|list33 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢလႄႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢလႄႇၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျတၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျတၼ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျွင်းသဵၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျွင်းသဵၵ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျုၼ်းပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျုၼ်းပိၼ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈမၵျီးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မၵျီးၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈမယၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မယၢၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈမယၢၼ်းၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မယၢၼ်းၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၺွင်ႇၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈဢူၵ်ႉဢေႃးလၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢူၵ်ႉဢေႃးလၢၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈတေႃႇၵယိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တေႃႇၵယိၼ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတေႃႇပလႂႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တေႃႇပလႂႄး]]
* [[ဝၢၼ်ႈတေႃႇပိ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တေႃႇပိ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတပျုၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တပျုၵူင်း]]
|group34 = ဢိူင်ႇမယၢၼ်းဝႃႉ
|list34 =
* [[ဝၢၼ်ႈမျေႃႇၸိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မျေႃႇၸိၼ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈထၼိပတ်ႉ၊ ဢိူင်ႇမယၢၼ်းဝႃႉ|ထၼိပတ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈမယၢၼ်းဝႃႉ၊ ဢိူင်ႇမယၢၼ်းဝႃႉ|မယၢၼ်းဝႃႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၼေႇယွင်ႇၵႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၼေႇယွင်ႇၵႃႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈယေႇၵျေႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ယေႇၵျေႃႇ]]
|group35 = ဢိူင်ႇမိၶျွင်းဢၢႆႇ
|list35 =
* [[ဝၢၼ်ႈၽယႃးငူၵ်ႉတူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၽယႃးငူၵ်ႉတူဝ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈမိၶျွင်းဢၢႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မိၶျွင်းဢၢႆႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈမျႃႉလေးၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မျႃႉလေးၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈတမုတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တမုတ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတပေႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တပေႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈဢူးသူၺ်ႇယူဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢူးသူၺ်ႇယူဝ်း]]
|group36 = ဢိူင်ႇမေႃႇပီႇ
|list36 =
* [[ဝၢၼ်ႈမေႃႇပီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မေႃႇပီႇ]]
|group37 = ဢိူင်ႇမေႃႇပီႇၸု
|list37 =
* [[ဝၢၼ်ႈမေႃႇပီႇၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မေႃႇပီႇၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈထၼိပတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ထၼိပတ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵမႃႇပူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵမႃႇပူဝ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈမျၢႆႇတၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မျၢႆႇတၢၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈမျိၼ်းၵႃႉၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မျိၼ်းၵႃႉၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈယေႇၵျေႃႇတၶျၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ယေႇၵျေႃႇတၶျၢၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတၢၼ်းသျေႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ယႂႃႇတၢၼ်းသျေႇ]]
|group38 = ဢိူင်ႇမျိၼ်းၵႃႉၵူင်း
|list38 =
* [[ဝၢၼ်ႈထၼိပတ်ႉ၊ ဢိူင်ႇမျိၼ်းၵႃႉၵူင်း|ထၼိပတ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈမျိၼ်းၵႃႉၵူင်း၊ ဢိူင်ႇမျိၼ်းၵႃႉၵူင်း|မျိၼ်းၵႃႉၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈတူးမျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တူးမျွင်း]]
|group39 = ဢိူင်ႇမႄးၸလီႇ
|list39 =
* [[ဝၢၼ်ႈမႄးၸလီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မႄးၸလီႇ]]
|group40 = ဢိူင်ႇယေႇပူႇဝႃႉ
|list40 =
* [[ဝၢၼ်ႈၺီႇၼွင်ႇ၊ ဢိူင်ႇယေႇပူႇဝႃႉ|ၺီႇၼွင်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈယေႇၵျေႃႇ၊ ဢိူင်ႇယေႇပူႇဝႃႉ|ယေႇၵျေႃႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈယေႇပူႇဝႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ယေႇပူႇဝႃႉ]]
|group41 = ဢိူင်ႇယေႇၵၢၼ်ႇၶျွင်း
|list41 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢငူႇၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢငူႇၶျွင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵဝႅတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵဝႅတ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇၵူင်း၊ ဢိူင်ႇယေႇၵၢၼ်ႇၶျွင်း|ၵၢၼ်ႇၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵူင်းၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵူင်းၵျီး]]
* [[ဝၢၼ်ႈလႃႉတႃႇၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|လႃႉတႃႇၶျွင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈမျႃႉလေးယူင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မျႃႉလေးယူင်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတမႄႉၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တမႄႉၶျွင်း]]
|group42 = ဢိူင်ႇလမုတမၢၼ်ႇ
|list42 =
* [[ဝၢၼ်ႈၵျွႄးၵူးတွင်ႇၵႂိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျွႄးၵူးတွင်ႇၵႂိၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈလမုတမၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|လမုတမၢၼ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈသတ်ႉတႂႃးၽူးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|သတ်ႉတႂႃးၽူးၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတႃႇဢေး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ယႂႃႇတႃႇဢေး]]
|group43 = ဢိူင်ႇလမုဝႃႉ
|list43 =
* [[ဝၢၼ်ႈၵၼၸူဝ်ႇၵႂိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵၼၸူဝ်ႇၵႂိၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇတၼိ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇတၼိ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇလတႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇလတႃႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈလမုဝႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|လမုဝႃႉ]]
|group44 = ဢိူင်ႇလမုၵျီး
|list44 =
* [[ဝၢၼ်ႈလမုၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|လမုၵျီး]]
|group45 = ဢိူင်ႇလေး
|list45 =
* [[ဝၢၼ်ႈလႄးသဵၵ်ႉ၊ ဢိူင်ႇလေး|လႄးသဵၵ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈမေႃႇပီႇပေး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မေႃႇပီႇပေး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၶူႇၵျုၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၶူႇၵျုၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူႇၵျုၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူႇၵျုၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈလေး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|လေး]]
* [[ဝၢၼ်ႈမယၢၼ်းၵျုၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မယၢၼ်းၵျုၼ်း]]
|group46 = ဢိူင်ႇလေးဢဵင်ႇတၢၼ်း
|list46 =
* [[ဝၢၼ်ႈၵုၼ်ႇတၢႆး (ဢွၵ်ႉၸု)၊ ဢိူင်ႇလေးဢဵင်ႇတၢၼ်း|ၵုၼ်ႇတၢႆး (ဢွၵ်ႉၸု)]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇၽႄးဢသျေႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇၽႄးဢသျေႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈလေးဢဵင်ႇတၢၼ်း၊ ဢိူင်ႇလေးဢဵင်ႇတၢၼ်း|လေးဢဵင်ႇတၢၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၸဵင်ႇလေးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၸဵင်ႇလေးၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၸီးၽျူႇၶျွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၸီးၽျူႇၶျွင်ႇ]]
|group47 = ဢိူင်ႇလေးဢဵင်ႇၵူင်း
|list47 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢၵႄႇၵျီးတႄးတၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢၵႄႇၵျီးတႄးတၢၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျႃးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျႃးၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျွႄးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျွႄးၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈလေးဢဵင်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|လေးဢဵင်ႇၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇပိၼ်ႇတၢၼ်း၊ ဢိူင်ႇလေးဢဵင်ႇၵူင်း|ၺွင်ႇပိၼ်ႇတၢၼ်း]]
|group48 = ဢိူင်ႇလဵၵ်ႉၵျုၼ်း
|list48 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢၸႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢၸႄး]]
* [[ဝၢၼ်ႈဢၸႄးၶျွင်းဝႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢၸႄးၶျွင်းဝႃႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇၸု၊ ဢိူင်ႇလဵၵ်ႉၵျုၼ်း|ၵၢၼ်ႇၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇၵတူး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇၵတူး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇပေႃႇၶျွင်းဝႃႉ၊ ဢိူင်ႇလဵၵ်ႉၵျုၼ်း|ၵျူင်ႇပေႃႇၶျွင်းဝႃႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇပေႃႇၵၢၼ်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇပေႃႇၵၢၼ်ႇၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈလဵၵ်ႉၵျုၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|လဵၵ်ႉၵျုၼ်း]]
|group49 = ဢိူင်ႇလႄးသဵၵ်ႉၶျွင်းၵျီး
|list49 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢၸႄးၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢၸႄးၵျီး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၶျွင်းၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၶျွင်းၵျီး]]
* [[ဝၢၼ်ႈလႄးသဵၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|လႄးသဵၵ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈထိၼ်းၵႂိၼ်းၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ထိၼ်းၵႂိၼ်းၵျီး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျီႇၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျီႇၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျုၼ်းယႂႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျုၼ်းယႂႃႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၸိတ်ႉၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၸိတ်ႉၵူင်း]]
|group50 = ဢိူင်ႇဝႃးၵမႄႇ
|list50 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢၵႄႇၵျီး၊ ဢိူင်ႇဝႃးၵမႄႇ|ဢၵႄႇၵျီး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၺီႇၼွင်ႇ၊ ဢိူင်ႇဝႃးၵမႄႇ|ၺီႇၼွင်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတမိၼ်ႇၵႂိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တမိၼ်ႇၵႂိၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈဝႃးၵမႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဝႃးၵမႄႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈဝႃးၵမႄႇ (ဢထႅတ်ႉၸု)၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဝႃးၵမႄႇ (ဢထႅတ်ႉၸု)]]
* [[ဝၢၼ်ႈဝႃးၵမႄႇ (ၶျွင်းၽျႃးၸု)၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဝႃးၵမႄႇ (ၶျွင်းၽျႃးၸု)]]
|group51 = ဢိူင်ႇသိၼ်ႇၵူး
|list51 =
* [[ဝၢၼ်ႈသိၼ်ႇၵူး၊ ဢိူင်ႇသိၼ်ႇၵူး|သိၼ်ႇၵူး]]
|group52 = ဢိူင်ႇသူးၵလတ်ႉ
|list52 =
* [[ဝၢၼ်ႈၽယႃးၵျီးၵူင်း၊ ဢိူင်ႇသူးၵလတ်ႉ|ၽယႃးၵျီးၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၽယႃးငူၵ်ႉတူဝ်ႇ၊ ဢိူင်ႇသူးၵလတ်ႉ|ၽယႃးငူၵ်ႉတူဝ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵလႃးၸု၊ ဢိူင်ႇသူးၵလတ်ႉ|ၵလႃးၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျီႇၸု၊ ဢိူင်ႇသူးၵလတ်ႉ|ၵျီႇၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈသူးၵလတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|သူးၵလတ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတေႃႇၵမူး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တေႃႇၵမူး]]
* [[ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတိတ်ႉၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ယႂႃႇတိတ်ႉၵူင်း]]
|group53 = ဢိူင်ႇသျၢၼ်းၵၢၼ်ႇ
|list53 =
* [[ဝၢၼ်ႈထၢၼ်းတေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ထၢၼ်းတေႃး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျုၼ်းၼဢဵင်ႇတၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျုၼ်းၼဢဵင်ႇတၢၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈမယၢၼ်း (ဢွၵ်ႇ)၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မယၢၼ်း (ဢွၵ်ႇ)]]
* [[ဝၢၼ်ႈသျၢၼ်းၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|သျၢၼ်းၵၢၼ်ႇ]]
|group54 = ဢိူင်ႇဢသဵၵ်ႉတေႃႇၵမၢၼ်ႇ
|list54 =
* [[ဝၢၼ်ႈမျွၵ်ႉၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မျွၵ်ႉၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇပိၼ်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၺွင်ႇပိၼ်ႇၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈတေႃႇမတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တေႃႇမတ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတေႃႇၵမၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တေႃႇၵမၢၼ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတေႃႇမလေႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တေႃႇမလေႃႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတေႃႇၺုၼ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တေႃႇၺုၼ်ႉ]]
|group55 = ဢိူင်ႇဢိၼ်းတူး
|list55 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢၵႄႇၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢၵႄႇၵျီး]]
* [[ဝၢၼ်ႈဢိၼ်းတူး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢိၼ်းတူး]]
|group56 = ဢိူင်ႇဢူင်းပိၼ်ႇ
|list56 =
* [[ဝၢၼ်ႈပၢၼ်ႇၵျုၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ပၢၼ်ႇၵျုၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈမႃႉၽီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မႃႉၽီႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈဢူင်းပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢူင်းပိၼ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈသႃးဢူဝ်းၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|သႃးဢူဝ်းၶျွင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ဢိူင်ႇဢူင်းပိၼ်ႇ|ယႂႃႇတိတ်ႉ]]
|group57 = ဢိူင်ႇဢူးတူဝ်ႇ
|list57 =
* [[ဝၢၼ်ႈပျုၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ပျုၶျွင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၶျွင်းဝႃႉ၊ ဢိူင်ႇဢူးတူဝ်ႇ|ၶျွင်းဝႃႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျၢႆႉလတ်ႉၵလေး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျၢႆႉလတ်ႉၵလေး]]
* [[ဝၢၼ်ႈဢူးတူဝ်ႇ၊ ဢိူင်ႇဢူးတူဝ်ႇ|ဢူးတူဝ်ႇ]]
|group58 = ဢိူင်ႇဢၸႄးၵလေး
|list58 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢပျိၼ်ႇၵျွၵ်ႉၸယိတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢပျိၼ်ႇၵျွၵ်ႉၸယိတ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈဢၸႄးၵလေး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢၸႄးၵလေး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵုၼ်ႇတၢႆး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵုၼ်ႇတၢႆး]]
* [[ဝၢၼ်ႈယေႇၼီႇၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ယေႇၼီႇၶျွင်း]]
|group59 = ဢိူင်ႇဢၽွင်ႇၵျီး
|list59 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢၽွင်ႇၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢၽွင်ႇၵျီး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျႃႇၵယႅတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျႃႇၵယႅတ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇပိၼ်ႇတၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၺွင်ႇပိၼ်ႇတၢၼ်း]]
|group60 = ဢိူင်ႇၵတႃႇ
|list60 =
* [[ဝၢၼ်ႈၵတႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵတႃႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵတႃႇ (ဢွၵ်ႉၸု)၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵတႃႇ (ဢွၵ်ႉၸု)]]
* [[ဝၢၼ်ႈတမၢၼ်ႇၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တမၢၼ်ႇၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈတၼတ်ႉပိၼ်ႇသဵၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တၼတ်ႉပိၼ်ႇသဵၵ်ႉ]]
|group61 = ဢိူင်ႇၵလႃးၵူင်းတၢၼ်း
|list61 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢွင်ႇတႃႇလႅင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢွင်ႇတႃႇလႅင်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈထၼိပတ်ႉ၊ ဢိူင်ႇၵလႃးၵူင်းတၢၼ်း|ထၼိပတ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵလႃးၵူင်းတၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵလႃးၵူင်းတၢၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈတေႃႇလႃႉၵူင်းတၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တေႃႇလႃႉၵူင်းတၢၼ်း]]
|group62 = ဢိူင်ႇၵဝႅတ်ႉၶျွင်းၵျီး
|list62 =
* [[ဝၢၼ်ႈၶျွင်းၵျီး၊ ဢိူင်ႇၵဝႅတ်ႉၶျွင်းၵျီး|ၶျွင်းၵျီး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၶျွင်းဝႃႉ၊ ဢိူင်ႇၵဝႅတ်ႉၶျွင်းၵျီး|ၶျွင်းဝႃႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈမႃႉပူၵ်ႉၵျီးၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မႃႉပူၵ်ႉၵျီးၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈဢူင်းပိၼ်ႇၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢူင်းပိၼ်ႇၸု]]
|group63 = ဢိူင်ႇၵုၼ်ႇပလၢႆး
|list63 =
* [[ဝၢၼ်ႈၵုၼ်ႇပလၢႆး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵုၼ်ႇပလၢႆး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျွႄးၶျၢၼ်ႇၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျွႄးၶျၢၼ်ႇၸု]]
|group64 = ဢိူင်ႇၵူင်းတၢၼ်းၵလေး
|list64 =
* [[ဝၢၼ်ႈၵူင်းတၢၼ်းၵလေး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵူင်းတၢၼ်းၵလေး]]
|group65 = ဢိူင်ႇၵူင်ႇမိၼ်းၵႂိၼ်း
|list65 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢဝႃႉပျၢၼ်ႇ၊ ဢိူင်ႇၵူင်ႇမိၼ်းၵႂိၼ်း|ဢဝႃႉပျၢၼ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈဢဝႃႉပျၢၼ်ႇမျိတ်ႉတၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢဝႃႉပျၢၼ်ႇမျိတ်ႉတၢၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵူင်ႇမိၼ်းၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵူင်ႇမိၼ်းၶျွင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵူင်ႇမိၼ်းၵႂိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵူင်ႇမိၼ်းၵႂိၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈထၢႆႇၵူႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ထၢႆႇၵူႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈထၢႆႇၵူႇမျိတ်ႉတၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ထၢႆႇၵူႇမျိတ်ႉတၢၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈမျိတ်ႉတၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မျိတ်ႉတၢၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈတႅတ်ႉၵႄႇၶျွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တႅတ်ႉၵႄႇၶျွင်ႇ]]
|group66 = ဢိူင်ႇၵျတ်ႉၸိၼ်ႇပျူဝ်ႇ
|list66 =
* [[ဝၢၼ်ႈၵျတ်ႉၸိၼ်ႇပျူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျတ်ႉၸိၼ်ႇပျူဝ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျဵၵ်ႉတေႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျဵၵ်ႉတေႃး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇလၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၺွင်ႇလၢၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈဢူင်းပိၼ်ႇၸု၊ ဢိူင်ႇၵျတ်ႉၸိၼ်ႇပျူဝ်ႇ|ဢူင်းပိၼ်ႇၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈပၸုၼ်ႇၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ပၸုၼ်ႇၶျွင်း]]
|group67 = ဢိူင်ႇၵျုၼ်းၺူဝ်ႇၵျီး
|list67 =
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇၵပိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇၵပိၼ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျုၼ်းၺူဝ်ႇၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျုၼ်းၺူဝ်ႇၵျီး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျုၼ်းၺူဝ်ႇၵျီး (ဢွၵ်ႉၸု)၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျုၼ်းၺူဝ်ႇၵျီး (ဢွၵ်ႉၸု)]]
|group68 = ဢိူင်ႇၵျူင်ႇတတ်ႉ
|list68 =
* [[ဝၢၼ်ႈၶျွင်းတိတ်ႉပွၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၶျွင်းတိတ်ႉပွၵ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇတတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇတတ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇလဵင်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၺွင်ႇလဵင်ႇၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈပတေႇတႃႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ပတေႇတႃႇၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈတေႃႇၵၼိ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တေႃႇၵၼိ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတၢၼ်ႇတဵၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တၢၼ်ႇတဵၵ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈယေႇတႂိၼ်းၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ယေႇတႂိၼ်းၵူင်း]]
|group69 = ဢိူင်ႇၵျူင်ႇတိၼ်ႇ
|list69 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢလူၵ်ႉၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢလူၵ်ႉၵျီး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၶၼွင်ႇ၊ ဢိူင်ႇၵျူင်ႇတိၼ်ႇ|ၶၼွင်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵလႃးတၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵလႃးတၢၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇတိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇတိၼ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇတိၼ်ႇ (ဢွၵ်ႉၸု)၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇတိၼ်ႇ (ဢွၵ်ႉၸု)]]
* [[ဝၢၼ်ႈသိၼ်ႇၵူး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|သိၼ်ႇၵူး]]
* [[ဝၢၼ်ႈယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ယႂႃႇတိတ်ႉ]]
|group70 = ဢိူင်ႇၵျူင်ႇတူး (ႁွင်ႇ)
|list70 =
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇတူး (ႁွင်ႇ)၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇတူး (ႁွင်ႇ)]]
* [[ဝၢၼ်ႈတေႃႇတလူႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တေႃႇတလူႇ]]
|group71 = ဢိူင်ႇၵျူင်ႇတူးတႃးမလဵင်း
|list71 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢွၵ်ႉၵႂိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢွၵ်ႉၵႂိၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈတႃးမလဵင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တႃးမလဵင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈတႃးမလဵင်းၶျွင်းဝႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တႃးမလဵင်းၶျွင်းဝႃႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇတူး (ႁွင်ႇ)၊ ဢိူင်ႇၵျူင်ႇတူးတႃးမလဵင်း|ၵျူင်ႇတူး (ႁွင်ႇ)]]
* [[ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇၵႃးယႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၺွင်ႇၵႃးယႃး]]
* [[ဝၢၼ်ႈတေႃႇၵမၢၼ်ႇၵႂႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တေႃႇၵမၢၼ်ႇၵႂႃႉ]]
|group72 = ဢိူင်ႇၵျူင်ႇတႃးၶျွင်း
|list72 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢၼွၵ်ႉပၢႆး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢၼွၵ်ႉပၢႆး]]
* [[ဝၢၼ်ႈဢွၵ်ႉတႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢွၵ်ႉတႄး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၽူဝ်းယႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၽူဝ်းယႃႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျႃးၶျၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျႃးၶျၢၼ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇတႃးၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇတႃးၶျွင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူႇတေႃးၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူႇတေႃးၶျွင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈလဵၵ်ႉၵျုၼ်းတႄးၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|လဵၵ်ႉၵျုၼ်းတႄးၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈတပျေႇတၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တပျေႇတၢၼ်း]]
|group73 = ဢိူင်ႇၵျူင်ႇပူၵ်ႉ
|list73 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢၵႄႇၵျီး၊ ဢိူင်ႇၵျူင်ႇပူၵ်ႉ|ဢၵႄႇၵျီး]]
* [[ဝၢၼ်ႈဢွၵ်ႉၶျွင်းလေး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢွၵ်ႉၶျွင်းလေး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၶျွင်းတၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၶျွင်းတၢၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၶျွင်းဝၢႆး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၶျွင်းဝၢႆး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျွင်းၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျွင်းၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇပူၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇပူၵ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျွႄးၶျၢၼ်ႇၸု၊ ဢိူင်ႇၵျူင်ႇပူၵ်ႉ|ၵျွႄးၶျၢၼ်ႇၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈဢူင်းၶျၢၼ်ႇၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢူင်းၶျၢၼ်ႇၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈၸႅတ်ႉၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၸႅတ်ႉၵူင်း]]
|group74 = ဢိူင်ႇၵျူင်ႇပေႃႇ
|list74 =
* [[ဝၢၼ်ႈပူဝ်းယႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ပူဝ်းယႃႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵၢၼ်ႇၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇတႃးၽျႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇတႃးၽျႃး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇပေႃႇၶျွင်းဝႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇပေႃႇၶျွင်းဝႃႉ]]
|group75 = ဢိူင်ႇၵျူင်ႇမေႃႇ
|list75 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢလႃႉမျႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢလႃႉမျႄး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၶျွင်းၽျႃး၊ ဢိူင်ႇၵျူင်ႇမေႃႇ|ၶျွင်းၽျႃး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵူဝ်ႇပၢႆႉဢၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵူဝ်ႇပၢႆႉဢၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇမေႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇမေႃႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈယေႇၼီႇၶျွင်း၊ ဢိူင်ႇၵျူင်ႇမေႃႇ|ယေႇၼီႇၶျွင်း]]
|group76 = ဢိူင်ႇၵျူင်ႇၵျတ်ႉ
|list76 =
* [[ဝၢၼ်ႈၽယႃးၵျီးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၽယႃးၵျီးၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵိၼ်ႇမုၼ်းၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵိၼ်ႇမုၼ်းၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇႁုတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇႁုတ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇၵျတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇၵျတ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတမႄႉပိၼ်ႇသဵၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တမႄႉပိၼ်ႇသဵၵ်ႉ]]
|group77 = ဢိူင်ႇၵျူင်ႇၵၼၼ်ႇ
|list77 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢွၵ်ႉပၸုၼ်ႇၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢွၵ်ႉပၸုၼ်ႇၶျွင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇၵၼၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇၵၼၼ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇၵၼၼ်ႇၶျွင်းဝႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇၵၼၼ်ႇၶျွင်းဝႃႉ]]
|group78 = ဢိူင်ႇၵျူင်ႇၶျိၼ်ႇ
|list78 =
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇၶျိၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇၶျိၼ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈမႅတ်ႉၵႃႉၼၢၼ်း (မျွၵ်ႉၸု)၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မႅတ်ႉၵႃႉၼၢၼ်း (မျွၵ်ႉၸု)]]
|group79 = ဢိူင်ႇၵျူႇတႃးယႂႃႇမႃႉ
|list79 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢွၵ်ႉတႄး၊ ဢိူင်ႇၵျူႇတႃးယႂႃႇမႃႉ|ဢွၵ်ႉတႄး]]
* [[ဝၢၼ်ႈတူင်ႇယၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တူင်ႇယၢၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူႇတႃးယႂႃႇမႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူႇတႃးယႂႃႇမႃႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတွင်ႇတၢၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တွင်ႇတၢၼ်း]]
|group80 = ဢိူင်ႇၵျွၵ်ႉၸယိတ်ႉ
|list80 =
* [[ဝၢၼ်ႈၵျွၵ်ႉၸယိတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျွၵ်ႉၸယိတ်ႉ]]
|group81 = ဢိူင်ႇၵျွႄးတလိၼ်းၵူင်း
|list81 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢေးၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢေးၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူဝ်းၵျႃႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူဝ်းၵျႃႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵၢၼ်ႇၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇတေႃႇယႂႃႇတိတ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵၢၼ်ႇတေႃႇယႂႃႇတိတ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵုၼ်ႇတၢႆး (ဢွၵ်ႉၸု)၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵုၼ်ႇတၢႆး (ဢွၵ်ႉၸု)]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျွႄးတလိၼ်းၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျွႄးတလိၼ်းၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈမျႅတ်ႉၶႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မျႅတ်ႉၶႃး]]
* [[ဝၢၼ်ႈသျၢၼ်းၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|သျၢၼ်းၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈတႄးၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တႄးၵူင်း]]
|group82 = ဢိူင်ႇၵၢၼ်ႇသဵၵ်ႉ
|list82 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢွၵ်ႉၵျူင်ႇတမိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢွၵ်ႉၵျူင်ႇတမိၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၼပိၼ်ႇသၢႆႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၼပိၼ်ႇသၢႆႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၽူဝ်းသျၢၼ်းၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၽူဝ်းသျၢၼ်းၵျီး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵၢၼ်ႇသဵၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵၢၼ်ႇသဵၵ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈမၵျီးၵၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မၵျီးၵၢၼ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၺီႇၼွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၺီႇၼွင်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၸႂႄႇတေႃႇၵူင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၸႂႄႇတေႃႇၵူင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈတၵျႃးႁိၼ်းဢူဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တၵျႃးႁိၼ်းဢူဝ်း]]
|group83 = ဢိူင်ႇၵႂႃႉၵလေး
|list83 =
* [[ဝၢၼ်ႈၵႂႃႉၵလေး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵႂႃႉၵလေး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵႂႃႉၵလေးဢၵႄႇၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵႂႃႉၵလေးဢၵႄႇၵျီး]]
* [[ဝၢၼ်ႈလမုၶႂႄး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|လမုၶႂႄး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇပိၼ်ႇတၢၼ်း၊ ဢိူင်ႇၵႂႃႉၵလေး|ၺွင်ႇပိၼ်ႇတၢၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈပျေႃႇပႂႄႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ပျေႃႇပႂႄႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈသျၢၼ်းၸုၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|သျၢၼ်းၸုၵျီး]]
|group84 = ဢိူင်ႇၵႂႃႉၵျီး
|list84 =
* [[ဝၢၼ်ႈဢေႇယႃႇၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢေႇယႃႇၵျီး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵႂႃႉၵျီး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵႂႃႉၵျီး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၶၼွင်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၶၼွင်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈမယၢၼ်းဝႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|မယၢၼ်းဝႃႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတမၢၼ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တမၢၼ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈတၺီႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တၺီႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈဢူးတူဝ်ႇ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဢူးတူဝ်ႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၸလတ်ႉၵူင်း၊ ဢိူင်ႇၵႂႃႉၵျီး|ၸလတ်ႉၵူင်း]]
|group85 = ဢိူင်ႇၶျွင်းၽျႃး
|list85 =
* [[ဝၢၼ်ႈၶျွၵ်ႉဢဵင်ႇၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၶျွၵ်ႉဢဵင်ႇၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈၶျွင်းၽျႃး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၶျွင်းၽျႃး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵယိၼ်ႇၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵယိၼ်ႇၸု]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵလႃးၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵလႃးၸု]]
|group86 = ဢိူင်ႇၸီးၽျူႇၵူင်း
|list86 =
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇပၢႆး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇပၢႆး]]
* [[ဝၢၼ်ႈတပျုသဵၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တပျုသဵၵ်ႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၸီးၽျူႇၵူင်း၊ ဢိူင်ႇၸီးၽျူႇၵူင်း (တေးတယႄး)|ၸီးၽျူႇၵူင်း]]
|group87 = ဢိူင်ႇၼွၵ်ႉပျၢၼ်ႇတူဝ်း
|list87 =
* [[ဝၢၼ်ႈၵျူင်ႇတမိၼ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျူင်ႇတမိၼ်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၼွၵ်ႉပျၢၼ်ႇတူဝ်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၼွၵ်ႉပျၢၼ်ႇတူဝ်း]]
|group88 = ဢိူင်ႇၼၶွင်းၶျွင်း
|list88 =
* [[ဝၢၼ်ႈၼၶွင်းၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၼၶွင်းၶျွင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၼၶွင်းပွၵ်ႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၼၶွင်းပွၵ်ႉ]]
|group89 = ဢိူင်ႇၽယႃးၵလေး
|list89 =
* [[ဝၢၼ်ႈၽယႃးၵလေး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၽယႃးၵလေး]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵိၼ်းၶျွင်းဝႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵိၼ်းၶျွင်းဝႃႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၵျဵင်ႇၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၵျဵင်ႇၶျွင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈလမုၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|လမုၶျွင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈၺွင်ႇၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၺွင်ႇၶျွင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈယေႇမၼေႇၶျွင်း၊ ဢိူင်ႇၽယႃးၵလေး|ယေႇမၼေႇၶျွင်း]]
|group90 = ဢိူင်ႇၽယႃးၶျွင်း
|list90 =
* [[ဝၢၼ်ႈၶျွင်းဝႃႉ၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၶျွင်းဝႃႉ]]
* [[ဝၢၼ်ႈၽယႃးၶျွင်း၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ၽယႃးၶျွင်း]]
* [[ဝၢၼ်ႈထၢႆႇၵူႇ၊ ဢိူင်ႇၽယႃးၶျွင်း|ထၢႆႇၵူႇ]]
* [[ဝၢၼ်ႈသိၼ်ႉၵူး၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|သိၼ်ႉၵူး]]
* [[ဝၢၼ်ႈဝႅတ်ႉၸု၊ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|ဝႅတ်ႉၸု]]
}}<noinclude>
{{collapsible option}}
[[Category:ထႅမ်းပလဵတ်ႉ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ]]
</noinclude>
7hqpsmajgr7zm8mz42ukgwqksvpyqdf
ၸၢႆးၶမ်းတီ
0
78517
249186
2026-11-18T14:39:07Z
Saosukham
105
ၵေႃႇသၢင်ႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ
249186
wikitext
text/x-wiki
==ၸၢႆးၶမ်းတီ==
ၸၢႆးၶမ်းတီ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး လုင်းရေးၶမ်းၵႃ တူၼ်ႈႁုင်း လႄႈ ပႃႈၸိင်ႇဢုသေ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ မိူဝ်ႈပီ 1952 တီႈသဵၼ်ႈဝီ မိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ။ ၶဝ်မီးပီႈၼွင်ႉ ႁူမ်ႈတွင်ႉၵၼ် သီႇၵေႃႉ ၸွမ်းၼင်ႇၶပ်ႉမၢႆ တၢမ်းၵၼ်။ ၸၢႆးတုမ်ႇၶမ်း၊ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (1949)၊ ၸၢႆးၶမ်းတီလႄႈ ၼၢင်းဢွမ်ၶမ်း။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢူႈၶဝ်ပဵၼ်ၸရေး ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇတႅမ်ႈလင်ႇၵႃႇလႄႈ လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းၵေႃႈ လႆႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းတီႈဢူႈၶဝ်မႃး တေလႆႈဝႃႈၼင်ႇၼႆယူႇ။ <ref> ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် (တၢင်ႉယၢၼ်း)၊ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး မေႃယႃလူင် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း)၊ ႁၢင်ႈၵႅဝ်ႈပီၵွၼ်းၶမ်း၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 99၊ ပီ 2009) </ref>
ၶဝ်ပီႈၼွင်ႉ ယၢမ်ႈၶိုၼ်ႈၵျွင်းၶွၼ်ႇဝႅၼ်ႉမႃးလႄႈ ၸၢႆးတုမ်ႇၶမ်း (Felix Kham) ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆးၵေႃႉၼိုင်ႈ လႄႈ ယၢမ်ႈပဵၼ်ၽူႈၵွၼ်းႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် တီႈလၢႆးၶႃႈ။ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (Louis Kham) ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆး ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတူမ်မျၢၼ်ႇမႃႇ။ ၸၢႆးၶမ်းတီ (Ernest Kham) ပဵၼ်ၽူႈတွႆႇၵွင် Drum set ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ၊ ႁႆႇတိင်ႇၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ လႄႈ ပဵၼ်ပႃးၽူႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းဢိၵ်ႇ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ၼွင်ႉယိင်းဢွၼ်ႇၶဝ် ၼၢင်းဢွမ်ၶမ်း (Nelly Kham) တႄႉ ယၢမ်ႈပဵၼ် မေႃသွၼ်ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင်ၵေႃႉၼိုင်ႈ။
ဢူႈၶဝ် လုင်းၸရေးၶမ်းၵႃ လုၵ်ႉသဵၼ်ႈဝီ လႆႈၶၢႆႉၵၢၼ်သေ မႃးပဵၼ်ဢမၢတ်ႈလူင် ပၢင်ႁႆး (ၼမ်ႉတူႈ) လႄႈ ၶဝ်ႈပီႈၼွင်ႉၵေႃႈ လႆႈမႃးယူႇသဝ်း ယႂ်ႇမႃႈၵႃႈသုင်မႃး တမ်ႈတီႈ ၼမ်ႉတူႈပၢင်ႁႆးယဝ်ႉ။ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ တီႈၼမ်ႉတူႈ ပၢင်ႁႆး။ မိူဝ်ႈပဵၼ် လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင်ၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႆႈၵႂႃႇလဵၼ်ႈၵေႃႉ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶၢင် ဢၼ်မေႃလဵတ်းတိင်ႇလႄႈ မၼ်းၸၢႆးၵေႃႈ ၽိုၵ်းႁဵၼ်းဢဝ်သေ ယွၼ်ႉပႃႇရမီႇမၼ်းလႄႈ မေႃလဵတ်းတိင်ႇ ႁူႉလွၵ်းလၢႆးလဵတ်းတိင်ႇ ႁႆႇတိင်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ဢၼ်ၵမ်ႉၸွႆႈပၼ် လွင်ႈႁႆႇတိင်ႇမၼ်းၸၢႆးတႄႉ ပဵၼ်ပီႈဢၢႆႈလူင်ၶဝ် ၸၢႆးၸုမ်ႇၶမ်းယဝ်ႉ။
လႆႈဝႃႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ မေႃႇႁႆႇတိင်ႇလဵတ်းတိင်ႇ ၸဝ်ႉသေ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းဢိတ်းၼိုင်ႈၵွၼ်ႇ။ ၵွပ်ႈသင်ၼႆ ၽွင်းပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း ၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း တီႈမေႇမဵဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႆႈၵႂႃႇၽိုၵ်းႁႆႇတိင်ႇၸွမ်း တႆးၵေႃႉၶၢင်မၼ်းသေ မေႃၸဝ်ႉသေပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလိုၼ်း ဢၼ်မၼ်းမေႃမႃး Chords မၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းယင်းၶိုၼ်းၼႄပၼ် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းၵွၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။
== ယၢင်ႈၶဝ်ႈၼႂ်းပၢႆးမွၼ်း ==
ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီ တႄႇယၢင်ႈၶဝ်ႈၼႂ်းပၢႆးမွၼ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ပီ 1972။ ပီၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းၶဝ်ၸေႃးၵျႅတ်ႉသျိၼ်ႇ၊ ၸေႃးၵျေႃႇၼီႇ ဢိၵ်ႇၸၢႆးၶမ်းတီ ၶဝ်ဢွၼ်ၵၼ် တင်ႈၸုမ်း The Highlanders သေ ၸၢႆးၶမ်းတီ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁႆႇၵွင် (Drum) ၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ မၼ်းၸၢႆးႁႆႇၵွင်ၼၼ်ႉ သဵင်ၵွင်မၼ်း ၶိုၵ်ႉတွၼ်းတႄႉတႄႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉမၼ်းပႃးၸႂ်ပႃးၶေႃးႁႆႇလႄႈ လွင်ႈဝႆႉဝၢင်းတူဝ်မၼ်း မိုဝ်းမၼ်း ႁူဝ်မၼ်းၼႃႈတႃမၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လီယဵမ်ႈလီတူၺ်းတႄႇတႄႉ။ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉတႄႉ ၵၢင်ၸႂ် ၸၢႆးၶမ်းတီ ၵူၺ်းၶႂ်ႈပဵၼ် ၵေႃႉႁႆႇတိုင်ႈၵူၺ်း။
ၸၢႆးထီးသႅင်လႄႈ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း လႆႈတႄႇႁူပ်ႉထူပ်းၵၼ် တီႈတူၼ်ႈတီး မိူဝ်ႈ 1969 သေတႃႉ ႁူၸၵ်းၵၼ်လၢႆလၢႆၵူၺ်း ပႆႇမိုတ်ႈၵၼ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ ထိုင်တီႈ ၸၢႆးထီးသႅင် မႃးၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉၸွမ် ပၢႆးၸႂ် တီႈဝဵင်းလိူဝ်ႇ ၸင်ႇမႃးမိုတ်ႈၵၼ် တင်းၸၢႆးၶမ်းတီလီလီ။ ၸၢႆးၶမ်းတီ ၵႆႉဢွၼ်ၸၢႆးထီးသႅင် ၵႂႃႇႁူပ်ႉထူပ်းပီႈဢၢႆႈမၼ်းၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းလႄႈ ဝၢႆးလင်မႃး ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း ၸင်ႇၽင်ၸႂ်ဝႃႈ ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်တႆးၵေႃႉ ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်းၼႆသေ မိုတ်ႈၵိုဝ်းၵၼ်မႃးတေႃႇပေႃး တႅမ်ႈပၼ် ၽဵင်းၵႂၢမ်းတႃႇၸၢႆးထီးသႅင်ႁွင်ႉယဝ်ႉ။
ပီ 1973 ၸုမ်းၶဝ် The Highlanders လႄႈ ၸုမ်း The Outsiders (ၸုမ်းၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း၊ ၸၢႆးထီးသႅင်၊ ၶုၼ်မဵဝ်းလုၼ်ႇ၊ ၸေႃးတဵင်းဝိၼ်း) ႁူမ်ႈၵၼ်သေ လူင်းတႃႈၵုင်ႈ ၵႂႃႇဢတ်းသဵင်တမ်ႈတီႈ ၸတူႇတီႇယူဝ်ႇဢူးပႃႉတဵင်း။ တီႈၼၼ်ႈ ၸေႃးၵျႅတ်ႉသိၼ်ႇ ပဵၼ်ၽူႈတွႆႇလိတ်ႉ (Lead Guitar)၊ ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်ၽူႈတွႆႇရီႇတမ်ႇ (Rhythm Guitar) လႄႈ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း (Vocal)၊ ၸၢႆးၶမ်းတီ ပဵၼ်ၵူၼ်းတွႆႇၵွင် (Drum)၊ ၸေႃးတဵင်းဝုၼ်း လႄႈ တဵင်းတိၼ်ႇထုတ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁႆႇတိင်ႇပဵတ်ႉသ် (Bass) ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလင်မႃး သွင်ၸုမ်းၼႆႉ ၸင်ႇႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ် ႁဵတ်းပဵၼ် ၸုမ်းလဵဝ်သေ ၸင်ႇသႂ်ႇၸိုဝ်ႈၸုမ်းမႂ်ႇဝႃႈ The Wild Ones ။ <ref> ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် (တၢင်ႉယၢၼ်း)၊ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး မေႃယႃလူင် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း)၊ ႁၢင်ႈၵႅဝ်ႈပီၵွၼ်းၶမ်း၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 104၊ ပီ 2009) </ref> ၶဝ်လႆႈဢတ်းဢွၵ်ႇ ၶႅပ်းၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈဝႃႈ '''နွေရာသီ'''။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ထႅင်ႈပီၼိုင်ႈ ၸုမ်းၶဝ် The Wild Ones ဢွၵ်ႇမႃး ၶႅပ်း "မန္တလေးရောက် ရှမ်းတစ်ယောက်"။
== ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်း ==
ဝၢႆးသေ ၸုမ်းၶဝ် လႆႈလူင်းဢတ်းသဵင်ႈ တီႈတႃႈၵုင်ႈၼႆ ၸၢႆးၶမ်းတီၵေႃႈ လႆႈမီးတႃႁၼ်တူဝ်ထူပ်းမႃးတင်းၼမ်။ ထိုင်မႃး ပီ 1975 ၽွင်းမိူဝ်ႈၸုမ်းၶဝ် ဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်း "ပျောက်ဆုံးသွားသောနိဗ္ဗာန်ဘုံ" ၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်းၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉပႃးမႃးၸွမ်း 3 ႁူဝ်။ (1) ညာတာပါဆောင်း (2) ချစ်ကေ့စ် (3) သန်းခေါင်ထက်နက်တဲ့ည။
ပီ 1976 ၽွင်းၸုမ်းၶဝ် ဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်း "နန်းခမ်းနွဲ့အတွက် သီချင်းတစ်ပုဒ်" ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉပႃး 3 ႁူဝ်။ (1) နန်းခမ်းနွဲ့အတွက် သီချင်းတစ်ပုဒ် (2) အပြာရောင်မျက်ရည် (3) သံယောဇဉ်ကုန်တဲ့စကား မဆိုပါနဲ့ကွယ်။ ၼႂ်းၵႂၢမ်းသၢမ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ အပြာရောင်မျက်ရည် ၼႆႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵႂႃႇ။
ပီ 1977 ၸုမ်း The Wild Ones ၶဝ် ဢွၵ်ႇထႅင်ႈၶႅပ်း "ကျေနပ်ပါတော့" သေ ၼႂ်းၶႅပ်းၼႆႉ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းပဵၼ် ၸၢႆးထီးသႅင်၊ ၸၢႆးသိူဝ်ၼေႃႇ၊ သုၼ်ႇၵျႄးဢူဝ်ႇ၊ ၸၢႆးၶမ်းမၢတ်ႈ၊ ၸေႃးၵျေႃႇၼီႇ၊ ၸေႃးတဵင်းဝိၼ်း၊ ၶုၼ်မဵဝ်းလုၼ်ႇ လႄႈ ၸၢႆးၶမ်းတီႇသေ ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉဝႆႉ 2 ႁူဝ်။ (1) ၁၂ မျိုးအချစ် (2) အချစ်နေဝင်ချိန်။
ပီ 1977 ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်းၶႅပ်းၼိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ "ကြားလူဖျက်လို့ပျက်မှာစိုး" သေ ၽဵင်းၵႂၢမ်းၶဝ်ႈပႃး 14 ႁူဝ်၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၽဵင်းဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ "ခေါ်ချင်တယ်" ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းၸၢႆးယိင်း ႁွင်ႉၵူပ်းၵၼ်သေ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႄႈ ၼၢင်းၶမ်းႁွမ် ႁွင်ႉၸွမ်းၵၼ်။
ၶႅပ်းၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "မင်းဝမ်းသာတော့" ၼၼ်ႉ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းပဵၼ် ၸၢႆးၵျေႃႇမူဝ်း၊ ၼွႆႉယိၼ်ႇဝိၼ်း လႄႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉဝႆႉ 4 ႁူဝ်။ (1) "မပိုင်တဲ့ဇာတ်လမ်း" (2) ပြည့်တန်ဆာမျက်ရည် (3) မင်းဝမ်းသာတော့ (4) ဒုတိယမ္ပိနဲ့ နောက်ဆုံးပျိုးခင်း ပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်းပဵၼ် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း။
== တႄႇၼႃႈႁိူၼ်း ==
ၸၢႆးၶမ်းတီႈ တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းၵိုၵ်းလူၺ်ႈ ၼၢင်းႁွမ်မူဝ်သေမီးမႃး လုၵ်ႈသၢမ်ၵေႃႉ
# ၸၢႆးၶမ်းႁၢႆႉ
# ၸၢႆးၶမ်းႁၢၼ် (ႁ) ၸၢႆးပီး
# ၼၢင်းၶမ်းႁွမ်
ၸၢႆးၶမ်းတီႈ ယၢမ်ႈၵႂႃႇႁဵတ်း မေႃသွၼ်ႁူင်းႁဵၼ်း တီႈႁမ်းငၢႆး ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵိုင်။ မိူဝ်ႈပီ 1981 ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၸုမ်း The Wild Ones တေၵႂႃႇဢတ်းသဵင် တီႈတႃႈၵုင်ႈထႅင်ႈၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းၸုမ်းၶဝ် လႆးၵပ်းသိုပ်ႇႁွင်ႉႁႃမၼ်းၸၢႆး တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ တႃႇတေမႃးတွႆႇၵွင် (Drum) ပၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယူႇ။ ၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆး ဢၼ်ႁွင်ႉဝႆႉၼၼ်ႉတႄႉ မီးဢေႇတႄႉတႄႉ။ တီႈၼႂ်းၶႅပ်းၵႂၢမ်း '''တိုၵ်ႉႁႅင်း''' ဢၼ်ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်ငဝ်ႈသေ ႁွင်ႉဝႆႉၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်း'''ႁၵ်ႉၼႂ်းၾၼ်''' ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီႁွင်ႉဝႆႉ။
== သဵင်ႈၵၢမ်ႇ ==
ထိုင်မႃး1984 လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝိမ်ႇပိူဝ်ႇ 17 ဝၼ်း ၽွင်ႈမိူဝ်ႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ ဢႃႇယု လႆႈ (32) ပီၼၼ်ႉ ဢမ်ႇယူႇလီသေ လႆႈၵႂႃႇၶၢမ်ႇယူတ်းယႃ တီႈႁူင်းယႃ ၸဝ်ႈၸၢမ်ႇထုၼ်း တူၼ်ႈတီးသေ သဵင်ႈၵၢမ်ႇသုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ <ref> ကြေးမုံသတင်းစာ၊ နာရေးကြော်ညာ၊ ၁၉၈၁၊ နိုဝင်ဘာ ၁၈ </ref> ဝၢႆးသေ မၼ်းၸၢႆးသဵင်ႈၵႂႃႇ ပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း တႅမ်ႈၵႂၢမ်းပၼ်ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်း ႁူဝ်ၼိုင်ႈ "သူငယ်ချင်းခမ်းသီ" ၼႆသေ ၸၢႆးထီးသႅင် ႁွင်ႉဝႆႉ။
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
kkodpgtzex8k6kmj2etbsf3kvykqouj
249215
249186
2026-11-19T00:56:04Z
Saosukham
105
သႂ်ႇၶေႃးမုၼ်းမႂ်ႇ
249215
wikitext
text/x-wiki
==ၸၢႆးၶမ်းတီ==
ၸၢႆးၶမ်းတီ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး လုင်းရေးၶမ်းၵႃ တူၼ်ႈႁုင်း လႄႈ ပႃႈၸိင်ႇဢုသေ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ မိူဝ်ႈပီ 1952 တီႈသဵၼ်ႈဝီ မိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ။ ၶဝ်မီးပီႈၼွင်ႉ ႁူမ်ႈတွင်ႉၵၼ် သီႇၵေႃႉ ၸွမ်းၼင်ႇၶပ်ႉမၢႆ တၢမ်းၵၼ်။ ၸၢႆးတုမ်ႇၶမ်း၊ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (1949)၊ ၸၢႆးၶမ်းတီလႄႈ ၼၢင်းဢွမ်ၶမ်း။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢူႈၶဝ်ပဵၼ်ၸရေး ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇတႅမ်ႈလင်ႇၵႃႇလႄႈ လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းၵေႃႈ လႆႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းတီႈဢူႈၶဝ်မႃး တေလႆႈဝႃႈၼင်ႇၼႆယူႇ။ <ref> ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် (တၢင်ႉယၢၼ်း)၊ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး မေႃယႃလူင် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း)၊ ႁၢင်ႈၵႅဝ်ႈပီၵွၼ်းၶမ်း၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 99၊ ပီ 2009) </ref>
ၶဝ်ပီႈၼွင်ႉ ယၢမ်ႈၶိုၼ်ႈၵျွင်းၶွၼ်ႇဝႅၼ်ႉမႃးလႄႈ ၸၢႆးတုမ်ႇၶမ်း (Felix Kham) ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆးၵေႃႉၼိုင်ႈ လႄႈ ယၢမ်ႈပဵၼ်ၽူႈၵွၼ်းႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် တီႈလၢႆးၶႃႈ။ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (Louis Kham) ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆး ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတူမ်မျၢၼ်ႇမႃႇ။ ၸၢႆးၶမ်းတီ (Ernest Kham) ပဵၼ်ၽူႈတွႆႇၵွင် Drum set ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ၊ ႁႆႇတိင်ႇၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ လႄႈ ပဵၼ်ပႃးၽူႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းဢိၵ်ႇ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ၼွင်ႉယိင်းဢွၼ်ႇၶဝ် ၼၢင်းဢွမ်ၶမ်း (Nelly Kham) တႄႉ ယၢမ်ႈပဵၼ် မေႃသွၼ်ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင်ၵေႃႉၼိုင်ႈ။
ဢူႈၶဝ် လုင်းၸရေးၶမ်းၵႃ လုၵ်ႉသဵၼ်ႈဝီ လႆႈၶၢႆႉၵၢၼ်သေ မႃးပဵၼ်ဢမၢတ်ႈလူင် ပၢင်ႁႆး (ၼမ်ႉတူႈ) လႄႈ ၶဝ်ႈပီႈၼွင်ႉၵေႃႈ လႆႈမႃးယူႇသဝ်း ယႂ်ႇမႃႈၵႃႈသုင်မႃး တမ်ႈတီႈ ၼမ်ႉတူႈပၢင်ႁႆးယဝ်ႉ။ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ တီႈၼမ်ႉတူႈ ပၢင်ႁႆး။ မိူဝ်ႈပဵၼ် လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင်ၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႆႈၵႂႃႇလဵၼ်ႈၵေႃႉ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶၢင် ဢၼ်မေႃလဵတ်းတိင်ႇလႄႈ မၼ်းၸၢႆးၵေႃႈ ၽိုၵ်းႁဵၼ်းဢဝ်သေ ယွၼ်ႉပႃႇရမီႇမၼ်းလႄႈ မေႃလဵတ်းတိင်ႇ ႁူႉလွၵ်းလၢႆးလဵတ်းတိင်ႇ ႁႆႇတိင်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ဢၼ်ၵမ်ႉၸွႆႈပၼ် လွင်ႈႁႆႇတိင်ႇမၼ်းၸၢႆးတႄႉ ပဵၼ်ပီႈဢၢႆႈလူင်ၶဝ် ၸၢႆးၸုမ်ႇၶမ်းယဝ်ႉ။
လႆႈဝႃႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ မေႃႇႁႆႇတိင်ႇလဵတ်းတိင်ႇ ၸဝ်ႉသေ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းဢိတ်းၼိုင်ႈၵွၼ်ႇ။ ၵွပ်ႈသင်ၼႆ ၽွင်းပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း ၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း တီႈမေႇမဵဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႆႈၵႂႃႇၽိုၵ်းႁႆႇတိင်ႇၸွမ်း တႆးၵေႃႉၶၢင်မၼ်းသေ မေႃၸဝ်ႉသေပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလိုၼ်း ဢၼ်မၼ်းမေႃမႃး Chords မၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းယင်းၶိုၼ်းၼႄပၼ် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းၵွၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။
== ယၢင်ႈၶဝ်ႈၼႂ်းပၢႆးမွၼ်း ==
ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီ တႄႇယၢင်ႈၶဝ်ႈၼႂ်းပၢႆးမွၼ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ပီ 1972။ ပီၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းၶဝ်ၸေႃးၵျႅတ်ႉသျိၼ်ႇ၊ ၸေႃးၵျေႃႇၼီႇ ဢိၵ်ႇၸၢႆးၶမ်းတီ ၶဝ်ဢွၼ်ၵၼ် တင်ႈၸုမ်း The Highlanders သေ ၸၢႆးၶမ်းတီ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁႆႇၵွင် (Drum) ၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ မၼ်းၸၢႆးႁႆႇၵွင်ၼၼ်ႉ သဵင်ၵွင်မၼ်း ၶိုၵ်ႉတွၼ်းတႄႉတႄႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉမၼ်းပႃးၸႂ်ပႃးၶေႃးႁႆႇလႄႈ လွင်ႈဝႆႉဝၢင်းတူဝ်မၼ်း မိုဝ်းမၼ်း ႁူဝ်မၼ်းၼႃႈတႃမၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လီယဵမ်ႈလီတူၺ်းတႄႇတႄႉ။ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉတႄႉ ၵၢင်ၸႂ် ၸၢႆးၶမ်းတီ ၵူၺ်းၶႂ်ႈပဵၼ် ၵေႃႉႁႆႇတိုင်ႈၵူၺ်း။
ၸၢႆးထီးသႅင်လႄႈ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း လႆႈတႄႇႁူပ်ႉထူပ်းၵၼ် တီႈတူၼ်ႈတီး မိူဝ်ႈ 1969 သေတႃႉ ႁူၸၵ်းၵၼ်လၢႆလၢႆၵူၺ်း ပႆႇမိုတ်ႈၵၼ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ ထိုင်တီႈ ၸၢႆးထီးသႅင် မႃးၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉၸွမ် ပၢႆးၸႂ် တီႈဝဵင်းလိူဝ်ႇ ၸင်ႇမႃးမိုတ်ႈၵၼ် တင်းၸၢႆးၶမ်းတီလီလီ။ ၸၢႆးၶမ်းတီ ၵႆႉဢွၼ်ၸၢႆးထီးသႅင် ၵႂႃႇႁူပ်ႉထူပ်းပီႈဢၢႆႈမၼ်းၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းလႄႈ ဝၢႆးလင်မႃး ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း ၸင်ႇၽင်ၸႂ်ဝႃႈ ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်တႆးၵေႃႉ ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်းၼႆသေ မိုတ်ႈၵိုဝ်းၵၼ်မႃးတေႃႇပေႃး တႅမ်ႈပၼ် ၽဵင်းၵႂၢမ်းတႃႇၸၢႆးထီးသႅင်ႁွင်ႉယဝ်ႉ။
ပီ 1973 ၸုမ်းၶဝ် The Highlanders လႄႈ ၸုမ်း The Outsiders (ၸုမ်းၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း၊ ၸၢႆးထီးသႅင်၊ ၶုၼ်မဵဝ်းလုၼ်ႇ၊ ၸေႃးတဵင်းဝိၼ်း) ႁူမ်ႈၵၼ်သေ လူင်းတႃႈၵုင်ႈ ၵႂႃႇဢတ်းသဵင်တမ်ႈတီႈ ၸတူႇတီႇယူဝ်ႇဢူးပႃႉတဵင်း။ တီႈၼၼ်ႈ ၸေႃးၵျႅတ်ႉသိၼ်ႇ ပဵၼ်ၽူႈတွႆႇလိတ်ႉ (Lead Guitar)၊ ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်ၽူႈတွႆႇရီႇတမ်ႇ (Rhythm Guitar) လႄႈ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း (Vocal)၊ ၸၢႆးၶမ်းတီ ပဵၼ်ၵူၼ်းတွႆႇၵွင် (Drum)၊ ၸေႃးတဵင်းဝုၼ်း လႄႈ တဵင်းတိၼ်ႇထုတ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁႆႇတိင်ႇပဵတ်ႉသ် (Bass) ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလင်မႃး သွင်ၸုမ်းၼႆႉ ၸင်ႇႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ် ႁဵတ်းပဵၼ် ၸုမ်းလဵဝ်သေ ၸင်ႇသႂ်ႇၸိုဝ်ႈၸုမ်းမႂ်ႇဝႃႈ The Wild Ones ။ <ref> ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် (တၢင်ႉယၢၼ်း)၊ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး မေႃယႃလူင် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း)၊ ႁၢင်ႈၵႅဝ်ႈပီၵွၼ်းၶမ်း၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 104၊ ပီ 2009) </ref> ၶဝ်လႆႈဢတ်းဢွၵ်ႇ ၶႅပ်းၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈဝႃႈ '''နွေရာသီ'''။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ထႅင်ႈပီၼိုင်ႈ ၸုမ်းၶဝ် The Wild Ones ဢွၵ်ႇမႃး ၶႅပ်း "မန္တလေးရောက် ရှမ်းတစ်ယောက်"။
== ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်း ==
ဝၢႆးသေ ၸုမ်းၶဝ် လႆႈလူင်းဢတ်းသဵင်ႈ တီႈတႃႈၵုင်ႈၼႆ ၸၢႆးၶမ်းတီၵေႃႈ လႆႈမီးတႃႁၼ်တူဝ်ထူပ်းမႃးတင်းၼမ်။ ထိုင်မႃး ပီ 1975 ၽွင်းမိူဝ်ႈၸုမ်းၶဝ် ဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်း "ပျောက်ဆုံးသွားသောနိဗ္ဗာန်ဘုံ" ၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်းၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉပႃးမႃးၸွမ်း 3 ႁူဝ်။ (1) ညာတာပါဆောင်း (2) ချစ်ကေ့စ် (3) သန်းခေါင်ထက်နက်တဲ့ည။
ပီ 1976 ၽွင်းၸုမ်းၶဝ် ဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်း "နန်းခမ်းနွဲ့အတွက် သီချင်းတစ်ပုဒ်" ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉပႃး 3 ႁူဝ်။ (1) နန်းခမ်းနွဲ့အတွက် သီချင်းတစ်ပုဒ် (2) အပြာရောင်မျက်ရည် (3) သံယောဇဉ်ကုန်တဲ့စကား မဆိုပါနဲ့ကွယ်။ ၼႂ်းၵႂၢမ်းသၢမ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ အပြာရောင်မျက်ရည် ၼႆႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵႂႃႇ။
ပီ 1977 ၸုမ်း The Wild Ones ၶဝ် ဢွၵ်ႇထႅင်ႈၶႅပ်း "ကျေနပ်ပါတော့" သေ ၼႂ်းၶႅပ်းၼႆႉ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းပဵၼ် ၸၢႆးထီးသႅင်၊ ၸၢႆးသိူဝ်ၼေႃႇ၊ သုၼ်ႇၵျႄးဢူဝ်ႇ၊ ၸၢႆးၶမ်းမၢတ်ႈ၊ ၸေႃးၵျေႃႇၼီႇ၊ ၸေႃးတဵင်းဝိၼ်း၊ ၶုၼ်မဵဝ်းလုၼ်ႇ လႄႈ ၸၢႆးၶမ်းတီႇသေ ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉဝႆႉ 2 ႁူဝ်။ (1) ၁၂ မျိုးအချစ် (2) အချစ်နေဝင်ချိန်။
ပီ 1977 ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်းၶႅပ်းၼိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ "ကြားလူဖျက်လို့ပျက်မှာစိုး" သေ ၽဵင်းၵႂၢမ်းၶဝ်ႈပႃး 14 ႁူဝ်၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၽဵင်းဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ "ခေါ်ချင်တယ်" ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းၸၢႆးယိင်း ႁွင်ႉၵူပ်းၵၼ်သေ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႄႈ ၼၢင်းၶမ်းႁွမ် ႁွင်ႉၸွမ်းၵၼ်။
ၶႅပ်းၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "မင်းဝမ်းသာတော့" ၼၼ်ႉ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းပဵၼ် ၸၢႆးၵျေႃႇမူဝ်း၊ ၼွႆႉယိၼ်ႇဝိၼ်း လႄႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉဝႆႉ 4 ႁူဝ်။ (1) "မပိုင်တဲ့ဇာတ်လမ်း" (2) ပြည့်တန်ဆာမျက်ရည် (3) မင်းဝမ်းသာတော့ (4) ဒုတိယမ္ပိနဲ့ နောက်ဆုံးပျိုးခင်း ပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်းပဵၼ် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း။
== တႄႇၼႃႈႁိူၼ်း ==
ၸၢႆးၶမ်းတီႈ တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းၵိုၵ်းလူၺ်ႈ ၼၢင်းႁွမ်မူဝ်သေမီးမႃး လုၵ်ႈသၢမ်ၵေႃႉ
# ၸၢႆးၶမ်းႁၢႆႉ
# ၸၢႆးၶမ်းႁၢၼ် (ႁ) ၸၢႆးပီး
# ၼၢင်းၶမ်းႁွမ်
ၸၢႆးၶမ်းတီႈ ယၢမ်ႈၵႂႃႇႁဵတ်း မေႃသွၼ်ႁူင်းႁဵၼ်း တီႈႁမ်းငၢႆး ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵိုင်။ မိူဝ်ႈပီ 1981 ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၸုမ်း The Wild Ones တေၵႂႃႇဢတ်းသဵင် တီႈတႃႈၵုင်ႈထႅင်ႈၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းၸုမ်းၶဝ် လႆးၵပ်းသိုပ်ႇႁွင်ႉႁႃမၼ်းၸၢႆး တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ တႃႇတေမႃးတွႆႇၵွင် (Drum) ပၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယူႇ။ ၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆး ဢၼ်ႁွင်ႉဝႆႉၼၼ်ႉတႄႉ မီးဢေႇတႄႉတႄႉ။ တီႈၼႂ်းၶႅပ်းၵႂၢမ်း '''တိုၵ်ႉႁႅင်း''' ဢၼ်ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်ငဝ်ႈသေ ႁွင်ႉဝႆႉၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်း'''ႁၵ်ႉၼႂ်းၾၼ်''' ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီႁွင်ႉဝႆႉ။
== သဵင်ႈၵၢမ်ႇ ==
ထိုင်မႃး1984 လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝိမ်ႇပိူဝ်ႇ 17 ဝၼ်း ၽွင်ႈမိူဝ်ႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ ဢႃႇယု လႆႈ (32) ပီၼၼ်ႉ ဢမ်ႇယူႇလီသေ လႆႈၵႂႃႇၶၢမ်ႇယူတ်းယႃ တီႈႁူင်းယႃ ၸဝ်ႈၸၢမ်ႇထုၼ်း တူၼ်ႈတီးသေ သဵင်ႈၵၢမ်ႇသုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ <ref> ကြေးမုံသတင်းစာ၊ နာရေးကြော်ညာ၊ ၁၉၈၁၊ နိုဝင်ဘာ ၁၈ </ref> ဝၢႆးသေ မၼ်းၸၢႆးသဵင်ႈၵႂႃႇ ပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း တႅမ်ႈၵႂၢမ်းပၼ်ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်း ႁူဝ်ၼိုင်ႈ "သူငယ်ချင်းခမ်းသီ" ၼႆသေ ၸၢႆးထီးသႅင် ႁွင်ႉဝႆႉ။
== ၵႂၢမ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီႁွင်ႉ ==
# နေရာတိုင်းမှာ
# ချစ်ကေ့စ်(ဆရာမ)
# ညှာတာပါဆောင်း
# အညာနွေ
# အပြာရောင်မျက်ရည်
# နန်းခမ်းနွဲ့အတွက်သီချင်းတစ်ပုဒ်
# သန်းခေါင်ထက်နက်တဲ့ည
# ချစ်သူလမ်းကြား
# ကြားလူဖျက်လို့ပျက်မှာစိုး <ref> https://w.wiki/jxP4 </ref>
== ၵႂၢမ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီတႅမ်ႈ ==
# မောင့်အရိုင်းပန်း
# သွန်းမျက်ရည်မိုး
# အစားထိုးမရတဲ့ဆုံးရှုံးမှု
# ဥတ္တရလေ <ref> https://w.wiki/jxP4</ref>
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
c8p1c6vqnqu0sq38ra3hqnp41e54fe5
249216
249215
2026-11-19T00:56:47Z
Saosukham
105
/* သဵင်ႈၵၢမ်ႇ */
249216
wikitext
text/x-wiki
==ၸၢႆးၶမ်းတီ==
ၸၢႆးၶမ်းတီ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး လုင်းရေးၶမ်းၵႃ တူၼ်ႈႁုင်း လႄႈ ပႃႈၸိင်ႇဢုသေ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ မိူဝ်ႈပီ 1952 တီႈသဵၼ်ႈဝီ မိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ။ ၶဝ်မီးပီႈၼွင်ႉ ႁူမ်ႈတွင်ႉၵၼ် သီႇၵေႃႉ ၸွမ်းၼင်ႇၶပ်ႉမၢႆ တၢမ်းၵၼ်။ ၸၢႆးတုမ်ႇၶမ်း၊ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (1949)၊ ၸၢႆးၶမ်းတီလႄႈ ၼၢင်းဢွမ်ၶမ်း။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢူႈၶဝ်ပဵၼ်ၸရေး ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇတႅမ်ႈလင်ႇၵႃႇလႄႈ လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းၵေႃႈ လႆႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းတီႈဢူႈၶဝ်မႃး တေလႆႈဝႃႈၼင်ႇၼႆယူႇ။ <ref> ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် (တၢင်ႉယၢၼ်း)၊ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး မေႃယႃလူင် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း)၊ ႁၢင်ႈၵႅဝ်ႈပီၵွၼ်းၶမ်း၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 99၊ ပီ 2009) </ref>
ၶဝ်ပီႈၼွင်ႉ ယၢမ်ႈၶိုၼ်ႈၵျွင်းၶွၼ်ႇဝႅၼ်ႉမႃးလႄႈ ၸၢႆးတုမ်ႇၶမ်း (Felix Kham) ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆးၵေႃႉၼိုင်ႈ လႄႈ ယၢမ်ႈပဵၼ်ၽူႈၵွၼ်းႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် တီႈလၢႆးၶႃႈ။ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (Louis Kham) ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆး ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတူမ်မျၢၼ်ႇမႃႇ။ ၸၢႆးၶမ်းတီ (Ernest Kham) ပဵၼ်ၽူႈတွႆႇၵွင် Drum set ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ၊ ႁႆႇတိင်ႇၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ လႄႈ ပဵၼ်ပႃးၽူႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းဢိၵ်ႇ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ၼွင်ႉယိင်းဢွၼ်ႇၶဝ် ၼၢင်းဢွမ်ၶမ်း (Nelly Kham) တႄႉ ယၢမ်ႈပဵၼ် မေႃသွၼ်ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင်ၵေႃႉၼိုင်ႈ။
ဢူႈၶဝ် လုင်းၸရေးၶမ်းၵႃ လုၵ်ႉသဵၼ်ႈဝီ လႆႈၶၢႆႉၵၢၼ်သေ မႃးပဵၼ်ဢမၢတ်ႈလူင် ပၢင်ႁႆး (ၼမ်ႉတူႈ) လႄႈ ၶဝ်ႈပီႈၼွင်ႉၵေႃႈ လႆႈမႃးယူႇသဝ်း ယႂ်ႇမႃႈၵႃႈသုင်မႃး တမ်ႈတီႈ ၼမ်ႉတူႈပၢင်ႁႆးယဝ်ႉ။ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ တီႈၼမ်ႉတူႈ ပၢင်ႁႆး။ မိူဝ်ႈပဵၼ် လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင်ၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႆႈၵႂႃႇလဵၼ်ႈၵေႃႉ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶၢင် ဢၼ်မေႃလဵတ်းတိင်ႇလႄႈ မၼ်းၸၢႆးၵေႃႈ ၽိုၵ်းႁဵၼ်းဢဝ်သေ ယွၼ်ႉပႃႇရမီႇမၼ်းလႄႈ မေႃလဵတ်းတိင်ႇ ႁူႉလွၵ်းလၢႆးလဵတ်းတိင်ႇ ႁႆႇတိင်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ဢၼ်ၵမ်ႉၸွႆႈပၼ် လွင်ႈႁႆႇတိင်ႇမၼ်းၸၢႆးတႄႉ ပဵၼ်ပီႈဢၢႆႈလူင်ၶဝ် ၸၢႆးၸုမ်ႇၶမ်းယဝ်ႉ။
လႆႈဝႃႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ မေႃႇႁႆႇတိင်ႇလဵတ်းတိင်ႇ ၸဝ်ႉသေ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းဢိတ်းၼိုင်ႈၵွၼ်ႇ။ ၵွပ်ႈသင်ၼႆ ၽွင်းပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း ၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း တီႈမေႇမဵဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႆႈၵႂႃႇၽိုၵ်းႁႆႇတိင်ႇၸွမ်း တႆးၵေႃႉၶၢင်မၼ်းသေ မေႃၸဝ်ႉသေပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလိုၼ်း ဢၼ်မၼ်းမေႃမႃး Chords မၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းယင်းၶိုၼ်းၼႄပၼ် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းၵွၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။
== ယၢင်ႈၶဝ်ႈၼႂ်းပၢႆးမွၼ်း ==
ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီ တႄႇယၢင်ႈၶဝ်ႈၼႂ်းပၢႆးမွၼ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ပီ 1972။ ပီၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းၶဝ်ၸေႃးၵျႅတ်ႉသျိၼ်ႇ၊ ၸေႃးၵျေႃႇၼီႇ ဢိၵ်ႇၸၢႆးၶမ်းတီ ၶဝ်ဢွၼ်ၵၼ် တင်ႈၸုမ်း The Highlanders သေ ၸၢႆးၶမ်းတီ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁႆႇၵွင် (Drum) ၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ မၼ်းၸၢႆးႁႆႇၵွင်ၼၼ်ႉ သဵင်ၵွင်မၼ်း ၶိုၵ်ႉတွၼ်းတႄႉတႄႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉမၼ်းပႃးၸႂ်ပႃးၶေႃးႁႆႇလႄႈ လွင်ႈဝႆႉဝၢင်းတူဝ်မၼ်း မိုဝ်းမၼ်း ႁူဝ်မၼ်းၼႃႈတႃမၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လီယဵမ်ႈလီတူၺ်းတႄႇတႄႉ။ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉတႄႉ ၵၢင်ၸႂ် ၸၢႆးၶမ်းတီ ၵူၺ်းၶႂ်ႈပဵၼ် ၵေႃႉႁႆႇတိုင်ႈၵူၺ်း။
ၸၢႆးထီးသႅင်လႄႈ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း လႆႈတႄႇႁူပ်ႉထူပ်းၵၼ် တီႈတူၼ်ႈတီး မိူဝ်ႈ 1969 သေတႃႉ ႁူၸၵ်းၵၼ်လၢႆလၢႆၵူၺ်း ပႆႇမိုတ်ႈၵၼ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ ထိုင်တီႈ ၸၢႆးထီးသႅင် မႃးၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉၸွမ် ပၢႆးၸႂ် တီႈဝဵင်းလိူဝ်ႇ ၸင်ႇမႃးမိုတ်ႈၵၼ် တင်းၸၢႆးၶမ်းတီလီလီ။ ၸၢႆးၶမ်းတီ ၵႆႉဢွၼ်ၸၢႆးထီးသႅင် ၵႂႃႇႁူပ်ႉထူပ်းပီႈဢၢႆႈမၼ်းၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းလႄႈ ဝၢႆးလင်မႃး ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း ၸင်ႇၽင်ၸႂ်ဝႃႈ ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်တႆးၵေႃႉ ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်းၼႆသေ မိုတ်ႈၵိုဝ်းၵၼ်မႃးတေႃႇပေႃး တႅမ်ႈပၼ် ၽဵင်းၵႂၢမ်းတႃႇၸၢႆးထီးသႅင်ႁွင်ႉယဝ်ႉ။
ပီ 1973 ၸုမ်းၶဝ် The Highlanders လႄႈ ၸုမ်း The Outsiders (ၸုမ်းၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း၊ ၸၢႆးထီးသႅင်၊ ၶုၼ်မဵဝ်းလုၼ်ႇ၊ ၸေႃးတဵင်းဝိၼ်း) ႁူမ်ႈၵၼ်သေ လူင်းတႃႈၵုင်ႈ ၵႂႃႇဢတ်းသဵင်တမ်ႈတီႈ ၸတူႇတီႇယူဝ်ႇဢူးပႃႉတဵင်း။ တီႈၼၼ်ႈ ၸေႃးၵျႅတ်ႉသိၼ်ႇ ပဵၼ်ၽူႈတွႆႇလိတ်ႉ (Lead Guitar)၊ ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်ၽူႈတွႆႇရီႇတမ်ႇ (Rhythm Guitar) လႄႈ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း (Vocal)၊ ၸၢႆးၶမ်းတီ ပဵၼ်ၵူၼ်းတွႆႇၵွင် (Drum)၊ ၸေႃးတဵင်းဝုၼ်း လႄႈ တဵင်းတိၼ်ႇထုတ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁႆႇတိင်ႇပဵတ်ႉသ် (Bass) ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလင်မႃး သွင်ၸုမ်းၼႆႉ ၸင်ႇႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ် ႁဵတ်းပဵၼ် ၸုမ်းလဵဝ်သေ ၸင်ႇသႂ်ႇၸိုဝ်ႈၸုမ်းမႂ်ႇဝႃႈ The Wild Ones ။ <ref> ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် (တၢင်ႉယၢၼ်း)၊ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး မေႃယႃလူင် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း)၊ ႁၢင်ႈၵႅဝ်ႈပီၵွၼ်းၶမ်း၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 104၊ ပီ 2009) </ref> ၶဝ်လႆႈဢတ်းဢွၵ်ႇ ၶႅပ်းၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈဝႃႈ '''နွေရာသီ'''။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ထႅင်ႈပီၼိုင်ႈ ၸုမ်းၶဝ် The Wild Ones ဢွၵ်ႇမႃး ၶႅပ်း "မန္တလေးရောက် ရှမ်းတစ်ယောက်"။
== ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်း ==
ဝၢႆးသေ ၸုမ်းၶဝ် လႆႈလူင်းဢတ်းသဵင်ႈ တီႈတႃႈၵုင်ႈၼႆ ၸၢႆးၶမ်းတီၵေႃႈ လႆႈမီးတႃႁၼ်တူဝ်ထူပ်းမႃးတင်းၼမ်။ ထိုင်မႃး ပီ 1975 ၽွင်းမိူဝ်ႈၸုမ်းၶဝ် ဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်း "ပျောက်ဆုံးသွားသောနိဗ္ဗာန်ဘုံ" ၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်းၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉပႃးမႃးၸွမ်း 3 ႁူဝ်။ (1) ညာတာပါဆောင်း (2) ချစ်ကေ့စ် (3) သန်းခေါင်ထက်နက်တဲ့ည။
ပီ 1976 ၽွင်းၸုမ်းၶဝ် ဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်း "နန်းခမ်းနွဲ့အတွက် သီချင်းတစ်ပုဒ်" ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉပႃး 3 ႁူဝ်။ (1) နန်းခမ်းနွဲ့အတွက် သီချင်းတစ်ပုဒ် (2) အပြာရောင်မျက်ရည် (3) သံယောဇဉ်ကုန်တဲ့စကား မဆိုပါနဲ့ကွယ်။ ၼႂ်းၵႂၢမ်းသၢမ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ အပြာရောင်မျက်ရည် ၼႆႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵႂႃႇ။
ပီ 1977 ၸုမ်း The Wild Ones ၶဝ် ဢွၵ်ႇထႅင်ႈၶႅပ်း "ကျေနပ်ပါတော့" သေ ၼႂ်းၶႅပ်းၼႆႉ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းပဵၼ် ၸၢႆးထီးသႅင်၊ ၸၢႆးသိူဝ်ၼေႃႇ၊ သုၼ်ႇၵျႄးဢူဝ်ႇ၊ ၸၢႆးၶမ်းမၢတ်ႈ၊ ၸေႃးၵျေႃႇၼီႇ၊ ၸေႃးတဵင်းဝိၼ်း၊ ၶုၼ်မဵဝ်းလုၼ်ႇ လႄႈ ၸၢႆးၶမ်းတီႇသေ ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉဝႆႉ 2 ႁူဝ်။ (1) ၁၂ မျိုးအချစ် (2) အချစ်နေဝင်ချိန်။
ပီ 1977 ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်းၶႅပ်းၼိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ "ကြားလူဖျက်လို့ပျက်မှာစိုး" သေ ၽဵင်းၵႂၢမ်းၶဝ်ႈပႃး 14 ႁူဝ်၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၽဵင်းဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ "ခေါ်ချင်တယ်" ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းၸၢႆးယိင်း ႁွင်ႉၵူပ်းၵၼ်သေ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႄႈ ၼၢင်းၶမ်းႁွမ် ႁွင်ႉၸွမ်းၵၼ်။
ၶႅပ်းၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "မင်းဝမ်းသာတော့" ၼၼ်ႉ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းပဵၼ် ၸၢႆးၵျေႃႇမူဝ်း၊ ၼွႆႉယိၼ်ႇဝိၼ်း လႄႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉဝႆႉ 4 ႁူဝ်။ (1) "မပိုင်တဲ့ဇာတ်လမ်း" (2) ပြည့်တန်ဆာမျက်ရည် (3) မင်းဝမ်းသာတော့ (4) ဒုတိယမ္ပိနဲ့ နောက်ဆုံးပျိုးခင်း ပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်းပဵၼ် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း။
== တႄႇၼႃႈႁိူၼ်း ==
ၸၢႆးၶမ်းတီႈ တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းၵိုၵ်းလူၺ်ႈ ၼၢင်းႁွမ်မူဝ်သေမီးမႃး လုၵ်ႈသၢမ်ၵေႃႉ
# ၸၢႆးၶမ်းႁၢႆႉ
# ၸၢႆးၶမ်းႁၢၼ် (ႁ) ၸၢႆးပီး
# ၼၢင်းၶမ်းႁွမ်
ၸၢႆးၶမ်းတီႈ ယၢမ်ႈၵႂႃႇႁဵတ်း မေႃသွၼ်ႁူင်းႁဵၼ်း တီႈႁမ်းငၢႆး ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵိုင်။ မိူဝ်ႈပီ 1981 ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၸုမ်း The Wild Ones တေၵႂႃႇဢတ်းသဵင် တီႈတႃႈၵုင်ႈထႅင်ႈၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းၸုမ်းၶဝ် လႆးၵပ်းသိုပ်ႇႁွင်ႉႁႃမၼ်းၸၢႆး တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ တႃႇတေမႃးတွႆႇၵွင် (Drum) ပၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယူႇ။ ၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆး ဢၼ်ႁွင်ႉဝႆႉၼၼ်ႉတႄႉ မီးဢေႇတႄႉတႄႉ။ တီႈၼႂ်းၶႅပ်းၵႂၢမ်း '''တိုၵ်ႉႁႅင်း''' ဢၼ်ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်ငဝ်ႈသေ ႁွင်ႉဝႆႉၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်း'''ႁၵ်ႉၼႂ်းၾၼ်''' ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီႁွင်ႉဝႆႉ။
== သဵင်ႈၵၢမ်ႇ ==
ထိုင်မႃး1984 လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝိမ်ႇပိူဝ်ႇ 17 ဝၼ်း ၽွင်ႈမိူဝ်ႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ ဢႃႇယု လႆႈ (32) ပီၼၼ်ႉ ဢမ်ႇယူႇလီသေ လႆႈၵႂႃႇၶၢမ်ႇယူတ်းယႃ တီႈႁူင်းယႃ ၸဝ်ႈၸၢမ်ႇထုၼ်း တူၼ်ႈတီးသေ သဵင်ႈၵၢမ်ႇသုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ <ref> ကြေးမုံသတင်းစာ၊ နာရေးကြော်ညာ၊ ၁၉၈၁၊ နိုဝင်ဘာ ၁၈ </ref> ဝၢႆးသေ မၼ်းၸၢႆးသဵင်ႈၵႂႃႇ ပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း တႅမ်ႈၵႂၢမ်းပၼ်ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်း ႁူဝ်ၼိုင်ႈ '''သူငယ်ချင်းခမ်းသီ''' ၼႆသေ ၸၢႆးထီးသႅင် ႁွင်ႉဝႆႉ။
== ၵႂၢမ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီႁွင်ႉ ==
# နေရာတိုင်းမှာ
# ချစ်ကေ့စ်(ဆရာမ)
# ညှာတာပါဆောင်း
# အညာနွေ
# အပြာရောင်မျက်ရည်
# နန်းခမ်းနွဲ့အတွက်သီချင်းတစ်ပုဒ်
# သန်းခေါင်ထက်နက်တဲ့ည
# ချစ်သူလမ်းကြား
# ကြားလူဖျက်လို့ပျက်မှာစိုး <ref> https://w.wiki/jxP4 </ref>
== ၵႂၢမ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီတႅမ်ႈ ==
# မောင့်အရိုင်းပန်း
# သွန်းမျက်ရည်မိုး
# အစားထိုးမရတဲ့ဆုံးရှုံးမှု
# ဥတ္တရလေ <ref> https://w.wiki/jxP4</ref>
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
fk3myf8yz75hp9vqws763m1y03rdd3l
249217
249216
2026-11-19T00:58:34Z
Saosukham
105
ထႅမ်ၶေႃႈမုၼ်းမႂ်ႇ
249217
wikitext
text/x-wiki
==ၸၢႆးၶမ်းတီ==
ၸၢႆးၶမ်းတီ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး လုင်းရေးၶမ်းၵႃ တူၼ်ႈႁုင်း လႄႈ ပႃႈၸိင်ႇဢုသေ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ မိူဝ်ႈပီ 1952 တီႈသဵၼ်ႈဝီ မိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ။ ၶဝ်မီးပီႈၼွင်ႉ ႁူမ်ႈတွင်ႉၵၼ် သီႇၵေႃႉ ၸွမ်းၼင်ႇၶပ်ႉမၢႆ တၢမ်းၵၼ်။ ၸၢႆးတုမ်ႇၶမ်း၊ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (1949)၊ ၸၢႆးၶမ်းတီလႄႈ ၼၢင်းဢွမ်ၶမ်း။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢူႈၶဝ်ပဵၼ်ၸရေး ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇတႅမ်ႈလင်ႇၵႃႇလႄႈ လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းၵေႃႈ လႆႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းတီႈဢူႈၶဝ်မႃး တေလႆႈဝႃႈၼင်ႇၼႆယူႇ။ <ref> ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် (တၢင်ႉယၢၼ်း)၊ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး မေႃယႃလူင် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း)၊ ႁၢင်ႈၵႅဝ်ႈပီၵွၼ်းၶမ်း၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 99၊ ပီ 2009) </ref>
ၶဝ်ပီႈၼွင်ႉ ယၢမ်ႈၶိုၼ်ႈၵျွင်းၶွၼ်ႇဝႅၼ်ႉမႃးလႄႈ ၸၢႆးတုမ်ႇၶမ်း (Felix Kham) ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆးၵေႃႉၼိုင်ႈ လႄႈ ယၢမ်ႈပဵၼ်ၽူႈၵွၼ်းႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် တီႈလၢႆးၶႃႈ။ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (Louis Kham) ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆး ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတူမ်မျၢၼ်ႇမႃႇ။ ၸၢႆးၶမ်းတီ (Ernest Kham) ပဵၼ်ၽူႈတွႆႇၵွင် Drum set ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ၊ ႁႆႇတိင်ႇၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ လႄႈ ပဵၼ်ပႃးၽူႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းဢိၵ်ႇ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ၼွင်ႉယိင်းဢွၼ်ႇၶဝ် ၼၢင်းဢွမ်ၶမ်း (Nelly Kham) တႄႉ ယၢမ်ႈပဵၼ် မေႃသွၼ်ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင်ၵေႃႉၼိုင်ႈ။
ဢူႈၶဝ် လုင်းၸရေးၶမ်းၵႃ လုၵ်ႉသဵၼ်ႈဝီ လႆႈၶၢႆႉၵၢၼ်သေ မႃးပဵၼ်ဢမၢတ်ႈလူင် ပၢင်ႁႆး (ၼမ်ႉတူႈ) လႄႈ ၶဝ်ႈပီႈၼွင်ႉၵေႃႈ လႆႈမႃးယူႇသဝ်း ယႂ်ႇမႃႈၵႃႈသုင်မႃး တမ်ႈတီႈ ၼမ်ႉတူႈပၢင်ႁႆးယဝ်ႉ။ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ တီႈၼမ်ႉတူႈ ပၢင်ႁႆး။ မိူဝ်ႈပဵၼ် လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင်ၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႆႈၵႂႃႇလဵၼ်ႈၵေႃႉ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶၢင် ဢၼ်မေႃလဵတ်းတိင်ႇလႄႈ မၼ်းၸၢႆးၵေႃႈ ၽိုၵ်းႁဵၼ်းဢဝ်သေ ယွၼ်ႉပႃႇရမီႇမၼ်းလႄႈ မေႃလဵတ်းတိင်ႇ ႁူႉလွၵ်းလၢႆးလဵတ်းတိင်ႇ ႁႆႇတိင်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ဢၼ်ၵမ်ႉၸွႆႈပၼ် လွင်ႈႁႆႇတိင်ႇမၼ်းၸၢႆးတႄႉ ပဵၼ်ပီႈဢၢႆႈလူင်ၶဝ် ၸၢႆးၸုမ်ႇၶမ်းယဝ်ႉ။
လႆႈဝႃႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ မေႃႇႁႆႇတိင်ႇလဵတ်းတိင်ႇ ၸဝ်ႉသေ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းဢိတ်းၼိုင်ႈၵွၼ်ႇ။ ၵွပ်ႈသင်ၼႆ ၽွင်းပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း ၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း တီႈမေႇမဵဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႆႈၵႂႃႇၽိုၵ်းႁႆႇတိင်ႇၸွမ်း တႆးၵေႃႉၶၢင်မၼ်းသေ မေႃၸဝ်ႉသေပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလိုၼ်း ဢၼ်မၼ်းမေႃမႃး Chords မၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းယင်းၶိုၼ်းၼႄပၼ် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းၵွၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။
== ယၢင်ႈၶဝ်ႈၼႂ်းပၢႆးမွၼ်း ==
ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီ တႄႇယၢင်ႈၶဝ်ႈၼႂ်းပၢႆးမွၼ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ပီ 1972။ ပီၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းၶဝ်ၸေႃးၵျႅတ်ႉသျိၼ်ႇ၊ ၸေႃးၵျေႃႇၼီႇ ဢိၵ်ႇၸၢႆးၶမ်းတီ ၶဝ်ဢွၼ်ၵၼ် တင်ႈၸုမ်း The Highlanders သေ ၸၢႆးၶမ်းတီ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁႆႇၵွင် (Drum) ၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ မၼ်းၸၢႆးႁႆႇၵွင်ၼၼ်ႉ သဵင်ၵွင်မၼ်း ၶိုၵ်ႉတွၼ်းတႄႉတႄႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉမၼ်းပႃးၸႂ်ပႃးၶေႃးႁႆႇလႄႈ လွင်ႈဝႆႉဝၢင်းတူဝ်မၼ်း မိုဝ်းမၼ်း ႁူဝ်မၼ်းၼႃႈတႃမၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လီယဵမ်ႈလီတူၺ်းတႄႇတႄႉ။ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉတႄႉ ၵၢင်ၸႂ် ၸၢႆးၶမ်းတီ ၵူၺ်းၶႂ်ႈပဵၼ် ၵေႃႉႁႆႇတိုင်ႈၵူၺ်း။
ၸၢႆးထီးသႅင်လႄႈ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း လႆႈတႄႇႁူပ်ႉထူပ်းၵၼ် တီႈတူၼ်ႈတီး မိူဝ်ႈ 1969 သေတႃႉ ႁူၸၵ်းၵၼ်လၢႆလၢႆၵူၺ်း ပႆႇမိုတ်ႈၵၼ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ ထိုင်တီႈ ၸၢႆးထီးသႅင် မႃးၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉၸွမ် ပၢႆးၸႂ် တီႈဝဵင်းလိူဝ်ႇ ၸင်ႇမႃးမိုတ်ႈၵၼ် တင်းၸၢႆးၶမ်းတီလီလီ။ ၸၢႆးၶမ်းတီ ၵႆႉဢွၼ်ၸၢႆးထီးသႅင် ၵႂႃႇႁူပ်ႉထူပ်းပီႈဢၢႆႈမၼ်းၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းလႄႈ ဝၢႆးလင်မႃး ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း ၸင်ႇၽင်ၸႂ်ဝႃႈ ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်တႆးၵေႃႉ ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်းၼႆသေ မိုတ်ႈၵိုဝ်းၵၼ်မႃးတေႃႇပေႃး တႅမ်ႈပၼ် ၽဵင်းၵႂၢမ်းတႃႇၸၢႆးထီးသႅင်ႁွင်ႉယဝ်ႉ။
ပီ 1973 ၸုမ်းၶဝ် The Highlanders လႄႈ ၸုမ်း The Outsiders (ၸုမ်းၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း၊ ၸၢႆးထီးသႅင်၊ ၶုၼ်မဵဝ်းလုၼ်ႇ၊ ၸေႃးတဵင်းဝိၼ်း) ႁူမ်ႈၵၼ်သေ လူင်းတႃႈၵုင်ႈ ၵႂႃႇဢတ်းသဵင်တမ်ႈတီႈ ၸတူႇတီႇယူဝ်ႇဢူးပႃႉတဵင်း။ တီႈၼၼ်ႈ ၸေႃးၵျႅတ်ႉသိၼ်ႇ ပဵၼ်ၽူႈတွႆႇလိတ်ႉ (Lead Guitar)၊ ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်ၽူႈတွႆႇရီႇတမ်ႇ (Rhythm Guitar) လႄႈ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း (Vocal)၊ ၸၢႆးၶမ်းတီ ပဵၼ်ၵူၼ်းတွႆႇၵွင် (Drum)၊ ၸေႃးတဵင်းဝုၼ်း လႄႈ တဵင်းတိၼ်ႇထုတ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁႆႇတိင်ႇပဵတ်ႉသ် (Bass) ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလင်မႃး သွင်ၸုမ်းၼႆႉ ၸင်ႇႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ် ႁဵတ်းပဵၼ် ၸုမ်းလဵဝ်သေ ၸင်ႇသႂ်ႇၸိုဝ်ႈၸုမ်းမႂ်ႇဝႃႈ The Wild Ones ။ <ref> ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် (တၢင်ႉယၢၼ်း)၊ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး မေႃယႃလူင် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း)၊ ႁၢင်ႈၵႅဝ်ႈပီၵွၼ်းၶမ်း၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 104၊ ပီ 2009) </ref> ၶဝ်လႆႈဢတ်းဢွၵ်ႇ ၶႅပ်းၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈဝႃႈ '''နွေရာသီ'''။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ထႅင်ႈပီၼိုင်ႈ ၸုမ်းၶဝ် The Wild Ones ဢွၵ်ႇမႃး ၶႅပ်း "မန္တလေးရောက် ရှမ်းတစ်ယောက်"။
== ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်း ==
ဝၢႆးသေ ၸုမ်းၶဝ် လႆႈလူင်းဢတ်းသဵင်ႈ တီႈတႃႈၵုင်ႈၼႆ ၸၢႆးၶမ်းတီၵေႃႈ လႆႈမီးတႃႁၼ်တူဝ်ထူပ်းမႃးတင်းၼမ်။ ထိုင်မႃး ပီ 1975 ၽွင်းမိူဝ်ႈၸုမ်းၶဝ် ဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်း "ပျောက်ဆုံးသွားသောနိဗ္ဗာန်ဘုံ" ၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်းၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉပႃးမႃးၸွမ်း 3 ႁူဝ်။ (1) ညာတာပါဆောင်း (2) ချစ်ကေ့စ် (3) သန်းခေါင်ထက်နက်တဲ့ည။
ပီ 1976 ၽွင်းၸုမ်းၶဝ် ဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်း "နန်းခမ်းနွဲ့အတွက် သီချင်းတစ်ပုဒ်" ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉပႃး 3 ႁူဝ်။ (1) နန်းခမ်းနွဲ့အတွက် သီချင်းတစ်ပုဒ် (2) အပြာရောင်မျက်ရည် (3) သံယောဇဉ်ကုန်တဲ့စကား မဆိုပါနဲ့ကွယ်။ ၼႂ်းၵႂၢမ်းသၢမ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ အပြာရောင်မျက်ရည် ၼႆႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵႂႃႇ။
ပီ 1977 ၸုမ်း The Wild Ones ၶဝ် ဢွၵ်ႇထႅင်ႈၶႅပ်း "ကျေနပ်ပါတော့" သေ ၼႂ်းၶႅပ်းၼႆႉ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းပဵၼ် ၸၢႆးထီးသႅင်၊ ၸၢႆးသိူဝ်ၼေႃႇ၊ သုၼ်ႇၵျႄးဢူဝ်ႇ၊ ၸၢႆးၶမ်းမၢတ်ႈ၊ ၸေႃးၵျေႃႇၼီႇ၊ ၸေႃးတဵင်းဝိၼ်း၊ ၶုၼ်မဵဝ်းလုၼ်ႇ လႄႈ ၸၢႆးၶမ်းတီႇသေ ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉဝႆႉ 2 ႁူဝ်။ (1) ၁၂ မျိုးအချစ် (2) အချစ်နေဝင်ချိန်။
ပီ 1977 ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်းၶႅပ်းၼိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ "ကြားလူဖျက်လို့ပျက်မှာစိုး" သေ ၽဵင်းၵႂၢမ်းၶဝ်ႈပႃး 14 ႁူဝ်၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၽဵင်းဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ "ခေါ်ချင်တယ်" ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းၸၢႆးယိင်း ႁွင်ႉၵူပ်းၵၼ်သေ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႄႈ ၼၢင်းၶမ်းႁွမ် ႁွင်ႉၸွမ်းၵၼ်။
ၶႅပ်းၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "မင်းဝမ်းသာတော့" ၼၼ်ႉ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းပဵၼ် ၸၢႆးၵျေႃႇမူဝ်း၊ ၼွႆႉယိၼ်ႇဝိၼ်း လႄႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉဝႆႉ 4 ႁူဝ်။ (1) "မပိုင်တဲ့ဇာတ်လမ်း" (2) ပြည့်တန်ဆာမျက်ရည် (3) မင်းဝမ်းသာတော့ (4) ဒုတိယမ္ပိနဲ့ နောက်ဆုံးပျိုးခင်း ပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်းပဵၼ် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း။
== တႄႇၼႃႈႁိူၼ်း ==
ၸၢႆးၶမ်းတီႈ တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းၵိုၵ်းလူၺ်ႈ ၼၢင်းႁွမ်မူဝ်သေမီးမႃး လုၵ်ႈသၢမ်ၵေႃႉ
# ၸၢႆးၶမ်းႁၢႆႉ
# ၸၢႆးၶမ်းႁၢၼ် (ႁ) ၸၢႆးပီး
# ၼၢင်းၶမ်းႁွမ်
ၸၢႆးၶမ်းတီႈ ယၢမ်ႈၵႂႃႇႁဵတ်း မေႃသွၼ်ႁူင်းႁဵၼ်း တီႈႁမ်းငၢႆး ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵိုင်။ မိူဝ်ႈပီ 1981 ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၸုမ်း The Wild Ones တေၵႂႃႇဢတ်းသဵင် တီႈတႃႈၵုင်ႈထႅင်ႈၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းၸုမ်းၶဝ် လႆးၵပ်းသိုပ်ႇႁွင်ႉႁႃမၼ်းၸၢႆး တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ တႃႇတေမႃးတွႆႇၵွင် (Drum) ပၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယူႇ။ ၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆး ဢၼ်ႁွင်ႉဝႆႉၼၼ်ႉတႄႉ မီးဢေႇတႄႉတႄႉ။ တီႈၼႂ်းၶႅပ်းၵႂၢမ်း '''တိုၵ်ႉႁႅင်း''' ဢၼ်ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်ငဝ်ႈသေ ႁွင်ႉဝႆႉၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်း'''ႁၵ်ႉၼႂ်းၾၼ်''' ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီႁွင်ႉဝႆႉ။
== သဵင်ႈၵၢမ်ႇ ==
ထိုင်မႃး1984 လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝိမ်ႇပိူဝ်ႇ 17 ဝၼ်း ၽွင်ႈမိူဝ်ႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ ဢႃႇယု လႆႈ (32) ပီၼၼ်ႉ ဢမ်ႇယူႇလီသေ လႆႈၵႂႃႇၶၢမ်ႇယူတ်းယႃ တီႈႁူင်းယႃ ၸဝ်ႈၸၢမ်ႇထုၼ်း တူၼ်ႈတီးသေ သဵင်ႈၵၢမ်ႇသုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ <ref> ကြေးမုံသတင်းစာ၊ နာရေးကြော်ညာ၊ ၁၉၈၁၊ နိုဝင်ဘာ ၁၈ </ref> ဝၢႆးသေ မၼ်းၸၢႆးသဵင်ႈၵႂႃႇ ပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း တႅမ်ႈၵႂၢမ်းပၼ်ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်း ႁူဝ်ၼိုင်ႈ '''သူငယ်ချင်းခမ်းသီ''' ၼႆသေ ၸၢႆးထီးသႅင် ႁွင်ႉဝႆႉ။
== ၵႂၢမ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီႁွင်ႉ ==
# နေရာတိုင်းမှာ
# ချစ်ကေ့စ်(ဆရာမ)
# ညှာတာပါဆောင်း
# အညာနွေ
# အပြာရောင်မျက်ရည်
# နန်းခမ်းနွဲ့အတွက်သီချင်းတစ်ပုဒ်
# သန်းခေါင်ထက်နက်တဲ့ည
# ချစ်သူလမ်းကြား
# ကြားလူဖျက်လို့ပျက်မှာစိုး <ref> https://w.wiki/jxP4 </ref>
== ၵႂၢမ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီတႅမ်ႈ ==
# မောင့်အရိုင်းပန်း
# သွန်းမျက်ရည်မိုး
# အစားထိုးမရတဲ့ဆုံးရှုံးမှု
# ဥတ္တရလေ <ref> https://w.wiki/jxP4</ref> ဝၢႆးၸၢႆးၶမ်းတီသဵင်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉ ဢမ်ႇႁိုင် ၸၢႆးထီးသႅင် ၶိုၼ်းႁွင်ႉၵႂၢမ်း '''မောင့်အရိုင်းပန်း''' ၶႅပ်းၼိုင်ႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီ တႅမ်ႈဝႆႉတင်းသဵင်ႈ။ ယိူင်းဢၢၼ်း ႁႂ်ႈလႆႈပဵၼ် တီႈမၢႆတွင်း ၸၢႆးၶမ်းတီသေ ႁွင်ႉၼႆယဝ်ႉ။
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
1uh97tjo3hdm9gwr52vnpah77qjajq3
249218
249217
2026-11-19T00:59:14Z
Saosukham
105
/* ၸၢႆးၶမ်းတီ */
249218
wikitext
text/x-wiki
==ၸၢႆးၶမ်းတီ==
ၸၢႆးၶမ်းတီ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး လုင်းရေးၶမ်းၵႃ တူၼ်ႈႁုင်း လႄႈ ပႃႈၸိင်ႇဢုသေ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ မိူဝ်ႈပီ 1952 တီႈသဵၼ်ႈဝီ မိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ။ ၶဝ်မီးပီႈၼွင်ႉ ႁူမ်ႈတွင်ႉၵၼ် သီႇၵေႃႉ ၸွမ်းၼင်ႇၶပ်ႉမၢႆ တၢမ်းၵၼ်။ ၸၢႆးတုမ်ႇၶမ်း၊ [[ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း]] (1949)၊ ၸၢႆးၶမ်းတီလႄႈ ၼၢင်းဢွမ်ၶမ်း။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢူႈၶဝ်ပဵၼ်ၸရေး ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇတႅမ်ႈလင်ႇၵႃႇလႄႈ လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းၵေႃႈ လႆႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းတီႈဢူႈၶဝ်မႃး တေလႆႈဝႃႈၼင်ႇၼႆယူႇ။ <ref> ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် (တၢင်ႉယၢၼ်း)၊ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး မေႃယႃလူင် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း)၊ ႁၢင်ႈၵႅဝ်ႈပီၵွၼ်းၶမ်း၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 99၊ ပီ 2009) </ref>
ၶဝ်ပီႈၼွင်ႉ ယၢမ်ႈၶိုၼ်ႈၵျွင်းၶွၼ်ႇဝႅၼ်ႉမႃးလႄႈ ၸၢႆးတုမ်ႇၶမ်း (Felix Kham) ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆးၵေႃႉၼိုင်ႈ လႄႈ ယၢမ်ႈပဵၼ်ၽူႈၵွၼ်းႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် တီႈလၢႆးၶႃႈ။ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (Louis Kham) ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆး ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတူမ်မျၢၼ်ႇမႃႇ။ ၸၢႆးၶမ်းတီ (Ernest Kham) ပဵၼ်ၽူႈတွႆႇၵွင် Drum set ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ၊ ႁႆႇတိင်ႇၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ လႄႈ ပဵၼ်ပႃးၽူႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းဢိၵ်ႇ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ၼွင်ႉယိင်းဢွၼ်ႇၶဝ် ၼၢင်းဢွမ်ၶမ်း (Nelly Kham) တႄႉ ယၢမ်ႈပဵၼ် မေႃသွၼ်ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင်ၵေႃႉၼိုင်ႈ။
ဢူႈၶဝ် လုင်းၸရေးၶမ်းၵႃ လုၵ်ႉသဵၼ်ႈဝီ လႆႈၶၢႆႉၵၢၼ်သေ မႃးပဵၼ်ဢမၢတ်ႈလူင် ပၢင်ႁႆး (ၼမ်ႉတူႈ) လႄႈ ၶဝ်ႈပီႈၼွင်ႉၵေႃႈ လႆႈမႃးယူႇသဝ်း ယႂ်ႇမႃႈၵႃႈသုင်မႃး တမ်ႈတီႈ ၼမ်ႉတူႈပၢင်ႁႆးယဝ်ႉ။ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ တီႈၼမ်ႉတူႈ ပၢင်ႁႆး။ မိူဝ်ႈပဵၼ် လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင်ၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႆႈၵႂႃႇလဵၼ်ႈၵေႃႉ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶၢင် ဢၼ်မေႃလဵတ်းတိင်ႇလႄႈ မၼ်းၸၢႆးၵေႃႈ ၽိုၵ်းႁဵၼ်းဢဝ်သေ ယွၼ်ႉပႃႇရမီႇမၼ်းလႄႈ မေႃလဵတ်းတိင်ႇ ႁူႉလွၵ်းလၢႆးလဵတ်းတိင်ႇ ႁႆႇတိင်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ဢၼ်ၵမ်ႉၸွႆႈပၼ် လွင်ႈႁႆႇတိင်ႇမၼ်းၸၢႆးတႄႉ ပဵၼ်ပီႈဢၢႆႈလူင်ၶဝ် ၸၢႆးၸုမ်ႇၶမ်းယဝ်ႉ။
လႆႈဝႃႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ မေႃႇႁႆႇတိင်ႇလဵတ်းတိင်ႇ ၸဝ်ႉသေ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းဢိတ်းၼိုင်ႈၵွၼ်ႇ။ ၵွပ်ႈသင်ၼႆ ၽွင်းပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း ၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း တီႈမေႇမဵဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႆႈၵႂႃႇၽိုၵ်းႁႆႇတိင်ႇၸွမ်း တႆးၵေႃႉၶၢင်မၼ်းသေ မေႃၸဝ်ႉသေပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလိုၼ်း ဢၼ်မၼ်းမေႃမႃး Chords မၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းယင်းၶိုၼ်းၼႄပၼ် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းၵွၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။
== ယၢင်ႈၶဝ်ႈၼႂ်းပၢႆးမွၼ်း ==
ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီ တႄႇယၢင်ႈၶဝ်ႈၼႂ်းပၢႆးမွၼ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ပီ 1972။ ပီၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းၶဝ်ၸေႃးၵျႅတ်ႉသျိၼ်ႇ၊ ၸေႃးၵျေႃႇၼီႇ ဢိၵ်ႇၸၢႆးၶမ်းတီ ၶဝ်ဢွၼ်ၵၼ် တင်ႈၸုမ်း The Highlanders သေ ၸၢႆးၶမ်းတီ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁႆႇၵွင် (Drum) ၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ မၼ်းၸၢႆးႁႆႇၵွင်ၼၼ်ႉ သဵင်ၵွင်မၼ်း ၶိုၵ်ႉတွၼ်းတႄႉတႄႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉမၼ်းပႃးၸႂ်ပႃးၶေႃးႁႆႇလႄႈ လွင်ႈဝႆႉဝၢင်းတူဝ်မၼ်း မိုဝ်းမၼ်း ႁူဝ်မၼ်းၼႃႈတႃမၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လီယဵမ်ႈလီတူၺ်းတႄႇတႄႉ။ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉတႄႉ ၵၢင်ၸႂ် ၸၢႆးၶမ်းတီ ၵူၺ်းၶႂ်ႈပဵၼ် ၵေႃႉႁႆႇတိုင်ႈၵူၺ်း။
ၸၢႆးထီးသႅင်လႄႈ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း လႆႈတႄႇႁူပ်ႉထူပ်းၵၼ် တီႈတူၼ်ႈတီး မိူဝ်ႈ 1969 သေတႃႉ ႁူၸၵ်းၵၼ်လၢႆလၢႆၵူၺ်း ပႆႇမိုတ်ႈၵၼ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ ထိုင်တီႈ ၸၢႆးထီးသႅင် မႃးၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉၸွမ် ပၢႆးၸႂ် တီႈဝဵင်းလိူဝ်ႇ ၸင်ႇမႃးမိုတ်ႈၵၼ် တင်းၸၢႆးၶမ်းတီလီလီ။ ၸၢႆးၶမ်းတီ ၵႆႉဢွၼ်ၸၢႆးထီးသႅင် ၵႂႃႇႁူပ်ႉထူပ်းပီႈဢၢႆႈမၼ်းၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းလႄႈ ဝၢႆးလင်မႃး ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း ၸင်ႇၽင်ၸႂ်ဝႃႈ ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်တႆးၵေႃႉ ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်းၼႆသေ မိုတ်ႈၵိုဝ်းၵၼ်မႃးတေႃႇပေႃး တႅမ်ႈပၼ် ၽဵင်းၵႂၢမ်းတႃႇၸၢႆးထီးသႅင်ႁွင်ႉယဝ်ႉ။
ပီ 1973 ၸုမ်းၶဝ် The Highlanders လႄႈ ၸုမ်း The Outsiders (ၸုမ်းၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း၊ ၸၢႆးထီးသႅင်၊ ၶုၼ်မဵဝ်းလုၼ်ႇ၊ ၸေႃးတဵင်းဝိၼ်း) ႁူမ်ႈၵၼ်သေ လူင်းတႃႈၵုင်ႈ ၵႂႃႇဢတ်းသဵင်တမ်ႈတီႈ ၸတူႇတီႇယူဝ်ႇဢူးပႃႉတဵင်း။ တီႈၼၼ်ႈ ၸေႃးၵျႅတ်ႉသိၼ်ႇ ပဵၼ်ၽူႈတွႆႇလိတ်ႉ (Lead Guitar)၊ ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်ၽူႈတွႆႇရီႇတမ်ႇ (Rhythm Guitar) လႄႈ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း (Vocal)၊ ၸၢႆးၶမ်းတီ ပဵၼ်ၵူၼ်းတွႆႇၵွင် (Drum)၊ ၸေႃးတဵင်းဝုၼ်း လႄႈ တဵင်းတိၼ်ႇထုတ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁႆႇတိင်ႇပဵတ်ႉသ် (Bass) ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလင်မႃး သွင်ၸုမ်းၼႆႉ ၸင်ႇႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ် ႁဵတ်းပဵၼ် ၸုမ်းလဵဝ်သေ ၸင်ႇသႂ်ႇၸိုဝ်ႈၸုမ်းမႂ်ႇဝႃႈ The Wild Ones ။ <ref> ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် (တၢင်ႉယၢၼ်း)၊ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး မေႃယႃလူင် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း)၊ ႁၢင်ႈၵႅဝ်ႈပီၵွၼ်းၶမ်း၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 104၊ ပီ 2009) </ref> ၶဝ်လႆႈဢတ်းဢွၵ်ႇ ၶႅပ်းၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈဝႃႈ '''နွေရာသီ'''။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ထႅင်ႈပီၼိုင်ႈ ၸုမ်းၶဝ် The Wild Ones ဢွၵ်ႇမႃး ၶႅပ်း "မန္တလေးရောက် ရှမ်းတစ်ယောက်"။
== ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်း ==
ဝၢႆးသေ ၸုမ်းၶဝ် လႆႈလူင်းဢတ်းသဵင်ႈ တီႈတႃႈၵုင်ႈၼႆ ၸၢႆးၶမ်းတီၵေႃႈ လႆႈမီးတႃႁၼ်တူဝ်ထူပ်းမႃးတင်းၼမ်။ ထိုင်မႃး ပီ 1975 ၽွင်းမိူဝ်ႈၸုမ်းၶဝ် ဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်း "ပျောက်ဆုံးသွားသောနိဗ္ဗာန်ဘုံ" ၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်းၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉပႃးမႃးၸွမ်း 3 ႁူဝ်။ (1) ညာတာပါဆောင်း (2) ချစ်ကေ့စ် (3) သန်းခေါင်ထက်နက်တဲ့ည။
ပီ 1976 ၽွင်းၸုမ်းၶဝ် ဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်း "နန်းခမ်းနွဲ့အတွက် သီချင်းတစ်ပုဒ်" ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉပႃး 3 ႁူဝ်။ (1) နန်းခမ်းနွဲ့အတွက် သီချင်းတစ်ပုဒ် (2) အပြာရောင်မျက်ရည် (3) သံယောဇဉ်ကုန်တဲ့စကား မဆိုပါနဲ့ကွယ်။ ၼႂ်းၵႂၢမ်းသၢမ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ အပြာရောင်မျက်ရည် ၼႆႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵႂႃႇ။
ပီ 1977 ၸုမ်း The Wild Ones ၶဝ် ဢွၵ်ႇထႅင်ႈၶႅပ်း "ကျေနပ်ပါတော့" သေ ၼႂ်းၶႅပ်းၼႆႉ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းပဵၼ် ၸၢႆးထီးသႅင်၊ ၸၢႆးသိူဝ်ၼေႃႇ၊ သုၼ်ႇၵျႄးဢူဝ်ႇ၊ ၸၢႆးၶမ်းမၢတ်ႈ၊ ၸေႃးၵျေႃႇၼီႇ၊ ၸေႃးတဵင်းဝိၼ်း၊ ၶုၼ်မဵဝ်းလုၼ်ႇ လႄႈ ၸၢႆးၶမ်းတီႇသေ ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉဝႆႉ 2 ႁူဝ်။ (1) ၁၂ မျိုးအချစ် (2) အချစ်နေဝင်ချိန်။
ပီ 1977 ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်းၶႅပ်းၼိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ "ကြားလူဖျက်လို့ပျက်မှာစိုး" သေ ၽဵင်းၵႂၢမ်းၶဝ်ႈပႃး 14 ႁူဝ်၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၽဵင်းဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ "ခေါ်ချင်တယ်" ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းၸၢႆးယိင်း ႁွင်ႉၵူပ်းၵၼ်သေ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႄႈ ၼၢင်းၶမ်းႁွမ် ႁွင်ႉၸွမ်းၵၼ်။
ၶႅပ်းၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "မင်းဝမ်းသာတော့" ၼၼ်ႉ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းပဵၼ် ၸၢႆးၵျေႃႇမူဝ်း၊ ၼွႆႉယိၼ်ႇဝိၼ်း လႄႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉဝႆႉ 4 ႁူဝ်။ (1) "မပိုင်တဲ့ဇာတ်လမ်း" (2) ပြည့်တန်ဆာမျက်ရည် (3) မင်းဝမ်းသာတော့ (4) ဒုတိယမ္ပိနဲ့ နောက်ဆုံးပျိုးခင်း ပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်းပဵၼ် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း။
== တႄႇၼႃႈႁိူၼ်း ==
ၸၢႆးၶမ်းတီႈ တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းၵိုၵ်းလူၺ်ႈ ၼၢင်းႁွမ်မူဝ်သေမီးမႃး လုၵ်ႈသၢမ်ၵေႃႉ
# ၸၢႆးၶမ်းႁၢႆႉ
# ၸၢႆးၶမ်းႁၢၼ် (ႁ) ၸၢႆးပီး
# ၼၢင်းၶမ်းႁွမ်
ၸၢႆးၶမ်းတီႈ ယၢမ်ႈၵႂႃႇႁဵတ်း မေႃသွၼ်ႁူင်းႁဵၼ်း တီႈႁမ်းငၢႆး ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵိုင်။ မိူဝ်ႈပီ 1981 ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၸုမ်း The Wild Ones တေၵႂႃႇဢတ်းသဵင် တီႈတႃႈၵုင်ႈထႅင်ႈၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းၸုမ်းၶဝ် လႆးၵပ်းသိုပ်ႇႁွင်ႉႁႃမၼ်းၸၢႆး တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ တႃႇတေမႃးတွႆႇၵွင် (Drum) ပၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယူႇ။ ၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆး ဢၼ်ႁွင်ႉဝႆႉၼၼ်ႉတႄႉ မီးဢေႇတႄႉတႄႉ။ တီႈၼႂ်းၶႅပ်းၵႂၢမ်း '''တိုၵ်ႉႁႅင်း''' ဢၼ်ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်ငဝ်ႈသေ ႁွင်ႉဝႆႉၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်း'''ႁၵ်ႉၼႂ်းၾၼ်''' ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီႁွင်ႉဝႆႉ။
== သဵင်ႈၵၢမ်ႇ ==
ထိုင်မႃး1984 လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝိမ်ႇပိူဝ်ႇ 17 ဝၼ်း ၽွင်ႈမိူဝ်ႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ ဢႃႇယု လႆႈ (32) ပီၼၼ်ႉ ဢမ်ႇယူႇလီသေ လႆႈၵႂႃႇၶၢမ်ႇယူတ်းယႃ တီႈႁူင်းယႃ ၸဝ်ႈၸၢမ်ႇထုၼ်း တူၼ်ႈတီးသေ သဵင်ႈၵၢမ်ႇသုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ <ref> ကြေးမုံသတင်းစာ၊ နာရေးကြော်ညာ၊ ၁၉၈၁၊ နိုဝင်ဘာ ၁၈ </ref> ဝၢႆးသေ မၼ်းၸၢႆးသဵင်ႈၵႂႃႇ ပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း တႅမ်ႈၵႂၢမ်းပၼ်ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်း ႁူဝ်ၼိုင်ႈ '''သူငယ်ချင်းခမ်းသီ''' ၼႆသေ ၸၢႆးထီးသႅင် ႁွင်ႉဝႆႉ။
== ၵႂၢမ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီႁွင်ႉ ==
# နေရာတိုင်းမှာ
# ချစ်ကေ့စ်(ဆရာမ)
# ညှာတာပါဆောင်း
# အညာနွေ
# အပြာရောင်မျက်ရည်
# နန်းခမ်းနွဲ့အတွက်သီချင်းတစ်ပုဒ်
# သန်းခေါင်ထက်နက်တဲ့ည
# ချစ်သူလမ်းကြား
# ကြားလူဖျက်လို့ပျက်မှာစိုး <ref> https://w.wiki/jxP4 </ref>
== ၵႂၢမ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီတႅမ်ႈ ==
# မောင့်အရိုင်းပန်း
# သွန်းမျက်ရည်မိုး
# အစားထိုးမရတဲ့ဆုံးရှုံးမှု
# ဥတ္တရလေ <ref> https://w.wiki/jxP4</ref> ဝၢႆးၸၢႆးၶမ်းတီသဵင်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉ ဢမ်ႇႁိုင် ၸၢႆးထီးသႅင် ၶိုၼ်းႁွင်ႉၵႂၢမ်း '''မောင့်အရိုင်းပန်း''' ၶႅပ်းၼိုင်ႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီ တႅမ်ႈဝႆႉတင်းသဵင်ႈ။ ယိူင်းဢၢၼ်း ႁႂ်ႈလႆႈပဵၼ် တီႈမၢႆတွင်း ၸၢႆးၶမ်းတီသေ ႁွင်ႉၼႆယဝ်ႉ။
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
is6j6enn33sbgbwjsqacvn4sg449rat
249219
249218
2026-11-19T01:00:28Z
Saosukham
105
/* ယၢင်ႈၶဝ်ႈၼႂ်းပၢႆးမွၼ်း */
249219
wikitext
text/x-wiki
==ၸၢႆးၶမ်းတီ==
ၸၢႆးၶမ်းတီ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး လုင်းရေးၶမ်းၵႃ တူၼ်ႈႁုင်း လႄႈ ပႃႈၸိင်ႇဢုသေ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ မိူဝ်ႈပီ 1952 တီႈသဵၼ်ႈဝီ မိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ။ ၶဝ်မီးပီႈၼွင်ႉ ႁူမ်ႈတွင်ႉၵၼ် သီႇၵေႃႉ ၸွမ်းၼင်ႇၶပ်ႉမၢႆ တၢမ်းၵၼ်။ ၸၢႆးတုမ်ႇၶမ်း၊ [[ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း]] (1949)၊ ၸၢႆးၶမ်းတီလႄႈ ၼၢင်းဢွမ်ၶမ်း။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢူႈၶဝ်ပဵၼ်ၸရေး ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇတႅမ်ႈလင်ႇၵႃႇလႄႈ လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းၵေႃႈ လႆႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းတီႈဢူႈၶဝ်မႃး တေလႆႈဝႃႈၼင်ႇၼႆယူႇ။ <ref> ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် (တၢင်ႉယၢၼ်း)၊ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး မေႃယႃလူင် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း)၊ ႁၢင်ႈၵႅဝ်ႈပီၵွၼ်းၶမ်း၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 99၊ ပီ 2009) </ref>
ၶဝ်ပီႈၼွင်ႉ ယၢမ်ႈၶိုၼ်ႈၵျွင်းၶွၼ်ႇဝႅၼ်ႉမႃးလႄႈ ၸၢႆးတုမ်ႇၶမ်း (Felix Kham) ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆးၵေႃႉၼိုင်ႈ လႄႈ ယၢမ်ႈပဵၼ်ၽူႈၵွၼ်းႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် တီႈလၢႆးၶႃႈ။ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (Louis Kham) ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆး ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတူမ်မျၢၼ်ႇမႃႇ။ ၸၢႆးၶမ်းတီ (Ernest Kham) ပဵၼ်ၽူႈတွႆႇၵွင် Drum set ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ၊ ႁႆႇတိင်ႇၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ လႄႈ ပဵၼ်ပႃးၽူႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းဢိၵ်ႇ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ၼွင်ႉယိင်းဢွၼ်ႇၶဝ် ၼၢင်းဢွမ်ၶမ်း (Nelly Kham) တႄႉ ယၢမ်ႈပဵၼ် မေႃသွၼ်ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင်ၵေႃႉၼိုင်ႈ။
ဢူႈၶဝ် လုင်းၸရေးၶမ်းၵႃ လုၵ်ႉသဵၼ်ႈဝီ လႆႈၶၢႆႉၵၢၼ်သေ မႃးပဵၼ်ဢမၢတ်ႈလူင် ပၢင်ႁႆး (ၼမ်ႉတူႈ) လႄႈ ၶဝ်ႈပီႈၼွင်ႉၵေႃႈ လႆႈမႃးယူႇသဝ်း ယႂ်ႇမႃႈၵႃႈသုင်မႃး တမ်ႈတီႈ ၼမ်ႉတူႈပၢင်ႁႆးယဝ်ႉ။ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ တီႈၼမ်ႉတူႈ ပၢင်ႁႆး။ မိူဝ်ႈပဵၼ် လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင်ၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႆႈၵႂႃႇလဵၼ်ႈၵေႃႉ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶၢင် ဢၼ်မေႃလဵတ်းတိင်ႇလႄႈ မၼ်းၸၢႆးၵေႃႈ ၽိုၵ်းႁဵၼ်းဢဝ်သေ ယွၼ်ႉပႃႇရမီႇမၼ်းလႄႈ မေႃလဵတ်းတိင်ႇ ႁူႉလွၵ်းလၢႆးလဵတ်းတိင်ႇ ႁႆႇတိင်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ဢၼ်ၵမ်ႉၸွႆႈပၼ် လွင်ႈႁႆႇတိင်ႇမၼ်းၸၢႆးတႄႉ ပဵၼ်ပီႈဢၢႆႈလူင်ၶဝ် ၸၢႆးၸုမ်ႇၶမ်းယဝ်ႉ။
လႆႈဝႃႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ မေႃႇႁႆႇတိင်ႇလဵတ်းတိင်ႇ ၸဝ်ႉသေ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းဢိတ်းၼိုင်ႈၵွၼ်ႇ။ ၵွပ်ႈသင်ၼႆ ၽွင်းပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း ၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း တီႈမေႇမဵဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႆႈၵႂႃႇၽိုၵ်းႁႆႇတိင်ႇၸွမ်း တႆးၵေႃႉၶၢင်မၼ်းသေ မေႃၸဝ်ႉသေပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလိုၼ်း ဢၼ်မၼ်းမေႃမႃး Chords မၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းယင်းၶိုၼ်းၼႄပၼ် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းၵွၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။
== ယၢင်ႈၶဝ်ႈၼႂ်းပၢႆးမွၼ်း ==
ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီ တႄႇယၢင်ႈၶဝ်ႈၼႂ်းပၢႆးမွၼ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ပီ 1972။ ပီၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းၶဝ်ၸေႃးၵျႅတ်ႉသျိၼ်ႇ၊ ၸေႃးၵျေႃႇၼီႇ ဢိၵ်ႇၸၢႆးၶမ်းတီ ၶဝ်ဢွၼ်ၵၼ် တင်ႈၸုမ်း The Highlanders သေ ၸၢႆးၶမ်းတီ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁႆႇၵွင် (Drum) ၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ မၼ်းၸၢႆးႁႆႇၵွင်ၼၼ်ႉ သဵင်ၵွင်မၼ်း ၶိုၵ်ႉတွၼ်းတႄႉတႄႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉမၼ်းပႃးၸႂ်ပႃးၶေႃးႁႆႇလႄႈ လွင်ႈဝႆႉဝၢင်းတူဝ်မၼ်း မိုဝ်းမၼ်း ႁူဝ်မၼ်းၼႃႈတႃမၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လီယဵမ်ႈလီတူၺ်းတႄႇတႄႉ။ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉတႄႉ ၵၢင်ၸႂ် ၸၢႆးၶမ်းတီ ၵူၺ်းၶႂ်ႈပဵၼ် ၵေႃႉႁႆႇတိုင်ႈၵူၺ်း။
[[ၸၢႆးထီးသႅင်]]လႄႈ [[ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း]] လႆႈတႄႇႁူပ်ႉထူပ်းၵၼ် တီႈတူၼ်ႈတီး မိူဝ်ႈ 1969 သေတႃႉ ႁူၸၵ်းၵၼ်လၢႆလၢႆၵူၺ်း ပႆႇမိုတ်ႈၵၼ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ ထိုင်တီႈ ၸၢႆးထီးသႅင် မႃးၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉၸွမ် ပၢႆးၸႂ် တီႈဝဵင်းလိူဝ်ႇ ၸင်ႇမႃးမိုတ်ႈၵၼ် တင်းၸၢႆးၶမ်းတီလီလီ။ ၸၢႆးၶမ်းတီ ၵႆႉဢွၼ်ၸၢႆးထီးသႅင် ၵႂႃႇႁူပ်ႉထူပ်းပီႈဢၢႆႈမၼ်းၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းလႄႈ ဝၢႆးလင်မႃး ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း ၸင်ႇၽင်ၸႂ်ဝႃႈ ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်တႆးၵေႃႉ ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်းၼႆသေ မိုတ်ႈၵိုဝ်းၵၼ်မႃးတေႃႇပေႃး တႅမ်ႈပၼ် ၽဵင်းၵႂၢမ်းတႃႇၸၢႆးထီးသႅင်ႁွင်ႉယဝ်ႉ။
ပီ 1973 ၸုမ်းၶဝ် The Highlanders လႄႈ ၸုမ်း The Outsiders (ၸုမ်းၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း၊ ၸၢႆးထီးသႅင်၊ ၶုၼ်မဵဝ်းလုၼ်ႇ၊ ၸေႃးတဵင်းဝိၼ်း) ႁူမ်ႈၵၼ်သေ လူင်းတႃႈၵုင်ႈ ၵႂႃႇဢတ်းသဵင်တမ်ႈတီႈ ၸတူႇတီႇယူဝ်ႇဢူးပႃႉတဵင်း။ တီႈၼၼ်ႈ ၸေႃးၵျႅတ်ႉသိၼ်ႇ ပဵၼ်ၽူႈတွႆႇလိတ်ႉ (Lead Guitar)၊ ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်ၽူႈတွႆႇရီႇတမ်ႇ (Rhythm Guitar) လႄႈ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း (Vocal)၊ ၸၢႆးၶမ်းတီ ပဵၼ်ၵူၼ်းတွႆႇၵွင် (Drum)၊ ၸေႃးတဵင်းဝုၼ်း လႄႈ တဵင်းတိၼ်ႇထုတ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁႆႇတိင်ႇပဵတ်ႉသ် (Bass) ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလင်မႃး သွင်ၸုမ်းၼႆႉ ၸင်ႇႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ် ႁဵတ်းပဵၼ် ၸုမ်းလဵဝ်သေ ၸင်ႇသႂ်ႇၸိုဝ်ႈၸုမ်းမႂ်ႇဝႃႈ The Wild Ones ။ <ref> ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် (တၢင်ႉယၢၼ်း)၊ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး မေႃယႃလူင် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း)၊ ႁၢင်ႈၵႅဝ်ႈပီၵွၼ်းၶမ်း၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 104၊ ပီ 2009) </ref> ၶဝ်လႆႈဢတ်းဢွၵ်ႇ ၶႅပ်းၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈဝႃႈ '''နွေရာသီ'''။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ထႅင်ႈပီၼိုင်ႈ ၸုမ်းၶဝ် The Wild Ones ဢွၵ်ႇမႃး ၶႅပ်း '''မန္တလေးရောက် ရှမ်းတစ်ယောက်'''။
== ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်း ==
ဝၢႆးသေ ၸုမ်းၶဝ် လႆႈလူင်းဢတ်းသဵင်ႈ တီႈတႃႈၵုင်ႈၼႆ ၸၢႆးၶမ်းတီၵေႃႈ လႆႈမီးတႃႁၼ်တူဝ်ထူပ်းမႃးတင်းၼမ်။ ထိုင်မႃး ပီ 1975 ၽွင်းမိူဝ်ႈၸုမ်းၶဝ် ဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်း "ပျောက်ဆုံးသွားသောနိဗ္ဗာန်ဘုံ" ၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်းၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉပႃးမႃးၸွမ်း 3 ႁူဝ်။ (1) ညာတာပါဆောင်း (2) ချစ်ကေ့စ် (3) သန်းခေါင်ထက်နက်တဲ့ည။
ပီ 1976 ၽွင်းၸုမ်းၶဝ် ဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်း "နန်းခမ်းနွဲ့အတွက် သီချင်းတစ်ပုဒ်" ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉပႃး 3 ႁူဝ်။ (1) နန်းခမ်းနွဲ့အတွက် သီချင်းတစ်ပုဒ် (2) အပြာရောင်မျက်ရည် (3) သံယောဇဉ်ကုန်တဲ့စကား မဆိုပါနဲ့ကွယ်။ ၼႂ်းၵႂၢမ်းသၢမ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ အပြာရောင်မျက်ရည် ၼႆႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵႂႃႇ။
ပီ 1977 ၸုမ်း The Wild Ones ၶဝ် ဢွၵ်ႇထႅင်ႈၶႅပ်း "ကျေနပ်ပါတော့" သေ ၼႂ်းၶႅပ်းၼႆႉ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းပဵၼ် ၸၢႆးထီးသႅင်၊ ၸၢႆးသိူဝ်ၼေႃႇ၊ သုၼ်ႇၵျႄးဢူဝ်ႇ၊ ၸၢႆးၶမ်းမၢတ်ႈ၊ ၸေႃးၵျေႃႇၼီႇ၊ ၸေႃးတဵင်းဝိၼ်း၊ ၶုၼ်မဵဝ်းလုၼ်ႇ လႄႈ ၸၢႆးၶမ်းတီႇသေ ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉဝႆႉ 2 ႁူဝ်။ (1) ၁၂ မျိုးအချစ် (2) အချစ်နေဝင်ချိန်။
ပီ 1977 ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်းၶႅပ်းၼိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ "ကြားလူဖျက်လို့ပျက်မှာစိုး" သေ ၽဵင်းၵႂၢမ်းၶဝ်ႈပႃး 14 ႁူဝ်၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၽဵင်းဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ "ခေါ်ချင်တယ်" ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းၸၢႆးယိင်း ႁွင်ႉၵူပ်းၵၼ်သေ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႄႈ ၼၢင်းၶမ်းႁွမ် ႁွင်ႉၸွမ်းၵၼ်။
ၶႅပ်းၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "မင်းဝမ်းသာတော့" ၼၼ်ႉ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းပဵၼ် ၸၢႆးၵျေႃႇမူဝ်း၊ ၼွႆႉယိၼ်ႇဝိၼ်း လႄႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉဝႆႉ 4 ႁူဝ်။ (1) "မပိုင်တဲ့ဇာတ်လမ်း" (2) ပြည့်တန်ဆာမျက်ရည် (3) မင်းဝမ်းသာတော့ (4) ဒုတိယမ္ပိနဲ့ နောက်ဆုံးပျိုးခင်း ပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်းပဵၼ် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း။
== တႄႇၼႃႈႁိူၼ်း ==
ၸၢႆးၶမ်းတီႈ တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းၵိုၵ်းလူၺ်ႈ ၼၢင်းႁွမ်မူဝ်သေမီးမႃး လုၵ်ႈသၢမ်ၵေႃႉ
# ၸၢႆးၶမ်းႁၢႆႉ
# ၸၢႆးၶမ်းႁၢၼ် (ႁ) ၸၢႆးပီး
# ၼၢင်းၶမ်းႁွမ်
ၸၢႆးၶမ်းတီႈ ယၢမ်ႈၵႂႃႇႁဵတ်း မေႃသွၼ်ႁူင်းႁဵၼ်း တီႈႁမ်းငၢႆး ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵိုင်။ မိူဝ်ႈပီ 1981 ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၸုမ်း The Wild Ones တေၵႂႃႇဢတ်းသဵင် တီႈတႃႈၵုင်ႈထႅင်ႈၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းၸုမ်းၶဝ် လႆးၵပ်းသိုပ်ႇႁွင်ႉႁႃမၼ်းၸၢႆး တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ တႃႇတေမႃးတွႆႇၵွင် (Drum) ပၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယူႇ။ ၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆး ဢၼ်ႁွင်ႉဝႆႉၼၼ်ႉတႄႉ မီးဢေႇတႄႉတႄႉ။ တီႈၼႂ်းၶႅပ်းၵႂၢမ်း '''တိုၵ်ႉႁႅင်း''' ဢၼ်ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်ငဝ်ႈသေ ႁွင်ႉဝႆႉၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်း'''ႁၵ်ႉၼႂ်းၾၼ်''' ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီႁွင်ႉဝႆႉ။
== သဵင်ႈၵၢမ်ႇ ==
ထိုင်မႃး1984 လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝိမ်ႇပိူဝ်ႇ 17 ဝၼ်း ၽွင်ႈမိူဝ်ႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ ဢႃႇယု လႆႈ (32) ပီၼၼ်ႉ ဢမ်ႇယူႇလီသေ လႆႈၵႂႃႇၶၢမ်ႇယူတ်းယႃ တီႈႁူင်းယႃ ၸဝ်ႈၸၢမ်ႇထုၼ်း တူၼ်ႈတီးသေ သဵင်ႈၵၢမ်ႇသုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ <ref> ကြေးမုံသတင်းစာ၊ နာရေးကြော်ညာ၊ ၁၉၈၁၊ နိုဝင်ဘာ ၁၈ </ref> ဝၢႆးသေ မၼ်းၸၢႆးသဵင်ႈၵႂႃႇ ပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း တႅမ်ႈၵႂၢမ်းပၼ်ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်း ႁူဝ်ၼိုင်ႈ '''သူငယ်ချင်းခမ်းသီ''' ၼႆသေ ၸၢႆးထီးသႅင် ႁွင်ႉဝႆႉ။
== ၵႂၢမ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီႁွင်ႉ ==
# နေရာတိုင်းမှာ
# ချစ်ကေ့စ်(ဆရာမ)
# ညှာတာပါဆောင်း
# အညာနွေ
# အပြာရောင်မျက်ရည်
# နန်းခမ်းနွဲ့အတွက်သီချင်းတစ်ပုဒ်
# သန်းခေါင်ထက်နက်တဲ့ည
# ချစ်သူလမ်းကြား
# ကြားလူဖျက်လို့ပျက်မှာစိုး <ref> https://w.wiki/jxP4 </ref>
== ၵႂၢမ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီတႅမ်ႈ ==
# မောင့်အရိုင်းပန်း
# သွန်းမျက်ရည်မိုး
# အစားထိုးမရတဲ့ဆုံးရှုံးမှု
# ဥတ္တရလေ <ref> https://w.wiki/jxP4</ref> ဝၢႆးၸၢႆးၶမ်းတီသဵင်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉ ဢမ်ႇႁိုင် ၸၢႆးထီးသႅင် ၶိုၼ်းႁွင်ႉၵႂၢမ်း '''မောင့်အရိုင်းပန်း''' ၶႅပ်းၼိုင်ႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီ တႅမ်ႈဝႆႉတင်းသဵင်ႈ။ ယိူင်းဢၢၼ်း ႁႂ်ႈလႆႈပဵၼ် တီႈမၢႆတွင်း ၸၢႆးၶမ်းတီသေ ႁွင်ႉၼႆယဝ်ႉ။
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
lrh3ogsofs6nnhxtl0l7np45milc0e7
249220
249219
2026-11-19T01:03:55Z
Saosukham
105
/* ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်း */
249220
wikitext
text/x-wiki
==ၸၢႆးၶမ်းတီ==
ၸၢႆးၶမ်းတီ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး လုင်းရေးၶမ်းၵႃ တူၼ်ႈႁုင်း လႄႈ ပႃႈၸိင်ႇဢုသေ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ မိူဝ်ႈပီ 1952 တီႈသဵၼ်ႈဝီ မိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ။ ၶဝ်မီးပီႈၼွင်ႉ ႁူမ်ႈတွင်ႉၵၼ် သီႇၵေႃႉ ၸွမ်းၼင်ႇၶပ်ႉမၢႆ တၢမ်းၵၼ်။ ၸၢႆးတုမ်ႇၶမ်း၊ [[ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း]] (1949)၊ ၸၢႆးၶမ်းတီလႄႈ ၼၢင်းဢွမ်ၶမ်း။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢူႈၶဝ်ပဵၼ်ၸရေး ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇတႅမ်ႈလင်ႇၵႃႇလႄႈ လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းၵေႃႈ လႆႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းတီႈဢူႈၶဝ်မႃး တေလႆႈဝႃႈၼင်ႇၼႆယူႇ။ <ref> ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် (တၢင်ႉယၢၼ်း)၊ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး မေႃယႃလူင် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း)၊ ႁၢင်ႈၵႅဝ်ႈပီၵွၼ်းၶမ်း၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 99၊ ပီ 2009) </ref>
ၶဝ်ပီႈၼွင်ႉ ယၢမ်ႈၶိုၼ်ႈၵျွင်းၶွၼ်ႇဝႅၼ်ႉမႃးလႄႈ ၸၢႆးတုမ်ႇၶမ်း (Felix Kham) ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆးၵေႃႉၼိုင်ႈ လႄႈ ယၢမ်ႈပဵၼ်ၽူႈၵွၼ်းႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် တီႈလၢႆးၶႃႈ။ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (Louis Kham) ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆး ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတူမ်မျၢၼ်ႇမႃႇ။ ၸၢႆးၶမ်းတီ (Ernest Kham) ပဵၼ်ၽူႈတွႆႇၵွင် Drum set ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ၊ ႁႆႇတိင်ႇၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ လႄႈ ပဵၼ်ပႃးၽူႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းဢိၵ်ႇ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ၼွင်ႉယိင်းဢွၼ်ႇၶဝ် ၼၢင်းဢွမ်ၶမ်း (Nelly Kham) တႄႉ ယၢမ်ႈပဵၼ် မေႃသွၼ်ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင်ၵေႃႉၼိုင်ႈ။
ဢူႈၶဝ် လုင်းၸရေးၶမ်းၵႃ လုၵ်ႉသဵၼ်ႈဝီ လႆႈၶၢႆႉၵၢၼ်သေ မႃးပဵၼ်ဢမၢတ်ႈလူင် ပၢင်ႁႆး (ၼမ်ႉတူႈ) လႄႈ ၶဝ်ႈပီႈၼွင်ႉၵေႃႈ လႆႈမႃးယူႇသဝ်း ယႂ်ႇမႃႈၵႃႈသုင်မႃး တမ်ႈတီႈ ၼမ်ႉတူႈပၢင်ႁႆးယဝ်ႉ။ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ တီႈၼမ်ႉတူႈ ပၢင်ႁႆး။ မိူဝ်ႈပဵၼ် လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင်ၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႆႈၵႂႃႇလဵၼ်ႈၵေႃႉ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶၢင် ဢၼ်မေႃလဵတ်းတိင်ႇလႄႈ မၼ်းၸၢႆးၵေႃႈ ၽိုၵ်းႁဵၼ်းဢဝ်သေ ယွၼ်ႉပႃႇရမီႇမၼ်းလႄႈ မေႃလဵတ်းတိင်ႇ ႁူႉလွၵ်းလၢႆးလဵတ်းတိင်ႇ ႁႆႇတိင်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ဢၼ်ၵမ်ႉၸွႆႈပၼ် လွင်ႈႁႆႇတိင်ႇမၼ်းၸၢႆးတႄႉ ပဵၼ်ပီႈဢၢႆႈလူင်ၶဝ် ၸၢႆးၸုမ်ႇၶမ်းယဝ်ႉ။
လႆႈဝႃႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ မေႃႇႁႆႇတိင်ႇလဵတ်းတိင်ႇ ၸဝ်ႉသေ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းဢိတ်းၼိုင်ႈၵွၼ်ႇ။ ၵွပ်ႈသင်ၼႆ ၽွင်းပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း ၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း တီႈမေႇမဵဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႆႈၵႂႃႇၽိုၵ်းႁႆႇတိင်ႇၸွမ်း တႆးၵေႃႉၶၢင်မၼ်းသေ မေႃၸဝ်ႉသေပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလိုၼ်း ဢၼ်မၼ်းမေႃမႃး Chords မၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းယင်းၶိုၼ်းၼႄပၼ် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းၵွၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။
== ယၢင်ႈၶဝ်ႈၼႂ်းပၢႆးမွၼ်း ==
ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီ တႄႇယၢင်ႈၶဝ်ႈၼႂ်းပၢႆးမွၼ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ပီ 1972။ ပီၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းၶဝ်ၸေႃးၵျႅတ်ႉသျိၼ်ႇ၊ ၸေႃးၵျေႃႇၼီႇ ဢိၵ်ႇၸၢႆးၶမ်းတီ ၶဝ်ဢွၼ်ၵၼ် တင်ႈၸုမ်း The Highlanders သေ ၸၢႆးၶမ်းတီ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁႆႇၵွင် (Drum) ၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ မၼ်းၸၢႆးႁႆႇၵွင်ၼၼ်ႉ သဵင်ၵွင်မၼ်း ၶိုၵ်ႉတွၼ်းတႄႉတႄႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉမၼ်းပႃးၸႂ်ပႃးၶေႃးႁႆႇလႄႈ လွင်ႈဝႆႉဝၢင်းတူဝ်မၼ်း မိုဝ်းမၼ်း ႁူဝ်မၼ်းၼႃႈတႃမၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လီယဵမ်ႈလီတူၺ်းတႄႇတႄႉ။ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉတႄႉ ၵၢင်ၸႂ် ၸၢႆးၶမ်းတီ ၵူၺ်းၶႂ်ႈပဵၼ် ၵေႃႉႁႆႇတိုင်ႈၵူၺ်း။
[[ၸၢႆးထီးသႅင်]]လႄႈ [[ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း]] လႆႈတႄႇႁူပ်ႉထူပ်းၵၼ် တီႈတူၼ်ႈတီး မိူဝ်ႈ 1969 သေတႃႉ ႁူၸၵ်းၵၼ်လၢႆလၢႆၵူၺ်း ပႆႇမိုတ်ႈၵၼ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ ထိုင်တီႈ ၸၢႆးထီးသႅင် မႃးၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉၸွမ် ပၢႆးၸႂ် တီႈဝဵင်းလိူဝ်ႇ ၸင်ႇမႃးမိုတ်ႈၵၼ် တင်းၸၢႆးၶမ်းတီလီလီ။ ၸၢႆးၶမ်းတီ ၵႆႉဢွၼ်ၸၢႆးထီးသႅင် ၵႂႃႇႁူပ်ႉထူပ်းပီႈဢၢႆႈမၼ်းၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းလႄႈ ဝၢႆးလင်မႃး ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း ၸင်ႇၽင်ၸႂ်ဝႃႈ ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်တႆးၵေႃႉ ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်းၼႆသေ မိုတ်ႈၵိုဝ်းၵၼ်မႃးတေႃႇပေႃး တႅမ်ႈပၼ် ၽဵင်းၵႂၢမ်းတႃႇၸၢႆးထီးသႅင်ႁွင်ႉယဝ်ႉ။
ပီ 1973 ၸုမ်းၶဝ် The Highlanders လႄႈ ၸုမ်း The Outsiders (ၸုမ်းၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း၊ ၸၢႆးထီးသႅင်၊ ၶုၼ်မဵဝ်းလုၼ်ႇ၊ ၸေႃးတဵင်းဝိၼ်း) ႁူမ်ႈၵၼ်သေ လူင်းတႃႈၵုင်ႈ ၵႂႃႇဢတ်းသဵင်တမ်ႈတီႈ ၸတူႇတီႇယူဝ်ႇဢူးပႃႉတဵင်း။ တီႈၼၼ်ႈ ၸေႃးၵျႅတ်ႉသိၼ်ႇ ပဵၼ်ၽူႈတွႆႇလိတ်ႉ (Lead Guitar)၊ ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်ၽူႈတွႆႇရီႇတမ်ႇ (Rhythm Guitar) လႄႈ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း (Vocal)၊ ၸၢႆးၶမ်းတီ ပဵၼ်ၵူၼ်းတွႆႇၵွင် (Drum)၊ ၸေႃးတဵင်းဝုၼ်း လႄႈ တဵင်းတိၼ်ႇထုတ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁႆႇတိင်ႇပဵတ်ႉသ် (Bass) ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလင်မႃး သွင်ၸုမ်းၼႆႉ ၸင်ႇႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ် ႁဵတ်းပဵၼ် ၸုမ်းလဵဝ်သေ ၸင်ႇသႂ်ႇၸိုဝ်ႈၸုမ်းမႂ်ႇဝႃႈ The Wild Ones ။ <ref> ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် (တၢင်ႉယၢၼ်း)၊ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး မေႃယႃလူင် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း)၊ ႁၢင်ႈၵႅဝ်ႈပီၵွၼ်းၶမ်း၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 104၊ ပီ 2009) </ref> ၶဝ်လႆႈဢတ်းဢွၵ်ႇ ၶႅပ်းၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈဝႃႈ '''နွေရာသီ'''။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ထႅင်ႈပီၼိုင်ႈ ၸုမ်းၶဝ် The Wild Ones ဢွၵ်ႇမႃး ၶႅပ်း '''မန္တလေးရောက် ရှမ်းတစ်ယောက်'''။
== ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်း ==
ဝၢႆးသေ ၸုမ်းၶဝ် လႆႈလူင်းဢတ်းသဵင်ႈ တီႈတႃႈၵုင်ႈၼႆ ၸၢႆးၶမ်းတီၵေႃႈ လႆႈမီးတႃႁၼ်တူဝ်ထူပ်းမႃးတင်းၼမ်။ ထိုင်မႃး ပီ 1975 ၽွင်းမိူဝ်ႈၸုမ်းၶဝ် ဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်း "ပျောက်ဆုံးသွားသောနိဗ္ဗာန်ဘုံ" ၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်းၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉပႃးမႃးၸွမ်း 3 ႁူဝ်။
# ညာတာပါဆောင်း
# ချစ်ကေ့စ်
# သန်းခေါင်ထက်နက်တဲ့ည။
ပီ 1976 ၽွင်းၸုမ်းၶဝ် ဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်း "နန်းခမ်းနွဲ့အတွက် သီချင်းတစ်ပုဒ်" ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉပႃး 3 ႁူဝ်။
# နန်းခမ်းနွဲ့အတွက် သီချင်းတစ်ပုဒ်
# အပြာရောင်မျက်ရည်
# သံယောဇဉ်ကုန်တဲ့စကား မဆိုပါနဲ့ကွယ်။ ၼႂ်းၵႂၢမ်းသၢမ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ '''အပြာရောင်မျက်ရည်''' ၼႆႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵႂႃႇ။
ပီ 1977 ၸုမ်း The Wild Ones ၶဝ် ဢွၵ်ႇထႅင်ႈၶႅပ်း "ကျေနပ်ပါတော့" သေ ၼႂ်းၶႅပ်းၼႆႉ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းပဵၼ် ၸၢႆးထီးသႅင်၊ ၸၢႆးသိူဝ်ၼေႃႇ၊ သုၼ်ႇၵျႄးဢူဝ်ႇ၊ ၸၢႆးၶမ်းမၢတ်ႈ၊ ၸေႃးၵျေႃႇၼီႇ၊ ၸေႃးတဵင်းဝိၼ်း၊ ၶုၼ်မဵဝ်းလုၼ်ႇ လႄႈ ၸၢႆးၶမ်းတီႇသေ ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉဝႆႉ 2 ႁူဝ်။
# ၁၂ မျိုးအချစ်
# အချစ်နေဝင်ချိန်။
ပီ 1977 ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်းၶႅပ်းၼိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ "ကြားလူဖျက်လို့ပျက်မှာစိုး" သေ ၽဵင်းၵႂၢမ်းၶဝ်ႈပႃး 14 ႁူဝ်၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၽဵင်းဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ "ခေါ်ချင်တယ်" ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းၸၢႆးယိင်း ႁွင်ႉၵူပ်းၵၼ်သေ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႄႈ ၼၢင်းၶမ်းႁွမ် ႁွင်ႉၸွမ်းၵၼ်။
ၶႅပ်းၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "မင်းဝမ်းသာတော့" ၼၼ်ႉ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းပဵၼ် ၸၢႆးၵျေႃႇမူဝ်း၊ ၼွႆႉယိၼ်ႇဝိၼ်း လႄႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉဝႆႉ 4 ႁူဝ်။
# မပိုင်တဲ့ဇာတ်လမ်း
# ပြည့်တန်ဆာမျက်ရည်
# ဝမ်းသာတော့#
ဒုတိယမ္ပိနဲ့ နောက်ဆုံးပျိုးခင်း
ပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်းပဵၼ် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း။
== တႄႇၼႃႈႁိူၼ်း ==
ၸၢႆးၶမ်းတီႈ တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းၵိုၵ်းလူၺ်ႈ ၼၢင်းႁွမ်မူဝ်သေမီးမႃး လုၵ်ႈသၢမ်ၵေႃႉ
# ၸၢႆးၶမ်းႁၢႆႉ
# ၸၢႆးၶမ်းႁၢၼ် (ႁ) ၸၢႆးပီး
# ၼၢင်းၶမ်းႁွမ်
ၸၢႆးၶမ်းတီႈ ယၢမ်ႈၵႂႃႇႁဵတ်း မေႃသွၼ်ႁူင်းႁဵၼ်း တီႈႁမ်းငၢႆး ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵိုင်။ မိူဝ်ႈပီ 1981 ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၸုမ်း The Wild Ones တေၵႂႃႇဢတ်းသဵင် တီႈတႃႈၵုင်ႈထႅင်ႈၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းၸုမ်းၶဝ် လႆးၵပ်းသိုပ်ႇႁွင်ႉႁႃမၼ်းၸၢႆး တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ တႃႇတေမႃးတွႆႇၵွင် (Drum) ပၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယူႇ။ ၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆး ဢၼ်ႁွင်ႉဝႆႉၼၼ်ႉတႄႉ မီးဢေႇတႄႉတႄႉ။ တီႈၼႂ်းၶႅပ်းၵႂၢမ်း '''တိုၵ်ႉႁႅင်း''' ဢၼ်ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်ငဝ်ႈသေ ႁွင်ႉဝႆႉၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်း'''ႁၵ်ႉၼႂ်းၾၼ်''' ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီႁွင်ႉဝႆႉ။
== သဵင်ႈၵၢမ်ႇ ==
ထိုင်မႃး1984 လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝိမ်ႇပိူဝ်ႇ 17 ဝၼ်း ၽွင်ႈမိူဝ်ႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ ဢႃႇယု လႆႈ (32) ပီၼၼ်ႉ ဢမ်ႇယူႇလီသေ လႆႈၵႂႃႇၶၢမ်ႇယူတ်းယႃ တီႈႁူင်းယႃ ၸဝ်ႈၸၢမ်ႇထုၼ်း တူၼ်ႈတီးသေ သဵင်ႈၵၢမ်ႇသုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ <ref> ကြေးမုံသတင်းစာ၊ နာရေးကြော်ညာ၊ ၁၉၈၁၊ နိုဝင်ဘာ ၁၈ </ref> ဝၢႆးသေ မၼ်းၸၢႆးသဵင်ႈၵႂႃႇ ပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း တႅမ်ႈၵႂၢမ်းပၼ်ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်း ႁူဝ်ၼိုင်ႈ '''သူငယ်ချင်းခမ်းသီ''' ၼႆသေ ၸၢႆးထီးသႅင် ႁွင်ႉဝႆႉ။
== ၵႂၢမ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီႁွင်ႉ ==
# နေရာတိုင်းမှာ
# ချစ်ကေ့စ်(ဆရာမ)
# ညှာတာပါဆောင်း
# အညာနွေ
# အပြာရောင်မျက်ရည်
# နန်းခမ်းနွဲ့အတွက်သီချင်းတစ်ပုဒ်
# သန်းခေါင်ထက်နက်တဲ့ည
# ချစ်သူလမ်းကြား
# ကြားလူဖျက်လို့ပျက်မှာစိုး <ref> https://w.wiki/jxP4 </ref>
== ၵႂၢမ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီတႅမ်ႈ ==
# မောင့်အရိုင်းပန်း
# သွန်းမျက်ရည်မိုး
# အစားထိုးမရတဲ့ဆုံးရှုံးမှု
# ဥတ္တရလေ <ref> https://w.wiki/jxP4</ref> ဝၢႆးၸၢႆးၶမ်းတီသဵင်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉ ဢမ်ႇႁိုင် ၸၢႆးထီးသႅင် ၶိုၼ်းႁွင်ႉၵႂၢမ်း '''မောင့်အရိုင်းပန်း''' ၶႅပ်းၼိုင်ႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီ တႅမ်ႈဝႆႉတင်းသဵင်ႈ။ ယိူင်းဢၢၼ်း ႁႂ်ႈလႆႈပဵၼ် တီႈမၢႆတွင်း ၸၢႆးၶမ်းတီသေ ႁွင်ႉၼႆယဝ်ႉ။
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
e86srfgwf64pub8vejm3sd22ieclpud
249221
249220
2026-11-19T01:59:08Z
Saosukham
105
သႂ်ႇၽိုၼ်ဢိင်
249221
wikitext
text/x-wiki
==ၸၢႆးၶမ်းတီ==
ၸၢႆးၶမ်းတီ ပဵၼ်ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ပဵၼ်လုၵ်ႈၸၢႆး လုင်းရေးၶမ်းၵႃ တူၼ်ႈႁုင်း လႄႈ ပႃႈၸိင်ႇဢုသေ ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ မိူဝ်ႈပီ 1952 တီႈသဵၼ်ႈဝီ မိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ။ ၶဝ်မီးပီႈၼွင်ႉ ႁူမ်ႈတွင်ႉၵၼ် သီႇၵေႃႉ ၸွမ်းၼင်ႇၶပ်ႉမၢႆ တၢမ်းၵၼ်။ ၸၢႆးတုမ်ႇၶမ်း၊ [[ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း]] (1949)၊ ၸၢႆးၶမ်းတီလႄႈ ၼၢင်းဢွမ်ၶမ်း။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ ဢူႈၶဝ်ပဵၼ်ၸရေး ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇတႅမ်ႈလင်ႇၵႃႇလႄႈ လုၵ်ႈၸၢႆးမၼ်းၵေႃႈ လႆႈၸိူဝ်ႉၽၼ်းတီႈဢူႈၶဝ်မႃး တေလႆႈဝႃႈၼင်ႇၼႆယူႇ။ <ref> ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် (တၢင်ႉယၢၼ်း)၊ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး မေႃယႃလူင် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း)၊ ႁၢင်ႈၵႅဝ်ႈပီၵွၼ်းၶမ်း၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 99၊ ပီ 2009) </ref>
ၶဝ်ပီႈၼွင်ႉ ယၢမ်ႈၶိုၼ်ႈၵျွင်းၶွၼ်ႇဝႅၼ်ႉမႃးလႄႈ ၸၢႆးတုမ်ႇၶမ်း (Felix Kham) ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆးၵေႃႉၼိုင်ႈ လႄႈ ယၢမ်ႈပဵၼ်ၽူႈၵွၼ်းႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင် တီႈလၢႆးၶႃႈ။ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (Louis Kham) ပဵၼ်ၽူႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆး ၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၼႂ်းမိူင်းႁူမ်ႈတူမ်မျၢၼ်ႇမႃႇ။ ၸၢႆးၶမ်းတီ (Ernest Kham) ပဵၼ်ၽူႈတွႆႇၵွင် Drum set ၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ၊ ႁႆႇတိင်ႇၵတ်ႉၶႅၼ်ႇ လႄႈ ပဵၼ်ပႃးၽူႈတႅမ်ႈၽဵင်းၵႂၢမ်းဢိၵ်ႇ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵေႃႉၼိုင်ႈ။ ၼွင်ႉယိင်းဢွၼ်ႇၶဝ် ၼၢင်းဢွမ်ၶမ်း (Nelly Kham) တႄႉ ယၢမ်ႈပဵၼ် မေႃသွၼ်ႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင်ၵေႃႉၼိုင်ႈ။
ဢူႈၶဝ် လုင်းၸရေးၶမ်းၵႃ လုၵ်ႉသဵၼ်ႈဝီ လႆႈၶၢႆႉၵၢၼ်သေ မႃးပဵၼ်ဢမၢတ်ႈလူင် ပၢင်ႁႆး (ၼမ်ႉတူႈ) လႄႈ ၶဝ်ႈပီႈၼွင်ႉၵေႃႈ လႆႈမႃးယူႇသဝ်း ယႂ်ႇမႃႈၵႃႈသုင်မႃး တမ်ႈတီႈ ၼမ်ႉတူႈပၢင်ႁႆးယဝ်ႉ။ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ တီႈၼမ်ႉတူႈ ပၢင်ႁႆး။ မိူဝ်ႈပဵၼ် လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၵၢင်ၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႆႈၵႂႃႇလဵၼ်ႈၵေႃႉ လုၵ်ႈဢွၼ်ႇၶၢင် ဢၼ်မေႃလဵတ်းတိင်ႇလႄႈ မၼ်းၸၢႆးၵေႃႈ ၽိုၵ်းႁဵၼ်းဢဝ်သေ ယွၼ်ႉပႃႇရမီႇမၼ်းလႄႈ မေႃလဵတ်းတိင်ႇ ႁူႉလွၵ်းလၢႆးလဵတ်းတိင်ႇ ႁႆႇတိင်ႇၵႂႃႇယဝ်ႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ဢၼ်ၵမ်ႉၸွႆႈပၼ် လွင်ႈႁႆႇတိင်ႇမၼ်းၸၢႆးတႄႉ ပဵၼ်ပီႈဢၢႆႈလူင်ၶဝ် ၸၢႆးၸုမ်ႇၶမ်းယဝ်ႉ။
လႆႈဝႃႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ မေႃႇႁႆႇတိင်ႇလဵတ်းတိင်ႇ ၸဝ်ႉသေ ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းဢိတ်းၼိုင်ႈၵွၼ်ႇ။ ၵွပ်ႈသင်ၼႆ ၽွင်းပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း ၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း တီႈမေႇမဵဝ်ႉၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႆႈၵႂႃႇၽိုၵ်းႁႆႇတိင်ႇၸွမ်း တႆးၵေႃႉၶၢင်မၼ်းသေ မေႃၸဝ်ႉသေပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းၼႆယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလိုၼ်း ဢၼ်မၼ်းမေႃမႃး Chords မၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ မၼ်းယင်းၶိုၼ်းၼႄပၼ် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းၵွၼ်ႇၼႆယဝ်ႉ။
== ယၢင်ႈၶဝ်ႈၼႂ်းပၢႆးမွၼ်း ==
ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီ တႄႇယၢင်ႈၶဝ်ႈၼႂ်းပၢႆးမွၼ်းၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ပီ 1972။ ပီၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းၶဝ်ၸေႃးၵျႅတ်ႉသျိၼ်ႇ၊ ၸေႃးၵျေႃႇၼီႇ ဢိၵ်ႇၸၢႆးၶမ်းတီ ၶဝ်ဢွၼ်ၵၼ် တင်ႈၸုမ်း The Highlanders သေ ၸၢႆးၶမ်းတီ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁႆႇၵွင် (Drum) ၵေႃႉၼိုင်ႈ၊ မၼ်းၸၢႆးႁႆႇၵွင်ၼၼ်ႉ သဵင်ၵွင်မၼ်း ၶိုၵ်ႉတွၼ်းတႄႉတႄႉ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ယွၼ်ႉမၼ်းပႃးၸႂ်ပႃးၶေႃးႁႆႇလႄႈ လွင်ႈဝႆႉဝၢင်းတူဝ်မၼ်း မိုဝ်းမၼ်း ႁူဝ်မၼ်းၼႃႈတႃမၼ်းၸိူဝ်းၼၼ်ႉ လီယဵမ်ႈလီတူၺ်းတႄႇတႄႉ။ မိူဝ်ႈၸဝ်ႉၼၼ်ႉတႄႉ ၵၢင်ၸႂ် ၸၢႆးၶမ်းတီ ၵူၺ်းၶႂ်ႈပဵၼ် ၵေႃႉႁႆႇတိုင်ႈၵူၺ်း။
[[ၸၢႆးထီးသႅင်]]လႄႈ [[ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း]] လႆႈတႄႇႁူပ်ႉထူပ်းၵၼ် တီႈတူၼ်ႈတီး မိူဝ်ႈ 1969 သေတႃႉ ႁူၸၵ်းၵၼ်လၢႆလၢႆၵူၺ်း ပႆႇမိုတ်ႈၵၼ်။ ၵူၺ်းၵႃႈ ထိုင်တီႈ ၸၢႆးထီးသႅင် မႃးၶိုၼ်ႈၸၼ်ႉၸွမ် ပၢႆးၸႂ် တီႈဝဵင်းလိူဝ်ႇ ၸင်ႇမႃးမိုတ်ႈၵၼ် တင်းၸၢႆးၶမ်းတီလီလီ။ ၸၢႆးၶမ်းတီ ၵႆႉဢွၼ်ၸၢႆးထီးသႅင် ၵႂႃႇႁူပ်ႉထူပ်းပီႈဢၢႆႈမၼ်းၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်းလႄႈ ဝၢႆးလင်မႃး ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း ၸင်ႇၽင်ၸႂ်ဝႃႈ ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်တႆးၵေႃႉ ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်းၼႆသေ မိုတ်ႈၵိုဝ်းၵၼ်မႃးတေႃႇပေႃး တႅမ်ႈပၼ် ၽဵင်းၵႂၢမ်းတႃႇၸၢႆးထီးသႅင်ႁွင်ႉယဝ်ႉ။
ပီ 1973 ၸုမ်းၶဝ် The Highlanders လႄႈ ၸုမ်း The Outsiders (ၸုမ်းၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း၊ ၸၢႆးထီးသႅင်၊ ၶုၼ်မဵဝ်းလုၼ်ႇ၊ ၸေႃးတဵင်းဝိၼ်း) ႁူမ်ႈၵၼ်သေ လူင်းတႃႈၵုင်ႈ ၵႂႃႇဢတ်းသဵင်တမ်ႈတီႈ ၸတူႇတီႇယူဝ်ႇဢူးပႃႉတဵင်း။ တီႈၼၼ်ႈ ၸေႃးၵျႅတ်ႉသိၼ်ႇ ပဵၼ်ၽူႈတွႆႇလိတ်ႉ (Lead Guitar)၊ ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်ၽူႈတွႆႇရီႇတမ်ႇ (Rhythm Guitar) လႄႈ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်း (Vocal)၊ ၸၢႆးၶမ်းတီ ပဵၼ်ၵူၼ်းတွႆႇၵွင် (Drum)၊ ၸေႃးတဵင်းဝုၼ်း လႄႈ တဵင်းတိၼ်ႇထုတ်ႉ ပဵၼ်ၵူၼ်းႁႆႇတိင်ႇပဵတ်ႉသ် (Bass) ယဝ်ႉ။ ဝၢႆးလင်မႃး သွင်ၸုမ်းၼႆႉ ၸင်ႇႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ် ႁဵတ်းပဵၼ် ၸုမ်းလဵဝ်သေ ၸင်ႇသႂ်ႇၸိုဝ်ႈၸုမ်းမႂ်ႇဝႃႈ The Wild Ones ။ <ref> ႁႅင်းသိူဝ်ၶႅင် (တၢင်ႉယၢၼ်း)၊ ၸဝ်ႈပၢႆးမွၼ်းတႆး မေႃယႃလူင် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း (ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း)၊ ႁၢင်ႈၵႅဝ်ႈပီၵွၼ်းၶမ်း၊ ၼႃႈလိၵ်ႈ 104၊ ပီ 2009) </ref> ၶဝ်လႆႈဢတ်းဢွၵ်ႇ ၶႅပ်းၵႂၢမ်း ၸိုဝ်ႈဝႃႈ '''နွေရာသီ'''။ ဝၢႆးသေၼၼ်ႉ ထႅင်ႈပီၼိုင်ႈ ၸုမ်းၶဝ် The Wild Ones ဢွၵ်ႇမႃး ၶႅပ်း '''မန္တလေးရောက် ရှမ်းတစ်ယောက်'''။ <ref> နိုင်ဇော်၊ စိုင်းထီးဆိုင်၏ ပုံတူကောက်ကြောင်း </ref>
== ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်း ==
ဝၢႆးသေ ၸုမ်းၶဝ် လႆႈလူင်းဢတ်းသဵင်ႈ တီႈတႃႈၵုင်ႈၼႆ ၸၢႆးၶမ်းတီၵေႃႈ လႆႈမီးတႃႁၼ်တူဝ်ထူပ်းမႃးတင်းၼမ်။ ထိုင်မႃး ပီ 1975 ၽွင်းမိူဝ်ႈၸုမ်းၶဝ် ဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်း "ပျောက်ဆုံးသွားသောနိဗ္ဗာန်ဘုံ" ၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်းၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉပႃးမႃးၸွမ်း 3 ႁူဝ်။
# ညာတာပါဆောင်း
# ချစ်ကေ့စ်
# သန်းခေါင်ထက်နက်တဲ့ည။
ပီ 1976 ၽွင်းၸုမ်းၶဝ် ဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်း "နန်းခမ်းနွဲ့အတွက် သီချင်းတစ်ပုဒ်" ၼၼ်ႉၵေႃႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉပႃး 3 ႁူဝ်။
# နန်းခမ်းနွဲ့အတွက် သီချင်းတစ်ပုဒ်
# အပြာရောင်မျက်ရည်
# သံယောဇဉ်ကုန်တဲ့စကား မဆိုပါနဲ့ကွယ်။ ၼႂ်းၵႂၢမ်းသၢမ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ '''အပြာရောင်မျက်ရည်''' ၼႆႉ ၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇၵႂႃႇ။
ပီ 1977 ၸုမ်း The Wild Ones ၶဝ် ဢွၵ်ႇထႅင်ႈၶႅပ်း "ကျေနပ်ပါတော့" သေ ၼႂ်းၶႅပ်းၼႆႉ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းပဵၼ် ၸၢႆးထီးသႅင်၊ ၸၢႆးသိူဝ်ၼေႃႇ၊ သုၼ်ႇၵျႄးဢူဝ်ႇ၊ ၸၢႆးၶမ်းမၢတ်ႈ၊ ၸေႃးၵျေႃႇၼီႇ၊ ၸေႃးတဵင်းဝိၼ်း၊ ၶုၼ်မဵဝ်းလုၼ်ႇ လႄႈ ၸၢႆးၶမ်းတီႇသေ ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉဝႆႉ 2 ႁူဝ်။
# ၁၂ မျိုးအချစ်
# အချစ်နေဝင်ချိန်။
ပီ 1977 ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉဢွၵ်ႇၶႅပ်းၵႂၢမ်းၶႅပ်းၼိုင်ႈ ၸိုဝ်ႈဝႃႈ "ကြားလူဖျက်လို့ပျက်မှာစိုး" သေ ၽဵင်းၵႂၢမ်းၶဝ်ႈပႃး 14 ႁူဝ်၊ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၽဵင်းဢၼ်ၸိုဝ်ႈဝႃႈ "ခေါ်ချင်တယ်" ၼၼ်ႉ ပဵၼ်ၵႂၢမ်းၸၢႆးယိင်း ႁွင်ႉၵူပ်းၵၼ်သေ ၸၢႆးၶမ်းတီ လႄႈ ၼၢင်းၶမ်းႁွမ် ႁွင်ႉၸွမ်းၵၼ်။
ၶႅပ်းၵႂၢမ်းဢၼ်ဝႃႈ "မင်းဝမ်းသာတော့" ၼၼ်ႉ ၽူႈႁွင်ႉၵႂၢမ်းပဵၼ် ၸၢႆးၵျေႃႇမူဝ်း၊ ၼွႆႉယိၼ်ႇဝိၼ်း လႄႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ။ ၼႂ်းၼၼ်ႉ ၸၢႆးၶမ်းတီ ႁွင်ႉဝႆႉ 4 ႁူဝ်။
# မပိုင်တဲ့ဇာတ်လမ်း
# ပြည့်တန်ဆာမျက်ရည်
# ဝမ်းသာတော့#
ဒုတိယမ္ပိနဲ့ နောက်ဆုံးပျိုးခင်း
ပဵၼ်ၸိူဝ်းၼႆႉသေ ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်းပဵၼ် ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း။
== တႄႇၼႃႈႁိူၼ်း ==
ၸၢႆးၶမ်းတီႈ တႄႇၼႃႈႁိူၼ်းၵိုၵ်းလူၺ်ႈ ၼၢင်းႁွမ်မူဝ်သေမီးမႃး လုၵ်ႈသၢမ်ၵေႃႉ
# ၸၢႆးၶမ်းႁၢႆႉ
# ၸၢႆးၶမ်းႁၢၼ် (ႁ) ၸၢႆးပီး
# ၼၢင်းၶမ်းႁွမ်
ၸၢႆးၶမ်းတီႈ ယၢမ်ႈၵႂႃႇႁဵတ်း မေႃသွၼ်ႁူင်းႁဵၼ်း တီႈႁမ်းငၢႆး ၸႄႈဝဵင်းမိူင်းၵိုင်။ မိူဝ်ႈပီ 1981 ၽွင်းမိူဝ်ႈ ၸုမ်း The Wild Ones တေၵႂႃႇဢတ်းသဵင် တီႈတႃႈၵုင်ႈထႅင်ႈၼၼ်ႉ ၸိူဝ်းၸုမ်းၶဝ် လႆးၵပ်းသိုပ်ႇႁွင်ႉႁႃမၼ်းၸၢႆး တႄႉတႄႉဝႃႈဝႃႈ တႃႇတေမႃးတွႆႇၵွင် (Drum) ပၼ်ၶဝ်ၼၼ်ႉယူႇ။ ၽဵင်းၵႂၢမ်းတႆး ဢၼ်ႁွင်ႉဝႆႉၼၼ်ႉတႄႉ မီးဢေႇတႄႉတႄႉ။ တီႈၼႂ်းၶႅပ်းၵႂၢမ်း '''တိုၵ်ႉႁႅင်း''' ဢၼ်ၸၢႆးထီးသႅင် ပဵၼ်ငဝ်ႈသေ ႁွင်ႉဝႆႉၼၼ်ႉ ၵႂၢမ်း'''ႁၵ်ႉၼႂ်းၾၼ်''' ၼၼ်ႉတႄႉ ပဵၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီႁွင်ႉဝႆႉ။
== သဵင်ႈၵၢမ်ႇ ==
ထိုင်မႃး1984 လိူၼ်ၼူဝ်ႇဝိမ်ႇပိူဝ်ႇ 17 ဝၼ်း ၽွင်ႈမိူဝ်ႈ ၸၢႆးၶမ်းတီ ဢႃႇယု လႆႈ (32) ပီၼၼ်ႉ ဢမ်ႇယူႇလီသေ လႆႈၵႂႃႇၶၢမ်ႇယူတ်းယႃ တီႈႁူင်းယႃ ၸဝ်ႈၸၢမ်ႇထုၼ်း တူၼ်ႈတီးသေ သဵင်ႈၵၢမ်ႇသုတ်းမုၼ်ၵႂႃႇယဝ်ႉ။ <ref> ကြေးမုံသတင်းစာ၊ နာရေးကြော်ညာ၊ ၁၉၈၁၊ နိုဝင်ဘာ ၁၈ </ref> ဝၢႆးသေ မၼ်းၸၢႆးသဵင်ႈၵႂႃႇ ပီႈဢၢႆႈမၼ်း ၸၢႆးၶမ်းလဵၵ်း တႅမ်ႈၵႂၢမ်းပၼ်ၼွင်ႉၸၢႆးမၼ်း ႁူဝ်ၼိုင်ႈ '''သူငယ်ချင်းခမ်းသီ''' ၼႆသေ ၸၢႆးထီးသႅင် ႁွင်ႉဝႆႉ။
== ၵႂၢမ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီႁွင်ႉ ==
# နေရာတိုင်းမှာ
# ချစ်ကေ့စ်(ဆရာမ)
# ညှာတာပါဆောင်း
# အညာနွေ
# အပြာရောင်မျက်ရည်
# နန်းခမ်းနွဲ့အတွက်သီချင်းတစ်ပုဒ်
# သန်းခေါင်ထက်နက်တဲ့ည
# ချစ်သူလမ်းကြား
# ကြားလူဖျက်လို့ပျက်မှာစိုး <ref> https://w.wiki/jxP4 </ref>
== ၵႂၢမ်းၸိုဝ်ႈသဵင်ယႂ်ႇ ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီတႅမ်ႈ ==
# မောင့်အရိုင်းပန်း
# သွန်းမျက်ရည်မိုး
# အစားထိုးမရတဲ့ဆုံးရှုံးမှု
# ဥတ္တရလေ <ref> https://w.wiki/jxP4</ref> ဝၢႆးၸၢႆးၶမ်းတီသဵင်ႈၵႂႃႇယဝ်ႉ ဢမ်ႇႁိုင် ၸၢႆးထီးသႅင် ၶိုၼ်းႁွင်ႉၵႂၢမ်း '''မောင့်အရိုင်းပန်း''' ၶႅပ်းၼိုင်ႈ ပဵၼ်ဢၼ်ၸၢႆးၶမ်းတီ တႅမ်ႈဝႆႉတင်းသဵင်ႈ။ ယိူင်းဢၢၼ်း ႁႂ်ႈလႆႈပဵၼ် တီႈမၢႆတွင်း ၸၢႆးၶမ်းတီသေ ႁွင်ႉၼႆယဝ်ႉ။
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
giq7bxfscpfxaql2cbryx1t2zn7fb82
ၽူႈၸႂ်ႉတိုဝ်း:Kyaw Myo Aung
2
78518
249213
2026-11-18T19:10:48Z
Kyaw Myo Aung
4554
Created blank page
249213
wikitext
text/x-wiki
phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1
249214
249213
2026-11-18T19:21:33Z
Kyaw Myo Aung
4554
249214
wikitext
text/x-wiki
I contribute to [[Wikimedia projects]], primarily by creating and improving articles. My interests include the [[Burmese language]], [[Burmese literature]], and [[History of Myanmar|Myanmar's history]]. Through my contributions, I hope to make knowledge about [[Myanmar]], including its [[Culture of Myanmar|culture]], heritage, and society, more accessible.
== My bot ==
'''[[User:KMA-DataBot|KMA-DataBot]]''' is my personal bot account. It is used to assist with the creation of articles about hospitals and schools, as well as general maintenance tasks across [[Wikipedia]].
[[File:Wikimedia logo family complete-2025.svg|center|300px]]
91xlqrf8ildjmh7t8cwobto7t8r6iph
တုၼ်ႇတေးတဵင်းတၢၼ်ႇ
0
78519
249222
2026-11-19T03:19:53Z
Saosukham
105
ၵေႃႇသၢင်ႈ တုၼ်ႇတေးတဵင်းတၢၼ်ႇ
249222
wikitext
text/x-wiki
==တုၼ်ႇတေးတဵင်းတၢၼ်ႇ==
ၸၢႆးတဵင်းတၢၼ်ႇ ပဵၼ်ၸၢဝ်းတႆးထုင်ႉပဵင်းၵေႃႉၼိုင်ႈ ပၢႆပဵၼ် ၽူႈႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈ၊ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ၊ ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း၊ ၸၢႆးငဝ်း ဢိၵ်ႇ တႃႇရၢႆႇတိူဝ်ႇၽၢႆႇထႆႇငဝ်းတူင်ႉလူးၵွၼ်ႇ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပႃး ၽူႈၵွၼ်းၸၢတ်ႈသႅင်းထႅင်ႈ။
==ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ ==
မၼ်းၸၢႆးၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ မိူဝ်ႈပီ 1941 လိူၼ်သႅပ်ႉတိမ်ႇပိူဝ်ႇ 26 ဝၼ်း၊ ဝၼ်းသုၵ်း (1303 လိူၼ်သိပ်းဢဵတ်းမႂ်ႇ 7 ဝၼ်း တမ်ႈတီႈ ဝၢၼ်ႈတႆး (ရှမ်းစုကြီး) ၸႄႈဝဵင်းတုၼ်ႇတေး၊ တိူင်းတႃႈၵုင်ႈသေ ပေႃႈမႄႈမၼ်းၸိုဝ်ႈဝႃႈ မေႃယႃပိင်းတေႃးဢူးၸူဝ်းဢူး လႄႈ ပႃႈၺူဝ်ႇ။ ၶဝ်မီး ပီႈၼွင်ႉႁူမ်ႈတွင်ႉ 6 ၵေႃႉ ၵူဝ်ႇထုၼ်းယီႇ၊ မဢူင်းၵျိၼ်ႇ၊ ၵူဝ်ႇထုၼ်းဢေး၊ မဝိၼ်း၊ တဵင်းတၢၼ်ႇ၊ မွင်ႇၵျီႇငူၺ်ႇၼႆသေ ၸၢႆးတဵင်းတၢၼ်ႇ ပဵၼ်ၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မၼ်းၸၢႆးပဵၼ် ၵူၼ်းလုၵ်ႈဝၼ်းသုၵ်းလႄႈ ပေႃႈမႄႈၸင်ႇတၢင်ႇၸိုဝ်ႈပၼ်ဝႃႈ သိန်းတန် (ႀဵင်းတၢၼ်ႇ)။
== ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ ==
မၼ်းၸၢႆး လႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ တီႈဝၢၼ်ႈတႆး (သျၢၼ်းၵျီးၸု) ႁွင်ႉဝႃႈ ၵျွင်းသြႃႇလူင်ဢူးၶျၢၼ်ႇထုၼ်း တေႃႇထိုင် ၸၼ်ႉသၢမ်။ တႄႇဢဝ် ၸၼ်ႉသီႇ တေႃႇထိုင် ၸၼ်ႉၸဵတ်းတႄႉ ၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း တီႈၸၢၼ်းၶျွင်း ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ။ မၼ်းၸၢႆး ၵႂႃႇသွၼ်ႈယူႇ တီႈႁိူၼ်း ပီႈဢၢႆႈမၼ်း ဢူးထုၼ်းယီႇ (မေႃယႃပိင်းတေႃး) သေ ၶိုၼ်ႈႁဵၼ်း။ ပီမၼ်းတွပ်ႇၸၼ်ႉၸဵတ်းဢွင်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈယုင်ႈယၢင်ႈ ႁႄႇရီႇတၢၼ်ႇလႄႈ မၼ်းၸၢႆး ၶိုၼ်းပွၵ်ႈမိူဝ်းတီႈဝၢၼ်ႈၶဝ် သျၢၼ်းၵျီးၸု။
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
3kwhw6n55uw9rs3hi0o6wociwqfwx1k
249223
249222
2026-11-19T03:20:25Z
Saosukham
105
/* ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ */
249223
wikitext
text/x-wiki
==တုၼ်ႇတေးတဵင်းတၢၼ်ႇ==
ၸၢႆးတဵင်းတၢၼ်ႇ ပဵၼ်ၸၢဝ်းတႆးထုင်ႉပဵင်းၵေႃႉၼိုင်ႈ ပၢႆပဵၼ် ၽူႈႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈ၊ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ၊ ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း၊ ၸၢႆးငဝ်း ဢိၵ်ႇ တႃႇရၢႆႇတိူဝ်ႇၽၢႆႇထႆႇငဝ်းတူင်ႉလူးၵွၼ်ႇ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပႃး ၽူႈၵွၼ်းၸၢတ်ႈသႅင်းထႅင်ႈ။
==ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ ==
မၼ်းၸၢႆးၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ မိူဝ်ႈပီ 1941 လိူၼ်သႅပ်ႉတိမ်ႇပိူဝ်ႇ 26 ဝၼ်း၊ ဝၼ်းသုၵ်း (1303 လိူၼ်သိပ်းဢဵတ်းမႂ်ႇ 7 ဝၼ်း တမ်ႈတီႈ ဝၢၼ်ႈတႆး (ရှမ်းစုကြီး) ၸႄႈဝဵင်းတုၼ်ႇတေး၊ တိူင်းတႃႈၵုင်ႈသေ ပေႃႈမႄႈမၼ်းၸိုဝ်ႈဝႃႈ မေႃယႃပိင်းတေႃးဢူးၸူဝ်းဢူး လႄႈ ပႃႈၺူဝ်ႇ။ ၶဝ်မီး ပီႈၼွင်ႉႁူမ်ႈတွင်ႉ 6 ၵေႃႉ ၵူဝ်ႇထုၼ်းယီႇ၊ မဢူင်းၵျိၼ်ႇ၊ ၵူဝ်ႇထုၼ်းဢေး၊ မဝိၼ်း၊ တဵင်းတၢၼ်ႇ၊ မွင်ႇၵျီႇငူၺ်ႇၼႆသေ ၸၢႆးတဵင်းတၢၼ်ႇ ပဵၼ်ၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မၼ်းၸၢႆးပဵၼ် ၵူၼ်းလုၵ်ႈဝၼ်းသုၵ်းလႄႈ ပေႃႈမႄႈၸင်ႇတၢင်ႇၸိုဝ်ႈပၼ်ဝႃႈ '''သိန်းတန်''' (ႀဵင်းတၢၼ်ႇ)။
== ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ ==
မၼ်းၸၢႆး လႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ တီႈဝၢၼ်ႈတႆး (သျၢၼ်းၵျီးၸု) ႁွင်ႉဝႃႈ ၵျွင်းသြႃႇလူင်ဢူးၶျၢၼ်ႇထုၼ်း တေႃႇထိုင် ၸၼ်ႉသၢမ်။ တႄႇဢဝ် ၸၼ်ႉသီႇ တေႃႇထိုင် ၸၼ်ႉၸဵတ်းတႄႉ ၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း တီႈၸၢၼ်းၶျွင်း ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ။ မၼ်းၸၢႆး ၵႂႃႇသွၼ်ႈယူႇ တီႈႁိူၼ်း ပီႈဢၢႆႈမၼ်း ဢူးထုၼ်းယီႇ (မေႃယႃပိင်းတေႃး) သေ ၶိုၼ်ႈႁဵၼ်း။ ပီမၼ်းတွပ်ႇၸၼ်ႉၸဵတ်းဢွင်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈယုင်ႈယၢင်ႈ ႁႄႇရီႇတၢၼ်ႇလႄႈ မၼ်းၸၢႆး ၶိုၼ်းပွၵ်ႈမိူဝ်းတီႈဝၢၼ်ႈၶဝ် သျၢၼ်းၵျီးၸု။
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
s3t11pfctpd51e9kuc8jvmy5j7ozs7h
249224
249223
2026-11-19T06:17:30Z
Saimawnkham
5
added [[Category:ၾိင်ႈထုင်းတႆး]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
249224
wikitext
text/x-wiki
==တုၼ်ႇတေးတဵင်းတၢၼ်ႇ==
ၸၢႆးတဵင်းတၢၼ်ႇ ပဵၼ်ၸၢဝ်းတႆးထုင်ႉပဵင်းၵေႃႉၼိုင်ႈ ပၢႆပဵၼ် ၽူႈႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈ၊ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ၊ ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း၊ ၸၢႆးငဝ်း ဢိၵ်ႇ တႃႇရၢႆႇတိူဝ်ႇၽၢႆႇထႆႇငဝ်းတူင်ႉလူးၵွၼ်ႇ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပႃး ၽူႈၵွၼ်းၸၢတ်ႈသႅင်းထႅင်ႈ။
==ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ ==
မၼ်းၸၢႆးၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ မိူဝ်ႈပီ 1941 လိူၼ်သႅပ်ႉတိမ်ႇပိူဝ်ႇ 26 ဝၼ်း၊ ဝၼ်းသုၵ်း (1303 လိူၼ်သိပ်းဢဵတ်းမႂ်ႇ 7 ဝၼ်း တမ်ႈတီႈ ဝၢၼ်ႈတႆး (ရှမ်းစုကြီး) ၸႄႈဝဵင်းတုၼ်ႇတေး၊ တိူင်းတႃႈၵုင်ႈသေ ပေႃႈမႄႈမၼ်းၸိုဝ်ႈဝႃႈ မေႃယႃပိင်းတေႃးဢူးၸူဝ်းဢူး လႄႈ ပႃႈၺူဝ်ႇ။ ၶဝ်မီး ပီႈၼွင်ႉႁူမ်ႈတွင်ႉ 6 ၵေႃႉ ၵူဝ်ႇထုၼ်းယီႇ၊ မဢူင်းၵျိၼ်ႇ၊ ၵူဝ်ႇထုၼ်းဢေး၊ မဝိၼ်း၊ တဵင်းတၢၼ်ႇ၊ မွင်ႇၵျီႇငူၺ်ႇၼႆသေ ၸၢႆးတဵင်းတၢၼ်ႇ ပဵၼ်ၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မၼ်းၸၢႆးပဵၼ် ၵူၼ်းလုၵ်ႈဝၼ်းသုၵ်းလႄႈ ပေႃႈမႄႈၸင်ႇတၢင်ႇၸိုဝ်ႈပၼ်ဝႃႈ '''သိန်းတန်''' (ႀဵင်းတၢၼ်ႇ)။
== ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ ==
မၼ်းၸၢႆး လႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ တီႈဝၢၼ်ႈတႆး (သျၢၼ်းၵျီးၸု) ႁွင်ႉဝႃႈ ၵျွင်းသြႃႇလူင်ဢူးၶျၢၼ်ႇထုၼ်း တေႃႇထိုင် ၸၼ်ႉသၢမ်။ တႄႇဢဝ် ၸၼ်ႉသီႇ တေႃႇထိုင် ၸၼ်ႉၸဵတ်းတႄႉ ၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း တီႈၸၢၼ်းၶျွင်း ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ။ မၼ်းၸၢႆး ၵႂႃႇသွၼ်ႈယူႇ တီႈႁိူၼ်း ပီႈဢၢႆႈမၼ်း ဢူးထုၼ်းယီႇ (မေႃယႃပိင်းတေႃး) သေ ၶိုၼ်ႈႁဵၼ်း။ ပီမၼ်းတွပ်ႇၸၼ်ႉၸဵတ်းဢွင်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈယုင်ႈယၢင်ႈ ႁႄႇရီႇတၢၼ်ႇလႄႈ မၼ်းၸၢႆး ၶိုၼ်းပွၵ်ႈမိူဝ်းတီႈဝၢၼ်ႈၶဝ် သျၢၼ်းၵျီးၸု။
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ၾိင်ႈထုင်းတႆး]]
daw4vj6wy50jry2rukdd9znrqsrt9ok
249225
249224
2026-11-19T06:17:35Z
Saimawnkham
5
removed [[Category:ၾိင်ႈထုင်းတႆး]] using [[Help:Gadget-HotCat|HotCat]]
249225
wikitext
text/x-wiki
==တုၼ်ႇတေးတဵင်းတၢၼ်ႇ==
ၸၢႆးတဵင်းတၢၼ်ႇ ပဵၼ်ၸၢဝ်းတႆးထုင်ႉပဵင်းၵေႃႉၼိုင်ႈ ပၢႆပဵၼ် ၽူႈႁွင်ႉၽဵင်းၵႂၢမ်းမၢၼ်ႈ၊ ၽူႈတႅမ်ႈလိၵ်ႈ၊ ၽူႈတႅမ်ႈၵႂၢမ်း၊ ၸၢႆးငဝ်း ဢိၵ်ႇ တႃႇရၢႆႇတိူဝ်ႇၽၢႆႇထႆႇငဝ်းတူင်ႉလူးၵွၼ်ႇ။ လိူဝ်သေၼၼ်ႉ ပဵၼ်ပႃး ၽူႈၵွၼ်းၸၢတ်ႈသႅင်းထႅင်ႈ။
==ၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ ==
မၼ်းၸၢႆးၵိူတ်ႇႁၼ်ၼႃႈ မိူဝ်ႈပီ 1941 လိူၼ်သႅပ်ႉတိမ်ႇပိူဝ်ႇ 26 ဝၼ်း၊ ဝၼ်းသုၵ်း (1303 လိူၼ်သိပ်းဢဵတ်းမႂ်ႇ 7 ဝၼ်း တမ်ႈတီႈ ဝၢၼ်ႈတႆး (ရှမ်းစုကြီး) ၸႄႈဝဵင်းတုၼ်ႇတေး၊ တိူင်းတႃႈၵုင်ႈသေ ပေႃႈမႄႈမၼ်းၸိုဝ်ႈဝႃႈ မေႃယႃပိင်းတေႃးဢူးၸူဝ်းဢူး လႄႈ ပႃႈၺူဝ်ႇ။ ၶဝ်မီး ပီႈၼွင်ႉႁူမ်ႈတွင်ႉ 6 ၵေႃႉ ၵူဝ်ႇထုၼ်းယီႇ၊ မဢူင်းၵျိၼ်ႇ၊ ၵူဝ်ႇထုၼ်းဢေး၊ မဝိၼ်း၊ တဵင်းတၢၼ်ႇ၊ မွင်ႇၵျီႇငူၺ်ႇၼႆသေ ၸၢႆးတဵင်းတၢၼ်ႇ ပဵၼ်ၵေႃႉထူၼ်ႈႁႃႈ။ ယွၼ်ႉပိူဝ်ႈ မၼ်းၸၢႆးပဵၼ် ၵူၼ်းလုၵ်ႈဝၼ်းသုၵ်းလႄႈ ပေႃႈမႄႈၸင်ႇတၢင်ႇၸိုဝ်ႈပၼ်ဝႃႈ '''သိန်းတန်''' (ႀဵင်းတၢၼ်ႇ)။
== ပၢၼ်မိူဝ်ႈလဵၵ်ႉ ==
မၼ်းၸၢႆး လႆႈၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်းၸၼ်ႉငဝ်ႈ တီႈဝၢၼ်ႈတႆး (သျၢၼ်းၵျီးၸု) ႁွင်ႉဝႃႈ ၵျွင်းသြႃႇလူင်ဢူးၶျၢၼ်ႇထုၼ်း တေႃႇထိုင် ၸၼ်ႉသၢမ်။ တႄႇဢဝ် ၸၼ်ႉသီႇ တေႃႇထိုင် ၸၼ်ႉၸဵတ်းတႄႉ ၵႂႃႇၶိုၼ်ႈႁူင်းႁဵၼ်း တီႈၸၢၼ်းၶျွင်း ဝဵင်းတႃႈၵုင်ႈ။ မၼ်းၸၢႆး ၵႂႃႇသွၼ်ႈယူႇ တီႈႁိူၼ်း ပီႈဢၢႆႈမၼ်း ဢူးထုၼ်းယီႇ (မေႃယႃပိင်းတေႃး) သေ ၶိုၼ်ႈႁဵၼ်း။ ပီမၼ်းတွပ်ႇၸၼ်ႉၸဵတ်းဢွင်ႇၼၼ်ႉ ပဵၼ်လွင်ႈယုင်ႈယၢင်ႈ ႁႄႇရီႇတၢၼ်ႇလႄႈ မၼ်းၸၢႆး ၶိုၼ်းပွၵ်ႈမိူဝ်းတီႈဝၢၼ်ႈၶဝ် သျၢၼ်းၵျီးၸု။
==ၽိုၼ်ဢိင်==
{{Reflist}}
s3t11pfctpd51e9kuc8jvmy5j7ozs7h
ဝၢၼ်ႈၸီးၽျူႇၵူင်း၊ ဢိူင်ႇၸီးၽျူႇၵူင်း (တေးတယႄး)
0
78520
249254
2026-11-19T10:37:27Z
Saimawnkham
5
ၵေႃႇသၢင်ႈၼႃႈလိၵ်ႈဝႆႉ တင်း "{{Infobox settlement |name = ၸီးၽျူႇၵူင်း |official_name = ဝၢၼ်ႈၸီးၽျူႇၵူင်း |type = [[ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ|ဝၢၼ်ႈ]] |subdivision_type = မိူင်း |subdivision_name = {{ၸွမ်ပိဝ်|မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ}} |subdivision_type1 =..."
249254
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
|name = ၸီးၽျူႇၵူင်း
|official_name = ဝၢၼ်ႈၸီးၽျူႇၵူင်း
|type = [[ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ|ဝၢၼ်ႈ]]
|subdivision_type = မိူင်း
|subdivision_name = {{ၸွမ်ပိဝ်|မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ}}
|subdivision_type1 = [[ၼႃႈလိၼ်ၽွင်းငမ်းဢုပ်ႉပိူင်ႇ မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ|ၸႄႈတိူင်း]]
|subdivision_name1 = {{ၸွမ်ပိဝ်|ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ}}
|subdivision_type2 = [[ၸႄႈတွၼ်ႈၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ|ၸႄႈတွၼ်ႈ]]
|subdivision_name2 = [[ၸႄႈတွၼ်ႈၽျႃႇပူင်ႇ|ၽျႃႇပူင်ႇ]]
|subdivision_type3 = [[ၸႄႈဝဵင်းၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ|ၸႄႈဝဵင်း]]
|subdivision_name3 = [[ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး|တေးတယႄး]]
|subdivision_type4 = [[ဢိူင်ႇၸိူဝ်းမီးၼႂ်း မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ|ဢိူင်ႇ]]
|subdivision_name4 = ၸီးၽျူႇၵူင်း
|pushpin_map = မိူင်းမၢၼ်ႈ
|pushpin_caption = ဢွင်ႈတီႈ ၼႂ်းမိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ
|coordinates = {{coord|16.42215919|95.78829193|region:MM|format=dms|display=inline,title}}
|time_zone = [[လၵ်းၸဵင်ၶၢဝ်းယၢမ်းမျၢၼ်ႇမႃႇ|MST]]
|utc_offset = +06:30
}}
'''ၸီးၽျူႇၵူင်း''' ({{Langx|my|ဇီးဖြူကုန်း}}၊ {{Langx|en|Zee Hpyu Kone}}) ၼႆႉ ပဵၼ်ဝၢၼ်ႈဢၼ်မီးၼႂ်း ဢိူင်ႇၸီးၽျူႇၵူင်း၊ [[ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး]]၊ [[ၸႄႈတွၼ်ႈၽျႃႇပူင်ႇ]]၊ [[ၸႄႈတိူင်းဢေႇယႃႇဝတီႇ]]၊ [[မိူင်းမျၢၼ်ႇမႃႇ]] ယဝ်ႉ။ ၶူတ်ႉဢွင်ႈတီႈဝၢၼ်ႈၼႆႉ ပဵၼ် {{formatnum:164015}} ယဝ်ႉ။ ၸွမ်းၼင်ႇသဵၼ်ႈမၢႆႁူဝ်ႁိူၼ်း ပီ 2014 သေ တီႈ ဢိူင်ႇၸီးၽျူႇၵူင်းၼႆႉ ႁူဝ်ႁိူၼ်း မီး 457၊ ႁူဝ်ၼပ်ႉၵူၼ်း ၸၢႆး 902 ၵေႃႉ၊ ယိင်း 984 ၵေႃႉ၊ ႁူမ်ႈၵၼ် မီးယူႇ 1886 ၵေႃႉယဝ်ႉ။ <ref>{{cite web|url=http://themimu.info/place-codes|title=Place codes (Pcodes)|work=Myanmar Information Management Unit|date=June 2020|access-date=21 December 2020|archive-date=21 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121081823/https://themimu.info/place-codes|url-status=dead}}</ref>
== ၽိုၼ်ဢိင် ==
{{reflist}}
{{ဢွင်ႈတီႈၼႃႈလိၼ်
|Centre =ၸီးၽျူႇၵူင်း
|North = -
|Northeast = -
|East = -
|Southeast = -
|South = -
|Southwest = -
|West = -
|Northwest = -
}}
{{ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး}}
{{Ayeyarwady-geo-stub}}
{{DEFAULTSORT:ၸီးၽျူႇၵူင်း}}
[[ပိူင်ထၢၼ်ႈ:ဝၢၼ်ႈၸိူဝ်းမီးတီႈ ၸႄႈဝဵင်းတေးတယႄး]]
tf2rxw2eyimlieyayrbkbkepunldzmw